فيلوسوف شاعير دراماتورق حسین جاويد و گونئی آذربايجان

فيلوسوف شاعير دراماتورق حسین جاويد وگونئی آذربايجان

FİLOSOF ŞAİR DRAMATORG HÜSEYN CAVİD VƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN


 

دوچنت دکتر لوطوييه عسگرزاده

Description: جاویدDOÇ.DR. LÜTVİYYƏ ƏSGƏRZADƏ


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آذربايجانين سياسي، ايقتيصادي، مدني و علمي حياتيندا اؤزونمخسوس موهوم رول اويناميش و اويناماقدا اولان ناخچيوانين قديم و زنگين تاريخي واردير. هر داشي، قاياسي تاريخين جانلي شاهيدي اولموش بو قديم دييار بير چوخ دونيا شؤهرتلي عاليم و موتفککيرين، معمار و اديبين، دؤولت خاديمي و سرکردنين وطني اولموشدور.

منظوم فاجيعه لري، تاريخي دراملاري ايله آذربايجان دراماتورگيياسيندا يئني بير مرحلهيارادان، ميللي-ادبي دوشونجه تاريخيميزي رنگارنگ مؤوضولار و بير-بيريندن پارلاق خاراکتئرلرله زنگينلشديرن، صنعتکار شخصيتينين بوتؤولوگونو نوماييش ائتديرن عيبرتاميز بير حيات يولو کئچميش حسین جاويد سينه‌سينده بؤيوک بير مدنيت داشييان ناخچيوان موحيطينين اؤولاديدير

حسین جاويد راسيزاده هيجري تقويمل1299-جو ايل ذی الججه آيينين 22-د، ميلادي تاريخله 1882-جي ايلده اوکتيابرين 24-ده ناخچيوان شهرينده، حاجي ملا عبدالله راسيزادنين عاييله سينده دونيايا گلميشدي. شاعيرين آتاسي حاجي ملا عبدالله مشهدی قولو اوغلو راسيزاده 1843-جو ايلده شاهتاختي کندينده دوغولمويدور. اديبين "هم آتا، هم آنا طرفدن بابالاري شاهتاختي کندينده ياشاميش و هميشه اکينچيليکله مشغول اولموشلار. مشهدی قولو آشيق شعرلريني و کلاسسيک شايرلرين اثرلريني ازبرله‌مگي سئور، مجليسلرده بو قزللري موغامات اوستونده اوخويار، اؤزو ده بداهتن شعر دئيرميش" (5،س.13). دئييلنلره گؤر، مشهدی قولو محرمليک تزيييه‌لرينين تشکيل اولونماسيندا دا خوصوصي باجاريق گؤستريرميش. حدسيز حاضيرجاوابليغي ايله سئچيليرميش. مزه‌لي دانيشيغي وارميش. راسيزاده‌لرين سوي کؤکونو آراشديرارکن ملا قولودان او طرفه دقيق، علمي معلوماتا راست گلينمير.


دؤورونون تانينميش ضياليسي و روحانيسي اولان حاجي ملا عبدالله "شاهتاختيلي" آدي ايله تانينيب. مرثيه خانليق "صنعتيني" و موغامات طرزيني اؤيرنمک ايسته‌ين ملالار اونون مجليسينه گليب مرثيه سينه و سسينه قولاق آسيرميشلار" (11، ص.200-201). موتفککير حسین جاويد بئله بير شؤهرتلي اينسانين عاييله سينده دونيايا گليب. ائلم، تحصيله دير وئرن هاجي مولا عبدالله اؤولادلارينين دونياگؤروشونون، بديعي ايستعدادلارينين فورمالاشماسيندا، شعره-صنعته مئيلين اويانماسيندا گوجلو تاثير گؤستريب. شاعير خاطيره‌لرينده "خوش سسي و گؤزل موعظه لري ايله مشهور اولان آتاسيني" کؤرپه‌ليکدن ائلمله مشغول اولماغا سؤوق ائتمه‌سينه گؤره بؤيوک ميننتدارليقلا خاطيرلاييب
هاجي ملا عبدالله نين ايکي اوغول اؤولادي ايراندا، تبريز و تهراندا تحصيل آليب. آتاسي اوچ قيزدان سونرا دونيايا گلن ايلک اوغول اؤولادي اولان محمدي تحصيل آلماق اوچون ايرانا گؤندريب. ايلک تحصيليني ناخچيواندا ملاخانادا آلميش محمد راسيزاده، سونرالار تحصيليني تهراندا داوام ائتميشدير. تهراندان وطنه بير شیخ کيمي دؤنن محمد راسيزاده اوزون ايللر "زهده دالاراق کؤنلونو يالنيز دين، فلسفه و علمي حيکمته" باغلاسا دا، سونرالار شیخ محمد راسيزده ديني يولو تبليغ ائتمکدن اوزاقلاشاراق دونيوي تحصيل وئرمک يولونو توتوب و موعليمليکله مشغول اولوب. اوچونجو اوغلو عليرضا راسيزاده قوري موعليملر سئميناريياسيني بيتيريب. قديم ايروان ماحالينين ائچميدزين کندينده بير نئچه ايل موعليمليک ائتديکدن سونرا ناخچيوانا قاييديب. او دا ياراديجيليقلا مشغول اولوب، "قيصاص" آدلي دؤرد پرده‌لي درامي اولوب، دؤوري مطبوعاتدا؛ "تازه حيات"دا "راسيزاده سياح" (1907)،"اخبار"دا (1920) "نادينج"

( "نادينج" ايمضاسي ايله قاراسولتان گولشه‌ني و العباس موزنيب ده يازيب)، "معلومات"دا (1911) "الي ريزا" ايمضالاري ايله چيخيش ائديب (8،ص.209). 1923-جو ايلده باکيدا وفات ائديب. لاکين راسيزاده قارداشلاري آراسيندا حسین جاويدين يئري بير باشقادير.

حسین ده ايلک تحصيليني ملاخانادا آليب. بئش ايل ملاخانادا اوخويان بالاجا حسین بورادا "يازي يازماغي و اوخوماغي اؤيرنميش، سعدي، حافظ و باشقا شاعيرلرين اثرلري ايله تانيش اولموش و 12-14 ياشلاريندان "گولچين" تخلوصو ايله راجينين تاثيري آلتيندا بير نئچه شعر (مرسيي) يازميشدير (5،ص.21)."14 ياشيندا ايکن ملاخانادان چيخميش، تحصيليني ناخچيواندا "مکتبي-تربييه"ده داوام ائتميشدي (1894-1898). اونون ملاخانادان چيخماسي و يئنيتيپلي مکتبده اوخوما قيستمسي او قدرده آسان اولماميش، آتاسي اوللر اوغلونو "تربييه" مکتبينده اوخوتماق ايستمه‌ميشدير.

لاکين ق.شعريفزاده نين خواهيشيندن سونرا حاجي ملا عبدالله اوغلونون م.ت.صيدقينين مکتبينده اوخوماسينا راضي اولموشدور

"دفعه لرله مسجيدد، مينبرده واليدينلره اوشاقلاريني اوخوماغا وئرمه‌لرينه تحريک ائدن" حاجي ملا عبدالله علم، تحصيل، صنعته يوکسک قييمت وئريميشدیر. محمد تاغي صيدقييه يازديغي بير مکتوبوندا اونو "يئنيليگين جارچيسي" ،"ديني فاناتيزمين آمانسيز دوشمني" ،"موترققي ايدئيالار صاحيبي" ،"موعليملر موعليمي" آدلانديرماسي، ملا عبدالله نين آدينين يانيندا حقيقتن ده، اصل ضيالي اولدوغونو تصديق ائدن عاميللردندير. بس "آييق باشي، بؤيوک اورگي" اولان "عمامه‌لي ضيالي" اوللر اوغلونون يئني تيپلي مکتبه گئتمه‌سينه ندن راضي اولماميشدي؟ مسله‌يه او دؤورون طلبلري باخيميندان ياناشساق،بونون چوخ جيدي سببلري اولدوغونو گؤره‌جگيک؛ حاجي ملا عبداللهنين آروادي، جاويدين آناسي اوممي لئيلانين اوغلونو ملا گؤرمک آرزوسو ايدي. شاعيرين آناسي ام ليلا ديندار بير قادين ايميش و اوغلو حسیني مشهور ملا کيمي گؤرمک ايسته‌ييرميش. ديگر طرفدن، بوتون اطراف موحيطده روضه خان کيمي تانينان حاجي ملا عبدالله نين اوغلونون ملاليقدان ايمتيناع ائتمه‌سيونون نوفوذونا خلل گتيره بيلردي.

بئله‌ليکله، ام ليلانين اؤز اوغلونو گله‌جکده گؤرکملي ملا کيمي گؤرمک آرزوسو و مشهور رؤوضه خان حاجي ملا عبدالله نين شؤهرتينه خلل گلمه‌سيندن احتياط ائتمه‌سي، آتانين اوغلونون يئني تيپلي مکتبه گئتمه‌سينه اعتيراض ائتمه‌سينه سبب اولموشدور. ديگر طرفدن، بو، حاجي ملا عبدالله و اوممو لئيلا خانيم او دؤورده روحانيلرين جمعيتده بؤيوک حؤرمت، احتيرام و نوفوذ صاحيبي اولدوقلاريندان و اؤولادلاريني جمعيتده حؤرمت و احتيرام، نوفوذ صاحيبي گؤرمک آرزوسوندان اولا بيلردي. يالنيز محمد تاغي صيدقي و قوربانه‌لي شريفزاده کيمي مؤعتبرلرين "تشويق"ايندن سونرا فيکريني دييشميش حاجي ملا عبدالله اوغلونون يئني تيپلي مکتبده اوخوماسينا راضيليق وئرميشدي.

يئني تيپلي مکتبه اوخوماغا گئدرکن جاويد آرتيق ملاخانادا عرب و فارس ديللريني، يازي ورديشلريني، "قوران"اي، شرق ادبياتيني کيفايت قدر اؤيرنميش، موعين دونياگؤروشه يييلنميشدير. او، ملا اولماقدان ايمتيناع ائتسه و گله‌جک تحصيليني "مکتبي-تربييه" ده داوام ائتديرمک ايستسه د، ملاخانادا گله‌جک موسلمان ضياليسينا لازيم اولان بير سيرا واجيب مسله‌لري اؤيرنميشدير

"تربيه" مکتبيني بيتيرديکدن سونرا (1898) آتاسي حسیني موعاليجه اوچون تبريزه گؤندرير (جاويدين بؤيوک قارداشي محمد ده بو زامان تبريزده ايدي). حسین موعاليجه اوچون گلديگي تبريز شهرينده "طاليبيييه" مدرسه‌سينده تحصيليني ده داوام ائتديرير. بورادا عرب ديلي، شريعت، ادبيات، فلسف، منطيق، پسيخولوگييا، خوصوصيله، ايسلام دينينين تاريخيني اؤيره‌نير. طاليبيييه مدرسه‌سينده اوخودوغو زامان او، سئويملي موعليمينه تئز-تئز مکتوبلار يازير، مکتوبلاردا موعليمينه حؤرمت و احتيراميني بيلديرير، "مکتبي-تربييه"ني تعريفله‌يير، همين مکتبه يارديم گؤسترنلره دريندن تشککور ائديردي.
گونئی آذربايجاندا اولارکن سئويملي موعليمي م.ت. صيدقينين وفات ائتمه‌سي شاعيري دريندن کدرلنديرير. مرحومون اوغلونا اونوانلاديغي مکتوبوندا يازير: "چون ابوي-مقامي صيدقي مرحومون خبري-وحشت اثريني قوربت ويلايتده ائشيتديم... نه درجه‌ده مؤحنت و المه و غوصه وو قم بنده ديلخسته و پرشيکسته‌يه اوز وئردي. ائله بيليرم کي، حقيقتده منيم آتام وفات ائديبدير. گومان ائديرم کي، او مرحومون رحلتي هئچ کسه مندن آرتيق تاثير ائلمه‌ييب و ائلميه‌جکدير" (8، ص.29). 1904-جو ايل يانوارين 5-ده يازيلان بو مکتوبدان بير آز سونرا محمد تاغي صيدقينين وفاتي موناسيبتي ايله؛ "يوز مينلرله حييف،يوز افسوس" دئيه آجيسيني بيلديرن جاويد 23 يانواردا "ح.ج.ناخچيواني" ايمضاسي ايله "شرقي- روس"آ يازير

هر روز ميبرد از بوستان گلي

مجروح ميکوند دل بيچاره را

ز جاهان رفت حضرت صيدقي،

سد هزاران دريغ، صد افسوس... (8، ص.29)

هر گون بوستاندان بير گول قوپاريلير، بولبولون اورگي يارالانير. حضرتي صيدقي دونيادان گئتدي. يوز مینلرله حييف، يوز افسوس" (8،ص.29).

حسین جاويدين دونياگؤروشونون فورمالاشماسيندا تبريز موحيطينين ده بؤيوک رولو اولوب. بو سببدن ده فيلوسوف شاعيرين حياتينين گونئی آذربايجان دؤورونو تدقيق ائتمک،ونون علمي ترجمه-حالينين موعينلشديريلمه‌سينده مهم اهميته ماليکدير. جاويدين حياتينين بو مرحله سيندن ايلک دفعه آکادئميک محمد جعفر جعفروو1960-جي ايلده نشر ائتديرديگي "حسین جاويد" مونوقرافيياسيندا بحث ائديب. جاويدين حياتينين بو دؤورونه عاييد ماتئرياللار غولام محمدلينين؛ "جاويد عؤمرو بويو" - سالنامه‌سينده ده اؤز عکسيني تاپيب.

1898-جي ايلدن 1904-جو ايلدک گونئی آذربايجاندا ياشاميش و تحصيل آلميش حسین جاويد، بو باره‌ده تبريزدن موعليمي م.ت.صيدقييه يازديغي مکتبوندا (1898) خبر وئريب بيلديرير کي، "تبريزده بؤيوک قارداشينين يانيندادير و "طاليبيييه" مدرسه‌سينده تحصيليني داوام ائتديرير. قارداشي (شیخ محمد) محمد سید حکيم آدلي بيليکلي،اچيق فيکيرليبير شخص ايله چوخ ياخين دوستدور. سید حکيم هر گئجه اونلارين منزيلينه گلير و اونلارلا بيرليکده "ناصيريييه" ،"تبريز" ،"شرافت" ،"عزت" ، "اطلاع" و "ايران" قزئتلريني اوخويور، مذاکره ائديرلر" (8،ص.27)

عؤمرونون بير نئچه ايليني تبريزده کئچيرن حسین جاويد 1903-جو ايلده اورمييه‌يه گلميشدير. بونو دا حسینين 1903-جو ايلده موعليمي محمد تاغي صيدقييه يازديغي مکتوبدان اؤيره‌نيريک. او يازير: "...ربيع الاول آيينين 13-ده اورمييه گلديم. بو شهرده منه شادليق اوز وئردي... اورميني ايرانين شهرلري ايله موقايسه ائتمک اولماز. بو شن شهر آذربايجانين شهرلرينه خوصوصيله اوخشايير. بو شهرين ايرانين شهرلرينه دخلي يوخدور" (5،ص.42). جاويدين موعليمينه يازديغي مکتوبدا اونون اورمييه 1903-جو ايلده گلمه‌سي ايله ياناشي، اورمييه‌ني ايرانين باشقا شهرلري ايله موقايسه ائتمه‌سي فاکتي دا ديقتي چکير. مکتوبوندا قديم آذربايجان تورپاغي اولان اورمييه‌دن "اورمونو ايرانين شهرلري ايله موقايسه ائتمک اولماز. بو شن شهر آذربايجانين شهرلرينه خوصوصيله وخشايير. بو شهرين ايرانين شهرلرينه دخلي يوخدور" (5، س.42) شکلينده یحث ائتمه‌سي اونون يالنيز ايرانين تبريز و اورمييه شهرلرينده دئييل، ايرانين بير چوخ شهرينده اولدوغونو گؤستريرير، چونکي حسین جاويدين اورمونو ايرانين ديگر شهرلري ايله موقايسه ائتمه‌سي اوچون بير نئچه شهرينده اولماسي لازيمدي. دئمه‌لي، شاعير تبريز و اورمييه ايله ياناشي، ايرانين باشقا شهرلرينده ده اولموشدو، يوخسا او، "اورمو"نو ايرانين گؤرمه‌ديگي ديگر شهرلري ايله نئجه موقايسه ائده بيلردي؟

گؤرونور مکتوبوندا، "بو شهرده منه شادليق اوز وئردي" (5، ص.42) دئيه یحث ائتديگي اورمونو شاعير چوخ سئوميشدي. حتّي اورمودان وطنه دؤنمه‌سيندن 25 ايله ياخين بير زامان کئچمه‌سينه باخماياراق، جاويد سونرالار يازديغي "آذر" پوئماسيندا زردوشتون دياري اولان بو شهري وصف ائتميشدي:

اورمو بير شهردير اطرافي گولزار،

 گول باغلاري وار کي، گزنلر آزار،

 زردوشتون گونشي اوردا آز قيزار.

چوخ زامان ماييسدان سئچيلمز يازي،

خوشدور او تورپاغين هر سؤزو، سازي(1،ص.159).

حسین جاويدين گونئی آذربايجاندا اولدوغو دؤورد، ايرانين وضعيتي بير او قدر ده ياخشي دئييلدي. ايران تام بير موستملکه وضعيتينده ايدي. اؤز نوفوذلاريني ايراندا مؤحکملتمک اوچون چار روسيياسي و اينگيلتره چوخ جيدي شکيلده رقابته گيريشميشدي، "اؤلکه‌ده ظولم و ايستيثمار، صفالت و آجليق او دره‌جگه چاتميشدي کي، ايران و گونئی آذربايجان اهاليسي بير تيکه چؤرک دالينجا روسييايا و بير سيرا شرق اؤلکه‌لرينه سپلنميشديلر" (9، ص.41-44).اؤلکه‌نين دوشدويو ايجتيماعي-سياسي وضعيتله تانيش اولان حسین جاويد بوراداکي مؤوجود وضعيت، ايمپئرياليست دؤولتلرينين بورادا تؤرتديکلري رذالتلره قارشي اؤز منفي موناسيبتيني بيلديرميشدي کي، بوتون بونلار شاعيرين ايراندان موعليمي م. ت. صيدقييه يازديغي مکتوبلاريندا اؤز عکسيني تاپيب: "دوغرودان دا، اورمو روم اؤلکه‌سي قيطه‌لريندن بيريدير. شهر اؤزو سفالي، جماعتي صاف اورکلي، سادلؤوح، هاميسي صنايع و کند تصروفاتي ايشلرينده مهارت صاحیبی، کسب کارليقدا، تيجارتده قابيليتلي اولاراق، اؤلکه‌نين و مدنيتينين اينکيشافينا رغبت گؤسترنديرلر. لاکين مينلرله تأسوف اولسون کي، اينگيليس و روس کيلسه‌لري زنگلرينين گورولتوسو اونسيتسيز موسلمانلارين و ايرانليلارين اذان سسلرينه اوستون گلير. اونلارين موسلمانليق آلمينه قطعييين اعتينالاري يوخدور. گوندن-گونه اؤز ايشلرينين ايره‌لي گئتمه‌سينه جاليشير، ميلتلريني آرتيرماغا و باشقا ايشلرينه سي گؤستريرلر. شهرين هر طرفيند، اورتادا يئرلشن گئنيش ساحه‌لري، او جومله‌دن ائني و بويو آزي اوج-دؤرد وئرست اولان "ديلگوشا" باغيني اينگيليسلر الينه آليب اورادا گئنيش لايحه‌لر اوزره گؤزل بينالار، خسته خانالار، خوشا گلن مکتبلر تيکميش، کيلسه‌يه اوخشار مؤحکم قالالار جکميش، شهر اهاليسي ايجريسينده اونلارا کيلسه کيمي شؤهرت قازانديرميشلار. ائلجه ده بورادا روس کيلسه‌لري ناخجيواندا اولان کيلسه‌لردن اون دفعه آرتيق گئنيش و بؤيوکدور" (3،ص.248-49). ايرانين ايجتيماعي-سياسي وضعيتيندن یحث ائتديگي بو مکتوبوندا جاويد همچنين بو اسارتين سببيني ده گؤسترير، بونو ايلک نؤوبه‌ده، "ايران دؤولت باشچيلارينين خيانتي و کوتبئيينليگي" ايله ايضاح ائديردي. اونون اورمييه‌دن يازديغي مکتوبلاريندا ايرانين و گونئی آذربايجانين ايجتيماعي-سيياسي وضعيتي ايله ياناشي، باشقا مسله‌لره ده توخونولموشدو. بو مسله‌لردن بيري ده مطبوعاتا اعتيناسيز موناسيبتدي.

م.ت.صيدقييه يازديغي مکتوبوندا ساوادسيزليغين، مطبوعاتا ائتيناسيزليغينباش آليب گئتديگيندن یحث ائدن، سيفاريش وئرديگي قزئتلري آلا بيلمه‌مه‌سيندن گيلئيلنن جاويد اؤزونه تسللي وئررجه‌سينه يازير: "من دفعه لرله سوروشموشام کي، حسین راسيزاده ناخچيواني آدينا قزئت وارمي؟ دئييرلر: يوخ! آنجاق ميرزه حسین عبداللهزاده آدينا وار. من اونون يانينا گئديب سوروشدوم، او، مندن اوزر ايسته‌دي و دئدي کي، پوچتا بيلمه‌يه-بيلمه‌يه، آنلامايا-آنلامايا گتيريب منه وئرير، من ده آليب اوخويورام. چونکي قزئت اوخوماغا هو‌سيم وار. چوخ شوکورلر اولسون کي، ويران قالميش ايراندا دا بير قزئت اوخويان تاپيلير" (3،ص.247)

گؤروندويو کيمي، حسین جاويد قزئتلري مومکون قدر الده ائديب اوخويورموش و او دؤورده ايراندا قزئته ماراق آز دا اولسا وارميش، بير قزئت اوخويانا راست گلمک مومکونموش. قزئتين يوخلوغو مسلسينه گلديکده ايسه، او دؤورده ايراندا "ايران" ،"اطلاع" کيمي قزئتلر نشر اولونوردو و ديگر قزئتلري ده ايرانا گتيرتمک مومکون ايدي. دئمه‌لي، ايراندا اوخوماق اوچون يئترينجه قزئت نشر اولونوردو. نئجه کي حسین جاويد بورادا اولارکن موختليف اؤلکه‌لرده چيخان "ناصيري" ،"شرقي-روس"قزئتلريني ده الده ائديب موطالعه ائديرميش: "ترجومان"دان خبر يوخدور.

 بيلميرم، بلکه ده ايرانا بوراخميرلار... "سورييا" ،"شرقي-

روس"او قونشوم ايروانلي کاظيموولاردان آليب، گئجه‌لر اوخويورام" (3،ص. 246)

مکتوبلاردان معلوم اولور کي، حسین جاويد داها چوخ تبريز دارولفونونون موديري و تانينميش عاليم نديم باشينين رئداکتورو اولدوغو "ناصيري" قزئتيني اوخو يورموش. "ناصيري" قزئتي (1883-1889) ايرانين موترققي روحلو قزئتلريندن ايدي. اونون موتاليه ائتديگي ديگر بير قزئت ايسه، "سورييا" قزئتي اولوب. محمدعلی تربييت اينقيلابي روحلو موهاجير ايران قزئتي اولان "سورييا" حاقيندا "بو قزئت گنج ايرانليلار آراسيندا بؤيوک بير فيکير اينقلابي ياراتدي و ايجتيماعي شوورون اويانماسينا سبب اولدو" شکلينده یحث ائديب.

اوخودوغو قزئتلردن آچيق-آشکار گؤرونور کي،

حسین جاويدين دونياگؤروشونه ايرانين موترققي، دئموکراتيک روحلو مطبوعاتي داها ثمره لي تاثير گؤسترميشدير. او، ايراندا اولارکن روس ديلي ايله ماراقلانميش، بو ديلده يازيلان موعين ماتئرياللاري اوخويورموش. بو فيکري مؤحکملنديرن فاکتلاردان بيري حسینين اورمييادا يازديغي شعرلرينده روس کلمه‌لرينين ايشله‌ديلمه‌سيدير

هر زامان روس ديليني اؤيرنمه‌يه بؤيوک ايستگي اولموش جاويدين بو آرزوسو 1903-جو ايلده يازديغي مکتوبوندا اؤز عکسيني تاپيب: "شيمدي بنيم نؤقطه يي-نظريم روسجا قايت موکممل بيلمک و ان بيرينجي دوشونجم ده بودور" (5، ص.117). او، ايراندان وطنه قاييتديقدان آز سونرا "شرقي - روس" قزئتينين 27 آوقوست 1904-جو ايل تاريخلي نؤمره‌سينده درج ائتديگي مقاله‌سينده يئنه بو مسله‌يه موناسيبت بيلديره‌رک يازيردي: "... روس ديلي... بيزيم وطنده بعضي حقيقتلري و مسله‌لري بيلمک و درک ائتمکده ان لازيملي وسايت ساييلير. او ديلي اؤيرنمک و بيلمک واجيبدير" (3،ص.148).

گونئی آذربايجاندا ياشايارکن طيفليسده چيخان "شرقي-روس" قزئتينه شعر و مکتوب گؤندرن حسین جاويد بورادا بديعي ياراديجيليقلا دا مشغول اولموش، چوخ تأسوف کي، بو گون بيزيم اليميزه گليب چاتان آنجاق سئويملي موعليمي، معنوي آتاسي سايديغي محمد تاغي صيدقينين وفاتي موناسيبتي ايله يازديگي شعرلردير. 1904-جو ايلين ياي آيلاريندا حسین جاويد ايراندان ناخچيوانا قاييتميشدي.

حسین جاويد ايکينجي دفعه باکيدان ناخچيوانا گئدرکن گونئی آذربايجاندا اولموشدور. مارت 1918-جي ايلده ائرمنيلر باکيدا سويقيريم ائدن زامان باکيدا، تبريز هتلينده 21 سايلي اوتاقدا قالان حسین جاويد ائرمنيلر طرفيندن اسير آلينميش و بير تصادوف نتيجه‌سينده ساغ قالميش شاعير انز‌لي شهرینه، اورادان دا ايسه تبريزگئتميشدير. تبريزده، آتاسي حاجي ملا عبدالله نين ياخين دوستو حاجي محمد ناخچيواني و شیخ محمد خياباني ايله گؤروشموش، حاجي محمد ناخچيوانينين ائوينده قالميشدير. او ايللري خاطيرلايان غلام محمدلي يازير: "1941-1946-جي ايللر "وطن يولو" آدلي اوردو قزئتينده ايشله‌ديگيم زامان تبريزده اؤز معاريفچيليگي و ادبياتشوناسليغي ايله مشهور اولان حاجي محمد ناخچيواني ايله تانيش و دوست اولدوم. او، جاويد حاقيندادئيردي: "1918-جي ايلده حسین جاويد تبريزه گلدي. بير مودت بيزيم ائوده قالدي. او واخت تبريزده شیخ محمد خييابانينين "تجددود" قزئتينده جاويدين شعري چاپ ائديلدي...او، بير قدر تبريزده قاليب ناخچيوانا گئتدي. حاجي محمد بو باره‌ده اطرافلي صؤحبت ائتديکدن سونرا "تجددود"اون بير نوسخه‌سيني منه گؤستردي. همين نؤمره‌ده جاويدين شعري واردي. معلوم سببلره گؤره من او نوسخه‌ني آليب ساخلايا بيلمه‌ديم" (8، ص.114-115).

