گؤيچهلي آشيق عالینین ادبی ایرثي پروفسور معارفه حاجییوا

 

آشيق آلي، نه قازاندین دونیادا،

سندن قالان قاتار-قاتار سؤز اولدو.

 

آشيق آلي

 

شعرلرینده «ماحالیم گؤيچهدیر، آلیدیر آدیم»، «ماحالیم گؤيچهدیر، کندیم قیزیلونگ» دئین آشيق آلي آذربایجانین گؤيچه ماحالینین* قیزیل اونگ کندینده دونیايا گؤز آچان مو­کممل ساز اوستاسي، اون دوققوز عصر آذربایجان آشيق شعرینین اوستاد صنعتکارلاریندان بیري اولموشدور.

اونون ادبی ارثي اوزون مودت لاییقینجه توپلانمامیش، شعرلري حافطه لرده ياشايان آشيق آلینین ادبی ارثینین توپلانیب نشر ائدیلمهسي اییرمی عصرین اورتالارینا و سونراکي ایللره تصادوف ائتمکدهدیر.

دوغرودور، ااییرمی عصرین 30-جو ایللرینده آشيق آلینین شعرلرینی توپلاماغا فولکلورشوناس هوممت الیزاده تشببوس گؤسترسه د، او، 1930-جو ایللرین سووئت دؤنمینده آغیر رئپرئسسیا قوربانلا­ریندان بیري اولموش، محو ائدیلمیشدیر. اودور کي، آشيق آلینین ادبی ارثینین توپلانماسي داها سونراکي دؤوره تصادوف ائتمیشدیر. آشیغین ادبی ارثینین ایشيق اوزو گؤرمهسینده، اونون گئنیش ایجتیماعیته تا­نیدیلماسیندا سووئت دؤنمینین 70-80-جي ایللرینده آذربایجان کوممونیست پارتییاسینین مرکزي کومیتهسینین بیر کاتیبی اولان حیدر علیئوین خیدمتلري دانیلماز بیر حقيقتدیر. 1981-جي ایلده آشيق آلینین آنادان اولماسینین 180 ایللیگینی قئید ائتمک حاققیندا آذربایجان کپ مک-نینقراري شعرلري حافطه لرده يا­شا­يان آشيق آلینین اثرلرینی ایتیب-باتماق تهلوکهسیندن خیلاص ائتدي. 1975-1980-جي ایللرده آشيق آلي ارثینین توپلانماسي اوچون جیدي آختاریشلار باشلادي. خالق شاعیري حسین عاریف بو معلوم قراردان سونرا «من آلینی آختاریرام» آدلي مقالهسي ایله خالقا موراجيعت ائتدي و گؤيچه ماحالینی قاریش-قاریش گزیب اونون اثرلري و مزاري حاقیندا معلومات توپلاییب 1975-جي ایللرده آشیغین 55 شعریندن عیبارت کيچیکهجملي بیر کیتابچا دا نشر ائتدیردي. جیدي آختاریش و توپلانما نتیجهسینده 1982-جي ایلده علي امیروو، شامیل عسگروو و مورسل حکیمووون ترتیب ائتدیکلري «آشيق آلي» کیتابی ایشيق اوزو گؤردو. ایندییه قدر آشیغین معلوم اولمايان بیر چوخ شعرلري توپلاندي و شعرلرین سایی 169-آ چاتدي*. همین کیتاب حاقیندا بو سطیرلرین مؤلیفي 12 يانوار 1983-جو ایلده "آذر­بایجان موعلیمي" قزئتینده تنقیدي مقاله چاپ ائتدیرمیش، کیتابا موناسیبت بیلدیرمیشدي.

 سونرالار پروف. حسین ایسماییلوو آشيق آلي ارثینی توپلاییب 136 صحیفه لیک کیتاب نشر ائتدیرمیشدي. 1995-جي ایلده ایسه آشیغین ادبی ارثي «تجنیسلر» کیتابیندا تونلانیب نشر ائدیلمیشدیر.

2013-جو ایلده قابیل زیمیستانوغلونون ترتیب و رئداکتور­لوغو ایله «آشيق آلي» آدلي کیتاب چاپ ائدیلمیشدیر. 336 صحیفه لیک بو کیتابا آشيق آلینین ایندییهدک الده ائدیلن بوتون اثرلري، داستانلاري و ایلک دفعهنشر ائدیلن «يئددیلیک» دیوانیلري داخیل ائدیلمیشدیر. آشیغین آذربایجانین موستقیللیک ایللرینده 180-200 و 210 ایللیک یوبیلئیلري ده کئچیریلمیش، حاقیندا ماراقلي يازیلار يایینلانمیشدي.

اوستادي گؤيچه ماحالینین اوستاد آشيقلاریندان آغ آشيق، يئتیشدیرمهسي گؤيچهلي آشيق علي عسگرولان آشيق آلینین اثرلرینین توپلانماسي ایندي ده داوام ائتمکدهدیر.

ایندي آشيق آلینین مشهدی سالئهدن باشلايان شجرهسي ترتیب ائدیلمیشدیر. بو شجرهده يئر آلان آشیغین اوزاق-ياخین قوهوملاري اونون بیر چوخ شعرلرینین، حاقیندا يارانان داستان و روایتلرین ایشيق اوزو گؤرمهسینده موستثنا خیدمت گؤستریرلر.

آشیغین قوهوملاریندان آشيق آلي شجرهسینین نوما­یند­لریندن اولان و آذربایجانین دلی ممدلي رایونوندا يا­شايان طالعه الي اوغلو آشیغین ایتیب-باتمیش اثرلرینین ایشیغا چیخماسي اوچون تشببوس گؤستریر.

ائلین يادداشیندا «آشيق آلي»، «شئیخ آلي»، «طبیب آلي»، «تجنیس آلي» لقبی ایله ياشايان صنعتکارین ابدي ارثي بوندان سونرا دا توپلانیب اؤیرهنیلهجگینه و تقدیم ائدیلهجگینه اینانیرام.

چونکي خالقیمیزین توکنمز ادبی-معنوي ارثینی، اونون زنگین پوئزییا نومونهلرینی آختاریب تاپماق و بو سؤز اینجیلرینی گل­جک نسیللره تقدیم ائتمک هر کسین وطنداشليق بورجودور. بو معنادا اوستاد آشيق آلینین قویوب گئتدیگي زنگین ادبی خزینهنین توپلانماسیندا و نشرینده بؤیوک امکلري اولانلار چوخدور. ایندییه قدر آشيق آلي ارثینین گئنیش اوخوجو کوتلهسینه چاتدیریلماسیندا امگي اولانلارین، شعرلرینی توپلاییب نشر ائتدیرنلرین زحمتي عوضئدیلمزدیر، تقدیرلاییقدیر.

آشيق آلینین پوئتیک ارثینین آشکارا چیخماسي بیر داها گؤستریر کي، صنعت اینجیلري تفککورلرده، يادداشلاردا اوزون ایللر قورونوب ساخلانیلا بیلر و بوسؤز اینجیلرینی قورویوب ياشادان خالق قدیر­بیلندیر، شعر-صنعت صررافیدیر.

ایندي آرتيق بیر حقيقت بللیدیر کي، قیزیلوندلي آشيق آلي بؤ­یوک صنعتکار، قودرتلي سؤز اوستاسیدیر. تخمینن 110 ياش عؤمور ائدن دده آشيق اؤزونون دئدیگي کیمي «قاتار-قاتار سؤز» يادیگار قویوب گئتمیشدیر.

بو قاتار-قاتار سؤزلر ايچریسینده آشیغین ياشادیغي گؤيچه ماحالینداکي يئر-یورد آدلاري خوصوصي اهمیت کسب ائدیر. آشیغین شعرلرینده آدي چکیلن و ائرمنی واندالیست-شووینیستلرین ایندي آدلارینی دییشدیردیگي گؤيچه، وئرس داغي، سارییال، باش گؤزلدره، میللي دره، خانکیرت، گؤزلدره، اَیریج، سارینر يایلاغي، قیزیل اونگ کیمي يئر آدلاري بونلاردان بیر نئچهسیدیر:

اَیریج، وئرس داغي، داشکند باخاري،

آغ سورولر سارییالدان یوخاري،

وار بیزیم سولارین عجب آخاري،

چایلاق، بیزیم چایلاقلارا بنظرسن.

 

آشيق آلي دئر کي، اوچ گؤزلدر،

شقاییق، چيچکلي خوش گؤزلدر،

شاهداغدان گؤرونور باش گؤزلدر،

اوچ داغ بیزیم او داغلارا بنظرسن.

 آشيق عالینین شعرلرینی ديقتله اینجلهدیکجه بئله قناعته گلیرسن کي، بو اوستاد صنعتکارین گؤزل و گؤزللیک حاقیندا اؤز اؤلچو-بیچیسي وار. آشیغین گؤزهلینین کامالي جامالینی تاماملاییر و حتّي کامال جامالینی اوستلهییر ده:

شادناک گؤردوم سونو وایدي،

عؤمور گؤردوم قیشي يایدي.

گؤزل گؤردوم حوسنو زایدي،

گؤردوم ماه-جامال بیریسین.

 

اوچونجو ميصراعداکي «گؤزل گؤردوم، حوسنوزایدي» ایفادهسي بیردن-بیره اوخوجويا غریبه گؤرونه بیلر. گؤزهلین ده حوسنو زاي اولار؟ گؤزللیگین ائله ایلک شرطي حوسندور. بس «حوسنو زاي» ندیر؟ آشیغا گؤره بو «زاي حوسن» معنوي عیبدیر. ایلک باخیشدا گؤزل گؤرونن کس معنوي زنگینلیکدن خالیدیرسه، ائله اونون حوسنو، ینی گؤرونن گؤزللیگي، جامالي دا بیر شئي دئییل، ینی قوصور­لو­دور. حتّي «ملاکه عيصمتلي» گؤزل بئله کاماللي، شیرین سؤزلو، د­رین حیکمتلي اولارسا، اوندا گؤزل دئییلر. آشیغین دئدیگي کیمي:

 گؤستر ماه جامالین ائي حوري نیسبت،

باخیم شهلا گؤزلرینه دولانیم.

دین، دانیش بیر کلمه ملاکه عيصمت،

اویوم شیرین سؤزلرینه دولانیم.

آشيق آلینین شعرلرینده "تورک" آدي ایفتیخارلا چکیلیر. او، تورک سویونون تمیزلیگینی، فیتنه-فساددان اوزاق اولدوغونو شعر­لرینده دفعه لرله دیله گتیررک:

ایبتیدا ارثیمدن تورکم، آراما،

دانمادیم بو ارثي، نه دانام ایندي. 

و يا 

آز ناله چک، آشيق آلي، آغلامادي تورک بالاسي.

و يا

سانما منی غئیري-سویدان،

آنا تورکدو، آتا تورک - دئییر.

آشیغین 2013-جو ایلده نشر اولونان شعرلرینده «دیوانیلر»ین آیریجا يئري وار. بورادا 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7 رقملرینین فلسفي آنلامي آچيقلانیر:

 

«عرشده خاليق، يئرده ضولله،

ائوده آتا-آنا بیردیر-بیر».

 («بیردیر-بیر» دیوانیسیندن)

  «اؤلوم-دیریم ایکیلیدیر،

ایکیلشیر خییر-شر.

 («ایکیدیر» دیوانیسیندن)

بنی اینسان خلق اولاندان،

حساباتي اوچدیر.

کلمه یی-شهادت بئیتین،

ایلک ميصراعسي اوچدیر.

(«اوچدیر» دیوانیسیندن)

 

آشيق آلي، ذیکر ائیله،

آبی-آتش، خاکي-باد،

آشکار ائتدیم دؤورانیمین،

سببکاري دؤرددور-دؤرد.

 («دؤرددور-دؤرد» دیوانیسیندن)

 

 

بشر اوچون کلام يازدي،

حقيقتین خاکینی.

صؤوفت، تؤورات، زنبور، اینجیل،

قرآن سوراغا بئشدي.

(«بئشدي» دیوانیسیندن)

 

عونوانلاري یرر-حق قیلان،

پور دريالار آلتیدي.

(«آلتیدي» دیوانیسیندن)

سئیره چیخیب بیر باغچانی،

گؤردوم اوچ تایین سیراب.

سماسیندا جؤولان ائدن،

گردیش قابی يئددیدي.

 («يئددیدي» دیوانیسیندن)

 

مختوم‌قولو فراغی

حاضیرلادی:دکتر حسین شرقی

 

 

 

مختوم‌قولو فراغی (مختوم‌قلی هم نوشته‌اند) (زاده ۱۱۱۲  شمسی فوت ۱۱۶۹ یا ۱۱۷۶ شمسی) شاعر تورکمن است که از بزرگترین شاعران زبان  تورکی تورکمنی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مردم تورکمن و جهان تورک به شمار می‌آید. وی در اشعار خود بیشتر به مسایل اجتماعی و سیاسی می‌پرداخته.

 

زندگی

 

مخدوم‌قلی در سال ۱۱۱۲ هجری شمسی در روستای حاجی‌قوشان در شمال شرق گنبد کاووس به دنیا آمد.

 

برپایه برخی منابع محل تولد وی در منطقه‌ای به نام گینگ جای نزدیک مراوه‌تپه بوده است. پدرش دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و گوگلان و مادرش ارازگل از طایفه گوکلان، تیره گرکز بودند.

 

تحصیلات ابتدایی نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسه شیرغازی در خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان.

 

او در جوانی عاشق دخترخاله خود منگلو شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگ‌تر خود عبدالله در افغانستان که به درخواست احمد شاه درانی (بنیانگذار افغانستان فعلی) به آن‌جا رفته بود با بیوه برادر خود به نام آق قیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نام‌های بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند.

 

بر پایه برخی منابع مختوم قولو در سال ۱۱۶۹ ه. ش در کنار چشم اباساری در دامنه کوه سونگی داغ درگذشت. او را در کنار روستای آق تقه در ۴۰ کیلومتری غرب مراوه‌تپه (شمال شرق استان گلستان) و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند.

 

شعر

 

مختوم‌قولو در شعر خودمسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمن‌ها و تقبیح جنگ‌های آن دوران می‌پردازد. او همچنین مسائل اجتماعی هم‌چون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل مواد مخدر را مورد توجه قرار می‌دهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و به‌طور کلی مورد غضب اغلب خان‌ها و قدرتمندان زمان خود بود.

 

آرامگاه

 

در دهه ۱۳۷۰ آرامگاهی برای مختوم‌قلی فراقی ساخته شد. ساخت این آرامگاه در سال ۱۳۷۸ پایان یافت و در ۲۸ اردیبهشت هم‌زمان با سال‌گرد تولد او با حضور و سخنرانی صفر مراد نیازاف رئیس جمهور وقت ترکمنستان و  وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی افتتاح شد.

 

اهمیت

 

بیشتر اشعار او در جنگ‌های آن دوران (جنگ‌های ترکمن‌ها با حکومت قاجار ، خان‌نشین خیوه و خان‌نشین بخارا و نیز جنگ‌های بین قبایل ترکمن) نابود شده، اشعار باقی‌مانده او در دهه ۱۸۷۰ توسط آرمینیوس وامبری، جهانگرد و خاورشناس مجار گردآوری شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود. سه دهه پیش از وامبری هم مختومقلی توسط دو پژوهشگر لهستانی به نام‌های بوریهو و آلکساندر شودزکو به دنیا معرفی شده‌بود

 

قول‌ بولغیل‌

 

بير بي‌دولت‌ ايلينگ‌ بگي‌ بولينچانگ‌
دولتلي‌نينگ‌ قاپيسيندا قول‌ بولغیل‌
بداصل‌ بگ‌ قوللوغيندا قالينچانگ‌
اصل‌ بگينگ‌ ساياسيندا كول‌ بولغیل

 

‌ياماني‌ قوي‌، ياغشي‌لارا گوز ايلدير
كلهمچ‌ هم‌: اوز اوغلانيم‌ گوزل‌ ديير
قارغيش‌ قوردونگ‌ ذرياتيني‌ آزالدير
قويون‌ كيمين‌ چار ط‌رفه‌ ايل‌ بولغیل

 


سليمان‌ سن‌، موره‌ بير قولاق‌ قويغیل‌
سوزوني‌ دينگله‌گيل‌، جوابين‌ آيغيل‌
حاكم‌ بولسانگ‌، خلقي‌ گون‌ كيبي‌ چويغیل‌
آقاردا سوو، یا أوسرده‌ يل‌ بولغیل‌

 


نه‌ ايشدن‌ دير- ياتيپ‌، نفسينگ‌ بسله‌سنگ‌
آقماقليق‌ دير اوزونگ‌ ياغشي‌ توسلاسانگ‌
هر بازاردا رواج‌ بولماق‌ ايسله‌سنگ‌
ياغشي‌لارينگ‌ كيسه‌سينده‌ پول‌ بولغیل‌

 


مختومقلي‌، باردير دمينگ‌ حسيبي‌
اير- گيچ‌ يتر هر بندانينگ‌ نصيبي‌
كيشي‌ بولسانگ‌، قويغیل‌ قوري‌ تعصيبي‌
ياغشي‌، يامان‌، بارچالارا ديل‌ بولغیل‌

 

بلا  بولار

 

گورينگه اوزين اوانه

 

رحم اتماز دوغان دوغانه

 

سلاسين منگزاديب سوغانه

 

اوی يتان ملا بولار

 

 

 

گورينگ قدرتلی نشانی

 

هر آغيزدان سوز بوشانی

 

آخرت وقتينگ ايشانی

 

بداصل کدخدا بولار

 

 

 

آدم يخشی سی عالمدور

 

عمل اتمسه ظالمدور

 

منينگ زيناتلی مالمدور

 

حق بوگون آتا بولار

 

 

 

موخنث اوغلی هر يرده

 

اوزينی قويار چوخ درده

 

ايشنگ دوشسه بر مرده

 

يامان گونده قلا بولار

 

 

 

گورينگ لار نچيک زمانه

 

يخشی قوشيلدی يامانه

 

قوچ يگيت مينسه چامانه

 

وهم بيلان مبتلا بولار

 

 

 

زمانه ياقين گلانده

 

پارخ بولماز يالان چينده

 

حق قناعتی آلانده

 

نوالی بی نوا بولار

 

 

 

مختومقلی سوزلار ديليندان

 

ناموسين برمز قوليندان

 

قياس ادينگ قيز گليندان

 

ائيل ائيلدان بی حيا بولار

 

 

 

گؤرجك رسول

 

دوشدو بير خوشلوق جهانا نصرتين گؤرجك رسول

 

سرنگون اولدو صنم‌لر لُمعَتين گؤرجك رسول

 

كل عالم ائتدي اقرار سنّتين گؤرجك رسول

 

راه ظلمت اولدو روشن آيتين گؤرجك رسول

 

تاپدي دوزخ‌دن آمان كيم صحبتين گؤرجك رسول

 

 

 

سن كي گلدين دنيايا بت‌لار اولوندو سرنگون

 

آرتدي اسلام شهرتي كافرلر اولدو‌لار زبون

 

هم ابوبكر و عمر، عثمان و حيدر رهنمون

 

اولدو كافر ضد سنه اسم قربن مؤمنون

 

ايكي دنيا اولدو خوشنود رحمتين گؤرجك رسول

 

 

 

حرمت ايله حق سلام وئره‌ن صفي‌الله کیمی

 

عالمي غرق ائيله‌ين نوح نبي‌الله کیمی

 

گؤيده گونه يار اولان عيساي روح‌الله کیمی

 

نئچه مين پيغمبر اول موسي كليم‌الله کیمی

 

قالديلار حيران‌دا «لولاك» خلقتين گؤرجك رسول

 

 

 

اول شب معراج خبر يئتجك سنه معشوق‌دن

 

عرش و فرش اولموش تجلّي چون منيم تك شوق‌دن

 

بو مقرّب‌لر بسي با بهره‌دير بو ذوق‌دن

 

هم بساط قرب اوزه واردين اوتوردون فوق‌دن

 

قويدو ديش بارماقه اونلار قربتين گؤرجك رسول

 

 

 

دور سابق‌ده اؤتن‌لر وار جمالين چون أنين

 

گردشي شايسته قالان معتقددير‌لر يقين

 

قوللوغون‌دا گون خجالت ايچره قالميش هم زمين

 

هم فلك اوزره ملك‌لر دئدي‌لر صد آفرين

 

بو مقام اعلی ايله بو همّتين گؤرجك رسول

 

 

 

حمدينه ديل‌لر قصوردور عرش و فرش‌لر آغلادي

 

بي‌دهان و بي‌زبان اوت‌لار آغاج‌لار آغلادي

 

اشک‌آبين جوشدوروب بو داغ و داش‌لار آغلادي

 

يئددي گون كعبه داشيندا قورد ـ قوش‌لار آغلادي

 

آيديار مختوم‌قولو بو فرقتين گؤرجك رسول

 

 

 

 

 

مختومقولو فراغی؛ تورک ادبیاتی‌نین بویوک عاریفی

 

دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

کلاسیک تورک ادبیاتینا بیر یئنی باخیشمیز اولورسا، مختومقولو آدلی تورکمن شاعیرینین دوشونجه‌سی و باخیشی زیروه ده دایانمیب. بو ادبیاتین زیروه سینده بئله بیر بویوک عاریف و شاعیرین دایانماغی اؤنملی‌دیر. علیشیر نوایی، فضولی بغدادی و اولان ادبیاتین دوشونجه‌لی ، آنلی آچیق و اؤز زامانیندان آرتیقراق فیکیرله‌شن مختومقولوسودا اولا بیلمه‌لی‌دیر.

 

مختومقولو یالنیز تورکوستان شاعیری دییل، بو گؤن اونون دوشونجه‌لری و دویدوغو آنلار و یازدیغی اثرلر تورک دونیاسینین و ها بئله اسلام دونیاسینین باشا باشیندا یاییلیبدیر و عینی زاماندا بو عاریف چوخلو گنج باخیشلار اؤزونه ساری معطوف ائده بیلمیشدیر.

 

تورکمن چولونده 266 ایل بوندان اول یاشایان مختومقولو فراغی‌نین اساس سوزو اینسانلیق‌دیر، او بیر سنی مذهب اولاراق علی(ع) و فاطمه(ص)نی چوخلو شیعی شاعیرلردن آرتیقراق تانمیمیشدیر.

 

از مختومقلی فراغی میتوان به عنوان بزرگترین عارفان ادبیات ترکی نام برد

 

 حدود سه قرن از تولد شعرهای مختومقلی فراغی می گذرد و روز به روز بر عاشقان شعر و تفکر او افزوده می شود. مختومقلی نابغه شعر ترکمنی در ترکمن صحرابه دنیا آمده است (سال ۱۱۵۳ هجری قمری (۲۶۵ سال پیش) در روستای حاجی قوشان گنبدکاووس) ، پنجاه و هفت سال زندگی کرده است، زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود دولت‌محمد آزادی(که از بزرگان شعر و ادبیات ترکمنی است) آموخته و آثار ماندگاری در شعر و ادبیات ترکمنی از خود به جا گذاشته است. خدمات مختومقلی به زبان ترکمنی را میتوانیم همپای فردوسی در زبان فارسی بدانیم . زنده کردن زبانی که شاید کمتر نوشته یی در آن در آن روزگار بوده ، به گفته پروفسور سلطان شاه نیازف ؛ نام ترکمن با نام او در جهان متجلی می شود او پدر شعر ترکمن است ، او از بزرگان شعر و ادبیات ترکی جهان می باشد مختومقلی شاعر تمام مردم جهان و مظهری از آمال و آرزوهای مردم شرق است مختومقلی در بهترین مدارس زمان خود تحصیل کرده به زبانهای فارسی ، عربی و ترکی تسلط دارد و از همین رو شاهکارهای زبان ترکمنی را خلق کرده است .

 

دیوان مختومقلی و شعرهای او از بی نظیر ترین آثار زبان ترکی است که با کمی دقت برای بیشتر ترک زبانان قابل استفاده و دریافت عمیق است تفکری بزرگ و اندیشه یی بکر که او را در میان نویسندگان ترک ممتاز میکند شاید به همین خاطر است که ناظم حکمت او را می ستاید:

 

ناظم حکمت : ” مختومقلی ” شاعر من نیز هست . زبان او زبان من نیز هست. من چیزهای زیادی از مختومقلی می آموزم. او استاد من نیز هست . بین چیزهایی که او آموخته ، می خواهم مخصوصا بر روی یکی تأکید نمایم و آن مبارزه برای آزادی مردمش است .

 

 

 

نریمان حسن زاده یارادیجیلیغی

 

پروفسور معارفه حاجی اوا (ایکی مقاله)

اوزون ایللردیر کي، نریمان حسن زاده نین شعرلرینی سئوه-سئوه اوخویورام، يارادیجیلیغینی ديقتله ایزلهییرم. يادیمدادیر، هله 1966-جي ایلده اونون «يادینا دوشهجگم» آدلي شعر کیتابی يا­یینلانمیشدي. کیتابداکي بیر شعري حیرانليقلا ازیرلهدیگیم ده خاطیریمدهدیر. شعرین بیر بندي بئله ایدي:

 من سنی هر گؤرنده،

داغ چيچگیم دئیردیم،

چيچک گؤرسن هاردا سن،

داغدا، يا آراندا سن،

يادینا دوشهجگم

 او ایللرده ایکیمیز ده آذربایجان دؤولت اونیوئرسیتئتینده چالیشیرديق. من هم ایشلهییر، هم ده غیابی آسپیرانتورادا اوخو­یور­دوم. کیتابا کيچیک بیر راي يازیب «ادبیات و اینجهصنعت» قزئتینه گؤندردیم. مقالهنین يایینلانمادیغینی گؤرونجه رئداکسیايا زنگ


ائتدیم. مقالهنین ایتدیگینی سویلهدیلر. اصلینده من مقاله ایله یرایر نریمان حسن زاده نین منه «عزیز ائلقیزیم معاریفه خانیما» دئیه يازیب هدیه ائتدیگي کیتابی دا رئداکسیايا گؤندرمیشدیم. اليازماسي شکلینده گؤندردیگیم تنقیدي متنین و کیتابین یوخا چیخماسیندان چوخ ناراحات اولدوم و مقالهنین منده باشقا نوسخهسي اولمادیغي اوچون رئداکسیايا بیر داها موراجيعت   ائتمه دیم.