دئمه‌لي، جاويدين "تجددود" قزئتينده شعري چيخيب و بونو غلام محمدلي گؤروب. تأسوف کي، غلام محمدلي حسین جاويدين شعري نشر ائديلميش نوسخه‌ني آليب ساخلاماغا احتياط ائديب. جاويد تبريزده اولدوغو زامان باکيدا بعضي قازئتلرده (28 اوکتيابر "بصيرت") اونون اؤلومو ايله باغلي خبرلر يئر آليب؛ "قافقاسييانين مشهور اديبلريندن حسین جاويد افندينين ناخچيواندا وفات ائتديگي شهريميزده شايع اولماقدادير.بو خبرين نه درجه‌ده دوغرو اولوب-اولماماسي معلوم دئييلدير. اگر بو خبر دوغرو ايس، قافقاسييا ان قييمتلي

بير شاعيريني ايتيرميش اولور کي، بو دا ادبياتيميزا بؤيوک بير ضربه‌دير." آز سونرا قزئت ("آذربايجان" قزئتي،14 نويابر) بو خبري تکزيب ائده‌رک يازيردي: "حسین جاويد بي وطني اولان ناخچيواندا تحول ائده‌رک اورادان تبريزه کؤچموش و مذکور شهرده معاريف موديري تعيين اولونموشدور، لاکين حسین جاويدين معاريف موديري اولماسي حاقيندا اليميزده هئچ بير سند يوخدور. حسین جاويد 1918-جي ايلده تبريزدن ناخچيوانا کئچميش، بير مودت،1918-19-جو ايللرده "روشدييه" مکتبينده درس دئميشدير.

ايکي عصرين و ايکي ايمپئرييانين حدودوندا بؤيوين" (7،ص.21) حسین جاويدين دونياگؤروشونون فورمالاشماسيندا اوچ بؤيوک مدنيت مرکزينين: ناخچيوان-تبريز-ايستانبولون بؤيوک رولو اولموشدور. ياراديجيليغيندا ايسلام پيغمبريني، شرق فاتئحيني، شرق شاعيرينين، شرق حؤکمدارينين، شرق فيلوسوفونون قوصورسوز اوبرازلاريني يارادان حسین جاويد اؤيرنديکلرينه و اينانديقلارينا عؤمرونون سونونا قدر صاديق قالميشدي.

سووئتلرين ايدئولوژي يؤنتيچيلري اوندان ايصرارلا سووئتلري اؤيمه‌سيني طلب ائدرکن او، عينادلا "يئره اينميه‌جگيني" بيان ائدن شاعير يازيردي:

بن فقط حوسنو-خدا شاعيرييم

يئره اينمم ده سما شاعيرييم (2، ص.194).

"يئر"ي ايشغال ائتميش آلله سيز، ايمانسيز سووئتلر جمعيتينده ايمانلي شاعيري "قاتارلارينا" مينمه‌يه دعوت ائدنلر و "حوسنو-خدا" شاعيري (پارادوکس). شاعيرين "يئره" اينمک ايستمه‌مه‌سينين سببي يئرده‌کي لردي.

عوموميتله، علمي ترجمه-حالينين موعينلشديريلمه‌سينده جاويدين گونئی آذربايجاندا ياشاديغي دؤورون تدقيقي موهيم اهميت کسب ائدير. چونکي شاعيرين دونياگؤروشونون فورمالاشماسيندا بو ايللرين تبريز موحيطينين ده بؤيوک رولو اولموشدور. هر بير صنعتکارين بؤيوکلوگو ياشاديغي موحيطين مدنيتي ايله اؤلچولور. عئيني زاماندا، صنعتکارين ياشاديغي، تحصيل آلديغي موحيط "جمعيتي، اؤولادي اولدوغو خالقي درک ائتمگينن ياخشي واسيطه‌سيدير" (6،ص.47). 
گونئی آذربايجان دؤورو حسین جاويدين دونياگؤروشونون فورمالاشماسيني، بديعي ياراديجيليغينين اينکيشاف مرحله لريني ايزله‌مک و ديرلنديرمک باخيميندان خوصوصي اهميت کسب ائدير.

                                ƏDƏBİYYAT

 

1.Cavid H. Əsərləri. 5 cilddə, I c., Bakı: Elm, 2007

2.Cavid H. Əsərləri. Beş cilddə, III c., Bakı, Elm, 2007

3.Cavid H. Əsərləri. 5 cilddə, V c., Bakı: Elm, 2007

5.Cəfərov M. Hüseyn Cavid. Bakı: Azərnəşr. 1960

6.Həbibbəyli İ. Ədəbi-tarixi yaddaş və müasirlik. Bakı: Nurlan, 2007

7.Hüseynzadə L. Araz şahiddir. İstanbul, 2008

8.Məmmədli Q.Cavid - ömrü boyu: həyat və yaradıcılıq salnaməsi. Bakı: Yazıçı, 1982

9.Xəlilov F. Hüseyn Cavid Cənubi Azərbaycanda // “Nəqşicahan” jurnalı,  2003, №4, s.41-44

10.Turan A. Cavidnamə. Bakı, Elm, 2010

11.Şaiq A. Xatirələrim. Redaktoru M.Əfəndiyev. Bakı: Azərnəşr, 1961

12.Zeynallı H. XX əsrdə Azərbaycan-Türk ədəbiyyatı. Azərbaycanı öyrənmə yolu jurn., 1930, №3, (B.A.D.F.T.İ), s.20-25

 

 

 

صمد یهرنگي چاغداش گونئي آذربايجان اوشاق ادبياتينين ياراديجيسيدير

 


Doç.Dr.ESMİRA FUAD

دوچنت دکتر اسميرا فواد 

 

"يوخ آنا، من آرتيق بو گزيلردن بئزميشم. من گئتمک ايسته‌ييرم. يقين فيکيرلشه‌جکسن کي، بو سؤزلري منه کيمسه اؤيره‌ديب. ائله دئييل، آنا جان، من چوخدان بو فيکيرديم. آنجاق باشقالاريندان دا چوخ شئيلر اؤيرنميشم. مثلا، گؤرموشم کي، بير چوخ باليقلار ياشلانديقدان سونرا گيلئيله‌نيرلر کي، عؤمورلريني معناسيز کئچيرميش، چوروموشلر. بيلمک ايسته‌ييرم کي، دوغرودانمي ياشاييش ائله داريسقال بير موحيطده چابالاييب ياشلانماقدير، يوخسا باشقا تور (جور) ده ياشاماق مومکوندور؟.. (صمد یهرنگي. "بالاجا قارا باليق" حکایه سيندن...)"

عئينن بو اؤرنکده "بالاجا قارا باليق" حکایه سينين قهرمانينين دئديگي کيمي، عؤمرونو باشقا تورلو ياشاماق-معنالي کئچيرمک، "گونئي آذربايجان کندليلرينين جانلي ديلي، سورگونه دوشموش گلنکلرين اوياق ويجداني، "حئيدربابايا سالام"اين سطيرلري آراسيندا دونيايا آياق آچيب، ساوالانا، خالخالا طرف اوز توتان گزرگي بير اؤيرتمن (جلال آل احمد)" و قلم اهلي اولماق، "دوزو-دوز، اَيريني-اَيري" يازاراق خالقي جهالت يوخوسوندان اوياتماق، اونو خوشبخت گؤرمک اوچون دونيايا گلدي بؤيوک صمد یهرنگي... ياشاديغي معنالي عؤمور پايي ايله تانرينين گونئي خالقينا-اينسانليغا بخش ائتديگي اؤزل بير ناخيش اولدو...

هيجري 6 شهريوئر 1318-جي ايل//24 اييون 1939-جو ايلده دوغولدو دونيانين مؤعجيزه شهرلري سيراسيندا اؤز يئري اولان قديم تبريزده... آتاسي عزت کيشي ساده زحمت آدامي-ائولر، مئهمانخانالارا، چايخانا و ايداره‌لره تولوقدا سو داشييان تولوقچو، آناسي سارا خانيم ايسه ائودار قادين ايدي. لاکين بئش ائولادي-ايکي قيزي، اوچ اوغلو ايچريسينده کيچيک سمه‌دي داها چوخ عزيزليه‌رک "قارابالا" چاغيران ايززت کيشي او، دوغولاندان بير گون اؤنجه اربابلا دالاشديغينا گؤره ايشدن چيخاريلميشدي. صاحيبکارا بويون اَيمک ايستمه‌يهن غورورلو آتا يئنه ده اربابلا سؤزلشميش، حاقسيزليغينا دؤزه بيلممشدي... آناسي سارانين اريني: "فيلانکس بير ايش يئرينده 4 ايلدير ايشله‌يير، آنجاق هئچ واخت اربابلا دالاشماييب. سن ايسه ايل قورتارماميش ايشدن چيخاريليرسان" ،- سوچلاماسينين جاوابيندا ايززت کيشي: "من باشقالاري کيمي اربابا يالتاقلانا بيلمرم. کيملردنسه جسوسلوق ائتمگي باجارمارام. ائله دالاشماغيميز دا بونا گؤره‌دير" ،- دئميشدي... صمد بو ار کيشينين، منليگيني هر شئيدن اوجا توتان نر آتانين تربييه‌سي آلتيندا بؤيويور، تؤکدوکلريني ييغا-ييغا مکتب ياشينا چاتير..

ايلک و اورتا تحصيليني تبريز شهرينده‌کي"دبیريستان تربييت و دانشسراي" کيمي تانينان مشهور مکتبده آلير. عاييله چتينليکله دولانديغيندان بؤيوک قارداشي اسد کيمي، صمد ده تحصيليني عالي مکتبلرده دئييل، تبريز پئداقوژي کوللئجينده داوام ائتديرير. اؤيرنجيليک چاغلاريندا او، بوش واختلاريني ثمرهسيز کئچيرمير، بير نئچه يولداشي ايله بيرليکده "خنده" ("گولوش") آدلي هفته‌ليک ديوار قزئتي بوراخماغا نايل اولور. ادبي-تنقيدي خاراکتئرلي، ساتيريک روحلو ايلک يازيلاري دا محض طلبه‌ليک ايللرينين، چيلغين گنجليک دؤورونون محصوللاريدير. اوشاقليق و يئنييئتمه‌ليک چاغلاريندان ايجتيماي-سياسي، معنوي-ايدئولوژي پروسئسلري ياخيندان ايزله‌ييب دريندن موشاهيده ائدن گله‌جک اديبين بو مؤوضولو قلم محصوللاري سونرالار دؤورونون بير سيرا تانينميش قزئت و ژورناللاريندا "س.قارانقوش" ،"چينگيز" ،"بابک" ،"یهرنگ" ،"س.آدام" ،"سولما" و س. تاخما آد-ايمضالارلا چاپ ائتديرير. ائله همين چاغلاردان دا او، يالنيز گئرچکلري، ياشاديقلاريني و ياشامي بويونجا گؤردوکلريني "دوزو-دوز، اَيريني-اَيري" يازماغا باشلايير. تئخنيکومو بيتيرديکده آذرشهر-توفارقان بؤلگه‌سينين گؤزدن اوزاق، کؤنولدن ايراق، اوجقار بير کند مکتبينه - ماماغان (گوغان)ا موعليم ايشله‌مه‌يه گؤندريلير. هر بير سوسيال اينکيشافدان، يئنيليکلردن گئريده قالميش کندي صمد اؤزونمخسوس شکيلده "تانرينين بئله اونوتدوغو يئر" آدلانديرميشدي...

اوسته ليک، "تانرينين بئله اونوتدوغو بو يئر"لرده سياسي قاداغالار، سرت قايدالار، کسکين سئنزورا شراييطي حؤکم سوروردو. بو قاداغالار، اونودولان و اونوتدورولان يئرلرين ازه‌لي ساکينلرينين آغريلاري، پروبلئملري، ادبي-ايدئولوژي موناقيشه‌لر، گونئيده کوتلوي دوشونجه فعالليغينا، ميللي تفککورون فورمالاشماسينا نايل اولماغين يوللاري و س. سمه‌دين کيچيکياشليلار آدينا يازديغي، لاکين اساسن بؤيوکلره اونوانلانان بير سيرا بديعي اثرلرينين ده مؤوزوسونا چئوريلير. 
ماماغان کند مکتبينده درس دئديگي ايللرده صمد دايم تحصيليني داوام ائتديرمک باره‌ده دوشونور، آرزوسونو گئرچکلشديره‌جگي آني گؤزله‌يير... و همين آنين گليشي اوزون سورمور و 1956-جي ايلده تبريز اونيوئرسيتئتينين فيلولوگييا فاکولته‌سينين اينگيليس ديلي و ادبياتي بؤلومونه (غيابي) داخيل اولور، 1961-جي ايلده اونيوئرسيتئتي بيتيرير و اينگيليس ديلي و ادبياتي اوزره فيلولوق، عئيني زاماندا عالي درجه‌لي موعليم ايختيصاصينا يييله‌نير...

صمد یهرنگي بوندان سونرا بوتون شوورلو عؤمرونو کؤرپه‌لر، اؤلکه‌نين گله‌جگينين قوروجولاري اولاجاق اوشاقلارا هسر ائدير. اونلارين ساوادلانماسي و ادبياتي اؤيرنه‌رک اسل اينسان، ائلين دردلرينه ملهم اولا بيله‌جک بير وطنداش کيمي بؤيومه‌سي قايغيسينا قالير... اوشاقلارا دايم قورخماز و بيليکلي-بيلگين اولماغي، حاقيني طلب ائتمگي، حاقسيزليق، عدالتسيزليک قارشيسيندا يئنيلممگي تؤوسييه ائدير... اثرلرينده ده اوشاقلارين ياشانتيلاريني، آذربايجانين، ائلجه ده ايراندا ياشايان ديگر خالقلارين درد و پروبلئملريني قلمه آلير، کؤرپه فيدانلارا آنلاديردي کي: "سيلله‌يه سيلله ايله جاواب وئرمک، اؤز حاقيني سون داملاسينا کيمي آلماق گرکدير..."

"اولدوزلا دانيشان گلينجيک" اؤيکوسونده ايسه او، کاسيب، يوخسول طبقه‌نين طرفينده اولدوغونو، اونلاري دوشوندويونو اولدوزون ديلي ايله بئله ايفاده ائدير: "منيم ناغيليمي يوخسول، ناز-نعمتدن محروم اولان اوشاقلار اوچون يازين..."

وار-گوجو ايله چاليشير کي، سويداشلاري آراسيندا مؤوجود اولان کوتلوي ساوادسيزليغي آرادان قالديرسين. تصادوفي دئييل کي، مجيد تبريزيوند اونون ادبي-بديعي ياراديجيليغا ساوادسيز کندليلر اوچون عريضه يازماقلا باشلاديغيني قئيد ائديب... 

صمد آريق، سيسقا بير گنج اولماسينا باخماياراق غئيري-عادي گوج، ائنئرژي ايله چيينينده اولاغان اوستو معاريفچيليک ميسسيياسي داشيييردي. سويداشلارينين جهالت يوخوسوندان اويانماسي، هئچ دئييلس، اؤز عريضه‌سيني يازا بيلمه‌سي سويييه‌سينده ده اولسا، ساوادلانماسي اوچون هر آي آيليق ماعاشينين چوخونو موختليف کيتابلار آلماغا خرجله‌يير، چيينينده کيتاب دولو هئيبه کند به کند، ائوبئو گزه‌رک پايلايير، مکتبياشلي اوشاقلاري ايسه هديه ائتديگي کيتابلارلا داها چوخ سئوينديريردي... او، اؤيرنجيلري ايله بير دوست-آرخاداش کيمي داورانير، هر ايشده اونلارلا بيرگه حرکت ائده‌رک يانلاريندا اولور، کيچيک سويداشلاريني حقيقتي، دوغرو يولو سئچمه‌يه يؤنلنديريردي. او، سانکي اؤيرتمک، خالقين بالالارينا، يئنييئتمه و گنجلرينه دوزگون يول گؤسترمک، اونلاري سئومک اوچون دوغولموشدو... بؤيوک پئداقوقون خاراکتئرينده‌کيبو عوضسيز جهتي يازار دوستو غلامحسين ساعدي ده تصديقله‌ييردي: صمد "بوش واختلاريندا ساعاتلارلا کيتاب ماغازالارينين قارشيسيني کسديرر، کيتاب سئچميه گلن يئنييئتمه‌لره بيلگيلر وئرردي. درس دئديگي مکتبده اؤيرنجيلرله ال-اله وئريب گؤزل بير کيتاب ائوي دوزلتميشدي…"

بؤيوک شاعير مفتون اميني يازيردي کي، او، اوشاقلارا آتادان و آنادان داها مئهريبان ايدي. حتّي اوشاقلار هئچ بير شئيده اوندان چکينميرديلر... يني، صمد اونلارين سيرداشي، دردداشي، فيکير اورتاغي اولماغي دا باجارميشدي... 
بو، دانيلماز بير گئرچکدير کي، صمد یهرنگي "ياشاييشيندا دا، درس اوتاغيندا دا، يازي ماساسينين آرخاسيندا دا، اؤز ادبي دونياسيندا دا، هر شئيدن اؤنجه اؤيرتمن ايدي (عبدالله امير هاشيمي جاوانشير)". چيينينده اؤز آيليق ماعاشي ايله آلديغي و اوشاقلارا-شاگيردلرينه پايلاياجاغي موختليف کيتابلار، بديعي اثرلر، ناغيل و داستانلار دولو هئيبحثي، گؤزلرينده صاباحا ديبسيز سئوگي، اوزونده ايسه چوخ واخت گولوش اولان بو عئينکلي، فداکار موعليم هر بير سويداشينين سئويمليسي، ياخين دوستو ايدي...

او، ياساق اولونموش آنا ديليني اوغروندا اؤله‌جک قدر چوخ سئويردي... آنا ديلينده تحصيل آلماق ايمکانينين اولماماسي و بو دورومدان چيخيش يوللارينين آختاريلماسي مسلسي صمد یهرنگيني ان چوخ دوشوندورن پروبلئملردن بيري ايدي. اؤز دؤورونده بو پروبلئمين چيخيش يوللاريندان بيري کيمي آنا ديلينده درسليکلرين يازيليب چاپ ائديلمه‌سيند، آنا ديلينده مدرسه‌لرين آچيلماسيندا گؤروردو. صمد یهرنگي مير مئهدي اعتيماد، ميرزه حسن روشدييي، حبيب ساهير کيمي اؤندرلرين قوتسال ايشيني داوام ائتديرمه‌يه قالخيشدي، اوشاقلارين آنلايا بيله‌جگي ساده تورکجه‌ده "اليفبا" کيتابي يازدي، لاکين ايرانين رسمي قوروملاري بو درسليگين چاپينا ايجازه وئرمه‌دي و ايسلام-اي ايرشاد ايداره‌سي طرفيندن گئري قايتاريلدي... بو اعتيراضين اساس سببي ايسه آذربايجان تورکلرينين آنا ديلينده تحصيل آلماسينين قارشيسينا چکيلن کئچيلمز سدد ايدي. بو آدديمي سمه‌دين بؤيوک قارداشي اسد یهرنگي واختيله سياسي آکت کيمي قييمتلنديرميشدي. چونکي قارداشينين اونا اونوانلاديغي: "من ايمضامي خالقين ذهنينه جفنگييات وئرن بير چوخ مؤليفلر کيمي کيتابين اوستونه يازا بيلمرم. من عؤمرومده بيرجه دفعه ده اولسون "ش" حرفيني اوشاقلارا "شاه" سؤزو ايله اؤيرتمه‌ميشم. "شاهبانو" و "وليهد" سؤزلرينين اوستوندن آتيليب کئچميشم. من کيتابيمين بيرينجي صحيفه سيني اونلارا نئجه هسر ائده بيلرم؟ قوي ائويميزين دامي اوچسون. من "ش" حرفيني "شاه" ،"شاهبانو" سؤزلري ايل، "ه" حرفيني "وليهد"کلمه‌سي ايله اؤيره‌ده بيلمرم. بلي، قارداشيم، اونلار منه بونو تکليف ائديرديلر. دئ گؤروم، نه ائتمه‌لييم؟ بوتون حقيقتلري و شرفيمي بو کيتابين يولوندامي قويوم؟ بس اوندا شاگيردلريم، اوشاقلارا نه جاواب وئره بيلرم؟ "24 ساات يوخودا و آييقليقدا" حکایه مي مشغوليت اوچون يازماميشام. اونا گؤره يازميشام کي، سن دونيانين هر يئرينده ياشايان اؤز بالاجا قارداشلاريني ياخشي تانيياسان. اونلارين دردلرينين چاره‌سي حاقيندا دوشونه‌سن..." - سؤزلريند، طبيعي، همين قاداغانين سيرري و هانسي مطلبين گيزلنديگي آيدين اولور...

البتت، اديبين آرايا-عرصه يه "باياتيلار" ،"اوشاق ادبياتينين اؤنمي" ،"ايرانين طبيعتي مساينينده آراشديرما" ،"پارا-پارالار" ،"آذربايجان افسانه‌لري" ،"آذربايجان اوشاقلاري اوچون فارسي اليفبا" ،"تاپماجالار، قوشماجالار" ،"آذربايجان و مشروطه" ،"فولکلور و شعر" ،"مقاله‌لر توپلوسو" کيمي کيتابلاري سيراسيندا بو گونه‌دهک چاپ اولونماميش همين "اليفبا" کيتابي دا واردير. "ميللي مدنيتينين اوياق ويجداني" ،گونئي آذربايجان "کندليلرينين جانلي ديلي" اولماغي باجاران صمد یهرنگي اينگيليس و فارس ديلينده اولان بعضي ادبيات نومونه‌لريني تورکجه‌يه چئويرمکله ده اوغراشير. عئيني زاماندا مئهدي اخوان ساليس، احمد شاملو، نيما يوشيج، فوروغ فوروخزاد و باشقا شاعيرلرين شعرلريندن سئچمه‌لري آذربايجان تورکجه‌سينين تبريز شيوه‌سينه چئويره‌رک سويداشلارينا سونور. ميللي تفککورون، مييلي يادداش کودلارينين فولکلور قايناقلاريندا قورونوب ساخلانديغيني ياخشي بيلن صمد یهرنگي قوتسال بير يول دا توتموشدو - کند-کند، اوبا-اوبا دولاشاراق خالق ادبييياتي نومونه‌لريني توپلايير، بو قييمتلي اينجيلرين يازييا آليناراق قورونماسي قايغيسينا قاليردي. آنجاق بو ايش، "توپلاييجيليق فعاليتي اديب اوچون هئچ ده آسان اولماييب. پهلوي رئژيمينين ياراتديغي تهلوکه‌لر، سؤيلگيجيلرين داها چوخ قادينلار اولماسي، بو باخيمدان اونلارلا صؤحبتلرين آپاريلماماسي و س. (م.عباسووا. خالق جبهه سي.- 2015.- 4 مارت.- ص.14)" توپلاما ايشينده ميلت و يورد سئوداليسينا خوصوصي چتينليکلر ياراديردي. سونرالار اؤيرنجيلريندن بيري - اي.د.ماماغاني موعليمينين بو فداکارليغيني بئله خاطيرلايير: "صمد یهرنگي تتيل گونلرينده بيزه گه‌لر، هر گئجه يئمکدن سونرا آنامين ناغيل سؤيله‌مه‌سيني صبرسيزليکله گؤزله‌يردي. لاکين آنام بو ناغيللاري منه دانيشار، صمد موعليم ايسه شاگيرديني تکرار دينله‌مکله اونلاري يازييا آلاردي". 

آذربايجان ناغيللاريني توپلاياراق فارس ديلينه چئويرير و ياخين دوستو، مسلکداشي یهروز دهقاني ايله بيرليکده چاپ ائتديريب آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتي خزينه‌سينين قاپيلاريني فارسديللي اوخوجولارين اوزونه آچير. صمد یهرنگي کاميل پئداقوق اولماقلا ياناشي، هم ده اوريژينال دست-خطه ماليک ايستعدادلي اؤيکو يازاري، ييرمي عصر ايران و آذربايجان ادبياتينين ان گؤرکملي آدلاريندان بيري ايدي. گونئي آذربايجاندا چاغداش دؤور اوشاق ادبياتينين يارانماسي و گليشمه‌سي محض اونون شرفلي آدي ايله باغليدير.

اوشاقلار اوچون ناغيللار، همچنين باش قهرمانلاري اساسن اونسيتده اولدوغو شاگيردلري اولان و اونلارين باشينا گلن اولايلاردان بحث ائدن سون درجه ماراقلي اؤيکولر قلمه آلير، اؤزلليکله "آللئقورييا و تشخيصلره يئر وئرمکله اؤرتولو شکيلده ان اوريژينال يوللا اؤز فيکير و دوشونجه‌لريني ياييردي (م.عباس اوا. خالق جبهه سي.- 2015.- 4 مارت.- ص.14)". "عادت" ،"بينام (آدسيز)" ،"نارينج قابيغي" ،"بالاجا قارا باليق" ،"اولدوز و قارغالار" ،"24 ساعات يوخودا و آييقليقدا" ،"چوغوندورساتان اوغلان" ،"بير هولو، مين هولو" ،"محبت ناغيلي" ،"تلخون" ،"لبو ساتان اوشاق" ،"قوجا آرواد و قيزيل جوجه‌سي" ،"کوروغلو و کئچل حمزه" ،"اولدوزلا دانيشان گلينجيک" ،"چوخ بختييار آغا" و س. کيمي حکایه لرينده او، بولاق سويو کيمي دومدورو، صاف اوشاق دونياسيندان بؤيوکلرين بولوندوغو عالمه بير پنجره آچير و آچديغي پنجره‌دن توپلومو بوتون چيزگيلري، آيرينتيلاري ايله ياشليلارين گؤزلري اؤنونده جانلانديريردي... و بؤيوکلر، ياشليلار دا همين اثرلره ماراق گؤستريرديلر... 

اثرلريني "بيز اوشاقلارا: - اوغورلوق ائتم، يالان دانيشما! - کيمي مصلحتلر وئرمک عوضين، اونلارين اوغرو اولمالارينين سببيني آچيب گؤسترمه‌ليگيک. چونکي اينسانلاري يئتيشديرن موحيطدير. ياخشي اينسان يئتيشديرمک ايسته‌ييريکس، موحيطي ده يئتيشديرمه‌لي و اينسانيلشديرملييک" ،- عقيده سي ايله يازيب-ياراديردي صمد یهرنگي... اوشاق طبيعتيني آنلايان تجروبه‌لي پئداقوق کيمي کؤرپه فيدانلارا يالنيز دوغرويا اينام، حقيقته سئوگي، شر، پيسلييه و خيانت، آغا قارا، يالانا حقيقت، گؤز ياشلاريني سئوينج شلاله‌سي، هيچقيريغي گولوش، محروميتلري تانرينين قيسمتي کيمي کيمي قلمه وئرنلره نيفرت آشيلاييردي. بو نيفرتين اونلارين ياشامي اوچون، ياخشيني پيسدن آييرا بيلمه‌سي اوچون گرکلي اولدوغونو دوشونوردو.

دوکتور منوچؤهر هزارخاني "بالاجا قارا باليغين دونياگؤروشو" آدلي مقاله‌سينده يازير کي، "یهرنگينين اوشاقلارا اؤيرتديگي نيفرت (گر او، اؤيرتمه‌سه،حيات اؤزو اؤيرده‌جکدير) اينساني بير نيفرتدير. پيسليي، خيانت، پيسلره و خبيسلره نيفرتدير. صونعي و ساختا سئوگي و محبتين مبلليغلري ايکي مين ايلدير کي، مثلاي اؤرت-باسدير ائتمک اوچون بيهوده سي گؤستريرلر. لاکين بير دفعه بئله، اونو منطيقي شکيلده حلل ائتمک فيکرينده اولماميشلار..."

صمد اؤز خالقينين پروانه‌سي ايدي. اثرلريني فارس ديلينده قلمه آلير، ائلين ياراتديغي آغيز ادبياتي نومونه‌لريني ده فارس ديلينه چئويرير، بو ديلين اوخوجولارينا گؤستريردي کي، اونون دا خالقينين آنا ديلينده-آذربايجان تورکجه‌سينده زنگين ادبياتي، بؤيوک مدنيتي واردير. ادبيات اونون اوچون ظولم و حاقسيزليق، جهالت و نادانليق عليه ينه ان اعتيبارلي موباريزه سيلاهي، خالقي جهالت يوخوسوندان اوياتماق سيلاهي ايدي. اثرلرينه گوجلو يانغي، اؤلسييه سئوگي و او درجه‌ده ده نيفرت حيس اي حاکيمدير. نيفرت و محبت ياراتديغي ادبياتين-اؤيکو و مقاله‌لرينين گؤزلليک مئياري ايدي... شاهيدي و ايشتيراکچيسي اولدوغو، بوتون روحونو قارسان اولايلاري اثرلرينه مؤوزو و موتيو سئچن يازارين دوشونجه‌سينه گؤر، "گرک اؤزونو اودا آتاسان کي، يانميشلارين درديندن خبرين اولا. تونقالدا کناردان اليني قيزديرماقلا يانميشلارين نه‌لر چکديگيني آنلاماق مومکون دئييل..." 

بو پرينسيپلرله ياشايان یهرنگي ياراديجيليغينين آنا خطي گونئي آذربايجان کندينين گئرچکليکلري، بو کندده ياشايان خالقين ياشامي، پروبلئم و آغريلاري، وطن سئوگيسي، اؤزگورلوک، ميللي بيرليک، ميللي حاق و حوقوقلارين قازانيلماسينين گرکليگي، دوزلوک و دوغرولوق، وفا و اعتيبار، ائشدئشليک-قارداشليق کيمي مسله‌لر ايدي... او، لاقئيدليگي ان بؤيوک بلا سايير، حياتيني "سسسيز گؤل کيمي" کئچيرن، يالنيز "قوي من ساليم اولوم، اؤزگه‌لر ايله ندير کاريم؟" پرينسيپي ايله ياشايان و "دينج ياشاييشينين پوزولماسيني ايستمه‌ين باشياشاغي، يولاگئدن" زومره‌لري، اوزده اؤزونو دينه اينانان کيمي گؤسترن، آنجاق رامازان آييندا جمعي اوچجه گون اوروج توتوب ناماز قيلان ساختاکار ديندارلاري، توتدوغو مأمور پوستونو ايتيرمه‌مه‌سي اوچون شرف و لياقتيني ايتيريب صاحيبينين قولونا چئوريلن مسلکسيزلري تنقيد حدفينه چئويريردي. "چوخ بختييار آغا" حکایه سينين قهرماني محض بئله تيپلردن بيريدير.

اديبين ليريک احوالي-روحيييه‌ده يازديغي و منصور شعر تاثيري باغيشلايان "قار دنجيکلري" مينيمال حکایه سينده ده اوخوجو گئرچکلرين آيرينتيلارينا وارماقلا ياناشي، يازارين ايچ دونياسي، کؤورک دويغولاري ايله ده باش-باشا قالير... قار دنه‌سينين طالعيينده حوقوقلاري اليندن آلينميش و هئگئمون دؤولتلرين ايداره‌سينده اريگيب يوخ اولماق تهلوکه‌سي ايله اوز-اوزه قالان خالقلارين طالعييني گؤرور، بو قدردن قاچماغين چيخيش يوللاريني دوشونوردو...

"آليشقانليق" حکایه سينده صمد یهرنگينين نؤوبتي تنقيد حدفي ساوادسيز، مکتبده گونونو شاگيردلره بيليک عوضين، معناسيز، جفنگ، توتاق کي، شوشه‌نين رنگي ندير؟ – کيمي سواللار وئره‌رک بوتون درس بويو جاوابيني گؤزله‌مکله واختيني اؤلدورن، شاگيردلرسه اولمايان دوغرو جاوابي بيلمه‌ديکد، بوتون سينفي آشاغي سويييه‌لي کيمي قييمتلنديره‌رک ديرئکتورا شيکايت ائدن و اؤزونو بيليکلي گؤسترن ديپلوملو شارلاتانلاردير. صمد دريندن تأسوفله‌نير کي، بئله ياشاييشا آليشميش سويييه‌سيزلر ده موعليم آديني داشييير، عؤمرونو اوشاقلارا جفنگيات دانيشماقلا باشا وورور، خالقين کاسيبچيليقلا، بير قارين آج، بير قارين توخ بؤيوتدويو و مکتبه گتيريب اونا اعتيبار ائتديگي بالالاريني منن شيکست ائديرلر: "بئلنجيک ايشلره و سؤزلره اؤيرتمن آليشدي: بو تور درس وئرمه‌يه، بالاجا اوشاقلاري آياقيالين، قيچي آچيق گؤرمه‌يه، اونلارين اوخولا گلنده ياشلي گؤزلرينه باخماغا، ايش يئرينين زيرت-پيرتينا... ايدمان ساعاتلاريندا ايکي دنه جيريق توپو اللي دنه اؤيرنجينين قاباغينا آتيردي کي، ايدمان ائلسينلر. بئلج، اوندا هر شئيه آليشقانليق اولدو. اوشاقلارا، اونلار کي، هله بيلميرديلر شيشه‌نين بوياغينين رنگي ندير؟.."

"آه-اين ناغيلي" عاييله سيني سئون، اوچ قيزينين قايغيسينا قالان و اونلارين ايستکلريني يئرينه يئتيرن جفاکئش بير آتانين عاغيللي، فراستلي کيچيک قيزينين نفسينين قولو اولان خبيس اينسانلارين بدبختلييه سوروکله‌ديگي نئچه-نئچه اينساني سِحر و افسونون کؤمگيله اولکي خوشبخت حياتينا قايتارديغيندان بحث ائدير. اوستاد يازار "تلخون" پووئستينده بو مؤوزونو داها دا گئنيشلنديرير و بو دفعه تاجير آتانين يئددي قيزينين آرزوسونو نئجه گئرچکلشديرمه‌سيندن سؤز آچير. کيچيک قيز تلخونون آتاسيندان "بير اورک، بير جيير" ايستگي فولکلورا سؤيک چوخ درين معنالاري اؤزونده احتيوا ائدير. صمد بو ايستکله اوشاق و گنجلره اورکلي، جسارتلي اولماق، آغجيير، قورخاق اولماماق و موباريزه‌لرده اودماق، ايگيد بير دفعه،قورخاقلارسا گونده نئچه دفعه اؤلوب-ديريلر، ايسماريجيني يوللاييردي... 

"آدسيز" حکایه سينده اينسانين بللي بير آدلا چاغيريلماسينين گرکليليگي، اؤزونون ده داشيديغي آدينا لاييق اولماسي مسلسيني اساس گؤتورن صمد یهرنگي جاهيلليک گيردابيندا چابالايان سويداشلاريني سابير، ميرزه جليل ساياغي گوله-گوله تربييه ائتمک، اونلارين گؤزونو آچماق و گئرچکلري گؤسترمک يولونو توتموشدور. آروادي طرفيندن باشقا بيريسي ايله آلداديلان کيشينين جاهيلليگينه آجييان مؤليف گوله-گوله اونا گئرچکلري آنلاتماق ايسته‌يير و اثرين سونوندا اؤز ائوينين قاپيسيني دؤين "آدسيز"اين آروادينين "دئ گؤروم آدين ندير؟ آديني دئمه‌سن سني ايچري بوراخان دئييلم" سوالي قارشيسيندا دوشوندوکلري اونون نه درجه‌ده جاهيل و بدبخت اولدوغونو يانسيدير: "دوغرودان دا آدي نه ايدي. بونو داها اوخوماميشدي. آديني اونوتموشدو. بلکي ده دوغولوشدان آدي يوخ ايدي. کشکه بو جور اولاردي، او آندا اوووناردي، اؤز-اؤزونه دييردي: بيزيم ائششگيميزين قودوقلوقدان قويروغو يوخ ايدي. آما بيليردي کي، نه واختسا آدي وار ايميش..."
"بالاجا قارا باليق" حکایه سينده "لوطفا مني تهقير ائتمگين! منيم آديم قاراجا باليقدير. سيز ده آدينيزي سؤيله‌سنيز تانيش اولاريق" ،فيکري ده اينسانين، ياخود هر بير جانلينين دوغولوشدان بللي بير آدي داشيمالي، هاردا اولورسا-اولسون، همين آدلا چاغيريلمالي اولدوغونون تصديقيدير...

چوخلاري کيمي، من ده بو فيکيرديم کي، يازار اصلينده اؤزونو، ياشاميني-باشينا گلن، گتيريلن اولايلاري يازير، وارليغييلا اؤيوندويو و سئوديگي اينسانلاري، غورور دويدوغو شخصيتلري، هئيراني اولدوغو دوغما طبيعت گؤزلليکلريني، بيرگه عؤمور سوردويو اورتامي وصف ائدير، شاعيرلر ايسه بوتون بو اؤزلليکلردن وجده گله‌رک اونلاري پوئتيک ووسعتله نظمه چکير... ايچ دونياسينين ساخلانجلارينين، ياشامي سوره‌سينده اوزلشديگي اولايلارين عکس-سداسي اولمايان اثرلر اوخوجونو اينانديرا بيلمير. سمه‌دين ده ياشامينين معناسي، اثرلرينين ايلهام قايناغي بو اؤزلليکلر، ان چوخ دا هر گون تماسدا اولدوغو اوشاقلار ايدي. او، يالنيز بطنيندن قوپدوغو خالقين طالعييني دوشونوردو. بو طالعيي صاباحين بؤيوکلري اولاجاق بالاجالار هلل ائده‌جگيندن اونون خوش گله‌جگه قوووشماسي اوچون ياشامين آغري-آجيلاريني محض بالاجالارين گؤزلري قارشيسيندا جانلانديرير، حياتين سيرلريني آنلاماقدا اونلارا يارديمچي اولوردو. بو يؤنلو دوشونجه‌لرينين يئر آلديغي ايلک قلم تجروبه‌لري - "عادت" و "بينام (آدسيز)" حکایه لري 1959-جو ايلده درج ائديلير... "بالاجا قارا باليق" حکایه سيني ايسه 1960-جي ايللرين اوللرينده آغ ورقلره کؤچورور... بو اؤيکو سمه‌ده بؤيوک اوغور گتيرير، ياشامينين مانيفئستينه دؤنوشور، آديني بير سيرا دونيا اؤلکه‌لرينده تانيدير...

بئله کي، اثر 1965-جي ايلده ايتالييانين بولونييا شهرينده کئچيريلن اوشاق ادبياتي اوزره بين الخالق فئستيوالين قاليبي اولور و قيزيل مئدالا لاييق گؤرولور. بيرينجي يئري توتدوغونا گؤره "بالاجا قارا باليق" حکایه سين، ائلجه ده گونئي آذربايجان ادبياتينا و خالقينا دونيا خالقلارينين ماراغي آرتير، اثر ايتاليان، فرانسيزاينگيليس و تورک ديللرينه چئوريله‌رک گئنيش تيراژلا نشر ائديلير.

تکجه او تايلي-بو تايلي آذربايجانين دئييل، خاريجي اؤلکه ادبياتشوناسلارينين دا يوکسک قييمتلنديرديکلري "بالاجا قارا باليق" حکایه سينين اؤزلليگي ايچينده ايشيق - يولگؤستريجيليک فونکسيياسي، دنيز فنري ستاتوسو داشيماسيدير... 

اوشاق ايکن: "آرخين سونو هارادير؟" – دئيه خياللارا دالان، "آنجاق آرخين باشلانغيجي، سونو اولماز، آرخ هر زامان آخار و هئچ يئره ده چاتماز" دوشونجه‌سيندن او يانا آدلايا بيلمه‌يهن آناسيندان، هر گون ناغيل سؤيله‌ديگي اون بير مين دوققوز يوز دوخسان دوققوز (کور اوغلونون 7777 دليسي يادا دوشمورمو؟)، ائلجه ده ميليونلارلا باليقدان - اصلينده سويداشلاريندان فرقلي اولاراق "دونيادا هر شئيين سونو يوخدورمو؟ گئجه ايله گوندوزون سونو وار؛ هفته‌نين، آيين، ايلين سونو وار، دئمه‌لي سولاريندا اوزدويوموز بو آرخين دا سونو وار!" قناعتينه گلن و سواللارينين جاوابيني بولماق اوچون صفره - آرزولارينين دالينجا گئديب بؤيوک دونيايا چيخماق ايسته‌ين قاراجا باليقدان...

اثر هانسي جهتلرينه گؤره بو گون ده اؤز آکتوالليغيني ساخلايير و سطيرالتيندا ساخلي بؤيوک معنالاري ايله ديقت چکير؟ اديب ايلک باشلانغيجدان وورغولايير کي، سوکونت مغلوبيتدير، حرکت ائتمک، موباريزه آپارماقسا ايستگينه نايل اولماغين ان کسه يولودور. دونياني، جوغرافييا علميني، هارادان گليب هارايا گئتديگيميزي، ايلکيميزي و سونوموزو اؤيرنمک، بيلمک لازيمدير،

يازان صمد اوشاقلارا قاراجا باليغين ديلي ايله اؤيره‌دير کي، "هر شئيين بير باشلانغيجي اولدوغو کيمي، سونو داوار. بوتون چايلار و آرخلار آخيب دنيزه تؤکولور. آنجاق بعضيلري ده باتاقليقلارا هوپور..."

آيين سؤيله‌ديکلرينه ااساسن ايسه ديقتي آي ايشيغينين نئجه يارانديغينا يؤنلدير: "سئوگيلي قاراجا باليق، منيم ايشيغيم يوخدور. من ايشيغي گونشدن آليب يئره گؤندريرم..." بو سؤزلردن سونرا اساس مطلبين اوزرينه گلير، اگر اينسان-سطيرالتيندا ايسه بير خالق (سارتده اولان گونئي تورکلري) اگر ايستس، هر شئي الده ائده بيلر: - سن هئچ بيليرسنمي کي، اينسانلار اوچوب گليب منيم اوزريمه قونماق ايسته‌ييرلر؟ چتين ايشدير، آنجاق اينسانلار ايسته‌ديکلري هر شئيي…"

 حياتا کئچيره بيلرلر، يئتر کي، ايسته‌سينلر...

جسارت و بيليک بوتون باغلي قاپيلاري اينسانين اوزونه آچير و موشکوللري آسانلاشديرير، - کيمي مطلبلري بالاجا قارا باليغين دوستلارينين فيکيرلري ايله کيچيکياشلي اوخوجولارينا چاتديرير: "سن بيزي جهالت يوخوسوندان اوياتدين. بيزيم عاغليميزا گلمه‌ين شئيلري سن بيزه اؤيرتدين. گؤروشمک اوزره قورخماز و بيلگين دوست!" 

وورغولاديغي اؤنملي مطلبلردن ديگريني ايسه سطيرالتي دئييل، آچيق شکيلده بيان ائدير: - گوج بيرليکده‌دير! صمد یهرنگي "ائل بير اولسا، ضربي کرن سينديرار" گئرچگيني باليقودان قوشونون: "...دنيز آختاريشيندا اولان باليقلار او قدر چوخالميشلار کي، باليقچيلار باليق توتماق اوچون دنيزه تور آتاندا تورو دارتيب باليقچيلارين اللريندن چيخارير و دنيزين ديبينه آپاريرلار" ،- سؤزلري ايله ادبي موستوييه گتيرير. ائل-اوبايا، خالقلارا بدبختليک، اؤلوم گتيرن قارا قوووه‌لرين، خبيسنيتلي اينسانلارين ايچ اوزونو آچير، اوشاقلارا بالاجا قارا باليغين ديلي ايله آنلادير کي، آزادليق وئريلمير، آلينير. بونون اوچون چابا گؤسترمک، پلانلي شکيلده حرکت ائتمک گرکدير: "آرخاداش، آغلاماق، آناني چاغيرماق چاره دئييلدير. قالخ و اؤز آزادليغينين اوغروندا فيکيرلش، بير ايش گؤر!.." 

حاکيم سينفين عصرلردن بري يوروتدويو "پارچالا، داخيلي ايغتيشاشلاري آلوولاندير، طريقت داوالارينا مئيدان وئر، اينسانلاري بير-بيرينين جانينا ساليشدير، راحاتجا حؤکم سور" سيياستينين داوام ائتديگينه باليقودانين "اؤزگورلوگونوزو قازانماق اوچون او قارا باليغي اؤلدورمه‌ليسينيز!" سؤزلري ايله ديقت چکن صمد یهرنگي وورغولايير کي، دوشمنين مکرلي سيياستينه اويماق اولماز: "کسينليکله اونون تکليفيني قبول ائتمگين. بو ريياکار باليقودان ايسته‌يير بيزي بير-بيريميزه اؤلدورتسون. منيم بير پلانيم وار…"

او، اوشاق صافليغي ايله دوشونور کي، حياتدا هر شئيين بير بد‌لي وار، اگر من (سطيرآلتيندا) هئچ کيمله دوشمنچيليک ائتميرمس، نه اوچون دوشمنچيليک و پيسليک گؤرمه‌لييم، ندن من "يئييلمه‌لييم؟": "باليقودان قوشون گوجو منه چاتارمي؟ آنجاق من کي اونا هئچ پيسليک ائتمه‌ميشم، بيزيم کي آراميزدا هئچ بير دوشمنچيليک يوخدور، ندن مني يئمک ايسته‌سين؟" 

يئرسيز لووغاليق و تکببور، خودبينليک، جاهيلليک، ساوادسيزليق بوتون بلالارين تؤره‌ديجيسي کيمي اونون اساس تنقيد حدفلري ايدي. اؤزلريني اسل-نجابتلي، اولو سويلو، بوتون ياراتيقلاردان گؤزل سايان چؤمچقويروقلارا جاوابيندا اونون تنقيد حدفيوه ايستگي بير داها آيدينلاشير: "سيزين اؤزونوزو بو قدر بينميش اولمانيزي هئچ عاغليما گتيرمزديم. آنجاق اولسون، من سيزي باغيشلاييرام. چونکي بوتون سؤيله‌ديک-لرينيز جهالتينيز و بيلگيسيزليگينيز اوزوندندير. جاهيل اولماسايدينيز، بيلردينيز کي، دونيادا سيزدن فرقلي چوخلاري وار کي، گؤرکملري اؤزلري اوچون چوخ دا سئويمليدير".

مؤوجود دورومدان عاغيللا دوشونوب چيخيش يولو تاپماغين دا مومکونلوگونو گؤسترير. "نييه مني ديري-ديري اودمورسونوز؟ من او باليق تورلريندنم کي، اؤلدوکدن سونرا بدنلري زهر تولوغونا دؤنور..." تدبيرلي و عاغيللي قاراجا باليغين قورغوسو ايشه يارايير. او، عاغيللا دوشونه‌رک باليقودان قوشون کيسه‌سيندن-اؤلومون پنجه‌سيندن، خيلاص اولور، آنجاق تاماميله قورتولا بيلمير، چونکي باليقودان قوش ايلديريم سورعتي ايله شيغيييب اونو يئنيدن اوولايير و ائله ديري-ديري اودور. ييرتيجي قوشون کيسه‌سينده اوولانميش چوخلو سايدا سويداشلاريني گؤرن قاراجا باليق "ناققاني اؤلدورمک و بوتون باليقلاري بو غدار هئيوانين تهلوکه‌سيندن قورتارماق ايستگي ايله" قيزبوغانين باغيشلاديغي قيلينجلا کيسه‌ني ييرتاراق سويداشلاريني خيلاص ائدير، اؤزو ايسه موعمالي شکيلده يوخا چيخير...

قيزبوغانين: "من آرتيق گئتمه‌لييم. چوجوقلاريم يوخودان اويانميشلار" ،باليقلاردان بيرينين ايسه "خانيم، اؤولاديني لازيمينجا تربييه ائتمميسن، ايندي ده جزاسيني چکيرسن" ،- فيکيرلري ايله واليدينلره اؤولادلاريني دوغرو-دوزگون تربييه ائتمگين، هر ايشدن اؤنجه اوشاغا محبت و شفقت گؤسترمگين گرک اولدوغونو خاطيرلاديردي...

اينسانلار اوچون، بطنيندن دوغولدوغو خالق، ائل اوچون گرکلي اولماق، عؤمرو معنالي ياشاماق، باشقالارينا فايدالي اولماق گئرچگيني آنلاديردي. ميللي حرکاتين مانيفئستي کيمي ديرلنديريلن "بالاجا قارا باليق" حکایه سينده ده بو تئندئنسييا قاباريقدير: "اؤلوم هر آن مني ياخالايا بيلر. آنجاق من باشارديغيم قدر ياشامالي، اؤلومدن قاچمالييام. آنجاق اؤلومله قارشيلاشا دا بيلرم. اؤنملي دئييل، اؤنملي اولان بودور کي، منيم حياتيم و يا اؤلوموم باشقالارينين حياتينا نئجه تاثير گؤستره‌جکدير..." صمد یهرنگي اؤرنک اولاسي ياشامي و اؤلومو ايله او تاثيري گؤستردي.

چوخ گنج چاغيندا، 29 ياشيندا، 1968-جي ايلين 31 آوقوست گونونده ايراندا، خومارلي ياشاييش منطقه سي ياخينليغيندا آراز چاييندا موعمالي شراييطده بوغولان صمدين ايران دؤولتينين گيزلي تشکيلاتي اولان ساواک طرفيندن اؤلدورولدويو گومان ائديلير. بو اؤلومو موعمالي، سيرلي ائدن، گومانا چئويرن، هم ده ندنلريني بليرله‌ين بير مقام اوزمگي باجارمايان سمه‌دين آراز چايينا چيممک اوچون (ؤزو ده آوقوستون سونوندا) باش وورماسي ايدي. ديگر مقام ايسه اوزمگي بيلن بير اؤيرتمه‌نين بو جور آسانليقلا چايدا بوغولماسيدير. حالبوکي اينسانلار بؤيوک آذربايجانين قوزئييندن گونئيينه بو چايين ايچريسيندن کئچيبلر... حاديثه بير، گومانلار مين اولور هميشه... آما صمدين ايمپئرييا گوجلرينين الي ايله 1828-جي ايلده تورکمنچاي "صولح" موقاويله‌سي آدي ايله ايکي يئره بؤلوشدورولموش آذربايجاني مکانجا هم آييران، هم ده بيرلشديرن بير چايدا-آرازدا بوغولماسي فاکتينين اؤزو عمللي-باشلي بير موعمادي... اينسانلارا و اوشاقلارا بيليک-ايشيق اؤتورن، اؤزو ده اونلاري جهالت و صفالتدن خيلاص يولونو گؤسترن ايشيغا چئوريلن سئويملي موعليملرينين اؤلومونه شاگيردلري هئچ وجهله اينانماديلار، بو حاديثه ني باهارين يئريني قيشين آلماسي، باهارلا برابر بولبولون اوچوب گئتمه‌سي و يئرينه لعنته گلميش قارغانين قونماسي کيمي اوبرازلاشديرديلار و گئتديگي يولا چيخيب گؤز ياشلاري ايچريسينده گونلرله اونون يولونو، گليشيني گؤزله‌ديلر... او ايسه گلمه‌دي... 

سمه‌دين بوتون خالقي گؤز ياشيندا بوغان و 31 آوقوست 1968-جي ايل تاريخينده گئرچکلشن اؤلوم اولايي ايله باغلي هر بير سويداشي کيمي بؤيوک بير فاجيعه ياشايان و بو خبره اينانا بيلمه‌ين ياخين دوستو، اونلو يازار جلال آل احمد يازيردي: "ايندي من نئجه اينانيم کي، صمد اؤلوبدور؟ اولمايا "بالاجا قارا باليق" يئنيدن دوغولماق اوچون آراز چايي ايله خزره قوووشوب؟ بير گلنگين، بير ديلين، بير اولوسون اورتاغي اولان چايدا بوغولوب صمد. مدينه موسلمانلار اوچون نئجه قوتسال ايديس، آراز دا صمد اوچون او قدر قوتسال ايدي". و صمد اونون نظرينده "تک باشينا بير خالقين آنا ديلينه اولان بورجونو اؤدمگي بوينونا گؤتورن" (وارليق، 1359 (1979)، سايي: 6، ص.73) بير يازار ايدي...