سونرالار، ندنسه، نریمان حسن زاده نین اثرلرینین تحلیلینه گیریشمکدن بیر آز چکیندیم، چوخ جسارت ائتمهدیم. آنجاق اونون بنظرسیز پوئزییا دونیاسیندان بعضي اؤرنکلر آلیب «فولکلور و موعاصیر پوئتیک پروسئس» (1991) آدلي مونوقرافییامدا و بیر چوخ آراشدیرما يازیلاریمدا تحلیل ائتدیم. حاقیندا آیریجا مقالهلر يازماسام دا، نریمان حسن زاده ارادیجیلیغینی داواملي ایزلهین اوخوجوسو ایدیم. اونون ایشيق اوزو گؤرموش «هار­دا­سان»، «دوستلار گؤزلهییر منی»، «قیز اورگي»، «کؤنلوم شعر ایستهییر»، «اونودولماز گونلر»، «نریمان»، «نییه دئمدینیز؟»، «سن دانیشمادین»، «سن فیکیر علم»، «کیمین سوالي وار؟»، «بو­تون میلتلر» کیمي اونلارلا کیتابی، يازدیغي علمي مقا­للرینین اوخوجوسو ایدیم. اونون شعرلرینه بسطلنمیش ماهنیلاري («سن باغیشلادین»، «یوخ دئیه-دئيه» و س.) سئوه-سئوه دینلهییردیم، يارادیجیلیغینا ماراغیم آرتیردي. اثرلرینی اوخو­دوقجا بیر داها بئله قناعته گلیردیم کي، منسوب اولدوغو خالقین تاریخي، بوگونو و گلهجگي، صنعتکار و زامان، بشر اؤولادینین معنوي عالمي، بو عالمده جريان ائدن پسیخولوژي دویوملار، عشقین دادي-دوزو و عذابی کیمي بشري موضولار نریمان حسن زاده نین شعرلرینین جؤوهریندهدیرنریمان حسن زاده ه شعرلرینده اینسان محبتینین اؤلچولمز و موقاییسه ائدیلمز گوجونو و قدرتینی یوکسک صنعت­کارليقلا تصویر ائدن شاعیردیر. حياتین قانونا اویغون اینکیشافینی مو­شاهیده ائدن و اونو عومومیلشدیررک منطيقلي بیر پوئزییا لؤو­حهسي چکن، فلسفلشدیرن اوستا قلم صاحیبیدیر.

 آدلاییب کئچیریک چتین یوللاري،

یوللارا گاه دومان، گاه شاختا دوشور،

شؤهرتین سئوینجي، ياشین کدري،

ترس کیمي هامیسي بیر واختا دوشور.

ياشین دوغوردوغو کدرله شؤهرتین وئردیگي سئوینجي بیر آرادا دوشوننلر بو شعري دریندن آنلارلار، بوراداکي فلسفي دورومو درک ائدرلر.

سووئت دؤنمینین 1920-جي ایلیندن باشلاياراق آذربایجاندا جريان ائدن حاديثه لر و 1988-جي ایلدن آذربایجان اوز­رینده اوینانان اویونلار، آذربایجانین طالع مسله سی نریمان حسن زاده نین اثرلرینده آنا خط کیمي گؤزه چارپیر. خالقینین «آلین یازیسي»ندان دایم شیکایتچي اولان شاعیر هله گنجلیک ایللرینده يازدیغي شعرلرینده بونلاري ایفاده ائتمهیه چالیشیردي، سونراکي ایللر­ده يازدیغي مقاله و سياسي چیخیشلاریندا بو دوشونجهلرینه داها آیدین شکیلده آچيقليق گتیریردي.

1990-جي ایلین «قارا يانوار» گونلرینده اعتیراض سسینی اوجالدان شاعیر، 1991-جي ایلده «سياسي موحيطیمیز، ادبی طالعییمیز» آدلي مقالهسینده يازیردي: «ایندي قبول ائدیلن اوچرنگلي بایراغیمیزلا ياناشي سووئت آذربایجانینا عایید ائدیلن بایراغین دا بایراملار­دا ایشلهدیلمهسینه اعتیراضیمي بیلدیریردیم. اونون حقیقتا ایشغالچي بایراغي اولدوغونو دئدیم. منیم بو قراریم تزه دئییل. هله 1957-جي ایلدن اوزرینده ایشلهدیگیم «نریمان» پوئما­سیندا ياز­میشدیم. تاریخي منبعنی اؤیرنندن سونرا منه چوخ شئي آیدین اولموشدو: 

ایللر يامان تؤکدو قاش-قاباغینی،

قورتارا بیلمهدیک قم ایله ياسدان.

آنجاق یوز ایللرله ياد بایراغینی،

آسديق بایراملاردا اؤز قاپیمیزدان.

 بو هئیکل قويانین الي قیریلسین،

قالدي تورپاغیمیز، داشیمیز اوسته.

هئیکل موستملکه ائمبلئماسي،

نادزوردو، افندیم، باشیمیز اوسته.

 منیم تکلیفیم بیر آنین، بیر حیس این ائموسیاسینا اساصلانمیردي و بورادا هئچ بیر غرضلي موناسیبت ده یوخ ایدي. تکلیف ائدیر­دیم کي، بو بایراغي گتیرن و قانونی دئموکراتیک دؤولتیمیزي زور گوجونه ییخان اون بیر اوردويا قویولان هئیکل گؤتورولملیدیر (باخ: نریمان حسن زاده ه. «بوتون میلتلر». باکي، 1991، ص. 324-325).

نریمان حسن زاده نین میلت وکیلي سئچیلدیگي ایللرده يازدیغي «بین الخالق محکمهیه، بوتون میلتلره بیانات»، «آذر­بایجان هارایی» آدلي شعرلري آذربایجانین طالعیینه حصر اولونموشدو. آذربایجان تورپاغینی ایشغال ائدن، احالیسینی سوي­قیریمي ایله اوز-اوزه قويان، ایکي ياشلي کؤرپه اوشاغي بئله يانان اوجاغا آتان ائرمنی گئنوسید جللادلارینین میلتیمیزي یوخ ائتمک نیییتلریندن هله ده دونیانین خیردار اولمادیغینی، يا دا اولماق ایستمهدیگینی قلمه آلان شاعیر دونیانی آذربایجانین فريادینی ائشیتمهیه چاغیریر:

 باشیم اوستن

 قارا يئللر اسیر منیم،

گؤز آچماغا

 قویماییبدیر بعضاً حيات.

ياري یولدا

 قاباغیمي کسیب منیم،

کیملیگیمي طلب ائدیر ایندي سالدات.

آذربایجان هارایی وار

ايچیمدهدي،

نه آغیردي

بو تورپاغین حيثیتي،

دردین آلیم،

دردلر يئنی بیچیمدهدي.

فرقي وارسا

آغریسینی چکندندي.

 ائرمنیلر طرفیندن کلبجرین ایشغال زامانی قیزي ائرمنی آلچاقلار طرفیندن اؤلدو­رو­لن کلبجرلي اوستاد آشيق شمشیره يازدیغي «دده شمشیر» شعرینده د، «باغانیس آیریم»، «شئهیدلر» شعرلرینده ده شاعیرین عئینی هارایی، فريادي واردیر:

 داندیلار آدینی، آي دده شمشیر!

آتا فريادینی،اي دده شمشیر!

کلبجر، ایستیسو آغلادي حزین،

آغدابان کندینده قارا گئیدیلر.

اؤلموشلر قیزینی اؤلدوروب سنین،

«بیر ائودار قادین دا اؤلوب» دئدیلر.

 دانیر فلاکتي گؤزویله گؤرن،

سوسور گولله آتان، آي دده شمشیر!

یرایر توتولور اؤلن، اؤلدورن،

آغلايان، آغلادان، آي دده شمشیر!

 «بیانات» آدلي شعرده ایسه سووئت دؤنمینین 70 ایلي بویونجا آذربایجانا قارشي حاقسیزليقلاردان دانیشیلیر، ساغلام بیر تمهلي اولمايان سوسيالیزم جمعیتینین خسته طبیعتي بديعي شکیلده عکس ائدیلیر:

 موسکوا يئتمیش ایل آلداتدي بیزي،

اینانديق.

اوردایدي «ائللر آتاسي».

دونیانین ان آزاد، خوشبخت اؤلکهسي،

اصلینده آغالار، قوللار دونیاسي.

«ائللر آتاسي» دئیه تورک دونیاسینین ان بؤیوک دوشمنی استالینین آذربایجان تورکلرینین الیفباسیندان توتموش سویکؤ­کو­ن، فولکلورونا، میلتین آدینا قدر دوشمن کسیلدیگینی، آذر­بایجانی آذربایجانلیلار اوچون ياري حبسخانايا چئویردیگینی، میللتي ايطاعتکارلیغا مجبور ائتمهیه چالیشدیغینی، بیر چوخلارینا دا قیزیل اولدوزلار باغیشلادیغینی، بو اولدوزلارین صاحیبلرینین ایسه خوش­بختلیکدن اوزاق اولدوغونو يازیردي:

قیزیل اولدوزلارا بورونوردولر،

آما آياقلاردا سورونوردولر.

بو دا شان-شؤهرتین فاجيعه سییدي،

خسته جمعیتین فاجيعه سییدي.

 آذربایجان خالقینین ايطاعتکار اولمايانلارینین ستالین و اونون ال آلتیسي ائرمنی اصیللي میکويان طرفیندن یوخ ائدیلدیگینی ده شاعیر بؤیوک بیر ايضطیرابلا بیان ائدیردي:

قوودولار، سوردولر بیزیم میلتي،

استالین، میکويان مکرییدي اساس.

نئچه صنعتکارا بؤهتان يازیبلار،

بویون اَیمینه «يارليق» آسیبلار.

جاوید، موشفيقه آد قویوبدولار،

حؤکمو اوزلرینه اوخویوبدولار،

اوددا ياندیریبلار آذربایجانی،

گوندوزون آدینی گئجه قویوبلار.

نریمان حسن زاده نین ایستر شعرلرینده، ایسترسه ده ایجتیماي-سياسي يازیلاریندا، میلت وکیلي اولدوغو ایللردکیکسکین چیخیشلاریندا دا ایکییه بؤلونموش آذربایجانین معنوي ايضطیرابلارینا، آغیر فاجيعه اولان بؤلونمهنین تاریخي عدالتسیزلیک اولدوغونا اعتیراض سسي هر آن یوکسهلیردي. او، «جنوبی آذربایجاندا ادبی دیل: نورمالار، اوسلوبلار» آدلي کیتاب حاقینداکي مقالهسینده يا­زیردي:«چار روسیاسي و فارس شووینیستلرین ایکییه پارچالادیغي، ماددي و معنوي ثروتینی تالاییب آپاردیغي آذربایجان هئچ بیر عصرده موباریزهسینی داياندیرمادي، سیلاحلیلارلا سیلاحسیز دؤیوشدو، تاریخي قانلا يازدي، تورپاغین هر قاتي قانلا، گؤز ياشي ایله سووا­ریلدي، آنالاریمیزین نالهسي نسیل-نسیل قولاغیمیزدا سسلندي، لایلا­لاریمیز حزینلشدیکجه طالعییمیز سرت گلدي. «مدنی دؤو­لتلرین سویغونچولوغو آرا وئرمهدي. بیر خالقین باشینا آچیلان اویونلار بارهده دونیايا و تاریخه ساختا معلوماتلار وئریلدي. بو، ایندي ده داوام ائدیر. «گولوستان موقاویلهسي» گولوستانلاریمیزي، «تورکمنچاي موقاویلهسي» تورکم دئین خالقلارین حياتینی پوزدو. تاریخیمیز يالان يازیلدي. بیزیم دیلیمیزه روس، جنوبداکي قارداشلاریمیزین دیلینه چوخلو فارس سؤزلري دولدورولدو. دیلیمیزین الیفباسي کیریل، او بیري قارداشلاریمیزین الیفباسي عرب الیفباسي اولدو. آغریمیزدان، آجیمیزدان خیریمیز اولمادي. بورادا ستالینه ال چالماغي اؤیرتدیلر. اورادا میلتین وارلیغینی داندیلار بیر خالقي ایکي يئره آییرماق اوچون آرالیغا تیکانلي مفتیللر چکدیلر» (باخ: «بوتون میلتلر». باکي، 1991، ص. 347-348).

نریمان حسن زاده ه «کئچدیم آرازي» آدلي شعرینده «ایکییه بؤلونموش آذربایجان» فیکرینی بئله دیله گتیریر:

کئچدیم جولفاداکي دمیر کؤرپودن،

اوردا فارس دايانیب، بوردا روس دورور.

قارشیدا -

 ایکییه بؤلونموش وطن،

اورتادا -

 بیر آراز، بیر ناموس دورور،

بو طرف شوروي، او طرف ایران

بیزیم بختیمیزه قم يازدي فلک. 

«تیریز»، «سالام آذربایجان»، «اوخو منی»، «قارداش»، «آج دولاننام بوردا ناهار واختیمي»، «من سو گتیردیم»، «سوروجو»، «توتوبدو» کیمي شعرلرینده ده شاعیرین قناعتي عئینیدیر.