ماهمود دؤولتابادي اونونلا سون گؤروشونو بئله خاطيرلايير: "او گئتدي. دؤنوب آرخاسينجا باخديم. چييينلريني ساللاييب، باشيني آشاغي ديکميشدي، ياواش-ياواش اوزاقلاشير، سول يؤنه گئديردي. منسه دونوب قالميشديم، هارايا گئتديگيمي بيلميرديم…"
بلکه او دا عئينيله آراز چايينين کناريندا گئجه‌لر آيي، گوندوزلرسه گونشي قارشيلايان کندين "چايدا پالتار يويان قادين و قيزلارينين ماهنيلاريني دينله‌ديکدن، بير سوره ده چايدا چيمن اوشاقلارا تاماشا ائتديکدن سونرا يولچولوغونا داوام ائدن" قهرماني بالاجا قارا باليق کيمي يئني، داها بؤيوک دونياني آختارماغا، شاگيردلرينين مينلرله سوالينين دوغرو جاوابيني بولماغا گئتدي؟..

گئتدي، آما او، آرتيق اؤزونون نئچه-نئچه داوامچيسيني يئتيرميشدي، بالاجا قيرميزي باليق کيمي... ننه باليغين "بالاجا قارا باليق" ناغيليني دينله‌ديکدن سونرا ياتان "اون بير مين دوققوز يوز دوخسان دوققوز کيچيک باليغين ايچينده بوتون گئجه‌ني اوياق قالان و سحره‌دک يالنيز دنيزي دوشونن، يئني دونيايا چيخماق عشقي ايله يئرينده چابالايان بالاجا قيرميزي باليق کيمي... گئنيش دونيايا – آزادليغا چيخيش يولونو گؤسترن ايشيق کيمي...

"گؤبلک دوغولماميشام آتا-آناسيز، آنجاق گؤبلک کيمي گؤيرديم، آما گؤبلک کيمي تئز آياقدان دوشمه‌ديم. هر يئرده بير شئه واريديسا اؤزومه چکديم. مني سوواران اولمادي. گؤيرديم. اييده آغاجي کيمي اَيري-اويرو و آز سويا قانعولوب، آذربايجان کندلرينين اؤيرتمه‌ني اولدوم" ،- دئين صمد یهرنگينين اؤلوموندن آز کئچمير کي، هم ده اؤيرتمه‌ني اولدوغو عقيده داشلاري یهروز دهقاني، ح.ماناف فله‌کي،کاظيم سعادتي، اشرف دهقاني اونون اؤنرديگي يولو توتاراق "فدايان خلق-خالق فدايلري" تشکيلاتيني ياراداراق ميللي موباريزه‌يه باشلاييرلار...

او، اؤزوندن سونرا بئله سيلينمز ايز قويدو، ابدي اولاراق يادداشلارا، کؤنوللره کؤچدو. قوتسال عمللري و بنزرسيز اثرلري، درين ياشام فلسفه‌سي صمد یهرنگي يولونو-مکتبيني ياراتدي. بو فلسفه نئچه-نئچه اثرين، تدقيقاتلارين، کيتابلارين مؤوزوسونا چئوريلدي. عبدالله امير هاشيمي (جاوانشير)، غلامحسين سيدي، محمدعلي فزانه، احسان تبري، ماحمود دؤولت آبادي، عمر اؤزکان، مفتون اميني، ايسماييل اولکر (مد‌دي)، صابير نبي اوغلو (ميروو)، واقيف سولطانلي، غلامرضا صبري تبريزي و ب. گؤز ياشلارينني ايچينه آخيدا-آخيدا ديرلي يازيلار قلمه آلديلار، ايلقار الف اوغلو ايسه پووئست و حکایه لريني توپلاديغي "محبت ناغيلي" کيتابينا ديرلي اؤن سؤز (باکي: "آذرنشر" ،1984) يازدي... بولود قاراچورلو سهند "قوربانيمي قبول ائله آراز" ،اليرزا نابديل اوختاي "صمد کؤنلومده‌دير" ،ک.م.سؤنمز "ايکي صمد، ايکي طالع" ،م.ق.قافلانتي "من آرازام" شعرلريني، حسين دوزگون ايسه "صمد یهرنگي" پوئماسيني اونون عزيز خاطيره‌سينه حسر ائتديلر... 

دوشونورم کي، بؤيوک صمد یهرنگييه هسر ائديلميش شعر، ائلئگييا و مقاله‌لرده‌کيفيکيرلرين ان بيتکين، قاپساملي پوئتيک ايفاده‌سي بولود قاراچورلو سهندين "ائلين ديرلي بالاسينين" فاجيعه لي اؤلوموندن اون گون سونرا، 6 سئنتيابر 1968-جي ايلده يانا-يانا يازديغي "قوربانيني قبول ائيل، آراز!" آدلي آغي، هم ده عوصيان شعرينده يانسييير:

صمد! کيمي چاغيريم؟

نه قدر باغيريم، صمد! 

نه يازيم صمد؟! 

دنلي خرمه‌نيمين يانماسين يازيم؟ 

سرين سو کوزمين جالانماسين يازيم؟

داغلي سينمين آلوولانماسين يازيم؟

من سنه نه يازيم صمد؟

حسرتيم کيمي ياخاجاق؟

گؤز ياشيما کيم باخاجاق؟ 

آراز يئنه ده آخاجاق!

 سؤيله من، سؤيله آراز! 

ندن بيزله اولدون بئله آراز؟

کسدين ايکي قارداش آراسين

آلدين موغان’ين "سارا"سين

بوغدون ائليمين ديرلي بالاسين! 

بسدير! بسدير!

قوربانيمي قبول ائله آراز... 

Description: images (2)آرازين نؤوبتي سيرادان بيري دئييلدي... بو دفعه کي قوربان ييرمي عصر آذربايجان اوشاق ادبياتينين گؤرکملي ياراديجيلاريندان بيري، حکايه و پووئست يازاري، خالقينين، آنا ديلينين و اودلار يوردونون پروانه‌سي، آزادليق فدايسي، ادبياتشوناس، کاميل پئداقوق، پوبليسيست، ترجومه‌چي، اوشاقلارين "اوستاد" دئييب سئوديکلري، گئديشي ايله اونلاري يئتيم قويان معنوي آتا، غيري-عادي ايستعداد و ذکا صاحيبي صمد یهرنگي ايدي... آديني و سوياديني داشيماقدان بو گون مينلرله داوامچيسينين شرف دويدوغو موعليم-اينسان ايدي... گؤره‌سن آراز قوربانينا يئنه‌دمي: "آراز اوسته، بوز اوسته، کاباب يانار کؤز اوست، صمدي اؤلدوردولر، دانيشديغي سؤز اوسته!" - دئييب گؤز ياشلارييلا اونا لايلا دئيير؟!.. 

 

 

قيرخ ايلده يارانميش گونئي ادبيياتينين پانورامي(گورونتو) دکتر اسمیرا فواد

سون قيرخ  ايلده يارانميش  گونئي ادبيياتينين پانورامي(گورونتو)


دکتر اسمیرا فواد


"گونوموزون گونئي ادبياتي - پوئزييا " آدلي بو آنتولوگييايا 20-جی عصرين 80-جي اوللريندن اعتيبارن ادبياتا گلميش، گ.آذربايجاندا 1960-جي ايلده و اوندان سونرا دوغولوب بويا-باشا چاتميش، صنعتده اؤز سؤزونو دئميش شاعيرلرين آنا ديلينده فرقلي ژانر و اوسلوبلاردا قلمه آلديقلاري شئير و پوئمالاريني داخيل ائتميشيک. بو اثرلر گونوموزون گونئي ادبياتيندا باش وئرن يئنيليکلرين، ادبي پروسئسلرين اينجه ليکلريني داها ياخيندان ايزله مک، حياتا، اينسانليغا، يازارلارين ايجتيماعي-سياسي و ميللي مثله لره باخيشلاريني اؤيرنمک باخيميندان اولدوقجا گرکلي و ديقتلاييقدير.       

آذربايجان ادبياتي اوزره موتخصيصلر، اونيوئرسيتئتلرين فيلولوگييا فاکولته لري نين طلبه لري و گئنيش اوخوجو کوتله سي اوچون نظرده توتدوغوموز بو کيتاب علمي تدقيقاتلار، سانباللي آراشديرمالار و اوتايين ادبياتي اوزرينده اينجلمه لر آپارماق آماجيندا اولان قلمداشلار اوچون ده بير قايناق، يئني منبع اولاجاقدير...  گونوموزون گونئي شاعيرلري نين آراسيندا هئچ بير فرق قويمادان، حسساس روحلارينا توخونمادان، ياراتديقلاري پوئزييا اؤرنکلريني اينجله مه دن، سادجه، اونلارين دوغوم تاريخلرينه عصاسن، يني، خرونولوژي آرديجيلليقلا سيرالاميشيق...  ديرلي اوخوجونون نظرينه بير اؤنملي مثله ني چاتديرماق ايسته ييرم. آنتولوگيياداسيز پوئزييا اؤرنکلري نين نه قدر بؤيوک محبتله، يوکسک پوئتيک اوستاليق و يئني نفسله قلمه آلينديغيني گؤره جک، حاديثه لره، تاريخي اولايلارا، دوننه و بو گونه، اينسانين دويغو و دوشونجه لر عالمينه، سئوگي دونياسينا، ايجتيماعي-سياسي و ميللي مسله لره اوريژينال، بير-بيريني تکرارلامايان پوئتيک باخيشين، شئير صنعتينه اؤزل ياناشمانين شاهيدي اولاجاقسينيز... و بو اؤزل باخيشين، فرقلي ياناشمانين اورتا و عالي تحصيليني آنا ديلينده دئييل، ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين دؤولت ديلي اولان فارس ديلينده آلان يازارلار طرفيندن سرگيلنديگيني بيلديکده، طبعيي کي، تعجوبلنه جکسينيز. چونکي اونلارين – يعني، ايراندا اهالي نين بؤيوک اکثريتيني تشکيل ائدن


آذربايجان تورکلري نين ياشاديقلاري ازه لي-ابدي، آتا-بابا يوردلاريندا آنا ديلينده-دوغما تورکجه ده نه مکتبلري، نه درس کيتابلاري، نه ايلک، اورتا و عالي تحصيل ايمکانلاري، نه ده ايش يئرلري اولوب. ياد ديلده دانيشان، بو ديلده اوخويوب بوتون ايش حياتيني قوران قلم آداملاري نين بو مؤحتشمليکده ادبيات ياراتمالاري، بيرجه کلمه ايله دئسم، اصل مؤعجيزه دير!!!   بو مؤعجيزه ني يارادانلارين قناعتينجه، شاعيرين اسل شاعيرليگي اونون کلاسسيک شئير قليبلرينده، يني اروز وضعنينده شئير يازماسي، بو وضعنده اؤزونو تصديقله مه سي ايله موعينلشير. گئرچک شاعير موطلق شکيلده قلميني قزل، قصيده، مثنوي، قيطعه ژانرلاريندا سينامالي، عئيني زاماندا دوشونجه لريني يوکسک پوئتيک سويييه ده ايفاده ائدن مودئرن شعيرلر ده يازمالي، دويغولاريني ان گؤزل فورمالاردا يانسيتماليدير.     آنتولوگييادا يئر آلميش 114 مؤليفين اثرلري ايله تانيشليق گؤستره جک کي، تکرارچيليقدان اوزاق، اؤز فردي ياراديجيليق يوللاريني جيزان و بؤيوک عزمله بو يولون يولچوسو اولان چاغداش دؤوروموزون گونئي شاعيرلري بو وظيفه لرين عؤهده سيندن باجاريقلا گليرلر. بو باجاريغي عيانيلشديرمک اوچون اونلارين


قلمه آلديقلاري قزللره، خالق شئيري اوسلوبوندا يازديقلاري پوئتيک اؤرنکلره، عئيني زاماندا مودئرن، يئني شعيرلرينه اوستونلوک وئرميشيک. چونکي اونلارين هر بيري نين ياراديجيليغيندا بو اوچ خط اؤزونو آيدينجا گؤسترمکده دير. آنتولوگييادا داها چوخ قزللرينه يئر وئرديگيميز عيرفان علمي نين سيرلرينه واقيف اولان درين موطاليه لي صالح سجادي نين فيکرينجه، قزل يازماق چوخ چتين، هم ده مسئوليتلي، زيروه لري گؤيلرله اللشن عظمتلي ساوالان داغينا، اونون ان


اوجقار نؤقطه سينه چيخماق کيمي موشکول بير ايشدير. البتته، بو يولدا باشاريلار قازانماق هر شاعيره نصيب اولان موتلولوق دئييل: 

  قزل ندير؟ ساوالان زيروه لي عينادجيل داغ،  

  اينانما کي، بو داغي هر قوزو يولوق چيخدي. 

  بو شعيره زيروه ده سون وئرمک ايسته مزديم، آما، 

  سؤزون دوداقلارينا قورخودان اوچوق چيخدي. 

قزل، قصيده، مثنوي، قيته، مودئرن شئيرلر يازمالاري بير يانا، اونلارين کلاسسيک ادبياتدا و آشيق ياراديجيليغيندا اؤنملي يئر توتان دئييشمه لرينه توخونماماق حاقسيزليق اولاردي. اونا گؤره ده نشريميزده چاغداش دؤورون دئييشمه لريندن يالنيز داهي فوضولي، نباتي، واحيد، موعاصيرلريندن اي.جميلي، گ.گ.ئرئنول و ح.اوشارلا دئييشن سوسن نواده ی رضینين قلم تجروبه لرينه يئر وئرديک. ياش کاتئقوريياسينا اويغون اولانلاري آنتولوگييادا اوخوياجاقسينيز، آما بو مقامدا سوسن خانيمين ايستعدادلي شاعير ايسماييل جميلي ايله دئييشمه لريندن بير نئچه يارپاق سونماغي گرکلي سايديق: 

  سوسن رضي:  

  جان گؤزويله باخمايان، يار حوسنونو گؤرمز عيان، 

  جاني بيتاب اولمايان، جاناني بيتاب ايسته مز... 

  گول کيمي فاني اولار حوسني- جمالين گوللري، 

  مست اولان حوسني کمالا، شربتي-ناب ايسته مز... 

  قاش گئدر، کيپريک گئدر، ديش تؤکولر، ساچ آغارار، 

  چشمئ ظاهير بين جمالي نقشي بر آب ايسته مز... 

  بلکه اينسان چوخ سئور اوزده گؤزلليکلر، ولي 

Description: اورمووو  طينتي خوش يوغرولوبدور، خويي- ناباب ايسته مز... 

   

  اسماعيل جميلي: 

  جاندا جانان سئوگيسي موغني ائيلر عاشيقي، 

  خاکي پايين گوهري زاييد زرئ ناب ايسته مز… 

  راضي اولدوقدا کؤنول تاپسين فنا اييله بقا، 

  حضرتي حاقدان ساواي مولکونده ارباب ايسته مز.. 

  باغي سئودادا آچان سوسنلرين خوش جيلوه سي 

  سئوگيدندير اؤزگه بير تزيين ناباب ايسته مز… 

    

  سوسن رضي: 

  حوسني-يوسيفدن آليبدير باغدا سوسن جيلوه سين، 

  جيلويي ناب ايسته ين هر گولدن گولاب ايسته مز. 

  حاق يولوندا سير ائدنلر اکمل او اجمل گرک، 

  مکتبئ عشق او جونون ناپوخته توللاب ايسته مز.. 

  سن جميليدن سوروش، ائي گول بقانين سيرريني، 

  فاني و باقي فنادير، آچما بو باب، ايسته مز! 

قئيد ائتمگي گرکلي ساييريق کي، شاهليق، مونارخييا قورولوشونون حؤکم سوردويو، آزاد دوشونجه نين بوغولدوغو، اؤزگورلوک دوشونجه سي نين داشيييجيلاري اولان آيدينلارين جيدي تضييق، باسقي آلتيندا ساخلانديغي بير دؤنمده ياشايان و دؤورون حاقسيزليقلاري نين شاهيدي اولان گونئي يازارلاري اويانيش چاغيني آدلاياراق بو گون اعتيراض و عوصيان روحو سون حدده چاتان ديره نيش مرحله سيني کئچمکده ديرلر. طبعيي، اولويورددا سون چاغدا دالغالانان ميللي حرکات هر مرحله ده اولدوغو کيمي، 1979-80-جي ايللردن سونرا يارانان و يارانماقدا اولان ادبياتي دا گوجلو ائتکيسي آلتينا آلميش، ميللي-معنوي ديرلره، گلنکلره سؤيکنن بؤيوک يازارلار اوردوسو يئتيشديرميشدير. 1980-جي ايللردن باشلاياراق ميللي کيملييه، تاريخين آچيلماميش قاتلارينا، ايشيقلي و قارانليق صحيفه لرينه، ميللي مدنيته و ادبياتا قاييديش حرکاتي نين گوجلنمه سي سونوجوندا اويانان گنج يازارلار جيدي آدديملار آتير و گونئي آذربايجان ادبياتي نين پوئزييا، نسر، ادبي تنقيد و علمي آراشديرما، تدقيقات ساحه لرينده بؤيوک اوغورلار قازانيرلار. اونلارين اکثريتي نين اوخوجولارينا سوندوغو ليريک-پوئتيک متنلرين آغير، دوشوندوروجو فيکير يوکو، فلسفي ايچريگي، فورما الوانليغي گئرچکدن هئيرانليق دوغورور. آنا ديلينده تحصيل آلمايان، ادبي ديلي هله ده فورمالاشا بيلمه ين، کيتابي نين چاپي اوچون آيلارلا، ايللرله ايجازه آلا بيلمه ين، دونيايا گتيرديگي اؤولادينا بئله تورکجه آدلار قويماق ياساقلانان (چوخ شوکور کي، بو مسله سون ايللر بير قدر يومشاليب) ياراديجي گنجليگين تورکجه ده بو سوييه ده اثرلر ياراتماسي و دوغما ديله بونجا بؤيوک سئوگي سرگيله مه سي اونلارين اؤزونو ده گونون قهرمانينا چئويرمکده دير. 

 روقيه صفري نين کيچيک بير سربست شعير متنينده -  " اي اسن يئل "  شيرينده تورکون تاريخينه چوخ آيدين ايشاره، ائيهام وار. اوزاق سيبيردن اؤتوکنه ده ک اوزانان اوجسوز-بوجاقسيز اراضييه صاحيب اولموش دؤيوشکن تورک فاتئحلري نين دونيادا ياراتديغي يئني جوغرافي مکانا - تورانا اسن يئللرله سالام گؤندريب اوز توتان گنج شاعيرين شانلي کئچميشله ايلگيلي اؤزلميني دويور، ميللي کيمليکسيز ياشاماغين قهري نين چکيلمزليگيني آنلاييريق. حتّی سوندا بوگونکو چالپاشيق، آنيلمايان، خاوتيک چاغدا بو ديرلره صاحيب اولماياجاقسا،  " قوي تورپاغيم اولسون مزاريم، کيمليگيمسه باش داشيم! "  بياني گوجلو تاثير قوووه سينه ماليک بير مئساژدير:  

  اي اسن يئل!  

  کولومو سوووراجاقسانسا،  

  باري اؤلکه مه دوغرو اس،  

  بير گلديگيمه واراييم.  

  قوي ساغ اليم اؤتوکنه پاي اولسون،  

  سول اليمسه سيبيريمي توتسون!  

  آراز لايلامي سيزلاسين بئشيگينده  

  اؤزلملي باخيشلاريما.  

  قوي تورپاغيم اولسون مزاريم،  

  کيمليگيمسه باش داشيم،  

  بو آنيلمايان چاغدا،  

  اي اسن يئل!.. 

  گؤرون مليحه عزيزپور " ايچينيزده هر آن آد دييشديرن ميکروبلار "  شعيرينده تورکو، منسوب اولدوغو قؤومو نئجه عظمتله، غورور و ايفتيخار، عئيني زاماندا داخيلي بير خينجلا سونور اوخوجولارينا: 

  بو بيزيک، 

  تاريخ ياشلي تورک! 

  اسيرلرين چرچيوه سينه سيغمايان ار 

  دوستاقلارا يئرلشمه ين نر! 

  سؤيلگين، نئجه قويروق بولاييرسينيز 

  سوفراميزين باشيندا 

  ائهئئي...! قاپيميزين ايتلري؟! 

  البته کي، زامان ترسه گئييب باشماغيني. 

  يوخسا، دوياردينيز 

  قوردوموزون سسي نئجه اوزانير 

  آلتايلاردان بالکانلارا... 

  گؤرردينيز، قارتاللاريميز نئجه آسلان اوولايير! 

  گؤللريميز نئجه نهنگ ياشادير باغريندا... 

  گؤرردينيز، آتلاريميز هله ده دنيزدن چيخير. 

  بيزيم، اولو تورکوستان چؤلونده – آت بئلينده 

  قيزيل صحيفه لريميزي آرتيرماق اوچون قوجا تاريخ کيتابينا... 

  باشا دوشوروک، بيج فلسفه نيز، اؤلومدن سود امير... 

  بو بيزيک! 

  تورک اوغلو تورک! 

  اوغوز خاقان، آلپ ار تونقا، تومريس، 

  آتيللا، بابک، آتاتورک!.. 

آنتولوگييادا يئر آلان آيري-آيري اؤرنکلردن ده گؤروندويو کيمي، اونلار اثرلرينده موکاليمه، تشبيه، لفف و نشر ( " بوکمه و يايما "  کلاسسيک شعرده سونراکي ميصراعلاردا تعيين، تامامليق و خبرله تاماملانان سؤزلرين ايلک ميصراعلاردا ايشله ديلمه سي)، موباليغه (بديي يالانين ماراقلي واسيطه سي)، تشبئه (بديعي متنده اوخشاتماق، بنزتمک ميسسيياسيني يئرينه يئتيرن موکممل و موفصل تشبئهلر) و مئتافورا (بير اشيا، وارليق و حاديثه يه مخصوص علامتين باشقا بير اشيا، وارليق و يا حاديثه  اوزرينه کؤچورولمه سي يولو ايله يارانان و هر ايکيسي موقاييسه، بنزتمه عصاسيندا يارانديغي اوچون بزن فرقلنديريلمه سي چتينليک تؤره دن، تشبئهدن فرقلي اولاراق قارشيلاشديريلان طرفلردن بيري نين ايشتيراک ائتمه ديگي بديعي تصوير واسيطه سي) حوسني-تحليل (گؤزل اساسلانديرما، سبب و بهانه گتيرمگين گؤزلليگي)، تلميه پوئتيک فيقورلاريندان مهارتله ايستيفاده ائتديگيني نومونه لرله ثوبوت ائدير، آنا ديلي نين اينجه ليکلريني، سؤزلرين معنا چالارلاريني گؤزل بيلديکلريني گؤستريرلر. ياراتديقلاري وزن و قافيه سيستئمي شعيرلري نين موسيقي قاتيني، آهنگيني دوزنله يير، هؤردويو نفيس ليباس ايسه سؤزلرين داخيلينده کي  معنالارلا وحدت تشکيل ائدير. 

" حيات فلسفه سي، ميللي کيمليک، ميفيک دونياگؤروشلري آلتيندا گيزلنن تاريخي، ديلده کي  کودلو سؤزلرده ياراديليشين سيرلريني (شميل صاديق) "  عاريف شاعير و يازارلار محض بو کيمي پوئتيک فيقورلار واسيطه سي ايله اوخوجولارا چاتديريرلار. ماراقلي جهت بوراسيندادير کي، گونئي آذربايجان شاعيرلري نين ائله اؤزلري نين ده عؤمورنامه لري، ياشانتيلاري و خاطيره لري اثرلري نين، شعيرلري نين سطيرلري آراسيندان اوخونور. گئنلليکله، هئچ گؤزله نيلمه دن شعوورالتي ساخلانجلار عومومي معنايا قوشولور. طبيعي، آخي شاعير، ياخود يازار اکثر حاللاردا اؤزونو، ايچ دونياسيني، ياشانتيلاريني، آجيلاريني، اورک آغريلاريني و حيات نشه سيني، سئوينجيني هايقيرماق مؤحتاجليغيندان قلمه ساريلير.        

بو مؤحتاجليق چاغداش دؤورون ديره نيش ادبياتي نين اؤنده گئدن نوماينده لريندن بيري، ميللي فعال، ايللرله ائوين دوستاقخاناسيندا ياتان ايبراهيم ساوالانين شعيرلريندن ده دويولور. موجاديله دن، چارپيشمالاردان، باسقيلاردان جانا دويموش ليريک قهرمانين ديليندن دانيشان شاعيرين قيزيني آزاد ياشاما، دوغايا و اينسانجا گون کئچيرمه يه چاغيريش سسلري هر بير اوخوجونون اورک تئللريني تيترده جک. سئومک، خوشگؤرولو اولماق، آنلاماق و سونوندا موتلو اولماق وارکن، ندن اينسانلار سيلاحا ساريليب اطرافي اؤلوم، گؤز ياشلاري ايله قاپسامالي، اؤز قارينداشلارينا سونسوز کدر و حوزن ياشاتمالاريديرلار:    

  قيزيم، من سنه 

  نه ماهني اؤيرده جگم، 

  نه ياد ديلده سورود، 

  نه ده قوران… 

  گئت، هر نه يه اينانيرسان، اينان… 

  منيم سنه پاييم، 

  کيچيجيک باغچا و نئچه گولدان، 

  توخوم اک، سو سپ. 

  هر گون گونش دورمادان اويان! 

  سرچه سسينه، سارماشيق هوه سينه، 

  من سنه نه سالام اؤيرده جگم، 

  نه ساغوللاشما… 

  يالنيز چيچک بئجرمک اؤيرده جگم، 

  چيچک بئجرمک… 

فرانسيز، اينگيليس گؤزللري نين هاميسيني بير يانا قويان، اونلارلا اونسيت، سئويشمک مني يالنيز شعيره، موسيقييه يئتيرير، آنجاق  " سن، اي تورک قيزي، مني ائويمه قايتاريرسان! سني دوشوننده ياغيش دا تورک ديلينده ياغير! "  اعتيرافيندا بولونان رسول يونانين جيزديغي  " يالقيز آدامين رسمي "  دوشوندوروجو، گئرچکلييه سؤيکه لي و تاثيرليدير. شاعيرين رسمده تصوير ائتديگي يالقيز آدام ائليندن آيري سالينميش، پارچالانميش بير ميلتين يالقيزليغيندا ياشاديغي کدرين اوبرازيدير اصلینده: 

  يالقيز آدامين رسمي 

  اوزون بير کوچه دير 

  و اونون ديبينده اولان  

  باغلي قاپي. 

  يالقيز آدامين رسمي 

  رسمده گؤرونمه يهن 

  پاسلي پيانودور. 

  يالقيز آدامين رسمي 

  اسن يئلدير، سولغون آي. 

  يالقيز آدامين رسمي،  

  بوتون کدرلرين رسميدير... 

گونئي آذربايجاندا چاغداش دؤور پوئزيياسي نين ان اونلو قادين ياراديجيلاري ايچريسينده نيگار خياوي، فرانک فريد ايپک، روقيه کبيري، فريبا ايبراهيمي  آفاق، سوسن نواده ی رضي، معصومه ائلقيزي، ليلي کهالي، شريفه جعفري، مليحه عزيزپور، زيبا کرباسي، سحر خياوي، ويدا حشمتي، حکيمه باباکيشيزاده نغمه، ميهن کريمي، ساراي محمدرضايي، روقيه عبديلي سازاق، معصوم جاببارپور، شلاله جاوانشير، نسيم جعفري، مارال تبريزلي، رعنا زارع، ليلا ندايي، شبنم فرضيزاده اردبيلي، روباب امانپور، ليدا احمدي، تورکان اورمولو، اولکر اوجقار چيچک آغبولوت، اکرم دوروستي، نئگين ازه لي نين و ب. ايمضالاري داها چوخ ديقت چکير. اونلارين شعيرلرينده کي  ان اؤنملي جهت شابلوندان، سوني پافوسدان اوزاق مؤوقعيين سرگيلنمه سي، ياشاما، سياسي سيخينتيلارا، وطنده وطنسيزليک، ميلي کيمليکسيز ياشاماغا محکوملوغا قارشي اعتيراض نوتلاري نين کسکينليگيدير. بونونلا دا گونئي آذربايجانين چاغداش دؤور يازار خانيملاري ميللي  حرکاتينا دستک وئريرلر.  " آنجاق بو دستک يالنيز وطني تعريفله مک و اونون باشينا دولانماق دئييل، بلکه تنقيد و تحليل باخيميندان اينکيشاف ائتمکده دير. بو اعتيراض ائو موحيطينده اولان عاييله سيخينتيلاريندان باشلايير و راسيزمين باشيميزا گتيرديگي فاجيعه يه اعتيراضلا دا داوام ائدير "  (س. آروز).  

نئگين ازه لي بو دورومون ندنلريني يانليشلاريميزدا، تاريخچيلرين فاکتلاري تحريف ائتمه سينده، بوتون بشريتين واحيد بير اورقانيزم اولدوغونو و بونا گؤره ده بير اعضانين آغريسيني ديگر اعضالارين دا حيسس ائتديگيني و چکديگيني اونوتماسيندا، بير بوشقابدا-دونيادا ياشامالارينا رغمن، اينسانليغا، هم ده اؤزلرينه فاجيعه لر تؤرتمکده اولدوقلاريني آنلاماماقدا گؤرور. خانيم شاعير سوچلاماسيندا گئرچکدن ده چوخ حاقليدير: 

  تاريخچيلر نه واخت خيانت ائتمه ييبلر کي... 

  بو خيانتلردن بيريسي ده سنين گولوشلرينه 

  گؤز  يوممالاري اولوب. 

  مثلن، سن دوغويا باخيب گولدويونده، 

  هيند اؤلکه سينده بير کپنک 

  هيجاندان قاناد چيرپير. 

  سانکي بير توراتانين توزاغينا دوشموش، 

  اؤزونو قورتارماق ايسته يير، 

  سئوگيليم! 

  همن آن باتي اؤلکه سي نين سولاريندا 

  فيرتينا قوپوب، بير سونامي يارانير کي،  

  قلمي شاعيرلرين الينده تيترمکدن 

  دايانديرماق اولمور… 

  قلمسه شاعير بيلمه دن زوووب يازير: 

  سن، گولوشون و.... سونامي!! 

  اودور کي، ميلت شاعيرلردن قورخوب تاريخچيلري سئوير. 

  گولوشلرين – فيرتينا، 

  گولوشلرين – دئوريم، ييخان، 

  اي سئوگيلي!.. 

  گولوشلرين،  

  تاريخ… 

بو تاريخ آجيلاري کييان خياو، ايسماييل مددي اولکر (وصالي) هادي قاراچاي، حسين شرقي دره جک (سويتورک)، بهبود مورادي (ائلچيبي) آراز احمداوغلو، رسول قديري، عدالت دومان، محمد رضا لوايي، آذريار دانيشور، نورالدين موقددم (آيدين دومان)، علي جاوادپور، ميرجامال حسيني (اينجيک)، معسود هاراي، سعيد موغانلي، حيدر بايات رامين جاهانگيرزاده، ائلشن بؤيوکوند، بولود مورادي، علي رشتبر (قاييب)، موصطافا شيخپور، اوختاي وطنخواه، لوطفعلي برقي، ناصير شاهبازي، آيدين آراز، آيدين يئنيلمز، رضا ويدي آرتانين و باشقالاري نين اثرلرينده داها آيدين دويولور... 

گونئي يازارلاري نين آياق ايزلري اونلاري پارچالانميش وطنيميزين قوزئيينه و هر بير گوشه سينه، ياد اللرده اسير اولان قاراباغا، 1987-89-جو ايللرده قوزئيده کوکره ين ديرچه ليش حرکاتينا، گونئي له قوزئي آذربايجان آراسيندا تيکانلي مفتيللردن اولوشان سرحدلرين آچيلماسينا، 20 يانوار//قارا يانوار حاديثه لرينه، خوجالي سويقيرغينينا دا آپاريب چيخارير. اونلارين اورکلري قوزئي آذربايجانلا بير دؤيونور، جيسمن و مکانجا آيريليغا محکوم ائديلميش خالقين ديگر ياريسي نين سئوينجينه شريک اولور، کدرينه اوزولورلر... بو مقامدا علي رشتبر قاييبين  " اسير "  شعيرينده کي  سسله نيشلري تعجوب دوغورمور، عکسينه تام صميمي تاثير باغيشلايير: 

  من نئجه يازماييم قاراداغيمدان؟ 

  باغريمدا سيزلايان يارا داغيمدان، 

  العسگر اوجاغي قاراباغيمدان،  

  ائرمني بايراغي اوستونده اسير،  

  هله ده يادلارين الينده اسير.  

دفعه لرله قئيد ائتديگيميز کيمي، بؤيوک شهرييارين، سهند، ساهير، ص.بهرنگي، سؤنمز، ساوالان، ح.نيطقي، ع.ن.اوختاي و ديگر کلاسسيک سؤز اوستادلاريميزين، ائلجه ده ن.منظوري، ع.داشقين، ح.الوو، ج.بوزورگ امين، ن.زهري، ع.سلامي، ه.قاراچاي، ه.شاهبازي، سحر خانيم، م.عزيزپور و ديگر چاغداش شاعير و آراشديرماچيلارين سعيلرينه، بو يؤنده کي  خيدمتلرينه باخماياراق، گونئيده بو گون هله ده واحيد ادبي ديل تام شکيلده فورمالاشا بيلمه ييب. سؤز اوستالاري نين اکثريتي دانيشيق ديلي ايله ادبي ديلين فرقلنديريلمه سيني گرکسيز سايير و اثرلريني دانيشديقلاري طرزده، ياخود شيوه و ديالئکته اويغون يازماقدا داوام ائديرلر.  

معلومدور کي، بوندان اؤنجه کي  زامانلاردا قوزئي ده  گونئي ادبياتي اؤرنکلريندن اولوشان موختليف آنتولوگييالار نشر اولونوب. اونلارين سيراسيندا ان قاپسامليسي و فاکتلارلا زنگيني گونئيين شاعير، تذکيره چي و ائلئشتيرمه ادبيات تنقيدچيسي يحيا شيدانين عرصه يه گتيرديگي اوچ جيلدليک مشهور  " ادبيات اوجاغي "  توپلولاريدير. اوندان هئچ ده گئري قالمايان آکادئميک ميرزه ايبراهيمووون رهبرليگي و ياخيندان ايشتيراکي ايله نشر اولونموش دؤرد جيلددن عيبارت  " جنوبي آذربايجان ادبياتي آنتولوگيياسي " ، علي کافکاسييالي نين  " ايران تورک ادبياتي آنتولوژيسي (6 جيلدده) " ، ائلميرا آخوندووا و خورامان قولييئوانين داها چوخ روسديللي اوخوجولارين معلوماتلانديريلماسي  مقصدي ايله روس ديلينده نشره حاضيرلاديقلاري  " جنوبي آذربايجان پوئزيياسي آنتولوگيياسي "  و  " جنوبي آذربايجان نثري آنتولوگيياسي " ، پروانه مممدلي نين ترتيب ائتديگي " گونئي آذربايجان ادبياتي آنتولوگيياسي – چاغداش دؤور " ، ووقار احمد و ديلبر رضايئوانين بيرگه مؤليفليگي ايله ايشيق اوزو گؤرموش  "جنوبي آذربايجان شعيري آنتولوگيياسي (19-20عصرلر) " ، واقيف سولطانلي و ايرج ايسماعيلين تقديمينده  " گونئي آذربايجان نثري "  آنتولوگيياسي ديقت چکن نشرلردير.  آنجاق بو نشري ديگرلريندن فرقلنديرن اساس خوصوصيت اونون سون 40 ايله ياخين زامان کسيگينده گونئي آذربايجاندا فورمالاشان ادبياتي قاپساماسيندا، احاته ائتديگي پوئزييا اؤرنکلري نين بؤيوک بير حيصه سي نين ايلک دفعه  چاپ اولونماسيندا، ائلجه ده مؤليفلر و اونلارين ياراديجيليقلاري حاقيندا موعين فيکير يوروتمه يه ايمکان وئرن کيفايت قدر اثرين، عئيني زاماندا کيمليگي نين تانيديلماسيندا اؤنملي رول اوينايان فوتوشکيللري نين ده سونولماسيندادير. 

آنتولوگييانين عرصه يه گلمه سينده سون کيتابلاريمين جيدي و مسئوليتلي رئداکتورو فيکرت سولئيمان اوغلونون، بوتون بو مودت بويونجا ساغ اليم اولموش بؤيوک يازار رسول قديري نين، اونلو يازار، ناصير و تورکولوق علي داشقين، تانينميش شاعيرلريميز ائلشن بؤيوکوندين، معسود هارايين، ايسماعيل اولکرين و مليحه خانيم عزيزپورون زحمتيني، ايستي-ايستي يازيلميش شعيرلرين اليمه چاتماسيندا گؤسترديکلري چابالاري هئچ اونوتماياجاغام... 

 تورکيه نين اونلو فيلوسوف يازاري جميل مئريچ  " قرب کولتورون وطنيدير، شرق عيرفانين. نه قربي تانيييريق، نه شرقي، ان آز تانيديغيميز ايسه اؤزوموز... "  دئييردي. گونئي آذربايجاندا سون چاغين ديناميک اينکيشاف ائدن ادبياتينا، اؤزلليکله پوئزييايا نظر سالديقدا بورادا ياشايان خالقين اؤزونمخصوص کولتورو، سؤز صنعتي، کيتاب مدنيتي، سؤزياراتما قودرتي نين نه قدر يوکسک اولدوغو يانسييير. مؤحتشم مدنيت يارادان بير خالق، سوسمايان ديلي، اؤزونو، کيمليگيني، تاريخيني اؤيرنمک ايسته ين شاعيرلري اولان خالق ايسه دونيا تاريخيندن هئچ واخت سيلينمير، ابديياشارليق قازانير... 

 ابدي ياشارليق قازانميش خالقين يازارلاري نين ياراتديغي بنزرسيز پوئتيک دونيانين قاپيلاريني اوزونوزه آچيريق، عزيز اوخوجولاريميز!.. اؤزوموزو، گونئييميزي داها ياخيندان تانيماق، هم ده داها چوخ سئومک اوچون!.. آخي، اؤزونو، اؤز تاريخيني، ادبي-مدني ايرثيني، ميللي ديرلريني سئومه ين اينسان، توپلوم، خالق باشقاسيني دا سئوه بيلمز! گلين سئومه يه اؤزوموزدن باشلاياق!.. بو سئوگيني بوتون دونيايا اؤتورک.

 

عمادالدین نسيمينين ديني فلسفي گؤروشلري

عمادالدین  نسيمينين ديني فلسفي گؤروشلري


İ.NƏSİMİNİN DİNİ –FƏLSƏFİ GÖRÜŞLƏRİ


 

PROF.DR.VUQAR ƏHMƏD

پروفسور . دوکتور  وقار احمد

 

 

 

 

 آچار سؤزلر:

 قرآني-کريم، اهل بيت،حروفیلیک،غزل،تشبيه،عروض. 

  سید عمادالدین نسيمي بوتون ياراديجيليغي بويو حياتيميزين معناسي، بشريتين اينکيشاف پروقرامي، هيدايت قايناغي اولان موقدس قرآني-کريمدن بهره لنميشدير. محض قرآني-کريمين موبارک آيه لريندن قايناقلانماق داهي شاعيرين بوتونلوکله ياراديجيليغي نين آنا خطيني تشکيل ائتميشدير. سووئتلر دؤنه مي زامانيندا نسيمي نين  " ان الحق  "  فلسفه سيني آتئيزم ايدئولوگيياسي نين طلبلري اساسيندا تاماميله اکس ايستيقاماته يؤنلديرديلر. البتته، قورولوش اؤزو آتئيزمه اساسلانان بير قورولوش ايدي، بو سببدن ده نسيميسئور ادبياتشوناس-عاليملريميز بؤيوک شاعيرين ياراديجيليغيني محض بو ايستيقامتدن تحلیل ائديرديلر. عکس-تقديرده اونلار نسيميني گله جک نسيللره چاتديرا بيلمزديلر. شوبهه سيز کي، زامان کئچدي، حاق اؤز يولونو تاپدي، باشقا ساحه لرده اولدوغو کيمي ائلم ساحه سينده ده قاداغالار گؤتورولدو، هر شئي اولدوغو کيمي گؤرونمه يه باشلادي و نسيمي ياراديجيليغي نين گئرچک اوزو مئيدانا چيخدي. نسيمي حاقيندا يئني علمي-تدقيقات اثرلري يارانماغا باشلادي و عاليملريميز گئرچگي اکس ائتديرن شکيلده نسيمي نين ياراديجيليغيني خاراکتئريزه ائتمه يه باشلاديلار. هر کس اؤزونمخسوس بير شکيلده نسيمييه ياناشماغا باشلادي و بوتون بونلار نسيمي نين بديعي ايرسينده کي  کودلارين آچيلماسينا خيدمت گؤسترمکده دير.   " نسيمين نين پوئتيک هونري نين اساسيندا اونون اللها و اونون قودرتينه ميسيلسيز، صميمي ايماني و اينامي دوروردو. اونون تفککورونو ايشيقلانديران و آيدينلاشديران بو ايمان ايدي، اللها هودودسوز و شريکسيز بير سئوگيسي ايدي. الله سئوگيسي نسيمي اوچون هر شئيدير. شاعير اللهدان و اونون ايقراريندان باشقا هئچ نه ايستمير.. اونون مؤعجيزه يه اوخشايان بيان شعرلري خوصوصي بير روحي وضعيتين عکسيدير: بو حالدا الله سئوگيسي اونون بوتون وارليغينا حاکيم کسيليردي، اونون عاغليني و ايلهاميني ايشيقلانديريردي، فيکريني ميسيلسيز درجه ده ايتيلشديريردي " . (9. ص.131). 

  عمادالدین نسيمي ياراديجيليغي نين اساس قايه سي و ايدئياسي ايسه، يوخاريدا قئيد ائديلديگي کيمي، حيکمت و مؤعجيزه لرله زنگين موقدس قرآني-کريمين موبارک آيه لري ايله باغليدير. بو سببدن ده ايلک اؤنجه  " ان الحق  " دئييلن فلسفي باخيشلاريني تحلیل ائلمک لازيمدير. مثلن، موقدس قرآني-کريمين  " ص "  سوره سي نين 84-جو آيه سينده اوجا آلله بويورور:  " قال فالحق والحق اقول " . ترجومه سي ايسه بئله دير:  " آلله بويوردو: حاق منده دير و من حاق سؤيلرم. "  نسيمي ايسه بونو اوجا اللهين آديندان، سادجه اولاراق شعر ديلينه چئويره رک بيان ائدير: 

      

  بولموشام حقي، ان الحق سؤيلرم،    

  حاق منم، حاق منده دير حاق سؤيلرم!(15) 

  سؤز يوخ کي، نسيمي ده اؤز سلفلري خاقاني، نيظامي و باشقا قودرتلي شاعيرله ميز کيمي موقدس قرآني کريمه اوجا اللهين اونا بخش ائتديگي درجه ده يييلنميشدي و بوتون علملرين قايناغي اولان بو آلله کيتابينيين ايستر موتشابيه، يعني چتين آنلاشيلان، ايسترسه ده تئز آنلاشيلان موبارک آيه لريني اؤزونون حيات شوعاعرينا چئويرميشدي. 

   موقدس قرآني-کريمين  " الشورا "  سوره سي نين 223-227-جي آيه لرينده اوجا آلله بويورور:  " اوجا مقامدان ائشيتديکلريني اونلارا تلقين ائدرلر و اکثريتي يالانچيدير. پئيغمبر شاعير دئييلدير. شاعيرلره يالنيز آزغينلار تابع اولارلار. مگر گؤرمه ديزمي اونلار هر بير واديده دربه دريلر؟! و اونلار اؤزلري ائتمه ديکلري شئيلري دئييرلر؟! آنجاق ايمان گتيريب ياخشي ايشلر گؤرن، اللها چوخ ذيکر ائدن، ظولمه اوغراديقدان (پئيغمبر و ايسلام ديني علئيه اينه هجو ائشيتديکدن) سونرا (ونلارا جاواب اولاراق شعرلر يازماقلا) اينتيقام آلانلاردان باشقا! ظولم ائدنلر تئزليکله بيله جکلر کي، نئجه بير دؤنوش يئرينه قايتاريلاجاقلار. "   آيه لر نازيل اولاندان سونرا اوچ نفر شاعير حضرت محمد علئيه اسسالاتو-وسسللمين يانينا گليب سوروشورلار کي،  " الله بو آيه لري نازيل ائدنده بيزيم ده شاعير اولدوغوموزو بيليردي، بس بيز ايندي هانسي نؤو شاعيرلردن ساييليريق؟ "  الله رسولو بويوردو:  " ايمان ائتميش اولانلار و ياخشي عمللر ائدنلر موستثنادير. "   

   او زامان، يني جاهيليت دؤورونده، هله ايسلام ديني نين تزه آياق آچديغي زامانلاردا موشريک شاعيرلر شهوت نوماييش ائتديرن، فيتنه-فساد تؤرتمگي تبليغ ائله ين و Bاتن پيس عمللره چاغيران شعرلر يازيرديلار. بئله کي، موشريکلرين، يني بوتپرستلرين اکثريتي موقدس قرآني-کريمين موبارک آيه لري نظمله نازيل اولدوغوندان، عئيني زاماندا، الله رسولونون اللهين پئيغمبري اولدوغونا اينانماديقلارينا گؤره، اونو شاعير حساب ائديرديلر. لاکين حضرت محمد (ص)شاعير دئييلدي، شاعير اولماقدان چوخ اوستون ايدي. اوجا الله موقدس قرآني-کريمين  " حقه "  (حق اولان قیامت) سوره سي نين 41-42-43-جو آيه لرينده بويورور:  " او شاعير سؤزو دئييلدير! نه آز اينانيرسينيز! او کاهين سؤزو ده دئييلدير! نه آز دوشونورسوز! او عالملرين ربي طرفيندن نازيل ائديلميشدير! "  

  لاکين او دؤورده ايمان گتيرن، اللها و اونون رسولونا اينانان، نماز قيليب ذکات وئرن، سالئه ايشلر گؤرن شاعيرلر ده وار ايدي کي، بو شاعيرلر، اؤز شعرلريني کوفر اوزرينده قرآن اوزدنيراق شاعيرلره جاواب اولاراق اوجا اللهي ذيکر ائدن، اونا شوکر ائدن، اونون حاق الله اولدوغونو و وارليغيني، عئيني زاماندا اونون رسولونون حاق پئيغمبري اولدوغونو بيان ائدن گؤزل شعرلر يازيرديلار.  

   شوبهه يوخدور کي، بوتون وارليغي ايله اوجا اللها، اونون رسولونا، حضرت پئيغمبر علئيه اسسالاتو وسسلمين پاک اهلي-بئيتينه باغلي بير شاعير اولدوغوندان نسيمي ده اؤز سلفلري کيمي شهوت اسيري اولان، اييرنج شئيلري تبليغ ائدن شاعيرلردن دئييلدي، عکسينه يالنيز و يالنيز اوجا اللهي ذيکر ائدن، اللها شوکر ائدن، اللهين حاق اولدوغونو، شريکسيزليگيني، هر شئيه قادير اولدوغونو، مرحمتي نين و رحمتي نين سونسوزلوغونو، بير سؤزله عالي کئيفيتلريني، زاتي و صيفتلريني بيان ائديردي.   

   بو سببدن ده شاعيرن ياراديجيليغيني ايزله يهرکن اونون ان عالي مقصدي نين بيلاواسيته اوجا اللهين اينتهاسيز بؤيوکلوگونو و بوتون وارليغي احتيوا ائتديگيني پوئتيک جيزگيلرله نوماييش ائتديرديگيني گؤروروک:

منده سيغار ايکي جاهان، من بو جاهانا سيغمازام، 

گؤوهري لامکان منم، کؤوني مکانا سيغمازام. (5.ص.158) 

   شاعير بوردا اوجا يارادانين ديليندن ايکي جاهان دئينده شوبهه يوخ کي، ماددي و معنوي عالمي نظرده توتور و ايستر ماددي دونيا، ايسترسه ده آخيرت دونياسي نه قدر بؤيوک اولسا دا اوجا اللهين هئچ بير دونيايا سيغماياجاغيني وورغولايير. ماتئرياليستلره گؤره کاينات اوچون هر هانسي باشلانغيج و سون يوخدور. يني کاينات اينتهاسيزدير. ماتئرياليست فلسفه نين اساسيندا دا محض بو  " ستاتيک کاينات مودئلي "  آنلاييشي دايانير. ماتئرياليستلره گؤره، کاينات حرکتسيزدير. لاکين دؤوروموزده کي  موشاهيده لر کايناتين باشلانغيجي نين اولماسيني قطعيتله سوبوتا يئتيرير. بوندان علاوه  کاينات هر آن حرکت ائدير، دييشير و گئنيشله نير. يني اللهدان باشقا هر شئيين، حتّی کايناتين دا بير باشلانغيجي و سونو واردير. بونا ميثال اولاراق اوجا الله موقدس قرآني-کريمين 51-جي سوره سي  " ذاريات "  (سوورولوب داغيدان کولکلر) سوره سي نين 47-جي موبارک آيه سينده بويورور: " بيز گؤيو قودرتيميزله ياراتديق  و بيز اونو گئنيشلنديرمه دييک " .  

اونو دا قئيد ائدک کي، موقدس قرآني-کريمده بير چوخ حاللاردا  " سما "  کلمه سي  " کاينات "  و  " کوسموس "  آنلامينا گلير و بو دا کايناتين گئنيشلنديگيندن خبر وئرير. 20 عصرين اوللرينده روس فيزيکي آلئکساندر فرئدمان و بئلچيکالي آستروفيزيک گئورگئ لئمايتر کايناتين فاصيله سيز حرکت حاليندا اولدوغونو و گئنيشلنديگيني نظري اولاراق حسابلاميشلار و بو 1929-جو ايلده موشاهيده لرله تاماميله سوبوتا يئتيريلميشدير. لاکين اوجا الله سونسوز و حودودسوزدور. شاعير ده بونو حئيرتاميز بير شکيلده وورغولايير: 

  عرشي ايله فرشي، کافي-نون، منده بولوندو جومله چون، 

   کس سؤزونو و افزم اول، شرح و بيانا سيغمازام!(5.ص.158) 

 

  شاعير عرش دئينده گؤيلري، فرش دئينده ايسه يئر کوره سيني نظرده توتور. اوجا الله موقدس قرآني-کريمين 71-جي  " نوح "  سوره سي نين 18-19-جو آيه لرينده بويورور: 

" سونرا سيزي يئنه اورا قايتاراجاق و (قیامت گونو ده ديريلديب اوردان دا) چيخارداجاقدير. الله يئري سيزين اوچون خالي ائتدي (فرش کيمي آياقلارينيزين آلتينا دؤشدي) کي، اونون گئنيش يوللاريندا گزه سينيز. "  

" کاف "  ك  ايله  " نون "  ن ايسه قرآن حرفلريدير، بئله کي، ك کايناتاين   يارانماسيني،  ن ايسه اوجا اللهين کايناتين ياراديليشيني و حياتين گئديشاتيني لؤوحي-محفوظدا ملکلره قلمله يازديرماسيني بيلديرير:  " بئله کي، اوجا الله  " حوروفي-مقطعه "  حرفلريندن اولان  " نون "   ن سوره سي نين بيرينجي آيسيند:-آند اولسون قلمه و ملکلرين يازديقلارينا، ياخود لؤوحي-محوفوظدا يازيلانلارا کي " ،-بورورور.  

کؤوني مکاندير آيتيم، ذاتينه دير بيدايتيم، 

 سن بو نيشاندا بيل مني، بيل کي نيشانا سيغمازام! 

 کيمسه گوماني ظنيله اولمادي، حدديله بيليش، 

حقي بيلن بيلير کي، من، ظني گومانه سيغمازام! 

صورته باخ و منيي صورت ايچينده تانه کيم؟! 

جيسمي ايله جان منم، ولي جيسمييله جانه سيغمازام! 

هم صدفم، هم اينجييم، حشري،   سيرات ادينجييم، 

بونجا قوماشي-رخت ايله، من بو دوکونا سيغمازام!  

گنجي-نيهان منم من اوش، عئيني عيان منم، من اوش، 

گؤوهري-کان منم، منم اوش، بهره ه بوکانا سيغمازام!  

گرچي موحيطي عظمم، آديم آدمدير، آدمم، 

دار ايله کون-فکون منم، من بو مکانه سيغمازام!(5 ص.158)   

" کون-فکون " ،  " اول دئسه اولاسيدير "

  - آنلاييشينا گلير و اوجا الله، حضرتي آدم (ع)يارادارکن  "کون آدم "  سؤيله دي، يي  " ياران آدم! " ،- دئدي و حضرت آدم (ع)درحال ياراندي.  

   

  جان ايله هم جاهان منم، دهريله هم زامان منم،  

  گؤر بو لطيفي کي، من دهرو زامانه سيغمازام.  

   

  ذره منم، گونش منم، چار ايله پنج و شش منم، 

   صورتي گؤر بيان ايله، چونکي بيانا سيغمازام.  

   

  ذات ايليم، صيفات ايله، گول شکرم نابات ايله،  

  قدر ايليم برات ايله، بسته دهانا سيغمازام.  

   

  نارا يانان شجر منم، چرخه چيخان هجر منم، 

   گؤر بو اودون زبانه سين، من بو زبانا سيغمازام.  

   

  شهد ايله هم شکر منم، شمس منم، قمر منم،  

  روحي-روان باغيشلارام، روحي-روانا سيغمازام.  