نریمان حسن زاده نین سون کیتابلاریندا تورکیه، اوراداکي دوستلاري و مسلکداشلارینین (توران يازقان، سئوینج چوکوم، ریفات چوکوم، راوف آلانیالي، طاهیر کوتسي ماکال، نیهات چئتینکايا و ب.) آدلارینی حؤرمتله ياد ائدیر. مقالهلرینده تورکیه و آذربایجان تورکلرینین اوزون سورن آیریليق سببلرینی ايضاح ائدیر. «تورپاق آغریسي» آدلي مقالهسینده يازیر: «تورکیه ایله اوزون ایللر بیزیم ابدي، ايقتيصادي، سياسي علاقه لریمیز دئمک اولار کي، قا­داغان ائدیلمیشدي. مرکز همیشه ائرمنیداشناکلارینین بؤه­تان­چي اویدورمالارینا اینانمیش و بیزدن شوبحهلي قالمیشدي. ياشلي نسلیمیزین جانیندا بیر واهیمه قالیردي کي، تورک آدي چکمه، میللت­چي دئیرلر. آذربایجاندا اینگیلیسین، آلمانین، فرانسیزین، يا­خود ایسپانین آدینی چکمک اولاردي، تورکون یوخ. تورک دئدین، پانتور­کیستسن، قورتاردي گئتدي» (باخ: «بوتون میلتلر»، ص. 318).

تورکیهده توران يازقانین چالیشما اوتاغینین دیواریندا بؤیوک آتاتورکون، 1918-1920-جي ایللر آراسیندا موستقیل آذر­بایجانین لیدئري محمدمین رسولزاده و موعاصیر آذر­بایجانین اونلو شاعیري بختیار واهابزادنین رسملرینی يان-يانا گؤرونجه بوندان چوخ تاثیرلنرک، بو رسملره «دیوار بایراق» آدلي شعر حصر ائتمیشدي:

آتاتورکون شکیلي،

 محمدامین، بختیار.

اوچمايان اوچ سوتونا

سؤیکهنیبدي بو دیوار.

اوچ رنگلي بایراغیمین

هر فصلیدیر هرهسي،

حریت تشنهسیدیر،

 ایستيقلال شجرهسي.

بوردا من بایراق کیمي

قالدیریرام دیواري،

بختیار گؤرسون بیزي،

بیز گؤرک بختیاري!

1986-جي ایلده شاعیرین حيات یولداشینین اؤلومو شاعیري چوخ سارسیتدي. نریمان حسن زاده ه بو ايضطیرابی دیله گتیرن «قادینسیز حيات» آدلي سیلسیله شعرلر يازدي. «قادین»، «يانیمدا سن اول»، «آیریليق»، «گل عزیزیم»، «آغلادي ائللر سارانی»، «سنسیز»، «نئجه اونودوم»، «طالعییم» کیمي شعرلر بؤیوک معنوي و اخلا­قي کئیفیتلر داشیییر. میللي وضعن اولان قوشما و گرایلي شکلینده يازیلان بو شعرلرده قادینین اؤلچویگلمز و موقا­یی­س­ئدیلمزگوجو، عاییله حياتینداکي بنظرسیز رولو اورکلري سیزیلدادان یوکسک صنعتکارليقلا قلمه آلینمیشدیر.

یوخون قاچدي، ائوده ياتا بیلمهدین،

تورپاقدا يات، تورپاق قوزوم، آ لایلاي.

گیزلي-گیزلي اوفولدادین، اینلهدین،

اوياق قالان یوخوسوزوم، آ لایلاي.

 

لایلاي دئدیم، بئشیک دئدیم مزارا،

داش گتیردیک، سالديق سنی هاسارا.

ها يالواردیم، ها چاغیردیم، آي سااااراا!..

داریخاندا حيانیمیز، آ لایلاي،

آیري دوشن اونوانیمیز، آ لایلاي.

 نریمان حسن زاده ه يالنیز کؤورک، لیریک شعرلرین، درین فلسفي ميصراعلارین مؤلیفي دئییلدیر. «آتابیلر»، «پومپئیین یوروشو»، «قوي بوتون شرق بیلسین» کیمي بیر چوخ درام اثرلرینین ده مؤلیفیدیر. اونون درام اثرلري آذربایجان درام تئاتریندا دفعه لرله تاماشايا قویولموشدور. تاریخي ائپیک-دراماتیک پوئما اولان «زومرود قوشو»، «وطنسیز»، «میدییا سارایی»، «حسرت» کیمي پوئمالاري اوخوجو رغبتینی قازانان اثرلردیر. پسیخولوژي فیکري بديعي قایناقلار اولان «کیمین سوالي وار» آدلي پوئماسي منطيق و فلسفي دوشونجهلرله زنگیندیر:

ياخشینین پیسلرله توتماز صؤحبتي،

بو دوزلوگو سئور،

 او خيانتي.

منفیلر موثبتلر دونیاسیدیر بو،

بلکه ده دونیانین معناسیدیر بو.

 بورادا شاعیرین «پیس» و «ياخشي» حاقینداکي محاکیمهلري اوخوجونو دوشونمهیه وادار ائدیر.

 ياخشي آداملاري دایم قورویون،

ياخشي آداملارا حالالدي حؤرمت.

ياخشي آداملارا کئشیکچي قویون،

داغیلار، چورویر یوخسا جمعیت.

پوئماداکي صورتلر ماراقلي و دوشوندوروجودور. اینسانی نعجیبلیی، مئهریبانلیغا، پاکلیغا چاغیران بو فلسفي پوئمادا جمعیتین ایجتیماعي-اخلاقي پروبلئملري اؤنه چکیلیر و اثرین اساس ایجتیماعي-اخلاقي قایهسي ده بونونلا ايضاح اولونور. اینسان لياقتینی، اینسان معنوياتینداکي موباریزهدن یوغرولوب قلمه آلینان بو پوئمادا سواللار و جاوابلار دا بو آمالا خیدمت ائدیر.

پوئمانین «پرولوق عوضي» آدي وئریلن باشلانغیجیندا شاعیر اوخو­جوسونو بو موناسیبتلردن خیردار ائدهجک بیر اورتا بیر وضعیت مئیدانا گتیریر، موناقیشهلرین آنلانماسي اوچون زمین حاضیرلاییر: 

منیم سوالیم وار،

جاواب وئر بو گون،

من آخي، نه قدر

 لال دورمالییام.

ایندي الیمي یوخ، -

 گؤرونمک اوچون،

ایندي من -

سسیمي قالدیرمالییام.

 

نریمان حسن زاده نین اثرلرینده بیتیب-توکنمک بیلم­ین خالق و وطن محبتي، تورپاق یرکتي وار. ادبی دونیايا گیردیگي ایلک گوندن اعتیبارن اوخوجونون سئوگیسینی قازانان نریمان حسن زاده نین صنعتي بو گون ده ان موکممل دؤو­رونو ياشاییر. اونون معنوي آغریلارینی عکس ائتدیرن اثرلري اویرازلیدیر، میللیدیر. وطن سئوگیسي ایله دوپدولو اولان بو اثر­لردکیرنگ و چالارلار گوجلودور. بو قودرتلي قلم اوستاسینین اوخوجو رغبتینی قازانماسینین سببینی ده بو نؤقطهده آختارماق لازیمدیر

حبیب ساهرین یارادیجیلیق دورانلاری

حبیب ساهرین یارادیجیلیق دورانلاری


دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)

 

 

گیریش

حبیب ساهرین یاشامی و یارادیجیلیغی ایله ارتباط دا ایندیه قده‌ر هم درین و هم سطحی یازیلار چوخ یازیلمیشدیر. من بورادا تدقیقاتچیلاریمیزا ساهرشناسلیق ساحه‌سینده یئنی فضالار آچماق نیّتیم واردیر. بونا گؤره ساهرین شعریت دونیاسینی دؤرد یئره بؤلورم.

1- ساهرین ایراندا تجدد و یئنی‌چیلیک ادبی جریانلاریندا اولان نقشی و عثمانلی یئنی‌چیلری تاثیر آلتیندا یاشادیغی ایلک دؤنم شاعیرلیگی 1320 – یه قده‌ر.

2- ساهرده خلقی‌لیک و رئالیسم ادبی آخیملاری (1320 – 1332).

3- ساهرین مقاومت شعریمیزین بیر سارسیلماز تمثیلچی‌‌‌سی کیمی یاشاماسی (1333 – 1357).

4- ساهرین عمرونون سون ایللرینده‌کی فلسفی دوشونجه‌لی شعرلری (1357 – 1364).

بوندان سونرا ساهر حاققیندا یازیلان اثرلر داها دقیق و علمی و ادبی اینجه‌لمه‌لر اساسیندا اولمالیدیر. مدرن ادبی تدقیقاتا ایندی بیر فرضیه حاکیمدیر کی دئییر «هئچ بیر ادبی اثر، اوندان قاباقکی بنزه‌ر ادبی اثر اولمادان یارانماز.» و بونا گؤره‌ده بینا متنی بیر تدقیق متد و اصولو یارانمیشدیر. بئله‌کی هر شاعرین شعرلرینی معنا و لفظ باخیمیندان اوندان قاباقکی هر بیر شاعرین بنزه‌ر اثری ایله توتوشدورماق لازم گلیر.

 

ایراندا ادبی یئنی‌لیک

مشروطیت دؤنمینده،‌ ادبی یئنی‌لیک‌لر ایراندا باش وئرمگه باشلارکن، اسلام جغرافیاسی‌نین ایکی اساس حوزه‌سی یعنی «استانبول» و «قفقاز» حوزه‌سی. بیرینجی و اصلی تاثیر ائدیجی عامل ساییلیردی. بو عامل، شاعرلرین ایراندان استانبول مهاجرتی ایله اساسلانیردی. ایلک مهاجرت جریانیندا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی، ابوالقاسم لاهوتی استانبولا گئتدیلر. ایران عمومیتله، باتی مدنیتی ایله تانیش اولماق ایسته‌ییردی. لاکن بو تانیشلیق یالنیز استانبول کؤرپوسوندن کئچیردی.

روسلارین ایرانا باسغین وئرمه‌سی ایللریندن، عباس میرزا باشدا اولماقلا ایران آیدینلاری باتی یا ساری اوز گتیرمیشلر. استانبولدا ایسه لاله دورینده یعنی 1720 ـنجی میلادی ایللرینده، اوچونجو سلطان احمد زمانیندا باتی‌یا یؤنلمه باشلامیشدیر.

اما ماراقلی بوراسیدیر کی هم عثمانلی تورپاقلاری و هم ایراندا باتی‌یا یؤنلمه، خلق ایچیندن یوخ، یوخاریدان و دربارلاردان باشلامیشدیر. عثمانلیلار یئنی‌چریلرین تشکیلاتینی لغو ائتدیکدن سونرا، اؤزلرینی تجدید و یئنی‌لیگه سوق وئردیلر و ایرانلیلارین یوخاری سطح‌لرده فعالیت گؤسترین ادیبلر، شاعرلر و دوشونجه صاحبلری، ایچ استبداد و دسپوتیزمدن جانا کلمه‌لری نتیجه‌سینده دسته – دسته استانبولا مهاجرت ائتدیلر. یوز ایله یاخین استانبول، ایرانلی آیدین دوشونجه‌لری،‌ شاعرلری و ادیبلری‌نین تجمع مرکزی ساییلیردی. بیر چوخلو ایرانلی طلبه‌ده اورادا تحصیل آلیردیلار. حتی «مشروطه» کلمه‌سینی‌ده ایرانلیلار عثمانلیلاردان آلیب گتیردیلر. «دار الفنون» تاسیس ائتمه ده بیر جوره قاجارین عثمانلیلار ایله رقابتی ساییلیردی. «رشدیه» کلمه‌سی ده یئنه ده عثمانلیلاردان آلینمیشدیر. بو ساحه ده ایسه ایرانین شمال غرب حصه‌سی یعنی آذربایجان، داهادا مدنی‌لشمیش و یئنی لشمگه دوغرو گئدیر و ایرانین قالان حصه‌لری آذربایجاندا اولان شانسدان محروم ایدیلر. آذربایجان تورکجه‌سی فارس ادبیاتی اوچون یئنی‌لیک گتیرمه‌ده اساس رول اویناییردی. تقی‌زاده دئمیشکن اصلینده آذربایجانلی شاعرلر و ادیبلرین گؤزلری استانبول آچیلمیشدیر. بو شاعرلر تورک و فارس شعرینده آلیش وئریش گئرچک‌لشدیردیلر.

البته فارس و تورک شعرلری آراسیندا آلیش وئریشین اوزون اوزادی بیر تاریخی واردیر. بیلیریک کی تورکلر عروض قالیبلارینی آلدیقدان و منیمسه‌دیکدن سونرا، بیر سورو فارسجا و عربجه ترکیبلر و کلمه‌لر، دیوان ادبیاتی دئییلن رسمی شعره داخل ائتدیلر.

نامق کمال و ضیا پاشا رسمی دیوان ادبیاتی علیهینه قیام ائدن ایلک یئنی شعر بشارتچیلریندن سایماق اولار. بو ایکی بؤیوک شاعر قطعیاً اسکی شیوه علیهینه چیخیردیلار. مثلا نامق کمال دیوان ادبیاتینی «حقیقت و طبیعت عالملریندن خارجده اولان اوهامدان اقتباسلارین ارتباط‌سیز تصویرلری» آدلاندیریردی و ایجاد ائتدیگی یئنی فورمالاردا شعر یازماغا باشلاییردی.