   

  تير منم، کامان منم، پير منم، جاوان منم،  

  دؤولتي-جاويدان منم، آيينه دانا سيغمازام. (5.ص.158) 

" گؤر بو لطيفي کي، من دهر و زامانا سيغمازام! "  دئينده شاعير اللهين زامانا سيغماديغيني، لزامان اولدوغونو، زاماني خيلقتلري اوچون ياراتديغيني بيلديرير. بوردا شاعير  " قدرايلييم برات ايله "  دئينده موقدس قرآني-کريمين نازيل اولدوغو  " قدر "  گئجه سيني، عئيني زاماندا  " برات " ، يعني باغيشلانما گئجه سيني نظرده توتور.   

   

  گرچي بو گون نسيمييم، هاشيمييم، قريشييم، 

مندن اولودور آيتيم، آيتي-شانا سيغمازام! (5.ص.158) 

 

چوخلاري، علي الخصوص دا ايمان اهلي، اوجا اللهين عالملره رحمت اولاراق گؤندرديگي حضرت محمد (ص) هاشيمي   شجره سيندن و  " قريش "  طايفاسيندان اولدوغونو بيلير. بئله کي، داهي شاعير بوردا آرتيق حضرت محمد (ص) ديليندن چيخيش ائدير.  

اي اوزو گول، لبلري مرجانيميز، 

اي گؤزو نرگيز، شاهي مستانيميز، 

اوزونه قارشي سوجود ائيله يير ملک، 

سجده يه اينکار ائدر شیطانيميز. 

نونون، عئينين، حق کيتابيدير ولي، 

صورتين نقشي دورور قرآنيميز! 

 صورتي-حقدير جامالين، اي نيگار، 

اوش نبي نين سؤزلري قرآنيميز.(10. ص.77) 

   

بو ميصراعلاردا نسيمي اؤزونون ايسلام دينينه، موقدس قرآني کريمه نه قدر باغلي اولدوغونو بيان ائدير.  

   نسيمي هم ده بير اهلي-بئيت شاعيري ايدي، بئله کي، اونون ياراديجيليغيندا اهلي بيته اولان سئوگيسي اؤزونمخصوص  لفظي، آهنگي، پوئتيک نيظامي، خطاسيز دوزومو، حئيرت آميز آخيجيليغي ايله اوخوجونو باشدا حضرت محمد (ص اولماقلا اونون پاک اهلي-بئيتي نين، عئيني زاماندا، اونلارين نورلو اؤولادلاري نين الله يانينداکي مقاميني خاراکتئريزه ائدير: 

من قولامي-خاندانام، پاديشاهيمدير علي. 

احتيياجيم وار اونا، پوشدو-پناهيمدير علي. 

کؤنلومو قيلدي مونوور، مئرهي-ايمامدير علي. 

  قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. 

   

گلديلر حاقدن بيانه، سيرري آغاز ائتديلر، 

سؤزلريله بو جاهان مولکونه پرواز ائتديلر، 

حمدالله بيز گداني، محرمي-راز ائتديلر، 

قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. 

   

تا اجلدن پاديشاهيمدير حسن خلقي-ريضا، 

دونيادا عقبادا سر-تاجيم حسيني-کربلا، 

نور-چشميمدي ايمام زین العابدین، 

قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. 

جان و ديلدن بنده، باقرالعلوم -جعفرم، 

موسي کاطيم، ايمام رضايا کنترم، 

پشاه تاغي، بابا ناغي يولوندا پاک بسترم، 

قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. 

   

  ماثواتر ائيله يير بيزلري دياري-لحلته، 

  حاکيم اونلاردير بو گون، لاييقدير اونلار حؤرمته، 

لا دئينلر اوغراييرلار بو جاهاندا مؤحنته، 

قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. 

 

جومله ميز آرزو ائدنلر عسگرييه عسگروض، 

  مهدي صاحب زامانا بيز تولی ائيلروض، 

حمدالله ائيله، اي نسيمي، بيز يولونو گؤزلريز، 

قيبله گاهيمدير محمد، سجدگاهيمدير علي. (15) 

   

   نسيمي حضرت علي (ع)چوخ سئوميش و اونو اؤز ديوانيندا اينتهاسيز بير سئوگي ايله مدح ائتميشدير: 

 

     اول نسيمي، رحمتي فجري خدا، 

     اول ايمدادو دين سيرري مورتضی. 

     جان و تن، گؤزو ايله گؤرن عالم، 

     اول کي، چوخلار اولدو، آندان آدمي. 

     اول شهيدي آشدي، فضلي زولجلال. 

     بند و زيندانلاردا، اولدو ماه و سال. 

     اول مسيحا، سياحت ائيله ين، 

     عرشي هر يئرده حاقي سؤيله ين. 

     اول بلادان آه و افغان ايتمه ين، 

     سؤيله ين اسراري، پونهان ايتمه ين. 

     خظبه عالم، پيشووايي اهلي ديل، 

     سروري، آفاقي اميرالمومنين.  (15) 

   

   نسيمي، عئيني زاماندا بير سيرا اثرلرينده  " صراط موستقيم " له، يعني اوجا اللهين قويدوغو هيدايت يولو ايله ياشاديغيني، ايبليسه اويماديغيني، ذره قدر ده دونيا ماليندا گؤزو اولمديغيني،آرزويسي نين يالنيز اوجا اللهدان گلديگيني، قیامت گونو سئوگيلي پئيغمبريميزين اونون شفاعتينه گله جگيني، خار ايچينده بيتن قؤنچه گوله، اؤز ديليني قويوب باشقا ديللره ميننت ائلمه ديگيني، عئيني زاماندا، يالنيز اوجا الله قارشيسيندا اَييلديگيني بديعي سؤزون ان يوکسک، ان تاثيرلي واسيطه لري ايله اوخوجوسونون نظرينه چاتديرير:  

   

  خار ايچينده بيتن قؤنچه گوله ميننت ائيله مم، 

  عربي، فارسي بيلمم، ديله ميننت ائيله مم. 

  صراط موستقيم اوزره گؤزتيريم رحيمي، 

  ايبليسين تعليم ائتديگي يولا ميننت ائيله مم. 

  بير عجايب درده دوشدوم هر کس گئدر کارينا، 

  بو گون بولدوم، بو گون يئديم، حاق کريمدير يارينا. 

  ذره جه طاماهيم يوخدور بو دونيانين وارينا، 

  عروضومو وئره خدادير، قولا ميننت ائيله مم، 

  اول نسيمي، جان نسيمي، اول قني مئهمان ايکن، 

  يارين شفاعتلري احمدي موختار ايکن، 

  جومله نين آرزوسون وئرن اول قني ستار ايکن، 

  يئر اوزوونون خليفه سي، هونکارا ميننت ائيله مه! (15) 

   

ايمانلي شخصلره چوخ ياخشي معلومدور کي،8-جي عصردن، يعني آذربايجان خالقي ايسلام دينيني قبول ائله يندن بري اؤلنلريميزين روحونا دايم  " فاتحه "  وئرميش، صالاوات چئويرميش و  " ياسين "  اوخوموشوق. فاتحه موقدس قرآنين آناسي و آچاري آدلانير و يئددي آيدن عيبارتدير. بيز اساسن فاتحه نين آيه لريني ان ساده شکيلده آنلاميشيق و حضرت محمد (ص محض عرب ديلينده نازيل اولدوغوندان اونو عرب ديلينده منيمسه ميشيک، هم ده ايلاهياتچي عاليملريميزين سعيي نتيجه سينده آذربايجانجا ترجومه سيني ده اؤيرنميشيک. لاکين بيز اونو ساده شکيلده آنلاديغيميزا گؤره اونون فلسفي درينلرينه وارماميشيق و نييه محض فاتحه سوره سي نين قرآنين آچاري، آناسي اولدوغو باره ده دوشونمه ميشيک. نسيمي ايسه اوجا اللهين اونا بخش ائتديگي کرامتله، بصيرت گؤزونون آچيلماسي ايله بو موبارک سوره نين يئددي آيه سي نين حيکمتلريني، معنا ايچينده معنا داشيديغيني اؤزونمخصوص شکيلده آچاراق بيان ائدير: 

   

" فاتحه ام الکيتابين گؤستر آيهسي ندير؟ 

بیست و هشت و سي و دو حرفين خولاصه سي ندير؟ 

دوققوز آتا، يئددي آنا، دؤرد تايادان وئر خبر، 

دو چهارو پنج و ششين ساق و بونياسي ندير؟ 

اوچ يوز آلتميش آلتي منزيل، قيرخ سککيز يئرده ميزان، 

اي کي يئتميش يئددي حرفين اون ايکي خاصي ندير؟ 

صيدرو و کؤوثر ندندير، نؤ فلکين گرديشي، 

اون ايکي بورجو کواکيب چايي، مأواسي ندير؟ 

يئددي يئردير، يئددي گؤگدور، يئددي دريا، يئددي خط، 

يئددي موصحف، يئددي آيت، يدی بیضاسي ندير؟ " ( 11.ص.53.) 

   

ادبياتشوناس عاليم يقوب بابايئو داهي شاعيرين بو اثرينده کي  رقملره بو جور آيدينليق گتيرير:  " دئمه لي، فيلوسوف شاعيره گؤره وارليق موستويسينده موعين رقملر ايفاده ائتديگي حقيقتلر خاوسا يوخ، مقصدلي نيظاما، جيدي هارمونييايا خيدمت ائدير. بو رقملردن اساسن 1-ووجودي-کل، تؤوحيد، 2-ايکي جاهان، ماددي و معنوي عالم، 4-دؤرد عنصور، 6-آلتي جهت و دونيانين 6 گونده يارانماسي، 8-بهيشت، 9-فلک، 12-بورج و يا اون ايکي امام، 17-اون يئددي رکت نماز و س. معنالاري بيلديرير. لاکين بعن عيني رقم داها چوخ، يعني باشقا آنلاملاردا دا ايشله ديلير. مثلن: 5-بئش واخت نماز، بئش دويغو عوضوو، 5 اوصول دين ايسلامين تمل پرينسيپي، شعيه لرده 5 عالي کيمسنه و س. ياخود 14-ايکي دفعه  نازيل اولونان و 7 آيدن عيبارت  " الفاتحه "  سوره سي نين 2-يه وورولماسيندان آلينان رقم ( " صب المثاني " ) 4 وجه (انسان اؤزو) سؤزونون عربجه يازيليشينداکي حرفلرين ابجد حسابي ايله ايفاده ائتديگي رقملردن آلينان جمع؛ اينسان جامالينداکي 7 خط و اونلارين يئرلري نين جمعي؛ اينسان اوزونده کي  7 آنا (خطي امييه) و 7 آتا (خطي-ابيه)؛ قرآنين 29 سوره سي نين باشلانغيجيندا يازيلميش 14 حرف و س " .(3.ص.93)   

   بوندان علاوه  قيد ائتمک لازيمدير کي، هم دونيوي علملره، هم ده ايلاهيات علملرينه اساسن گؤيون يئددي قاتي، يئرين يئددي قاتي و اوکئانلارين دا يئددي قاتي وار! بوندان علاوه ، اوجا الله موقدس قرآني کريمين موبارک آيه لريني يئددي حرفله نازيل ائتميشدير و محض حضرت محمد (ص.)  " معراج " آ قالخارکن اوجا اللهين حؤکمو ايله  " سيدرت المنتهی " يا يوکسلميش، يعني اونو معراجا آپاران ملگين حتّی قالخا بيلمه ديگي بير مقاما يوکسلميش و بوردا اونا آرتيق ملکسيز، يعني بيلاواسيطه وهي ايله اوجا الله طرفيندن  " فاتحه "  سوره سي، عئيني زاماندا  " کؤوثر " ،  " البقره "  سوره سي نين  " آیه الکرسی "  آدلانان 255-256-جي آيه لري،  " آمنه رسولو "  آدلانان 286-جي آيه سي نازيل اولونموشدور.   

غزلخان شاعير، فوضوليشوناس حاجي مايل  " فاتحه "  سوره سينه تامام باشقا ايقتيقامتدن تحلیل وئرميش، سوره ني بيلاواسيطه حضرت محمد (ص) و اونون پاک اهلي بيتي ايله علاقه لنديرميشدير.  

   بونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، نسيمي سلفلريندن آلديغي درسلره رغمن هئچ واخت شعره خيانت ائتمه ميش، شعر خزينه ميزي داها دا زنگينلشديرمکدن اؤترو بوتون پوئتيک قليبلردن، بديعي ايفاده واسيطه لريندن اولدوقجا مهارتله ايستيفاده ائتميشدير.  

   کلاسسيک بديعي ايفاده واسيطه لرينده  " مدور "  خوصوصي يئرلردن بيريني توتور. مدور دايروي دؤوره دئمکدير. بو واسيطه ايله يازيلميش ميصراعنين و ياخود بئيتين هانسي کلمه سيندن باشلاييب اوخودوقدا معنا ايتمير. نسيميده بو جور ريتميک قوروما ماليک غزللر واردير. اونلاردان بيريني گؤسترمکله داهي شاعيرين صنعتي نين نه قدر زنگين اولدوغونو آچيق-آيدين گؤرريک: 

   

اي باهاريم، اي نيگاريم، اي شيکاريم، شاهيديم، 

اي حريفيم، اي ظريفيم، اي شريفيم، سروريم. (5.ص.98) 

         

" تشبيه آذربايجان پوئزيياسيندا ان گئنيش ياييلميش واسيطه دير. ائله بير آذربايجان شاعيري يوخدور کي، تشبيهدن ايستيفاده ائتمه سين. تشبيه ذاتن اؤزلوگونده بير فلسفي کاتئقورييادير. تشبيه ده ائميوسيونال تاثير چوخ گوجلودور. شاعيرلر اساسن تشبيهلر واسيطه سيله اؤز شاعيرليک قدرتي نين هانسي درجه ده اولدوغونو نوماييش ائتديره بيلر.  عرب ادبياتشوناسي ايبن قوطيبه يه گؤره،  " شعريتده کي  موقاييسه ساده بنزتمه ياراتماق اوچون دئييل، پرئدمئت و حاديثه لري داها دقيق تانيماق و آييرد ائتمک مقصدي داشييير. اوخشار صيفتلر و آرتيق جهتلر ايسه شرطي خاراکتئر داشييير. اونلار نه قدر چوخ اولارسا، موقاييسه داها موکممل ساييلير. بو ساياق قارشيلاشمادا بو موحاکيمه باشقا بير موحاکيمه نين دوغرولوغونو وورغولاماق اوچون دليل کيمي گتيريلير " . ( 13.ص. 12، 99، 107). 

   نسيمي تشبيه لردن اولدوقجا گئنيش شکيلده ايستيفاده ائتميشدير و اونون اثرلرينده بو بديعي ايفاده واسيطه سي بديعي سؤزون قوووتلنمه سينده اولدوقجا مهم رول اويناميشدير:  

   

  قمر چهره م، پري رويوم، ظريفيم، شوخوم و شنگيم، 

  چمن بويوم، گول انداميم، زهي سروي گولوستانيم، 

  ظريفيم، نازيکيم، حب حبيبيم، طرفه محبوبوم، 

  حيجازيم، کعبه  و توروم، بهيشتيم، حوری ريضوانيم.  

   

 (اينجم، گؤزل دورانيم، سئوداليم، بنزرسيز سئويله نيم، کعبه م، توروم، جنّتيم حوريم، ريضوانيم.)  

  چيراغيم، شميم، شميمي نوروم، ضيام، اولدوزوم، شمسيم، 

  هزاريم، بولبولوم، وئرديم، نسيميي خوش الهانيم، (15) 

(چيراغيم، شميم، نوروم، ايشيغيم، اولدوزوم، گونشيم، بولبولوم، گولوم، نسيميم، خوش اوخويانيم.)  

موقدس قرآني-کريمدن قايناقلانان بلاغت، بديعييات علملري آذربايجان کلاسسيک ادبياتيني حدديندن آرتيق زينتلنديرميش و زنگينلشديرميشدير. آذربايجان شاعيرلري نين علمي فهمي، پوئتيک تخيوللو بيلاواسيته موقدس قرآني-کريمين موبارک آيه لري نين تاثيري ايله اينانيلماز درجه ده ايشيقلانميش و بوتون بشريته اؤرنک اولاجاق سويييه ده اولدوقجا مؤحتشم اثرلر ياراتماغا وادار ائتميشدير. بو دا اؤز نؤوبه سينده شاعيرلرين ادبي ايرسينده بديعي تصوير سيستئمي نين قورولماسينا موثبت تاثيريني گؤسترميشدير. محض بو سببدن ده  پوئتيک تخييولون گئرچکلشمه سي اوچون ايشلنن بديعي تصوير سيستئمي هم ده بو ايفاده واسيطه لريندن عيبارتدير. 

   مثلن،  " حسني تعليل " ده بير صيفت ادبي سبب کيمي حاقيقي سببين يئرينه ايشله ديلير.  " عکس "  سؤزونون معناسي ترسينه چئويرمک،  " تبديل "  سؤزونون معناسي يئردگيشمه،  " تدوير "  ايسه دؤور ائتمک دئمکدير. بير چوخ پوئتيک واسيطه لر کيمي بونلار دا موقدس قرآني-کريم بلاغتيندن ايره لي گلن بديعي تصوير اوسوللاريدير. موقدس قرآني-کريمين بير سيرا آيه لري واردير کي،  " عکس "  آدلانان پوئتيک قليبه اويغون هم باشدان، هم سونرادان اوخونارکن بير-بيري نين تکراري اولور. بئله کي، نسيمي بو جور بديعي تصوير اوسوللاريندان اؤز اثرلرينده مهارتله ايستيفاده ائتميشدير.  " حسني تعليللر " ،  " عکسلر " ،  " تبديللر " ،  " تدويرلر " ، عئيني زاماندا ايستر کلاسسيک، ايسترسه ده موعاصير پوئزييادا ان چوخ ايشلنن" ايستيعاره لر " ،  " تکريرلر "  دايم اونون شعرلري نين بزگي اولموشدور: 

   اي موسلمانلار، بو گون اول  ياري-پونهان آيريلير، 

   آغلاماييم، نئيلیيم، چون گؤوده دن جان آيريلير. 

   اي صنم، هيجران اليندن ناله ي-زار ائيلرم، 

   گؤزلريمدن ساناسان، دريايي-عوممان آيريلير. 

   اول سببدندير کي، من بيمار و رنجور اولموشام، 

   خسته کؤنلوم مرهمي، شول درده درمان آيريلير.(10.ص.247) 

" نسيمي پوئتيک ايرثينه بير موبهمليک گتيرن، اونون شعرينده هم ده بديعي دير کسب ائده رک  " سيرري "  نين اساسيني تشکيل ائدن ايسه تصوووف مجازلاري و حروفي رمزلري نين چوخلوغودور. يوزايلدن-يوزايله، شعريدن-شعره اينکيشاف ائده رک، معنا توتومونو گئنيشلنديرن و چوخسسايلي تصووف آنلاييشلاري نين موشته رک لئکسيک فوندونو يارادان تئرمين- مجازلار نسيمي شعري نين ده پوئتيک و فلسفي فيکري اؤزولونو تشکيل ائدير. بونا باخماياراق، موتفککير شاعيرين شعر صنعتي نين سيرلرينه يييلنمک و درينليکلرينه نوفوذ ائتمک اوچون عنعنه وي، موشترک فلسفي-ديني مضمونلو پوئتيک دئييملري بيلمک کيفايت ائتمير. نسيمي اؤز سيرريني 19 يوزيلليگين اوخوجوسونا آسانليقلا آچمير. اونون زنگين فيکير دونياسي نين ظاهيري  " اؤرتويو "  مؤوقعيينده اولان مجازلارين حقيقي آنلاميني باشا دوشمک اوچون شاعيرين اوچديللي (تورک، فارس و عرب) بديعي-فلسفي محصولونون دؤنه-دؤنه موطاليه ائديلمه سي و اينجلنمه سينه احتيياج دويولور. اونو  دا قئيد ائتمه لييک کي، نسيمي نين ديداکتيک، اؤيره ديجي خاراکتئرلي شعرلري بير چوخ حاللاردا اونون روحي حالتي و داخيلي هيجانلاريني ايفاده ائدن اثرلري نين  " آچار " ي  مؤوقعيينده دير " .(14.ص.125) 

  8 عصرده، ميلادي تقويميله 767-جي ايلده خليل بن احمد عروض وزنيني ياراتدي. او، عروض وزني حاقيندا تام بير سيستئم ياراتدي. عرب فونئتيکاسيندا صايتلر اوزون، اورتا، قيسا اولماقلا اوچ تلفظ وضعيتي واردير. بونا گؤره ده عروض وزني عرب شعري ايله اولدوقجا راحات اويوشوردو. بو سببدن ده خليل بن احمد عروضون 15 بحريني موعينلشديرميشدير. سونرادان عروضون 4 بهره ي ده موعين ائديله رک 19-آ چاتديريلميشدير.  

تورکديللي پوئزييادا عروض وزنينده ايلک اثر يوسيف بالاساقونلونون (يوسيف خاص حاجيب) 10 عصرده کاشغار شهرينده يازديغي  " قوتادقوبيليک "  (خوشبختلييه آپاران علم) پوئماسيدير.  

   تورک ديلينده يازان آذربايجان شاعيرلري ده 10- عصردن اعتيبارن عروض وزنينده يازيب-ياراتماغا باشلاميشلار.  

" عروض وزني عصرلردير کي، شعريميزه يولداشليق ائدير. بوتون داهي کلاسسيکلريميزين اثرلري دئمک اولار کي، بو وزنده يازيلميشدير. اونا گؤره ده بو وزنين نظري اساسلاريني اؤيرنمه لي و بو وزنده يازيلميش شعرلري دوزگون اوخوماغي باجارماليييق " . (4.ص.3)  

  نسيمي عروض وزني نين بير چوخ بهره لرينده اثرلر ياراتميشدير، لاکين شاعير اساسن  " رجز "  و  " رمل "  بحر لريندن ايستيفاده ائتميشدير. بئله کي، اونون ديوانيندا هجز بهره ينده 70، رمل بهره ينده ايسه 96 شعر واردير. لاکين شاعير رجز، منصوريه، مضارع، خفيف، موتداريک و سايره بحرلرده ده اثرلر ياراتميشدير. اونون غزللري نين بديعي-ائموسيونال ايمکانلاري حودودسوزدور. شاعير آذربايجان ديلينده غزله زنگين اوسلوب چالارلاري گتيرميشدير. اونون ميللي شعريميز قارشيسيندا ان بؤيوک خيدمتلريندن بيري خالق اوسلوبوندا ياراتديغي غزللردير. بو غزللر نسيمي ادبي-ايرثينده چوخلوق تشکيل ائدير و اساسن عروض وزنی نين اويناق بحرلرينده يازيلميش، سليس کولوريتلي نومونه لردير و اوريیه یاتيملي آهنگلري ايله نغمه-ترانه مقاميندادير: 

   

مهري روحون تابينه دوشدو کؤنول، يانه دير؟ 

شمعه دوشن نارينا يانسا گرک يا ندير؟ 

اي مهي بدرين اوزو مهري روخوندن خجيل، 

شمعينه گؤر جانيمي، کيم نئجه پروانه دير. (10.ص.222) 

   

عروض وزنی نين سيرلرينه موکممل صورتده يييلنن شاعيرين غزللري الوان مجازلار سيلسيله سي ايله زينتليدير. شاعير عنعنه لردن گلمه و بديعي سيستئم حالينا دوشموش بديعي فيقورلاردان ياراديجي شکيلده ايستيفاده ائتمکله، دوغما خالقين لوغت فوندوندان بو سيلسيله ني دولغونلاشديرميش، کاميللشديرميشدير.  

" نسيمي نين ياراتديغي ديني-فلسفي شعر ديلي اونون تورک خالقلاري نين پوئزيياسي تاريخينده ان بؤيوک، ان ميثليسيز خيدمتي ايدي. بزن اونون ديلي نين اصيلليگينه بئله، شوبهه ائتمک ايسته ييرسن، چونکي بو ديل موعاصيرلريندن موقاييسه گلمز درجه ده موکممل، پوئتيک و ساده دير، آنلاشيقليدير " . (9.س.131) 

  نسيمي نين داهي شاعير اولماقلا ياناشي، مؤمين بير اينسان اولدوغونو هله 1991-جي ايلده، يني سووئت ايتتيفاقي  داغيلماميشدان، بوتون قافقازين شئيخوليسلامي حاجي اللهشوکور پاشازاده قلمه آلديغي  " قافقازدا ايسلام "  کيتابيندا قئيد ائتميشدير: 

    " خاقاني ده، نيظامي ده، فوضولي ده، نسيمي ده - الله اونلارين هاميسيندان راضي اولسون! اللها، اونون پئيغمبرينه و کيتابينا اينانان، تقدير اولونانا عمل ائدن، اينکار ائديلندن يان کئچن مؤمين آداملار اولموشلار. مؤمينلر اوچون ايسه ان سجيييوي خوصوصيت دي نين تقدير ائتديگي عملي صالح ليکدير. بو آداملارين دونيادويومونون اساسيني دين تشکيل ائدير. دئمه لي، اونلارين عمللري ده، صنعتي ده ديندن بهره له نير. اگر بيز اونلارين دينه قارشي چيخديقلاريني ايديعا ائتسک، اونلارين عمللرتيني ده، صنعتيني ده اينکار ائتميش اولاريق! " (6.ص.150)  

   تاريخي منبعلره گؤره، نسيمي، نيمي شاه فضل الله بن ابو محمد تبريزي نين نايبي اولموش و نعيمي حؤکمدار امير تئيمورون اوغلو ميرانشاهين امري ايله قتله يئتيريلندن سونرا حوروفيليگي تبليغ ائتمه يه باشلاميشدير. 

    " شاه فضل الله ين اؤلوموندن سونرا اونون فيکيرلري و طريقتي بوتون ايسلام عالمينه ياييلميشدير. الي-الييول-الا، سید عمادالدین نسيمي و باشقالاري کيمي اونون جانيشينلري و نايبلري آنادولويا قاچميش، بکتاشيلرين تکيه لرينه و خانگاهلارينا يول تاپيب، بکتاشي طريقتي نين عوضينه حوروفي طريقتيني تبليغ ائتمه يه باشاميشدير " (7.ص.256-257)  

   نيمي طرفيندن ياراديلان و نسيمي نين عوضوو اولدوغو  " حروفیلیک "  ايسه اوجا الله طرفيندن حضرت محمد (ص)مه نازيل ائديلن موقدس قرآني کريمين حرفلري نين دونيانين و کايناتين سيرلريني احتيوا ائلمه سيني گؤسترن بير طريقت ايدي: 

    " حروفیلیک "  تعليمي نين بانيسي آذربايجان يازيچيسي و موتفکري تبريزلي فضل الله الحروفي نيمي ايدي. او، حروفیلیک ايدئيالاريني تبليغ ائتمک و حروفي تشکيلاتلاريني ياراتماق مقصديله شرق اؤلکه لريني چوخ گزميشدي. حروفيليگين اساس مودعالاري نيمي نين  " جاويدنامه "  ( " ابديت کيتابي " ) اثرينده شرح ائديلميشدير. حروفيلر بو فيکيرده ايديلر کي، عرب اليفباسي نين حرفلري موقدس خاراکتئر داشييير و دونيانين سيرلريني آچماق اوچون بير واسيطه دير " .(1.ص.219)  

    " نسيمي نين اوستادي-حروفي طريقتي نين اساسيني قويان نيمي درين دوشونجه سي، علمي و بيليگينه گؤره مؤولانه درجه سينه يوکسلميشدي، اونون  " جاويدان کبير "  و جاويداني صغير "  اثرلري ايسلام عالمينده، خوصوصيله ده شيعه مذهبلي موسلمانلار آراسيندا چوخ مهشور ايدي. بوتون فلسفي گؤروشلري يارادانين تکليگينه و اينتهاسيز بؤيوکلوگونه حصر اولونموش نيمي نين جانيشيني و نايبي نسيمي اونون يولونو شرفله داوام ائتديرميش و عؤمرونون آخيرينا قدر ده اؤز مؤحتشم اثرلري ايله حروفيليگي تبليغ ائتميشدير: 

   

سيرري ان الحق سؤيلرم، عالمده پونهان گلميشم، 

هم حق دئرم، حق منده دير، هم ختمي-اينسان گلميشم " . (8.ص.107) 

  نسيمي نين اوستادي نيمي،  " حرويفيليک "  جرياني نين نظري اساسلاريني اؤز دوشونجه لرينه رغمن، موقدس قرآن کريمين موبارک سوره لري نين باشلانغيجيندا ايشاره اولونان  " حروفي مقطعه "  حرفلريندن آلميشدير. بئله کي، موقدس قرآني-کريمين بير چوخ سوره لري  " هوروفي-مقطعه "  مثلن:  

  صاد ص  آي ن ع   قاف ق    رار   نونن    ميمم   لام  ل  اليف ا    

  و ايلاخير حرفلريله باشلايير. ايستر حضور مجليسلرينده، ايسترسه ده رحمته گئدنلريميزين مزاري اوستونده ان چوخ اوخونان  " ياسين "  ياس سوره سي ده  " حروفي-مقطعه "  حرفلري ايله باشلايير.  " حروفي-مقطعه "  حرفلري ايله آيه لرين ايچينده کي  حرفلرله فرقي، اونلارين بوردا گؤستريلديگي کيمي بوتؤو شکيلده اوخونماسيدير.يني موقدس قرآني کريمي اوخويان حافيظ و ياخود قارئ بو حرفلري بوتؤو شکيلده، اؤزو ده بير چوخ حاللاردا اوزاداراق تلفظ ائدير.  

   نسيمي ايسه موقدس حرفلره اؤزونمخصوص شکيلده بير معنا وئرير: 

  من اوتوز ايکي حروفم  " لم، يه، زل " ، 

  يوخدور اورتاغيم، نه ميثليم، نه دبل. 

  چون عبديدير آخيريم، ازل ازل، 

  اولو آخير منم، عز و جل.(15) 

اونو دا موطلق قئيد ائتمک لازيمدير کي،  " حروفي-مقطعه "  حرفلري سيرري-خدادير، اوجا آلله لا حضرت محمد (ص) آراسيندا اولان رمزلردير و الله رسولو بو حرفلرين معناسيني کيمسه يه آنلاتماميشدير. بئله کي، دايم قرآن تفسيرچيلري بو حرفلره جوربجور ايضاحلار وئرسه لر ده، بونلار، سادجه اولاراق، فرضيييه لردير، چونکي يوخاريدا دئييلديگي کيمي بو الله لا رسولو آراسيندا اولان بير سيردير، اصل حاقيقتده ايسه ايندييه قدر بو سيرري آچماق کيمسه يه قيسمت اولماميشدير.  

   گؤرونور نسيمي نين اوستادي نيمي ده بو حرفلرين سيرريني اؤزونمخصوص شکيلده قبول ائتديگي اوچون بير نؤو تفککورونون قلبه سي کيمي بونو حقيقت حساب ائلميش و اؤز دوشونجه لرينه رغمن بو حرفلرين اساسيندا  " حروفیلیک"  طريقتيني ياراتميشدير.  

    يوخاريدا دفعه لرله قئيد اولوندوغو کيمي نسيمي اوجا الله ا چوخ باغلي ايدي و او قدر باغلي ايدي کي، ايلاهي عشقدن ياخشي معنادا مست اولوردو. بونا گؤره ده ذاتن اوجا يارادانين عشقي ايله مست اولان شاعير بوتون ياراديجيليغي بويو باشقا-باشقا بيچيملرله ايشارلنن الله عشقيني بو اثرينده قلمي نين حئيرت آميز قدرتيله بيلديرير: 

   

چون مني بزمي-ازلده ائيله دي اول يار مست، 

اول جهتدن گؤرولور بو چشميمه ديار مست. 

عشقي-صوبحاني مئيليندن واله اولدو شؤيله بيل، 

عرش مست و، فرش مست و، کؤوکب و سيار مست. 

انبيياو و، اؤولوياو و،، اصفييا و، اتقييا، 

اولدولار حق مجليسينده شؤيله بيهوشيار مست.  

کؤنلوموز نوري-تجلل، جيسميميزدير کوهي-تور، 

جانيميز ديدارا قارشي اولدو موسی وار مست. 

اي نسيمي، سيرري-حققين محرمي سنسن بو گون، 

سؤيله دين قدرت ديليله، معنيي اصرار مست. (2.ص.35) 

  عمادالدین نسيمي بو اثرده مؤوجوداتين، ايک نؤوبه ده پئيغمبرلرين، اؤوليالارين، عملي-صالحه بنده لرين ايلاهي عشقيله مست اولدوقلاريني سؤيله يير. شاعير اينسانين ووجودونو تور داغينا، کؤنلونو ايسه  " نور " آ بنزه دير. يني ايلاهي نورون تجللاسي قارشيسيندا حضرت موسی (ع)کيمي اؤزوندن گئدنده ده اگر اوجا الله اؤز سئوديگي بنده سيني اؤز نورونا غرق ائديبسه همين بنده دونياسيني دييشنه قدر همين نور واسيطه سيله الله عشقي ايله مست اولاجاقدير. موقدس قرآني-کريمدن خبري اولانلار دا بيليرلر کي، الله ين کيتابي نين 24-جو سوره سي اولان  " نور "  سوره سي نين 35-جي آيه سينده اوجا الله بويورور:  " الله نور ايچينده نوردور و ديله ديگيني اؤز نورونا قوووشدورار. 

" آذربايجان خالقي نين داهي شاعيري عمادالدین نسيمي نين اؤزونمخصوص-پوئتيک و فلسفي فيکير دونياسي واردير. او، هر شئيدن اول، حروفيلييه مخصوص فلسفي فيکيرلرين ان بؤيوک ترننومچوسو و تبليغاتچيسي اولموشدور. نسيمي شعرلري اؤزونون حروفیلیک طريقتي نين، زمانه سي نين سياسي-ايجتيماعي فيکيرلري نين پوئتيک سالنامه سي نين اؤزونمخصوصلوغونو سعجيييلنديره رک، چوخ حاقلي اولاراق دئييب کي، آنجاق معنا اهلي نسيمي نين سؤزلريني درک ائده بيلر " .(11.ص.291) 

  نسيمي بيزه يول گؤسترير! او بيزه اوجا اللهين حاقيقتلريني، قرآني، حضرت محمدي، اهلي بيتي، اماملاريميزي، وطنيميزي، تورپاغيميزي، ديليميزي، دينيميزي، ميللي و ديني ديرلريميزي، علميميزي، ادبياتيميزي، عادت-عنعنه لريميزي، اجداديميزي، سوي-کؤکوموزو، سلفلريميزي سئومگي آنلادير، اوجا الله ين دوستلاريني، دوشمنلريني تانيدير، صراط-موستقيمله، يعني اوجا الله ين قويدوغو هيدايت يولو ايله ياشاماغي باشا سالير، بؤيويه، آغساققالا، آغبيرچه يه حؤرمت ائلمگين اوجا يارادان يانيندا نه قدر ديرلي اولدوغونو و ذاتن بو دونيادا حالالليقلا عؤمور سورمگين واجيبليگيني  بيان ائدير.  

   داهي شاعيرين اثرلري اصلینده بيزلر اوچون درسدير، اؤيود-نصيحتدير، تؤوسييه دير، ايلک اؤنجه ايسه ايسلام حؤکملري نين و اخلاقي نين بير آيناسيدير. بو سببدن ده نسيميني اوخوماق، نسيميني اؤيرنمک، نسيميني يئني باخيشلارلا تدقيق و تحلیل ائلمک چوخ واجيبدير. نسيمي بير دونيادير، بئله کي، بيز بو دونيانين درينليکلرينه وارا بيلسک، هم اؤزوموزچون، هم خالقيميز اوچون چوخ شئيلر الده ائله يه بيلريک! چونکي نسيمي دونياسيندا هئچ بير خطا يوخدور! هر شئي چوخ گؤزلدير، چوخ پاک و صافدير. چونکي نسيمي، اوجا الله ين کايناتين، حياتين، وارليغين، مؤوجوداتين، مخلوقاتين تک بير ياراداني و حاق الله اولدوغونو، اونون بشر اؤولادينا بخش ائتديگي هر آيسينده معنا ايچينده معنا اولان موقدس قرآني کريمين ميسيلسيزليگيني، اوجا الله ين عالملره رحمت اولاراق گؤندرديگي سئوگيلي پئيغمبريميز حضرت محمدين (ص.) و اونون پاک اهلي-بئيتي نين بشريتين خيلاصي اوچون نيجات گميسي اولدوغونو، اينجلنميش، نقشلنميش، جيلالانميش، حئيرتاميز پوئتيک قليبلرله، بديعي ايفاده واسيطه لري ايله اولدوقجا روان و آيدين شکيلده نظريميزه چاتديرميشدير. بيز آذربايجان خالقي اولاراق هر زامان قورور دويماليييق کي، نيظامي، فوضولي و نسيمي کيمي تک آذربايجان، يا موسلمان شرقي نين ادبياتينا دئييل، دونيا ادبياتينا قييمتي هئچ بير شئيله اؤلچولمه ين تؤهفه لر، لعللر -داهي شاعيرلر بخش ائتميشيک! 

  خولاصه 

  بو آراشديرمادا عمادالدین نسيمي نين ديني-فلسفي گؤروشلرينه نظر سالينير. 

  سید عمادالدین نسيمي بوتون ياراديجيليغي بويو حياتيميزين معناسي، بشريتين اينکيشاف پروقرامي، هيدايت قايناغي اولان موقدس قرآن کريمدن بهره لنميشدير. محض قرآني-کريمين موبارک آيه لريندن قايناقلانماق داهي شاعيرين بوتونلوکله ياراديجيليغي نين آنا خطيني تشکيل ائتميشدير. سووئتلر دؤنه مي زامانيندا نسيمي نين  " ان الحق  "  فلسفه سيني آتئيزم ايدئولوگيياسي نين طلبلري اساسيندا تاماميله عکس ايستيقاماته يؤنلديرديلر. البتته، قورولوش اؤزو آتئيزمه اساسلانان بير قورولوش ايدي، بو سببدن ده نسيمي سئور ادبياتشوناس-عاليملريميز بؤيوک شاعيرين ياراديجيليغيني محض بو ايستيقامتدن تحلیل ائديرديلر. عکس تقديرده اونلار نسيميني گله جک نسيللره چاتديرا بيلمزديلر. شوبهه سيز کي، زامان کئچدي، حاق اؤز يولونو تاپدي، باشقا ساحه لرده اولدوغو کيمي ائلم ساحه سينده ده قاداغالار گؤتورولدو، هر شئي اولدوغو کيمي گؤرونمه يه باشلادي و نسيمي ياراديجيليغي نين گئرچک اوزو مئيدانا چيخدي. نسيمي حاقيندا يئني علمي-تدقيقات اثرلري يارانماغا باشلادي و عاليملريميز گئرچگي اکس ائتديرن شکيلده نسيمي نين ياراديجيليغيني خاراکتئريزه ائتمه يه باشلاديلار. هر کس اؤزونمخسوس بير شکيلده نسيمييه ياناشماغا باشلادي و بوتون بونلار نسيمي نين بديعي ايرسينده کي  کودلارين آچيلماسينا خيدمت گؤسترمکده دير.  نسيمين نين پوئتيک هونري نين اساسيندا اونون اللها و اونون قودرتينه ميثيلسيز، صميمي ايماني و اينامي دوروردو. اونون تفککورونو ايشيقلانديران و آيدينلاشديران بو ايمان ايدي، الله ا حودودسوز و شريکسيز بير سئوگيسي ايدي. الله سئوگيسي نسيمي اوچون هر شئيدير. شاعير الله دان و اونون ايقراريندان باشقا هئچ نه ايستمير.. اونون مؤعجيزه يه اوخشايان بيان شعرلري خوصوصي بير روحي وضعيتين عکسيدير: بو حالدا الله سئوگيسي اونون بوتون وارليغينا حاکيم کسيليردي، اونون عاغليني و ايلهاميني ايشيقلانديريردي، فيکريني ميثيلسيز درجه ده ايتيلشديريردي. 

 

 

کولتوروموزده موسکا

کولتوروموزده موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون ، طیلسیم،سئحیر ، فال چیلیق ،دَلقَک لیک ، بالماسکه ، رقص ،آواز ، موسیقی، تئاتر ، دین ، ایلکتانریلار و دیولرین یارانما سبب لرینین کؤک آراشدیرماسی(سون)


ریشه یابی پیدایش دعانویسی ، جادو ، طلسم ، سِحر ، رقص ، آواز ، زمزمه ، موسیقی ، تئاتر ، دلقک بازی ، بالماسکه ، فال بینی ، دین ، نخستین خدایان ، الهه ها ، فرشتگان ، اهریمنان و دیوان در تاریخ بشر

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

Description: فرهاد

 

 

 

 

 

ش.سامی «آرپاغجی» سؤزونون آنلامیندا یازیر : اووسونجو ovsuncu، ساحیر sahir، بویوجو büyücü، اوفوروکجو üfürükcü. 66اَسکی تاریخده تورک یوردو و اؤلکه‌ سی اولان «ماننا»دا «آرمایتی» Armaitiآدلی شهر و ولایت‌دن آد آپاریلیب . عینی حالدا عرب قایناقلاریندا دا هر زامان اولدوغو کیمی، گونئی (ایران) آذربایجاندا «اورمیا» Urmyaو «اورم»Urmآدلی ایکی توپونیمدن آد آپاریلیب کی بونلارین هر ایکیسی ده ایندیکی «اورمیا» شهر و توپونیمین آدی ایله باغلی و ایلیشکی‌ده‌دیر. آذربایجان تاریخچیسی قیاس الدین غیب اله یئفه گؤره Q.Qeybullayevچوخ احتیماللاایندیکی «اورمیا» شهرینین آدی ، «اورمئیاتئه» Urmeyateتوپونیمین آدینین قیسسالمیشی‌دیر(Q.Qeybullayev-آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی).اسکی تورک دیلینده «آریم» Arım، « ایریم» irimسؤزلری «فال» ،«نیشانه»،«بلگه»،« اؤنجه گؤره‌ن»،«اؤنجه‌دن خبر وئره‌ن» ، «اووسون» ، «جادی» ، «بویو» و «سئحیر»دیر. "ق.قئیب اوللایئف" یازیر کی بو «آرمائیتی»Armaitiآدینین ترکیبینده «آتا» سؤزو ایشله نیبدیر(آرمArm + آتئیAtey ) و چوخ احتیمال کی ایندیکی «اورمیا» ویلایتی و شهری، «موُغ»لار ویاخود «ماق» لارین یئری- یوردو ، قالدیقلاری یئر و مرکزی اقامتگاهلاری اولموش اولسون. بونا گؤره ‌دیر و تصادوفی دئییل کی «اورمیا» شهری «زرتُشت»-ون دوغولدوغو یئر ساییلیر. قوزئی آذربایجانین "زاقاتالا" Zaqatalaبؤلگه‌سینده«آرماتیان» Armatiyanآدلی اورونیم (داغ) وار کی چوخ احتیماللا ماغ`لار یا موُغ`لارلا ایلگیلی‌دیر. یعنی بو داغین آدی «آرم» Arm+ «آتئی» Atey+«آن» An سؤزلرینین ترکیبیندن یارانیب و بوتؤولوکده آنلامی « بویوجو و سئحیرجی پاپازلارین یئری و مسکنی» دئمکدیر.بو ترکیبده "آرم" Armسؤزونونبویو ،سئحیر، اووسون، جادو، فال، طالع، بخت و اقبال، اؤنگؤرولوک ، اؤنجه‌دن خبر وئرمک ، موسکاجی، بویو و موسکا ایله تداوی ائتمک و بو کیمی معنا چلارلاری و آنلاملاری واردیر . «آتئی» Atey/ «آتای» Atay سؤزو همچنینآتا،دده،آغ ساققال ،پاپاز، کاهین، موغ، ماق،شامان، قامان ، موللا ،خوُجا ، کاتولیکوس ، پاپ ، پاپا و بو کیمی معنا چالارلاری و آنلاملاری وار. ترکیبین سوُنونداکی «آن» ، بیر احتیمالا گؤره «جمع» ، چوخلوق علامتی و بلگه‌سی کیمی سوُنلوق اولموش اولا و باشقا احتیمالا گؤره اسکی تورکجه و اورارتوجا «این» inو «اینی» ini(= یورد،مسکن، یووا،یاشاییش یئری)توپونیملرده اؤزَه ل سوُنلوق و شکیلچی اولموش اولا. بورادا یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالیییق کی «ائرمیا»Ermya/ «آرمیا» Armyaپیغمبرین آدی دا چوخ احتیمال اولونور کی «آرم» / «آرمیا» / «اورمیا» توپونیملری ایله و یا "بویو" ، "اووسون" سؤزلری و آدلاری ایله باغلی اولموش اولا و بو پیغمبرین آدی اونون تورک سوُیوندان و آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Armیا ماغ Mağ/ ماق Maqطایفاسیندان اولماسینی گؤسته ریر.

 «آیریم» Ayrımتورکلریندن تاریخده ، اسکی آنا و دوغما یوردلارینین قورو آدی یعنی آرمینی Armini/ آرمئنیا Armenia/ ائرمنیستان Ermənistan/ ائرمنییه Erməniyyəو آوروپا سوُیلو "های" Hayخالقینین یانلیش اولاراق اؤز اوزَه رینده داشیدیغی «ائرمنی» سوُی آدی کیمی نیشانه لری قالماقدادیر. «آییریم» Ayırımتورکلرینین اصیل ، حقیقی و دوغرو اراضیسی، ایندیکی "اَرزینجان" تا "کاپادوکیه" بؤلگه ‌سی اراضیسیندن توتموش سئحیرلی دنیزین گونئی دوغو ساحیللرینه قدَر اوزانیب گئدیرمیش. آراز ایرماغینین قوزئیینده یئرلشَن "آرمئنیا" یا "ائرمنیستان" اؤلکه ‌سینین آدی ، تاریخ باخیمیندان و تاریخ علمی آچیسیندان ، اصیل ، حقیقی اؤلکه و ائتنوس آدی دئییل. بو آذربایجان توپراقلارینین ائرمنیستان آدی داشیماسی، بونا گؤره‌دیر کی اورارتو دؤولتینین آیریمینی Ayrımini// ائرمنیستان Ermənistanتورک اراضیسینده یئرلشمیش «های»لارین، آرازین قوزئی بؤلگه‌سینه سورگون اولوب یئرلشمه‌لری اوزوندَن، یئرلی تورک خالقلاری اونلاری ائرمنیستاندان گلدیکلری اوچون ، ائرمنی آدلاندیریبلار و ائرمنی تورک آدینی ،حقیقتی دوشونمه‌دن، اونلارا تاخما آد کیمی تاخدیلار و زامان سوره ‌سینده بو تاخما آد ناحاق و یئرسیز اولاراق "های" Hayخالقینین اوستونده قالدی و اونلار دا یئنی یئرلشمیش یورتلارینا دا "ائرمنیستان" آدینی وئردیلر ، یوخسا اصیل حقیقی آییریم Ayırımتورکلرینین یوردو و اؤلکه‌سی ائرمنییه/ آرمینی / ائرمنیستان، آنادولودا وان گؤلو و اورمیا گؤلو چئوره ‌سینده یئرلشمیش بیر تورک اؤلکه‌ سی ایمیش.موسکا (=دووا / دوعا) یا طیلسیم ، بیر دوغال یا غئیردوغال مادّه‌دن دوزَلمیش شئی یا آراچدیر کی اوندا قوُرویوجو بویولو قوّوَه ‌لر و خوش طالئعی و اقبالی جذب ائتمه ده و شیطانی ، سئحیرلی شَرور دئولری و گوجلری ایسه دفع ائتمه ده‌دیر. موسکالار اینسانین کندیسی ایله داشینیر و یا بیر یئرده کی اونون بویو تأثیرلری اورا لازیمدیر ، باغلانیر یا تیکیلیر. بئله اینانیلیردی کی بو موسکالار گوجونو ، قووّه ‌سینی دوغا ایله ایلیشکیلرده ، دینی تؤرَه ‌ن لرده و سایر مراسیم لرده ، اییی و یاخشی کؤکلو ، اصالت لی و یاخشی نیّت‌لی بویولردن (جادولردن) آلیبدیر. بئله نظره چارپیر کی شومئر و آککاد دیللرینده «موسکا» (=دووا / دوعا) اوچون بیر تئرمین یا سؤز یوخ ایمیش ، حالبوکی بیر سیرا موسکا و طیلسیمه عایید اشیالار (شئی لر) ، او سیرادان مؤهورلر (نیشانلار) ایشله دیلیرمیش. چُوخراق او شئی لر کی "بویو" و "طیلسیم" / "طیلیسم" روللاری وار ایدی ، قبیر و مزارلاردا تاپیلیب‌دیر. یعنی آسسور (آشور) دؤورونون شاهلاری دمیر و مئتال طیلسیملرله بَزَدیلمیش بوُیون باغلاری (گردنبند) ، بویونلارینا آسارمیشلار. ائله بو دؤوردهقادین ، چوُجوق دوغان زامانی «پازوزو» Pazuzuآدلی تانرینین مئتال یا داش‌دان قایریلمیش باشینی اؤز بوینونا آسارمیش کی چوُجوغونو «لاماشتو» Lamaştuتانریچاسیندان قوُروسون. «لاماشتو»نو خالق بیر قادین و دیشی دئو و ضرر وئره بیلن بیر تانریچا کیمی تانیردیلار و شیطانی دئولرین و زیان وئریجی تانریچالارین باشیندا دوروردو. بو تانریچا (= الهه) ، «آن» Anتانری‌سینین قیزی ساییلیر و بو تانریچا شیطان مَلکینی (=فریشته سینی) اؤز ایستَکلری و آماجی اوچون تربیت ائدیب‌دیر. «لاماشتو»نون اصیل قوربانلاری یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لر یا قارینداکی چوُجوقلاردیر. اوشاغین سالینماسی ، سقط اولونماسی (=سقط جنین) و آنا قارنیندا اؤلمه ‌سی و همچنین یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لرین اؤلمه ‌سی بو تانریچایا (الهه یَه یا فرشته یه ) باغلیدیر. "لاماشتو" حامیله و بوُیلو قادینین ائوینه گیریب ، چالیشیر کی قادینین قارنینداکی چوُجوغو اؤلدورمک اوچون ، یئددی دفعه قادینین قارنینا اَل سورسون و یاخود چوُجوغو دایه ‌سیندن اوغورلاسین. بونا قارشی اولاراق حامیله قادین ، Pazuzu «پازوزو» تانرینین بورونج‌دَن دوزَلمیش باشینی بیر موسکا (دووا / دوعا) و طیلسیم کیمی بوُینوندان آسار. دؤش سانجاقلارینی پئشکئش و هَدییه ائتمکده ،هدف لاماشتونو آلدادیب ، قوُوماق و اوزاقلاشدیرماق اوچوندور. "لاماشتو" تابلولاری مئتال یا داشداندیر کی اونون شکّ و شوپهه ‌سینی تصویره چکیردیلر کی بو دا اونون بویولو قوُروما نیّتی نی و قصدینی گؤسترمک‌ ایدی. لاماشتو`نو تابلولاردا خسته حالدا یاتاقدا یاتمیش و خسته ‌لیک داشیییجی‌سی بیر اَرکک کیشی کیمی گؤروروک. لاماشتو بئله تصویره چکیلیر : باشی آسلان باشی ، ائششک دیشلری ایله ، چیلپاق دؤشلر ایله ، چوخ توک‌لو بَدَن و تَنی، قان`لالکه لنمیش و قانا بولاشمیش اَللر ایله ، اوزون بارماقلاری ، اوزون دیرناقلاری وار و آیاقلاری قوش جایناغی (ایمدوگود) کیمی دیر. بیر کؤپک تولاسی و بیر دونوز اونون دؤشوندن(گؤیوشوندن) سود اَمیر و ایکی اَلینده ده ایلان توتوب ساخلاییر. 67 ... بونلار بؤیوک اؤلچوده تانریلارین طوفان چیخاردیب ، اینسانلیغی یوخ ائتمه سئحیرلی لیگی ایله ایلگیلی اولمالی. بعضی تانریلارین بو آجیماسیز سئحیرلردن خوشلانمادیقلارینی و اوزونتو دویدوقلارینی گؤروروک. سونرا دا کیتاب مقدّس دَه کی نوح`اون قارشیلیغی اولان "زیوسودرا" ایله تانیشیریق، دیندار،تانری قورخوسو اولان ،دوشلر(= رؤیالار) و بویولو سؤزلر یولو ایله بیلدیرَ‌ن تانریسال واحیلری هَپ گؤزه تَن بیر کرال اولاراق بَتیملَنمیشتیر... 68بابیل اویگارلیغی (=تمدن) دؤورونده عددلرین ده موسکادا (= دووادا / دوعادا) اؤزَل یئری و روُللاری اولموشدور. عددلرینده موسکادا اؤزَل آنلاملاری اولوب،اؤرنَه یین اوچ (۳ ) عد‌دی هر زامان بویوده اؤنَملی نظره آلینیب، چونکی بابیل لیلرین دونیا گؤروشلرینده ، دونیا ۳ قاتا بؤلونموشدور : گؤی ، یئرو یئرآلتی دونیا.بویوده دؤرد (۴ ) عددینین ده اؤزَل یئری وار ایمیش .اَسکی سومئرلر چوخ احتیمال کی یئری دؤرد بوجاق بیلیرمیشلر کی دؤرد (۴ ) بوجاغی وار ایمیش و بو دؤرد(۴ ) بوجاق ، ۴ یئلین اَسدیی یؤنلری گؤستَه ریر: گونئی ، قوزئی ، دوغو و باتی. آمما عددلرین ایچینده اَسکی مئزوپوتامیادا (= بین النهرین)، اَن اؤنَملی عدد یئددی(۷ ) ایمیش ویئددی (۷ ) بورج`لا (۷ اولدوزلا یا ۷ باجیلارلا) برابر ایمیش. بویولر ، طیلسیملر گرَه ک‌دیر یئددی(۷ ) دفعه تکرارلاناردیلار یئددی(۷ ) دئو یا کؤتولوک دئولرینی قوووب و یئددی(۷ ) تانرینی چاغیرمیش اولاردیلار. بویو و اووسون تؤره‌ ن لری ده یئددی(۷ ) دفعه گرَک تکرارلانا ایدی و یئددی(۷ ) طیلسیم و بویو و یا موسکا ، بوُیوندان آسیلمالی ایمیش. 69 بورادا یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور عددلر حاققیندا دئییله کی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده بیر سیرا عددلرین ده بویو(=جادو) ، بویوجولوک (=جادوگری) و طیلسیملر عالمینده ، اؤزَل یئر توتموشلار کی بو بویو و بویوجولوک عددلرینین باشیندا دوران ، یئددی(۷ ) عددیندن آد آپارمالیییق. یئددی (۷) عد‌دی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده هرزامان اؤزونو تورلو- تورلو میفیک افسانه‌لر و ناغیللار و آسترونومیا اوبرازلارینین بیوگرافیالاریندا و تورلو- تورلو تانریلار و تانریچالارین اسرارنگیز حیاتلاریندا ایشتیراک ائدیب و اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. بونو دا آرتیرمالیییق کی ، یئددی (۷) عددین آدی دا بو گرچَه یی و حقیقتی آچیخلاماقدادیر و بو عددین آنلامی دا، بویو و طیلسیم‌دیر. بو عددین آدی اصلینده "یئدَه" yedə/یئدئه yede /"یَدَه"yədə(یئته yetə/ یئتئهyete/ یَتَه yətə)دیر. بونو دا بیلیریک کی «یئده»yedə / یئدئه yede / "یَدَه" yədə/ یادیyadı/ یاتی yatı، اسکی تورک دیلینده ، بویو و جادی ، طیلسیم دئمکدیر و بو عددین میفیک و میفولوژی اؤزَل‌لیکلرینه گؤره ، تورک خالقلاری اونون آدینی «یادی» yadı ، «یئدَه» yedə و «یئدئه» yedeسؤزوندن آلاراق ، یئدی yedi، یئددی yeddi، یئتی yeti، یئتتی yettiقوُیوبدور. بویولرده ایشله نن باشقا اؤزَل عددلردن۸ ، ۵۰ ، ۶۰ ، ۳۶۰۰ ، ۳۶۰۰۰ عددلرینی آد آپارماق اولار . گاهدان دا اولوردو کی هر بیر عدَ‌ده بیر تانرینین آدینی وئریرمیشلر و عددییازارکن ، تانرینین آدینی یازارمیشلار. اؤرنَک اوچون۲۰ =«شمش» ، ۳۰= «سین» ، ۴۰= «ائا» و ۵۰= «ائنلیل» ایمیش. 70بورادا قئید ائتمه لییک کی «نوسکو» nuskuیا «نوسکا»نی nuskaآچیقجاسینا و تام جورعتله ، بویو ، اووسون، سئحیر تانریسی کیمی آدلاندیرا بیله ریک. سئحیر ، بویو و اووسونون اَن اؤنَملی تانریسی همَن بو "نوسکو" nuskuیا "نوسکا" nuskaتانریسی‌دیر. "نوسکو" یا "نوسکا" ، اَسکی تورک دیللرینده «ن» nو«م»mحرفلرینین بیر- بیرینه چئویریلمه ‌سی قانونونو نظره آلاراق همَن «موسکو» muskuیا muska«موسکا»دیر. و ایندیکی ایشله‌نن «موسکا» سؤزو ده ، همَن تانری "نوسکو" یا "نوسکا"نین آدیندان آلینمادیر : نوسکو--->نوسکا---> (ن--->م) موسکا . دئمک ایندیکی ایشلتدیگیمیز «موسکا» سؤزو، اَسکی سومئر تورکلرینین تانر‌سی ساییلان "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسینین آدیندان آلینمادیر. "نوسکا" یا "موسکا"، اَسکی تورک سؤزو ساییلاراق «یازی» ، «مکتوب» ، «بیتیک» ، « تانریلار و سئحیرلی ، کؤتولوک تانریلاری و دئولری(دئمونلاری) ، بویولر و یا بویولو سؤزلر سیاهی‌سی و لیسته‌سی» آنلامیندا دئمک‌دیر. ائله‌جَه ده سامی سوُیلو خالقلار ، او سیرادان آککادلار ، بابیللر ، آسسوریلر ، آموریلر ، آرامئیلر و ایندیکی عربلرین اولو اجدادلاری ، بو اسکی تورک سومئر سؤزونو ایکی هئجایا آییراراق ، تَرسینه اوخویاراق و ترس یازاراق ، اونو «کاموس» فورماسینا چیخاردیب ، ایشله دیبلر. بو پروسئس اصلینده بئله اولوبدور : نوسغا Nus.ğa ---> نوسقاNus.qa---<نوسکاnus.ka---<n---< م m)موسکا mus.ka // موسقاmus.qa---< کاموس kam.us // قاموس qa.mus