ایرانلی شاعرلرده اونو و دیگر یئنی‌چیلری اؤزلرینه اولگو ائدیردیلر. مشروطه دورونده پارلایان شاعرلر و ادیبلرین دئمک اولارکی یوزده دوخسانی استانبولو گؤرموش و اورادا یاشامیشلار. ایرانلیلار تورکلرین بیر چوخ اثرلرینی ایرانا گتیریردیلر و حتی فارسجایا ترجمه‌ده ائدیردیلر. مثلاً نامق کمالین «جلال الدین خوارزمشاه» اثرینی ترجمه ائتدیلر و اونون «آمالیمیز، افکاریمیز اقبال وطندیر» شعرینی هر یئرده و هر مکاندا اوخوردولار.

کسروی «تاریخ مشروطه» کتابیندا بو شعرلردن چوخ نمونه وئریب و حتی دئییر:«در تبریز آن‌ها را به نام ایرانیان گردانیده و بسیاری خواندندی.»

آمالیمیز افکاریمیز اقبال وطندیر

سرحدّیمیزه قلعه بیزیم خاک بدندیر

ایرانلی[1]‌ لاریز زینتیمیز قانلی کفن‌دیر

دعوا[2]دا شهادتله بوتون کام آلیریق بیز

ایرانلی‌لاریق[3] جان وئریریز نام آلیریق بیز.

 

فولکلور غیداسی

ساهرین شعرلرین کؤکلرینی بیز، عاشیق ادبیاتیندا گزمه‌لیک. عاشیق مدنیتی، بیزیم فولکلوروموزون اساس قولودور، ساهرین شاعرلیگینده اگر عثمانلی شاعری جلال ساهر، نامیق کمال، توفیق فکرت، سلیمان نظیف،‌ ناظم حکمت و خصوصیله جلال ساهر تأثیر بوراخمیشلار، فولکلوروموزدان داها چوخ غیدالانمیشدیر.

آشاغیداکی شعرلره نظر سالالیم:

 

ترانه

اوزاخلاردان باخماگون

بولوتلاردان بیر سورون

بیزه یاخین گلمزسن

چکینرسن، نه اوچون؟

 

گونول یانار هر آخشام

سنی آنار هر آخشام

بو یارالی اوره‌گیم

نه‌دن قانار هر آخشام؟

(لیریک شعرلر، ص 64)

 

ماهنی

بولوتلاردا شیمشک چاخار

اریر قارلار، سولار آخار

داغ آردیندان گونش گولر

اولار بهار، اولار بهار . . .

 

گون ساچلارین سویا دوکر

اوزون گؤروب سودا گولر

گوگدن انیب، انسانلارا

او دونیادان خبر وئرر.

 

ای قیزیل گون، قرمزی گون

داغلار آرا، نلر گؤردون

درین- درین گوگلرده سن

نه‌لر گؤردون، ای قیزیل گون؟

(لیریک شعرلر، ص 64)

 

بایاتیلار

چراغ یاندیر، اوجاق قور،

کور یوخودان بیرجه دور

قوی امگین داغیتدسین،

یوردوموزا، قیزیل نور.

 

باتما غمه، آغلاما!

اوره‌گیمی داغلاما!

قوی باغریمدان قان آخسین،

یارامی، سن، باغلاما!

 

اگیل، دگیل اوپ منی!

ایستر اوره‌گیم سنی،

سن‌سیزنیلر خاطریم،

گلستانی،‌ چمنی؟

 

سن بیر اولدوز، گونش سن،

روحومدا بیر آتش سن،

پادا وارسان،‌ قورتارمام:

آل قانینا بلشسن.

 

داغلار اوجا، گوگ اوجا،

قونور بیر قوش آغاجا

یوردوموزدا، چوخ شکر،

توستی‌ لیر هر باجا.

 

خالچا دوخور گلینلر،

دنه دولور اکین‌لر،

گللندیرر حیاتی:

دونیادا سن کیمینلر.

 

گیمته گونش، بیر دایان،

سن‌سن گوللری آچان،

سنسیز دونیا قارالار،

پاریلداماز آسمان.

(لیریک شعرلر، ص 67)

جلال ساهرین ایزلری

ولاکن اونون شعرینده، جلال ساهرین بوراخدیغی درین ایزلری انکار ائتمک اولماز. دئدیگیم کیمی او حتی اؤز شعر تخلص آدینی جلال ساهردن آلمیشدیر.

حبیب ساهرین جلال ساهر ایله مناسبتینده بیر مسأله‌ده چوخ ماراقلی‌دیر. اودا بو کی او، فرانسه شاعرلری، عرب شاعرلری و فارس شاعرلری‌نین شعرلریندن ترجمه‌لر ائتمه‌سی ایله یاناشی بیر چوخ عثمانلی و تورک شاعری، مثلا احمد هاشم، جناب شهاب الدین، توفیق فکرت، ناظم حکمت و باشقالاریندان‌دا بیر چوخ شعرلر سئچیب فارسجایا منظوم ائتمیشدیر.[4] اما جلال ساهردن من هئچ بیر ترجمه‌سینه راستلامادیم. بونون آنلامینی بلکه بئله ایضاح ائتمک اولارکی او، بورادا اؤزونو جلال ساهر سانیردی و اصلینده اونون آذربایجان تورکجه‌سینده و فارسجادا دیلی حساب اولوردو، اودورکی ترجمه‌یه‌ده احتیاج گؤرموردو. بونا گؤره‌ده من فکر ائدیرم کی او،‌جلال ساهرین بعضی شعرلرینی، فارسجادا یئنی‌دن قوشموشدور. فارسلار دئمیشکن «بازسرایی کرده است.» مثلا «غروب در دریا» شعری:

به سوی غرب، در آنجا که دامن دریاست،

به رنگ زرد، یکی نیم‌دایره پیداست.

اگرچه بی‌فرّ و کم‌رنگ و کم فروغ است آن،

چو شمع، اشعه‌ی زرین پراکند هر آن.

که ابرها همه رنگ طلا به خود گیرند،

شکوفه‌های طلایی در آب بشکوفند.

* * *

به روی پرده‌ی دریا، ز آسمان کبود،

همه بریزد نور تر طلا آلود.

در این میان که جهان فسرده بس زیباست،

زوال روز تموز و غروب در دریاست . . .

(اساطیر، ص 32)

و یا «غروب در صحرا»:

به زیر قبه‌ی سربی آسمان، اکنون،

به روی بادیه، اندر کرانه‌ی هامون،

فتاده شعله‌ به دامان باختر، کم کم،

بگفتی آتش افتد به پهنه‌ی عالم.

* * *

هوا گرفته و گرم است و راه خاک آلود،

غبار تیره بخیزد، چو موج‌های دود.

به ریگ‌های برافروخته، گدازد نور،

ردای تیره بپوشد کرانه‌های دور.

درون شعله رود اهل قافله، ناگاه،

ز دور جلوه نماید چو سایه‌های سیاه . . .

(اساطیر، ص 32)

و یا «لیریک شعرلر» کتابیندا یازدیغی غروب ایله علاقه‌دار شعرلر:

 

آلولانان غروب

دنیزده دالغالارین گوک، حریر ساچلارینی،

آلولانان و گولن بیر غروب اوخشارکن.

شفقده بیر سوروقوش، کهربایی رنگینده،

اوچاردیلار و اوچارکن، ایتردیلر گؤزدن.

فقط گونولده قالاردی، اوزاق افقلرده،

اوچان طیور یئرینده، دومانلی بیر پرده . . .

 

او پرده ده گؤرونردی سونوک خیالاتم،

که قوش کیمی سورونردی افقده، خون آلود!

یاواش- یاواش ارییرکن خیاللر هیهات!

گونشلی گون‌ده اولوردی خیال تک نابود!

فقط افقده قالیردی قیزیللی بیر گوندن

ساری غروب و غروب فراق و درد و محن . . .

 

دنیزده دالغالارین سایه‌دار پرده‌سینی،

بالیقچی بیر قایغی پنجه‌ سیله‌ییر تارکن:

خیالیمین گلو، اول گول‌عذار بد عهدی،

گؤرردیم همسر اولوب بیر یابانچی‌یه عمداً!

قایق ایتردی نظردن، دومانلی ساحلده،

فقط گونولده قالیردی فجیع بیر پرده!

جلال ساهرین ادبی دوشونجه و شخصیتی‌نی اوچ دوره‌یه آییرماق اولار:

الف. ثروت فنون (ان گنج شاعر) و سنتی شعرلردن اوزاق گزمه و اساس شعر موضوعونو «قادین» سئچمه مسأله‌سی.

ب. ادبیات جدیده‌نین یئنی ادبی دالغالارینا قوشولماسی.

ج. تورکچولوک آرمانلاری ایله شاعرلیگی.

د. جمهوریت دؤنمی یئنی لسان ایله شعر یازماسی.

حبیب ساهرین ده ادبی یارادیجیلیغینی ایسه اونون یوخاریدا سیرالادیغیم خلاقیت دؤنملری ایله بئله مقایسه ائتمک اولار:

الف. جلال ساهرین ایلک ثروت فنونچولوق دؤنمی آغیردیل ایله رمانتیک شعر یازماق 1320 یه‌ قده‌ر.

ب. 1320 دن 1332 ـنجی ایله قده‌ر خلقی‌لیک و انقلابی و آرمانی شعرلر دؤنمی.

ج. 1332 ـنجی ایلدن 1357 ـنجی ایله قده‌ر اختناق و وحشت دؤنمی.

د. اسلامی جمهوریت دؤنمینده یاشادیغی ایللرده‌کی یازدیغی شعرلر.

جلال ساهر و حبیب ساهرین ایلک دؤنم شعرلرینده دیل آغیردیر. 2 ـنجی دؤنم شعرلرینده دیل خلقی‌لیگه ساری یؤنه‌لیر.

هر ایکی شاعر ایلک دؤنم شعرلرینده قادین و طبیعت منظره‌لرینی اساس موضوع سئچیرلر.

هر ایکی شاعر سون دؤنم شعرلرینده،‌ هم دیلده و هم محتوادا رئالیسمه ساری یؤنه‌لیرلر.

جلال ساهرین ایلک کتابی «بیاض کؤلگه‌لر» و «حبیب ساهر»ین کی «سایه‌ها» دیر. هر ایکیسینده دیل آغیردیر.

حبیب ساهر «لیریک شعرلر» کتابینی طبیعت منظره‌لری و قادین موضوع‌لارینا اختصاص وئریب. نئجه کی جلال ساهرین «بیاض کؤلگه‌لر» کتابیندا «لیال ساهریت» عنوانلی بیر شعر توپلوسو واردیر، ساهرده بو کتابدا غروب، آخشام و گئجه منظره‌لرین گؤزل شعر تاپلولاری ایله گؤسترمیشدیر. حبیب ساهرین لیریک شعرلر کتابیندا، بئله منظره‌لر چوخدور. مثلاً‌ همین کتاب بئله باشلاییر:

دالغالار قابارمیش، آچیلمیش گوللر

صبحون هاواسیندا سو پرده‌سینده

دویولور فراقین غملی آهنگی

آغیر- آغیر اوچان قوشلار سسینده.

 

افق‌لردن دوغان قیزیل گونشین

زمرّد سولاردا اریر کؤلگه‌سی

گمی اوزاقلاشیر، اوزاقلاشدیقجا

صدفلی ساحلین کسیلیر سسی.

(لیریک شعرلر، ص 2)

بو شعر استانبول دنیز کناری غروب حال هواسینی گؤستریر. همین کتابدا «آلوولانان غروب» عنوانلی شعرده یئنه همین موضوع ایله علاقه‌دار یازیلمیشدیر «آلوولانان غروب» شعر قطعه‌سی تمامیله جلال ساهرین یارادیجیلیغی‌نین ایلک دؤنم اثرلری تاثیرینده‌دیر. بورادا دیل چوخ آغیر و تکلّف‌لودور:

دنیزده دالغالارین گؤی حریر ساچلارینی

آلولانان و گولن بیر غروب اوخشارکن

شفقده بیر سورو قوش کهربایی رنگینده

اوچاردیلار و اوچارکن ایتردیلر گؤزدن

اوچان طبور یئرینده دومانلی بیر پرده . . .

 

او پرده‌ده گؤرونردی سؤنوک خیالاتیم

کی قوش کیمی سورونردی اوفوقده خون آلود

یاواش- یاواش اری‌یرکن خیاللار، هیهات!

گونلش گون‌ده اولوردو خیال تک نابود

ساری غروب و غروب فراق و درد و محن

 

دنیزده دالغالارین سایه‌دار پرده‌سینی

بالیقچی بیر قاییقی پنجه‌سیله ییرتارکن

خیالیمین گولو اول گول‌عذار بدعهدی

گؤرردی همسر اولوب بیر یابانجی‌یا عمداً

قاییق ایتردی نظردن دومانلی ساحلده

فقط کؤنولده قالیردی فجیع بیر پرده

 (لیریک شعرلر، ص 63)

ارجاعات:

ساهر، حبیب. لیریک شعرلر، قزوین، 1343.