ایندیکی ایشله‌ نن کاموس/ قاموس (=سؤزلوک،لوغتلر توُپلوسو) سؤزو ده ، سامی سوُیلولارین ترس و عکسینه یازدیقلاری "موسکا" // "موسقا" سؤزوندن آلینما سؤزدور و هر ایکیسی ده اصلینده عینی آنلامی داشیماقدادیر. بونو دا قئید ائتمه لییک کی عرب ، فارس و گونئی آذربایجان تورکلرینین ایشلتدیگی "نُسخه" ،"نوسخَه" سؤزو اصلینده همَن یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز "نوسغا" /"نوسقا"/"نوسکا" سؤزونون باشقا فونتیکی واریانتی دیر و عینی سؤزدیلر. "موسکا" اسکی زامانلار ، تانریلار و کؤتولوک تانریلاری ، سئحیرلی قووَه ‌لر و دئولر(دئمونلار) توُپلوسو سیاهه سی و لیسته ‌سی ایمیش و ایندی ده «کاموس» / «قاموس» دئدیگیمیز سؤز ده سؤزلوک آنلامیندا ، لوغَت لر و سؤزجوکلر سیاهی‌سی ، لیسته‌سی و توپلانمیشی‌دیر. اسکی مئزوپوتامیادا (بین النهرین) سومئرلردن توتموش تا آسسور (آشور) و یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسی سئویلیب ، تاپینیلیردی. "نوسکو" یا "نوسکا" تانری ، ائنلیل تانرینین اوغلو و هم وزیری (قایم مقامی) ساییلیرمیش. او بیر سومئر منظومه‌ سینده ، "ائنول" و "نینول"`اون اوغلو کیمی تانیدیلیر. "نوسکو" یا "نوسکا"، قایم مقاملیق و وزیرلیک مقامیندان باشقا ، اود و ایشیقلا ایلگیلی بیر تانری کیمی ده وظیفه داشیماقدا اولوبدور. گاهدان اود تانریسیKimil"کیمیل" ده اونون اوغلو ساییلیر. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بویواوُوسونلاریندا اؤزَل یئری واردی و او سیراتانریلاردان ساییلیر کی سئحیرجیلر طرفیندن و عینی حالدا سئحیرلری یاندیرماقدا ، اوندان ایمداد و یاردیم طلب اولونور. یئنی آسسور(آشور) اویگارلیغی دؤورونده ، "نوسکو" یا "نوسکا" ، او سیرا تانریلاردان ساییلیرمیش کی هامیسی بیرلیکده «حَرّان»دا Hərran(سوریه نین قوزئی باتیسیندا) تاپینیلیرمیش. بو تانری حرّان`دا ، «سین» تانرینین اوغلو ساییلیرمیش. بو تانرینین آدی اسکی سامی سوُیلو آرامی لرین یازیلاریندا «نسک» NSK کیمی یازیلیرمیش. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بلگه‌سی و سیمگه‌سی، پیه یاندیران چیراق یا لامپادیر کی کاس تورکلرینین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، مئزوپوتامیا اینجه صنعتینده (=هنر) کودورو داشلار اوزَرینده اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. پیه‌سوز چیراغی بیر تانریسال بلگه کیمی "کاس" تورکلرین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدر ، "موسکا" تانریسینین بلگه‌سی کیمی کودورو داشلارین اوزَرینده حکّ اولونوبدور. 71

ایلکین بویوجولر و سئحیربازلار بشر تاریخینین، ایلک موزیسین لری (=موسیقی‌چیلری) و ایلک رقاصلاری (دانسوزلار،اویونجولار) اولوبلار :

اسکی داش دؤورونده،اینسان آرتیق رقص و موسیقی یه اَل تاپمیشدی و ماغاراداکی داش دؤورورسملریندن تام بَللی و آیدین اولور کی او دؤورون اینسانی (شامانلار/ ماقلار/ قامانلار) بویو ایشلرینی ، موسیقی و رقص ایله یئرینه یئتیرَرمیشلر. اَن اسکی دؤورلردن بَری، شامانلار بویو ائتمه زامانی، بویو تؤره‌ ن لرینده موسیقی آلت لری، یعنی داوول، زورنا، ساز (نئی، بولول، فلئیتا) و زینگ (چانگ) چالارمیشلار. دئمک رقص`سیز (دانس`سیز) ، اوُیون‌سوز و موسیقی‌سیز ، بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لری یاپیلمازمیش. بونونلا دئمک اولار «بویو» büyü، ایلک موسیقینین و ایلک رقصین (دانسین) یارانماسینا سبب و تَمَل اولوبدور. بویو`نون تأثیر ائتمه‌ سینه ، موسیقی و رقص ، اساس قووَه و سبب ساییلیرمیش. بونونلا بئله چیخیر کی مئلودی و چالغی`یا ( اورتا دوغودا «موسیقی» و آوروپادا «موزیک» Musicدئییلیر) ، ائله‌بو «موسکا»نین آدی ایله باغلی‌دیر و اسکی زامانلار موسکا(دووا / دوعا) ، بویونون آیریلماز بیر حیصّه ‌سی اولدوغونا گؤره ده، ریتمیک و هارمونیالی چالغییا دا «موسیکی» Musiki، «موسیکا» Musika، «موزیکا» Muzikaدئییلیبدیر. "ف. ژیران" فرانسالی میتولوژ «آسسور و بابیل میتلری» آدلی اثرینده بئله یازیر : « بئله‌لیکله ظنّ ائتمک اولار کی بو گروپ رسملر کی هئچ بیریسی رئال حقیقته و گرچَه‌یَه یاخین دئییل ، تکجه بیر میتولوژیا صحنه‌ سینی گؤسترمک اوچون ، رسم اولونوبلار و اَسکی داش دؤورونون «اورفئوس» سایاغینین بیر قیسمی‌دیر کی رقص(= اویون) و موسیقی ایله میت و میفیک حیوانلاری بویو و اوُوسون ائدیر.» 72

ان اسکی زامانلاردان یعنی داش دؤوروندن بَری ، بویوجولر(=جادوگرلر) ، بویو و اوُوسون تؤره‌ ن لرینی یئرینه یئتیره ‌رَک ، بویو و اوُوسون ویرد لرینی (سؤزلرینی) چالغی ایله میزیلدایاراق (آغیزدا میزیلداماقلا و بوُغوناق سسله) اوخورموشلار.ژاک. دوشئس گیلمین Jack. Duchesne Guilleminیازیر : «موُغلار (=ماق لار) بوغوناق سسله اوخویورلار و بئلهاوخوماق ، اوجا سسله اوخویان باشقالاری اوچون، چوخ حئیرَت دوغوروجو ایمیش .73پرونتیوس Prontiyus ، زوروسترئی سوسوری`دن zoroastrey Susurri و ائپولیوس Epoliyusایسه ، ماگیکوم سوسوررامئن`دن Magicum Susurramen حئیرتله سؤز آچیرلار.74عربلرین حیرتلری و شاشیرمالاری اونلاردان دا آز دئییل ایدی و بئله دعا(دووا) و ویرد اوخومانی، «زَمزَم» یا «زَمزَ‌مه» کی اصلینده اسکی تورکجه سؤزدور و همَن تورکلرین ایشلتدیگی "زیمزیمه" و یاخود "زومزومَه" سؤزودور.«ویکاندر Wikander» بو کونودا آراشتیرمالار آپاریبدی. 75ویدن گرئنWidengren موُغلاردان (ماق لاردان) سؤز آچارکن یازیر : "موُغلار (ماقلار) اؤلکه‌نین هر بؤلگه‌ سیندن اؤز اوستاد و بیلگینلرینین باشینا توپلانارمیشلار و بو موُغ (ماق) بؤیوکلریندن «آنلامسیز و قانیلمایان و یاخشیجا دویولمایان دوداق آلتی میزیلداماغی» اؤیرَه نیرمیشلر و بو موُغ بیلگینلری و موغ اوزمانلاری ایله «کُر»(خوُر) ،یعنی گروپ و جمع حالدا بیرلیکده «ویرد»(دوعا) اوخویاراق ، دیشلرینی وحشی دونوز (یابان دونقوزو // قابان) کیمی بیر- بیرینه سورتَرمیشلر و دیشلری بئله سورتَرکن ، یول گئدیب ، یئریه رمیشلر کی بو دا «آوارا درویشلری» بیزه یانسیتیر". 76 ائله‌جَه ده "موسکا" سؤزو ده تورک دیلینده ، بویوجولر ، اوُوسونجولار و سونرا ماقلارین ،قامانلارین و شامانلارین میزیلداماقلاری ایله ایلگیلی آدلانیبدیر. اونلار "بویو"و "اوُوسون" ائدَرکن و بویو تؤره‌ ن لرینی یاپارکن ، بویو سؤزلرینی چالغی موشاییعتی له (به همراهی) میزیلدارمیشلار (زومزومه ائدَرمیشلر) و بویو سؤزلرینی کیمسه دویما سین و اوندان باش چیخارتما سین دئیه ، و عینی حالدا سئحیرلی قووَه ‌لر و گوجلر اونو دویماسین و ایبطال (باطیل / اثرسیز) ائتمه ‌سین دئیه ، بویو سؤزلرینی آچیق ، آشکارا اوخوماییب ، آنجاق آغیزلاریندا میزیلتی ایله (میزیلداماقلا) ایفا ائدَرمیشلر. بونون اوچون یاپتیغی بویو و جادی نی، «میزیلتی»دان mızıltıآلاراق ، «میزغا» mızğa، «میزقا» mızqa، «موزقا» muzqa، «موسقا» musqa، «موسکا» muska دئمیش و عینی حالدا بو ایشده و بو تؤره ‌ن‌ده چالینان چالغییا دا «میزیق» mızıq، «میزیک» mızık، «موزیک» muzık، «موسیق» musıq، «موسیقی» musiqiدئمیشلر. دئمک بو سؤزلرین هامیسینین کؤکو «موسکا»یا دایانیر و اوندان آلینیب یا تؤره نیب‌دیر.«میزیک»mızıkیا «موزیک» muzık، ایستر بویو و اوُوسون اولسون و یا ایستر چالغی و اوخوماق اولسون ، هامیسی اینسانین ساغلام‌لیغینی ، اییی لیگینی و کئیفینین ساغاتماغی اوچوندور. کئیفی نیننشعه لندیریسی اوچوندور. ساغلام ، خسته اولمایان اینسان ، اوُودا (=شکار) باشاری قازانمیش اینسان ، اییی و بوُل اوُولار اوُولامیش تورک اینسانین کئیفی ساز و نَشعه لی اولور. دئمَک بویو ، اوُوسون ، چالقی ، چالغی ایلهبویوجونون (شامان یا قامان`ین) گؤیه آتلانیب دوشمه‌سی ، رقص و دانس ائتمه ‌سی ، اَل-اَله وئریب یاللی گئتمه‌ لری ، اینسانین کئیفینین پوُزغونلوغونو، خسته لیگینی ،کدَه رینی ،اوغورسوزلوغونو و باشاریسیزلیغینی ساغاتماق اوچوندور. دئمک تورک سوُیلو (اوغوز سوُیلو) خالقلارینقاموسوندا «میزیک» mızık/ «میزیق» mızıq، کئیف و نشعه آنلامیندا اؤزونه یئر آچیر. بونونلا اوغوز- تورک خالقی «میزیق» mızıqسؤزوندن «مئزقون»mezqunسؤزونو موسیقی چالقی آلت لرینه (اینسترومئنتلری اوچون) یارادیر یعنی «کئیف و نشعه گتیره ‌ن شئی و آراچ « و بو آلتی و آراجی کوللانان آداما و چالانا دا «مئزقونچو»mezqunçuدئییرمیشلر. «مئزقون» تورک سؤزو (چالقی آلتی)، سامی سوُیلو عرب خالقینین دیلینه کئچه ‌رک ، بو سؤزون ایکینجی بؤلومو «قون»اون یئرینه «مار» marسؤزونو قویاراق ، اونو «میزمار»mızmarفورماسینا سالمیش و همَن آنلامدا ایشلنمَکده‌دیر. شمس الدین سامی «میزمار» mızmarسؤزونون آنلامیندا یازیر : عربجه ‌دیر و آنلامی «موسیقی آلتی»دیر :

 دودوک ، قووال ، نای ، داوول 77. بونونلا «میزاق» mızaqسؤزو تورک قاموسوندا یئر توتوب ، ایشلنمَکده اولور. سونرالار سامی سوُیلو خالقلار بو سؤزو تورک خالقینین مینلر سؤزو کیمی ، آلاراق و «ق» سسینی «ج»یا چئویره ‌رَک ، اونو «میزاج»mızacفورماسینا چیخاریر و اؤز دیلی قاموسوندا یئرلشدیریر. «میزاج» سؤزو قاموسلاردا ایندی لیک عرب بیر سؤزو کیمی تانینیر و آنلامی دا «خوی ، طبیعت» ،"خاصیت" (=کاراکتئر) کیمی ایشله نیر. شمس الدین سامی «کاموس تورکی»ده "میزاج" (مِزاج) سؤزونون آنلامیندا یازیر :میزاج عربجه‌ دیر و اینسان بدَ‌نینده اخلاطین بیر نیسبت اوزره قاریشماسیندان تاپیلان حال و استعداد طبیعیه دئییلیر. «میزاج» ساغلیق ، بَدَ‌نین صحت و علّت نُکته ی نظریندن بولوندوغو حال :

میزاج عالی نیز ناسیلدی ؟ 78 سونرا یازیلیر : نامیزاج = کئیف‌سیز ، حاستا(=ناخوش،مریض) .79 ش.سامی «میزاج سیز» سؤزونون آنلامیندا یازیر : کئف‌سیز ، حاستا88

اسکی تورک بویوجولر ، اووسونجولار ، ماقلار و قام- شامان لار ، بویو و اوُوسون ایشلری یاپارکن خسته ‌نی(مریض/ ناخوش) تَداوی و علاج ائتمک اوچون و کئیفینی ، نشعه سینی یئنی‌دن ساغاتماق اوچون بویولنمیش،اوُوسونلانمیش و ویرد اوخونموش درمانلاری و ایچکیلری ، خسته‌ یه یئدیدردیلر و ایچتیرَردیلر کی او خسته (مریض) ساغالسین و بو درمانلارا و یئدیدیلن لره و ایچتیریلن لره («میزmız ، میزیق mızıq، میزیک mızıkسؤزوندن آلینیب تؤرَنمیش) «میزوَرَه mizvərə، موزوَرَه müzvərəیا میزوارا » mizvaraدئییرمیشلر. ایندی ده ایران آذربایجانیندا تورک خالقینین آراسیندا ، یاشلی و یاشلانمیش آداملار آراسیندا بو سؤز ایشلنمَکده‌دیر. دئمَک اَسکی تورک خالقی ، درمان و داوایا«موزوره» müzvərəسؤزونو دئییب ایشلدیرمیشلر.

ایلکینبویوجولر و سئحیربازلار، بشر تاریخینین ایلک تیاتروجولاری ،ایلک دَلخکلری ، ایلک جامبازلاری و ایلک بالماسکاجیلاری ساییلیرلار : بویوجولر و اووسونجولار (شامانلار و قامانلار) بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لرینی یاپارکن ، اؤزَل‌لیکله اوُوو اوُوچولوک بویولری یاپارکن ، قافالارینا (باشلارینا) و اوزلرینه «ماسکا» ، اؤزَل‌لیکله ده اوُولانان حئیوانلارین موقاوواسینی و ماسکاسینی تاخارمیشلار کی او حئیوانلارین روحلاری و اونلاری قوُرویان تانریلاری، اورکوپ قاچماسین و یا کوسدورولمه‌ سین و اینجیمه ‌سینلر. بوندان بئله سونوج چیخاریلیر کی «ماسکا» سؤزو ده تورک سؤزو اولموش و «میزق mızq/ میزیق mızıq/ میزیک mızık/ میسیک mısık/ ماسک maskو ماسکا`دان maskaآلینیب‌دیر. بویوجو ، اوُوسونجو و یا شامانلار/ قامانلار، ماسکانی اوزه و باشلارینا کئچیررکن ، موزیک و چالغی چالاراق گؤیه آتلانیب دوشَرمیشلر و بو حرکتلره گئنَل اولاراق «ماسقارا» ، «ماسخارا» ویا خود " مسخره" دئیرمیشلر. ایندی بو سؤز تَمَسخور و گولونج و دَیَرسیزلیک آنلامینی تورک خالقی آراسیندا داشیماقدادیر و بیریسی گولونج ، گولدوروجو و اؤلچو- بیچسیز ایش گؤررکن ، اونا خیطاب دئییلیر :"ماسخارا ایش گؤرور ، ماسخارا وئریر". یعنی خالقی اؤزونه گولدورور. عرب دیلینده ایشله نن «مُسکِر» mosker(= سرخوش ائدَ‌ن ، سرخوشلوق وئره ‌ن ، نشعه ائدیجی ایچکی ، کئیف وئره ‌ن ، کئفلندیرَ‌ن ایچکی ده، همَن «میزیق» mızıq، «میسیک» mısıkیا «موسک» musk سؤزوندن آلینمیش بیر سؤزدور. کوشکوسوز ، بویوجولر و شامانلار یئری گلنده روحی ، پئسیخی خسته‌ لری (مریض لری) درمان و تداوی ائدَرکن بو ایچکی‌دن خسته‌یه ایچدیررمیشلر و اونو سرخوش ائدرکن اؤز بویولرینه باشلارمیشلار. اونلار یئری گلنده بویولرده و بویو ایشلرینی یاپارکن ، گؤزَل قوخولاردان ،عطیرلردن و گول سویوندان و یا مارال میسکین‌دن (مُشک ناف آهو) همچنین کوللانیردیلار کی اییی ،خوش و خئییرلی روحلاری و قووَه ‌لریاؤزلرینه ساریخسته‌نی (مریضی) تداوی و درمان ائتمک اوچون چاغیرسینلار و اونلاری بویو چیزگیسی و حریم دایره ‌سینین ایچه ریسینه چَکسینلر. بونا گؤره ائله «میسک» (مُشک مُشک عنبر) سؤزو ده همَن «میزق» mızq/ میسک mısk/ موسک musk / moskسؤزلریندن آلینما و ایلگیلی‌دیر. بورایا قدر وئریلمیش بو ایضاحاتدان بئله معلوم اولور کی بویو و جادی (=جادو) اینسان حیاتینین ایلک گونوندن بری ، اونون حیاتینین اَن اساس بؤلومونو تشکیل ائدیبدیر. اینگیلتره ‌لی عالیم James George Frazerجیمز جورج فریزر`ین دئدیینه اساساً ، جادوگرلیک و بویوجولوک ایلکین بشر توپلوملاری و مدنیت لرین‌ده ، هر بیر قبیله‌ نین حیاتیندا بیر اوُ قدَر اؤنَم داشیییردی کی رفاه و آساییشی و او قبیله‌ نین یاشامینداکی خوشبخت‌لیغی ، اونون جادو و بویو تؤره ‌ن لرینین یئرینه یئتیرمه‌سیله باغلی ایدی. جادوگر و یاخود بویوجو ایجتیماعدا و توُپلومدا چوخ بؤیوک بیر حؤرمت و عزت صاحیبی ایدی. جادوگر ویاخود "بویوجو" ، چوخ راحات‌لیقلا قبیله ‌نین باشچیلیغینی و رهبرلیگینی اَله آلا بیلیردی . جادی و بویو ، فیکیر و اندیشه‌نین بیر نؤوو و واریانتی و فورماسی کیمی اولاراق ، بیر گوج و قووَه ساییلیر کی قبیله حاکیمی ،تانری ایله او گوجه و قووّه ‌یه اورتاق اولوردو و بئله بیر بویوجو و جادوگر حاکیمه ، هئچ بیر کیمسه رقیب اولا بیلمز ایدی و بو حاقدا تصوّور بئله ائتمک اولمازدی. 81 بویو و جادیبشر تاریخینده ، دین‌دَن چوخ- چوخ آرتیق ، مؤحکم ، تأثیر ائدیجی و گوجلو اولوبدور."جیمز جورج فریزر"ه گؤره بیر زامانلاری بیزیم اجدادیمیز فیکیرلرینی اؤز طرفدارلارینا آچیقلاماقلا، اونلاری تأثیر و نفوذ آلتیندا قویوبدولار. اونون نظرینه گؤره دینین (تانری پرست‌لیک مفکوره‌سینی گؤستره‌ن‌دیر) عکسینه اولاراق ، بویو و جادودا بیر گوج و قوه وار کی اینسانین فاعیلیّتین‌دَن و عامیل لیگیندن (=عمل اراده‌سیندن) تبعیت ائدیر. بئله لیکله مقاله نین سونوندا بو نتیجه یه چاتماق اولور کی بویو و جادو ، ایلک شعور و دوشونجه یه مالیک اولموش ایلکین بشرینتفکورونون و دوشونجه سینین ایلکین تَمَل مرحله سینی و اؤزه یینی تشکیل ائدیبدیر.

قایناقلار آرشیوده