ساهر، حبیب. اساطیر، قزوین، 1337.

حبیب ساهر، همراه با مردم

دکتر حسین محمدزاده صدیق

حبیب ساهر را بوسیله‌ی دو اثر با ارزش لیریك ‌شعرلر و كؤشن می‌شناسیم. این دو كتاب علاوه بر این که برخی از آثار ارزنده‌ی او را كه از بیست- سی سال پیش در مطبوعات آذری زبان چاپ می‌شد در بر دارد، حاوی مقدار معتنابهی از اشعاری هم هست كه در سال‌های اخیر سروده شده‌اند. آنچه كه بیش از هر چیز توجه خواننده‌ی این دو مجموعه را جلب می‌كند، راه مستقلی ا‌ست كه ساهر در شعر ترکی آذری می‌پیماید و كوشش دارد آن را هر چه هموارتر كند. این راه را حسین مهدی- منتقد و نویسنده‌ی فقید آذربایجان- به موقع خود «خصوصیات شعر ساهر» نام داده بود.

این خصوصیات، اینك پس از پیمودن سی سال راه‌های هموار و ناهموار و سخت و سرشار، مكتبی بوجود آورده است كه اطلاق «مكتب ساهر» بدان پر بی‌جا نخواهد بود. استفاده‌ی ماهرانه و هنرمندانه از اوزان و قالب‌های عروضی كه قرن‌هاست‌جسم و روح‌شعر ترکی‌آذری را تسخیر كرده‌است و در آمیختن قالب‌های لطیف عروضی با اوزان طبیعی هجایی، مهم‌ترین ویژگی‌ این مكتب است.

ساهر به خلاف شاعران نام‌آور معاصر آذربایجان -كه به دلیل این که وزن عروض با تكنیك زبان ترکی آذری سازگاری ندارد، آن را به طور كلی دور انداخته بودند و بسیاری از آثار كلاسیك را هم سعی داشتند با جرح و تعدیل‌هایی به قالب‌های هجایی نزدیك كنند- خود را قادر می‌بیند كه تابلوهای جاندار از حیات اجتماعی خلق کند و اندیشه‌های عصر خود را در قالب‌های شناخته شده و طبیعی و لطیف عروض[5] به دست دهد و با به خدمت گماشتن این قالب‌ها در اشكال تازه، در واقع سرسختانه می‌خواهد وزن عروض را مغلوب قدرت و استعداد بكند. مثلاً قطعه‌ی  بسیار زیبای «نخند» را در نظر بگیریم:

نه قده‌ر آغلاسان، آغلا كی سنین آغلاییشین،

بو قارانلیق گئجه ایچره اریییب محو اولاجاق،

نه سنین‌ چین‌ده بو گؤیلرده قیزیل گون دوغاجاق .

تا آن كه:

اونما یاردیم بو سَمادان بو یاشیل چارداقدان،

سنه بو اؤلكه‌ده قانون قارا بیر داخما وئریب،

شاها یالدیزلی سارایلارو یاشیل آسما وئریب،

یات بو ویرانه ده حسرتلره قاتلان ... گولمه!

گولمه سولسون اوره‌گینده آچیلان لاله‌لرین،

اؤل! كی سؤنسون او گونش رنگلی

خوش زلفِ ترین ... الخ

حاصل كوشش‌های صمیمانه و هیجان‌انگیز سراینده در نمایاندن صحنه‌ها و چشم‌اندازهایی حقیقی از حیات توده‌های عظیم زحمتكش، چنان مملو و سرشار و قوی‌ است كه خواننده را تسخیر می‌كند و به هیجان وامی‌دارد و محبتی عمیق در دلش می‌آفریند. و این، زاییده‌ی قدرت سحرانگیزی ا‌ست كه وی در استخدام كلمات مناسب و به كار گماشتن آن‌ها در اوزان بدیع و زنده‌ی سرشار و تحرّك بخشیدن به واژه‌های بی‌جان به كار می‌برد. این توانایی شاید در كمتر شاعر ترک آذری زبان معاصر (چه آن سو و چه این سو) یافت ‌شود. شعر «به دختر قالیباف» می‌تواند بهترین شاهد این مدعا باشد:

نزیك_ ایپك خالچالارین گول آچدی

اوتاغیندا هر گلینین _ هر بگین ...

بزه دینسه مجلس‌لری، دۀ گؤروم

زاوللی قیز! بو دونیادا وار نه‌یین؟

 

نه واختادك آج قارینلا ایشله‌ییب،

یورغون اللر صرف ائده‌جك مین امك؟

ائشیدیبسن بو مثلی باباندان:

رنگین اوچوپ، دوداقلارین گؤیه‌ریب ...

گل، گونشلن. . . آچسین سولموش گوللرین ...

گل، قوش كیمی قاناد آچیپ اوزاقلاش!

قیزیل گونش اؤپسون ساری تئللرین ...

ترجمه: قالی‌های حریر تو، خوابگاه‌های دامادان و عروسان را مفروش كرد. اما مرا برگو ببینم، در این جهان پهناور تو را چه دادند ای دختر تیره بخت ! - تا كی می‌خواهی به شكم گرسنه و با دست‌های خسته كار كنی؟ نكند این مثل را شنیده‌ای از پدرت كه «خود عریان بگردی و دیگران را آذین ببخشی»؟ رخسارت چه زرد و لبانت كبود شده ... بیا خود را به آفتاب برسان ... تا گل‌های پژمرده‌ات شكوفان شود ... بسان مرغ پر بگشا و به پرواز آی تا خورشید، گیسوان طلایی‌ات را بوسه دهد ...

و همین گونه است قطعه‌ی بلند «نرگس» و منظومه‌ی «رودخانه‌ی نیل» و شعرهای «آندرمدا»، «شاعر و بیگ»، «سایه‌ی ماه»، «غروب مشتعل»، «خاطرات گذشته» و غیره كه زیر سایه‌ی این توانایی آرمیده‌اند.

سود جستن از تداعی معانی و آگاهی از روانشناسی را، می‌توان یكی از علل زایش این توانایی به شمار آورد. او هر چیز و حادثه‌ای را با تكیه به تداعی معانی، بهانه‌ای می‌گیرد برای بیان خواست‌های خود. فرق یك شخص عادی با شاعر هم در همین است. شخص عادی نیز در فنجان چینی چایی می‌خورد، مثلاً ساهر هم. اما دومی به برگ گل سرخ رنگی كه در دور و بر این فنجان نقش بسته است، نگاه می‌كند و به ‌یاد روزهای درخشان و آفتابی خود می‌افتد كه چسان خود را به ظلمت شب واسپردند، افق‌هاشان را تاریكی فرا‌ گرفت و تباه گشتند و به‌یاد خورشیدی می‌افتد كه به‌یكبار غروب كرد و مردم سرزمینش در تاریكی آواره و سرگردان ماندند وحكومت ‌ظلمت به درازا انجامید وحسرت به دل شاعر نهاد .

دردها و محنت‌های او در چنین تابلوها، چه بسا حبسیه‌های مسعود سعد سلمان و حرف ‌نظامی عروضی را درباره‌ی آن‌ها به خاطر می‌آورد:

« وقت باشد كه من از اشعار او همی‌خوانم، موی بر اندام من بر پای خیزد و جای آن بود كه آب از چشم من برود.»

خواننده پیوسته خود را شریك غم‌های جانكاه او می‌بیند و تصویر خویشتن را در چنین شعرها می‌یابد . حسرت‌ها، آرزوها و امیدهایی كه در دل سراینده آشیان كرده است، در ‌دل خواننده نیز لانه می‌كند. خیزابگاه این ناله‌ها و فغان‌ها، ظلمی ا‌ست كه شاعر را از گردش در چمنزار‌های سرسبز وطنش بازداشته و به دست «غربت» سپرده است. در شعر«دیار غربت» می‌خوانیم:

قارانلیق ایچره گئده‌ركن، اؤلومله چارپیشاراق،

حیات ‌چشمه‌سینه بیر قدرده یاخلاشدیق.

یازیق كی اسدی فنادان، قورو _ قارا یئللر،

یانیب، یانیب داتوز اولدوق . . . اوفوقلری آشدیق.

ترجمه: در تاریكی ره سپردیم، با مرگ دست به گریبان شدیم كه خود را به چشمه‌ی آب حیات برسانیم! ولی افسوس كه بادهای خشك و سیاه از دیار فنا وزیدن گرفت ‌و ما غباری شدیم. از افق هم گذشتیم.

بیداد و خیره‌رویی بیگانه او را واداشته است كه در هر جا با بیگانه و سرزمین بیگانه به نفرت و انزجار روبرو شود (مثلاً در شعرهای «كوچه‌ی باربد‌»، «شب‌های تابستان تهران» و غیره). از سویی هم باعث گشته كه شاعر به مردم وطنش و به همه‌ی مردمی كه سرنوشتشان با سر‌نوشت خلق او آویزشی دارد، در دل خود محبتی عمیق بپرورد. و این محبت، سبب شده است كه او علی‌رغم دوری و فاصله‌ای كه از سرزمین خود دارد، پیوسته متوجه آن جا باشد و تمام حوادثی را كه در آن جا می‌گذرد زیر چشم بدارد . مثلاً شعر بلند «خشكسالی در مغان» كه در حقیقت كتاب گویایی از حوادث سال‌های اخیر وطنش است.

در این تابلوها‌ی حقیقی و مهیج، شاعر همیشه امیدوار است و ایمانی سخت به امید، صبر، تحمل و ساهری دارد و امید را «شراب كهنه‌ای می‌داند كه اگر آن را به این جهان تاریك راه نبود، كسی به دنبال چشمه‌ی زندگی نمی‌گشت و مرگ، آواز نشاط را در گلو خفه می‌كرد».

امید اگر بو قارانلیق جاهاندا اولمازسا،

كیم آختاراردی حیاتین شفقلی چشمه‌سینی؟

حیاتین عشقی اگر اولماسایدی خاطرده،

اؤلوم كسه‌ردی ‌سئوینجین گؤزل وشن سسینی.

این شاعر امیدوار كه به درجه‌ی لیاقت و ارزش خود وقوف كامل دارد، پیوسته از این که او را از مردمش جدا كرده‌اند و مجال و امكان به جا نگذاشته‌اند كه مردم او را از نزدیك لمس كنند، می‌نالد و در این «انزوا» از شخصیت خود دفاع می‌كند. در شعر بلند «به خواجه حافظ شیرازی» چنین می‌گوید:

لذت دویماز كور اولانلار گؤزه‌لدن،

اؤلولره تاپار عجم ازلدن ...

مزارلیقدیر بو یئر، ایتلر هوره‌رلر،

صنعتكاری ‌سورگونلره سوره‌رلر.

شاعرلری زندانلارا آتارلار،

سولارینا آجی زه‌هر قاتارلار.

اونلار اوچون سونرا توربه تیكرلر،

بسله‌یرلر اوندا گؤی ‌اوت، گول چیچك.

ترجمه: ... كوران چه لذتی از زیبا‌رویان درك خواهند كرد؟ و عجبا كه عجم از اوّل مرده‌پرست است! این جا یك گورستان است، هنرمند را نفی بلد می‌كنند ... شاعران را به محبس‌ها می‌اندازند، زندگی را بر آنان تنگ می‌سازند و پس از مرگش، كاخ بر مزارش پی می‌افكنند، و در اطراف آن گل و سنبل و گیاه می‌كارند!...

این انزوا و ناآشنا ماندن چنین شاعری را در چه باید جست؟ بی‌شبهه در محیطی كه شاعرانی قافیه‌ساز آن چنانی پرورده است كه روی مجموعه‌های «شعر»ی‌شان كلمه‌ی «چاپ بیست و چندم» به چشم می‌خورد، دلقكانی كه در پی نام و نان، در خدمت این و آن درمی‌آیند و این منفذ تنگ‌چشمی‌شان و تاری كه دورشان تنیده شده است و محبوسیت‌هایی كه در مقیاس‌های تنگِ محیطشان به چشم می‌خورد، باعث می‌آید كه چندین منزل خود را از شاعری كه تار و پود هنرش متعلق به خلق است، عقب ببینند.

ساهر با چشم‌های تیزبین خود، شاهد این قیافه‌های كاذب و دروغین است. او از میان آثار شاعران معاصر آذربایجان به خصوص به «حیدربابایا سلام» سروده‌ی محمد حسین شهریار توجهی خاص دارد.

شاعر، چند شعر و منظومه‌ی بلند در وزن و پاسخ منظومه‌ی فوق ساخته و طنزی قوی در آن‌ها به كار گرفته است. مثلاً در «حوادث دهكده‌ی ما»، «خاطرات مكتب»، «نامه‌ی منظوم» و غیره كه در آن‌ها مانند دیگر جاها، مستقیماً از كسی یا چیزی بد نمی‌گوید بلكه با قدرت ویژه‌ی خود چهره‌ی واقعی هر چیز و هر كس را می‌نمایاند و خواننده را به تفكر و استنتاج وامیدارد.

در منظومه‌ی بلند «نامه‌ی منظوم» دست سراینده‌ی «حیدر بابا» را می‌گیرد و سرزمینش را ده به ده و كوی به كوی می‌گرداند. او را در زمستان، بهار، تابستان و پائیز می‌برد به دهكده‌ها كه از نزدیك، زندگی مشقت ‌بار مردم را لمس كند. «دهكده‌هایی كه در طویله‌ها دختران جوان، بیمار افتاده و خفته‌اند، در كنار تنورها عروسان جوان با رنگ زرد در رخسارشان به سرخی آتش خیره می‌شوند. در سرچشمه‌ها، زنان از خانه رانده شده، اشك بر گونه می‌سایند. دهكده‌هایی كه در كنار مسجدهای زرنگارش، دخمه‌های سیاه و دودگرفته و پست جلوه‌گرند. مردمش تابستان‌ها در كشتزارها جان می‌كنند و زمستان‌ها از سرما تلف می‌شوند و منصور خان‌های پولداری كه شاعر خشكنابی به ستایش او برخاسته است، اندك دارایی فرزندان آنان را هم از دستشان می‌گیرند و مساجدی با فضای روشن بنا می‌كنند.»

زبان این قهرمان شعر امروز ترکی آذری گاهی چنان گیرا و جذاب و سرشار از تشبیهات و توصیفات بدیع و زیبا و ملهم از طبیعت ملموس است كه عنان از كف دل خواننده می‌رباید. زیرا در این موارد شاعر، كلمات را به گونه‌ای در قالب‌ها می‌ریزد كه حرفی و كلمه‌ای كم و زیاد به چشم نمی‌خورد.

مثلا جایی مادر خود را چنین توصیف می‌كند:[6]

آنام منیم اورتا بویلو بیر خانیم،

سیاه ساچلی «بایات» سویلو بیر خانیم،

دئیه‌ر - گولر، هایلی- هویلو بیر خانیم.

زنجیره‌لی كوله‌جه‌لر گئیه‌ردی،

«نوش آفرین» ناغیلی‌نین دئیه‌ردی.

 

هر سؤز باشی خومار باخیب گولردی،

زلفو تؤكوب، باشین آستا دیه‌ردی،

قیش گئجه‌سی بایاتیلار سؤیلردی،

روحا اوخشار این جا سسی واریدی،

كؤنولونده شعر هوسی واریدی.

 

آنا دیر كی یاردیم ائده‌ر شاعره،

ناققیش وورار سویوق- قارا بیر یئره،

الهام وئره‌ن بلكه اودور ساهره،

آنالارین قوجاقلاری جنّت دیر،

بو دونیادا دوغما آنا نعمتدیر.

این سه خط در منظومه‌ی بسیار زیبای «خاطرات مكتب» قرار دارد كه در جایی از آن باز به تلویح و طنز خطاب به شاعر «حیدر بابا» چنین می‌گوید:

من اؤزومدن داستان دئمك ایسته‌مم،

قضو- قدر، چرخی- فلك ایسته‌مم!

دوشمانلاردان یاردیم- دیلك ایسته‌مم . . .

بیر شاعرم «گئجه‌لری یاتمایان»،

اؤز شعرینی قیزیل پولا ساتمایان.

ترجمه: من از خود داستان نمی‌بافم، و به قضا و قدر و چرخ و فلك هم باور ندارم و به در دشمنان به گدایی نمی‌روم و از آنان یاری نمی‌جویم ... شاعری هستم شب زنده‌دار كه شعر خود را به پول سیاه نمی‌فروشم.

در جای دیگری از همین منظومه، از شعر نوی فارسی سخن می‌گوید و پاسداران آن را سخت محترم می‌دارد:

یئنی شئعیر بار وئره‌ركن خزاندا،

خراساندا، اصفهاندا، تهراندا.

آنماز اونو كیمسه بوتون ایراندا.

كیمسه اونا مرمر توربه تیكدیرمز!

توپراغینی قوجاقلاماز یاشیل «رز».

ترجمه:‌ شعر نو، به هنگام خزان در خراسان، اصفهان و تهران بارور می‌شد. اما در تمام ایران كسی آن را درنمی‌یافت. هیچ كس گور او (اشاره به نام « تقی رفعت» كه در بندهای پیشین آمده است) را به مرمر مفروش نمی‌كند و بر سر مزارش «رز» نمی‌كارد!

به هر انجام، ادبیات امروز ما ساهر را درخشان‌ترین چهره‌ی خود شناخته است. بی‌گمان او سال‌های درازی هم خواهد زیست و زبان و ادبیات ترکی آذری را غنا خواهد بخشید و شاعران جوانمان را دستگیر خواهد بود كه روزهای آفتابی و درخشان و سرشاری برای مردم سرزمین خود بینند.

 



[1] اصلینده: عثمانلی‌.

[2] اصلینده: غوغا.

[3] اصلینده: عثمانلی‌لاریز.

[4] تورک شاعرلری اوچون «نمونه‌های ادبیات منظوم تورک» کتابینا باخین. آوروپا شاعرلری‌نین ترجمه‌لری ایسه «اساطیر» و «اشعار برگزیده»ده گؤرمک اولار.

[5] حساب زبان ترکی و فارسي كه اولي از گروه زبان‌هاي پيوندي و دومي از دسته‌ي زبان‌هاي تركيبي است، از هم جداست و بنابراين، جمله‌ي اخير نبايد اين توهم را ايجاد كند كه مثلاً نگارنده عقيده دارد كه قالب‌هاي كلاسيك نمي‌بايست در «شعر امروز فارسي» كنار مي‌رفت. زيرا شعر نوي آذري خصوصياتي ديگر دارد و شعر امروز فارسي ويژگي‌هايي ديگر.

[6] كؤشن، ص 85.

آذربایجان توپونیملرینین کوک آراشدیرماسی ،آتروپاتکان می یوخسا آزربایجان می؟

دکتر فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

 

 

 

 

 

دونیانین بوتون مدنیتلری اوغوز مدنیتینین بازاسیندا یارانیب...

اوغوز مدنیتینی آنلامادان تورکلوگو- تورانی دا آنلاماق اولمور... اوغوز مدنیتینی آنلاماق اوچون معاصر تاریخ کیتابلاری یئتمیر... اونلار دؤولتلرین دینلرین تاریخینی تحریف اولونموش شکیلده بئیینلره گئیدیریبلر... اوغوز مدنیتی ائله بیر دریادیر کی معاصر علم مدنیت و دینلر اونون هئچ کیچیک بیر میثلینی تشکیل ائتمیر.... معاصر علم یالان اوزرینده قورولوب... سبب ایسه اوندان عبارتدیر کی مین ایللرله اوغوز مدنیتی خالقدان گیزلدیلیب...."

بو اوغوزشوناسین البتده بعضی نظریه لری و فیکیرلری دونیا خالقلارینین ائتنوگئنئزیاسی ایله اویغون گلمیر اؤزللیکله ده بو کونوسو کی دئییر:...بوتون خالقلارین میللتلرین کؤکو بیردیر - اوغوز... دونیادا اوغوز اولمایان بیر میللت یوخدور. 53 بیزجه منطیقی فیکیر بو اولا بیلر کی ایلک گوندن چئشیتلی سویلاردا و رنگلرده و دیللرده دونیا خالقلاری یئر اوزونده وار ایمیش و چوخ بدوی و تام وحشیلیکله موختلیف بؤلگه لرده و قورولوقلاردا یاشیییرمیشلار. آرتیق اوغوز گؤیدن ،باشقا بیر پلانئت دن (تک باشینا یا بیر ائکیپ اولاراق) یئره ائننده ، یئردکی اینسان گروپلارینی یوخلامیش و ان زکی سینی و هوشلو-باشلیسینی سئچیب لازیم اولان و گره کن پلانلاری او خالقین اَلی له پیاده ائتمک ایسته میشدیر و بو سئچیلمیش ، بَیَنیلمیش و آپاریجیلیق شرایطینه مالیک اولان و لاییق گؤرونن خالق ، تورک لرین اولو اجدادی ساییلان ایلکین تورک لر یا تور-لار (تور.اوقلار=تور نسلی) و باشقا آدلا دئسک "پروتورکلر" اولموشلار و ائله بو سببدن ده بو تورکلره "اوغوز تورکلری" دئییبلر و تاریخده ده آز-چوخ ایزی-توزو قالیر . یاخشی اگر بئله دئییلسه ، اوندا نه یاخشی باشقا خالقلارین ائتنیک آدلارینین ترکیبینده بو "اوغوز" بیرلشمه سی یوخدور و گؤرونمه ییبدیر.

بو اوغوزشوناس تورک آدینی آچیقلایارکن اونون ائتیمولوگیاسینی بئله یازیر : ... تورک-توران سؤزو اؤزو ده تور =بوغا=اؤکوز سؤزوندن یارانیب آنلامی دا یئنه ده اوغوز دئمکدیر... من تورکم اما بابالاریم اوغوزدور...54

حالبوکی "تورک" سؤزو اصلینده "تور" Tur/"تور"Tür+"اوق"uq/"اوک"uk = تور.اوق Tur.uq// تور.اوک Tur.ukدئمکدیر وآنلامی دا "تور نسلی" دئمکدیر. توران سؤزو ایسه "تور" Tur+ "آن" An= تورلار ، تور//تورک طایفالاری دئمکدیر. تورلار یا تورکلر آسیادان باشقا،دونیانین دیگر بیر بؤلگه لرینه ده کؤچ ائدیب مسکونلاشیبلار و او سیرادان آوروپانین بیر چوخ بؤلگه لرینی اؤزلرینه یورد سئچیبلر. مثال اوچون ائتروسکلاری آد آپارماق اولار. ائتروسک ائتنونیمی اصلینده "ائ E.تورTur.اوسus.اوکuk "دئمکدیر. بو ائتنونیمده ائE=ائوev ،تورTur= ائتنوس آدی ، اوسus= اودod،گونشgünəş/ جمع بیلدیرن شکیلچی ، اوکuk =نسیل،ائولادوسُوی دئمکدیر."اوس" us سؤزونو ائتنوسلارین سونلوغوندا اولان جمع شکیلچیسی "اود"ud//"اوت"ut حساب ائتسک، دئیه بیله ریک "اود"ud شکیلچینین "د"d سسی "ز"zیا چئویریلیب و "ز"zدا، "س"sیا چئویریلیب: اوتut// اودud ----< اوزuz ----< اوسus . ائتروسک آدینی آتروسک Atruskو اوتروسک Otruskکیمی ده برپا ائتمک اولار .بئله حالدا دئیه بیله ریک بو ائتنونیمین بیرینجی کومپونئنتی «ائتر»Etr اصلینده قدیم تورکجه «اودیرodir/اوتیرotir» سؤزونون قیسسالمیش واریانتیدیر و آنلامی «اود یئری» ،«اود یوردو»،«اود ساخلانیلان یئر»،«آتشگه» و «آتشکده» دئمکدیر. بو ائتنوس آدینین ایکینجی کومپونئنتی «اوسکusk» ایسه ،اصلینده «اوس»us (=ایشیق،نور،ضیا) و «اوک»uk(=اوق،اوخ،ذَکر،ارککلیک آلتی)سؤزلرین بیرلشمهسینین ساده لنمیشی و قیسسالمیشیدیر ،یعنی اصلینده us.uk»»،«us.ok»و یا «us.oq» فورماسیندا اولوب و «اوسک» uskاونون قیسسالمیش فورمانتیدیر و بوتؤولوکده آنلامی «اوغول»،«ائولاد» و «جوجوق» دئمَکدیر.بو تئرمین و سؤز ایندی ده هَمَن آنلامدا ،آذربایجان خالقینین دیلینده ایشلَک بیر سؤز و تئرمیندیر .

آذربایجان تورک خالقینین دیلینده بو تئرمین و سؤز «اوشاق» فورمانتیندا ایشلَنمکده دیر و هَمَن کئچمیشده کی اصیل آنلامینی ،یعنی «چوجوق»،«یئنی یئتمه»،«ائولاد» و «اوغول» آنلاملارینی داشیماقدادیر. اوس.اوک  us.uk---< اوس.اُک us.ok---< اوس.آک us.ak---< اوش.آک uş.ak ---> اوش.آق uş.aq// اوشاقuşaq.  بو حالدا بیز بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی «ائتروسک» ائتنونیمینین آنلامی  «اود اوشاغی»،«اود بالاسی» ، «اود اوغلو»،«اودلار یوردونون ائولادی» ،و داها دوغروسو و دوزگونو «آذر اوغلو» و«آذر ائولادی» دئمکدیر.

 بیزه گؤره دیگر بیر گوجلو وئرسیایا گؤره ،ائتروسک آدی اصلینده"اُوتروک" کیمی برپا ائتمه لییک ."اُتروک" اصلینده ایکی قدیم تورک سؤزو "اود" (=آتش) و "اوروک" (=نسیل،سُوی،طایفا)سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش آددیر و آنلامی "اود نسلی" دئمکدیر. دیگر گوجلو احتیمال بو کی بو ائتنوسون آدی اصلینده "اوت.روز.اوک" کیمی برپا ائدک کی بو حالدا اوت//اود =آتش آنلامیندا ، روز(اورود)= گون//گونش آنلامیندا و "اوک" ایسه نسیل،سوی،طایفه آنلامیندا اولار و کوللیتده بو ائتنوسون آدی "اود و گونش نسلی " دئمکدیر کی بو دا تورکلردن (چوخ گوجلو احتیمالا گؤره آذر نسلی) باشقا کیمسه دئییل. بورادا یئری گلمیشکن قئید ائتمه لییک کی روز(= گونش) سؤزو هامینین ساندیغینین عکسی اولاراق فارسجا سؤز دئییل. ظاهرده فارسجا گؤرونن سؤز اصلینده تورکجه "اور.اود" Or.ud سؤزونون فونئتیک واریانتیدیر و تورکجه اولان "اور"or (چیرتداما/ گونون وورماسی) + اوز uz/ اوت ut/ اود ud(گونش/اود/ زامانین کئچمهسی) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیشدیر و آنلامی "گونون وورماسی" یا "گوندوز" ،"گونش // گون" دئمکدیر.ائتروسکلارین مدنیتینین کؤکو تورک اویگارلیغیندا یاتیب و اونلارین واسطه سیله تورک مدنیتی روم-ایتالیا بؤلگهسینه آپاریلیب. ائتروسکلارین و باشقا تورک طایفهلارینین آوروپا اویگارلیغینا  تاثیری دانیلمازدیر.

 آوروپا بو حقیقتی دوشونمک ایسته میر و آوروپاداکی مدنیتین کؤکونو باشقا یئرلرده آختاریر.بو کؤکو دوشونمک و حقیقی عنواندا آختاریب تاپماق اوچون گره ک دیر تورکون تاریخینه ،دیلینه ،کولتور ، مدنیت و میفولوگیاسینا دریندن بیلمک و موسَللَت اولماق لازیمدیر. آوروپا تدقیقاتچیلاری و آراشدیریجیلاری بو شرطی یئرینه یئتیرمه لیدیلر،یوخسا تاریخین سوسوز چؤلونده آوارا و سرگردان قالاجاقلار و اؤز باشلارینا فیرلاناجاقلار و بیر چیخیش یول تاپمایاجاقلار.تاریخ مسئله سینده تدقیقات آپارما ،جورأت ، جسارت و هئچ بیر طرفکئشلیک و کین آختارمادان گرچکلری قبول ائتمک گره کیر.

 تاریخه آتدیم باسان آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورکون دیل،تاریخ و مدنیتیندن باشقا، یوخاریداکی شرطی ده قبول ائده ندن سونرا ،تاریخ صحنه سینه آتلیم آتا بیلر ، یوخسا کین-کودورت ساخلاماق ، نیفرت و کئچمیشده تورک اؤنونده یئنیلدیکلرینین آجیقلارینی ساخلاماقلا، دوزگون نتیجه یه چاتمایاجاقلار و تاریخین اؤنونده هرزامان اوزو قارالیقدان باشقا، بیر نصیبلری اولمایاجاقدیر. آوروپالیلار تورک دیلینین چئشیتلی لهجه لرینی بیلمه دن ، تاریخی اولایلاری آچیکلاماغا حاقلاری یوخدور. آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینی آوروپا تاریخینین دوگونلری و گیزلرینی آچماقدا ، نه قدر اؤنملی اولدوغونو بیلدیگینه رغمن ، اونو پوکوب قویوب بیر قیراغا و گؤرمکده ایسته میر و بونون قارشیسیندا باشلاییبلار 1500 ایللیک تورکه قارشی، اولان کین-کودورَتین بئجرتمه سینه اونلار بو حقیقته کی تورک دیلی ، کولتورو ، مدنیتی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین آوروپا مدنیتینین گیزلرینی آچماقدا یئگانه قورتولوش یول اولدوغونا چاتیبلار،اما چون بو دیل و مدنیتین اوزونده "تورک محصولو و استحصالی "یازیلیبدیر، گره ک دیر توللایاسان بیر کنارا. آوروپا 1780 ایللرینده ائتروسک لار تاپیلاندان سونرا اونلارین یازیلارینی اوخوماقدان و کؤکونو تاپماقدان عاجیز قالدیلار و تورکه ، اونون تاریخینه ،دیلینه مراجعت ائتمه دن ، ائتروسک دیلینین اؤلو بیر دیل و اؤلو بیر نسله عایید اولدوغونو نظر وئردیلر. آوروپا تاریخشوناسلیغی و عالیملری بو دیلین اییه سینین کیم اولدوغو حاقدا هر بیر یئره و هر بیر کسه مراجعت ائتدیلر، و هر کسه گومانلاری  گئدیردی ، یالنیز تورکدن باشقا. آوروپالیلار بو یازیلارین (کی اوخوماقیندان عاجیز ایدیلر) دیلینین کؤکونو بوتون دیللرده آختارمیشدیلار یالنیز تورک دیلیندن باشقا. و سوندا بوتون چالیشدیقلاری پوچا چیخیب بیر دوزگون سونوج الده ائتمه دیلر و بو یازیلاری گاهدان بیر دیله منسوب ائدیردیلر.

آوروپا چالیشیردی کی بو یازیلاری سانسکریت ، لاتین و اَن باشلیجادا قدیم یونان دیلی اساسیندا اوخویوب آچیکلاسین و لَژلیکدن ایستمهدیلر بو حقیقتی قبول ائتسینلر کی بو دیللرین بشر مدنیتی باخیمیندان ،تاپدیقلاری یازیلارا گؤره ،چوخ جاوان و یاشسیزدیر و اَن اؤنملیسی بو کی یازی ییه سینین آدینی چکندن سونرا دا، اؤزلرینی کارلیغا ووردولار.آوروپا گونون گون اورتا چاغیندا ، گؤز گؤره سی و آچیق آشکارا ائرادان (میلاددان) 600 ایل قاباق ، یوناندا یاشامیش و مسکون "پئلاسگ" Plasegآدلی تورک خالقینین یازیلارینی دانماق ایسته ییر و اونلاری ائتروسک تورکلرینه باغلی اولدوغونو قبول ائتمَک ایسته میر.

 آوروپا تدقیقاتچیلاری چوخلو یازی تاپینتیلارینین اوخوماسیندان عاجیز قالیب و سونرا دئییرلر کی بو یازیلارین سؤزلرینین کؤکو و منشایی بَللی دئییل ، او سیرادان فرانسالی دیلچی و فیلولوگیا عالیمی "آندرئ مارتینئت"یAndre Martinet  آد آپارماق اولار کی ائتروسک کؤکنلی "پلاسئگ"لرین یازیسیندان باش چیخارتمادیقدا، دئییر کی کلمه نین کؤکو بللی دئییل. سبب ده بودور کی بو سؤزلرین پئلاسئگ تورکلرینه عایید اولدوغونو بیلمه ییرلر و بورادان تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین ،آوروپا عالیملری طرفیندن اؤیرنمه سی اهممیتینی ،آوروپادا تاپیلمیش قدیم یازیلاری اوخوماق  حاقدا ،باشا دوشمک اولار.

 آوروپا اوشاق سایاغی لژلیگیندن ال چکن دئییل و تاریخین بوتون باشقا ساحه لرینده بو آنتی-تورک یولو توتوب داوام ائتمکدهدیر و حتی تاریخی گئرچکلرین قارشیسیندا اوتانیب-قیزارماقدان و باش آلچاق اولماقدان دا ،قورخوسو یوخدور و چَکینمیر و هر اوتانجی گؤزونون اؤنونه آلیبدیر . آوروپا ،تورک دن قالما اود کولتونو ده کؤکدن ،قدیم یونانا باغلاییر ،و حتی اؤلو یاندیرما دب و دینی عادت-عنعنه نی ، کورقانلاری دا قدیم یونانا باغلاییب،منسوب ائدیر و کورقان سؤزونو ده روسجا سؤز بیلیر و بونونلا چالیشیرلار کی تدقیقاتلارینی بیر هیند-آوروپا دیلی اساسیندا گؤسترمیش اولسونلار و ائله بو اساسدا دا تورک سویلو هیتیتلری (هئتلری) چونکی کورقانلارلا اود مدنیتیله باغلیدیلار و کورقان دا (اؤز دئدیکلرینه گؤره)بیر روسجا سؤزدور، هیند-آوروپالی دیللی خالق کیمی تانیددیریرلار.

حالبوکی کورقانین تورکلرده یارانما تاریخی ایله روسلارین تاریخده پئیدا اولمالارینین آراسیندا ،ان آزی 8000 ایل فاصیله وار. باتی و آوروپانین اؤز تاپدیغی یازیلارینین اوخونولمادیغی دوگونو و او یازیلارین کؤک آراشتیرماسیندا عاجیز قالماسی ، آوروپانین سهو تدقیقات و آراشدیرما سیستئمیندن ایرهلی گلیر. بیزیم اؤز سویداش تدقیقاتچیلاریمیز دا اونلارین زَوزَدیکلرینه ایناناراق و اویاراق ، بیلمه دن سویو اونلارین دییرمانینا آخیدیرلار و تورکون دیلی و یازیسینین تاریخینی ائرادان سونرا 800 جی ایله چیخاردیرلار ، حالبوکی تاریخچی "حالوک ترجان"-ین دئدیگینه گؤره ، روس عالیملرینین (تورکلرین زاغالاردا و کؤهوللرده داشلار اوزه رینده جیزدیقلاری رسملی خطلرین) "کاربون 14" تئستی ایله ائرادان اؤنجه 12000 و بعضیسینی ده 14000 ایل یاشلاری اولدوغونو اثبات ائدیبلر54. باخین آرادا اولان فرقه . 1200 ایل یاش هارا ،  16000 ایل یاش هارا ؟! بو 12000 ایل و 14000 ایل ائرادان اؤنجه یاش قیدمَتینی، تورک دیلی و یازی خطّینه مالیک اولدوغونو بیز دئمیریک ، بونو روس عالیملری ثبوت ائدیب دئییرلر.

 دا بونا نه سؤز وار ؟ آوروپا و باتی آنجاق گوجونو وئریب بو مسئله یه کی دونیا خالقلارینین بئیینلرینه یئریتسین کی تورکلر کؤچَری و چادیرلاردا یاشایان بیر خالق اولوب و اونون مدنیتی اولا بیلمز و بونو دئمیر کی تورکلر باشقا یوردلارا کؤچ ائدیبلر ، اما "کؤچری یاشاییشلی" بیر خالق اولماییبدیر.

تورکلر اؤز کؤچلریله آسیادان اؤز یوردلارینی ترک ائده رکن ، یازی خطّی و مدنیت صاحبی ایدیلر.

 بونلار زنگین مدنیتی اؤزلریله آسیادان ، تالاس وادیسی و قیرقیزیستاندان یولا دوشوب "سوئیس"(شئوئتساریا) آلپ داغلاریندا مسکونلاشدیلار.

 بو مُهاجیرلر (کؤچ ائده نلر) همن قدیم تورکلرین اولو اجدادی پروتورکلر ایدیلر ،نه کؤچَری و چؤللرده چادیرلاردا یاشایان خالق ، نئجه کی چاغداش و معاصر دؤورده آوروپا و آمئرکایا گئدیب مسکونلاشان تورکلر ده ،مهاجیردیلر یعنی کؤچ ائدیبلر ،نه کؤچری یاشایان تورکلردیلر.

بونلاردان بیری یوخدو سوروشا کی گؤرهسن تورکیستاندا (غربی-شرقی) و آذربایجاندا بیر بؤیله تاریخی و یاشلاری 3-4 مین ایلی آشان شهرلری،چادیردا یاشایان کؤچری چوبانلار دوزلدیبدیرمی؟ ! بؤیوک تورک تاریخچی و یازاری حالوک ترجان گؤزل شکیلده آوروپالیلارین حیله لی و مَکیرلی سیاستلرینی تورکیستان حاققیندا آچیقلایارکن قئید ائدیر کی آوروپا و باتینین شرق و شرق شوناسلیق علملرینین  عالیملری و تاریخچیلرینین مهارتی و باجاریقلاری اوجوباتیندان ،خزردن چینه قده ر اوزانان تورک اراضیسینین تورکیستان آدینین سیلینمه سینه تامام اولدو و بو خیانتلی و تاریخی سوچ ایشلَمه لریله تورکیستانین ایکی یئره بؤلونمه سینه سبب اولدولار و سونرادا اؤز منافئعینی قوروماق اوچون چئشیتلی ائتنیک گروپلار یاراتماغا باشلادیلار.

 (اؤزبک،قازاق،قیرقیز،تورکمن...) و بو ایش ایله بو ایکی یه بؤلونموش اراضینین چین و روس طرفیندن غصب و ایشقال اولونماسینا سبب اولدولار 55. تاریخ بویو تورکون بیر نومره لی دوشمانی اولان روسلار، غربی تورکیستاندا ،تورکیستان آدینین بو نهنگ اراضیدن سیلینمه سی اوچون و او آددان هئچ بیر اثر و نیشانه قالماسین دئیه ، و عینی حالدا تورک تاریخی ،دیلی ، و مدنیتیندن آد گئتمه سین دئیه تورکیستان آدینی ،"اورتا آسیا" آدی ایله دییشدیردی و زامان سوره سینده هامی بو اویدورما، قوندارما و ساختا آدا، عادت و وردیش ائلهدی و بو آد یئرینه دوشدو و ایندی هامی بو آدی اؤز اصل و حقیقی "تورکیستان" آدیندا یوخ ، بلکی ده روسون قوندارما و ساختا "اورتا آسیا" آدی ایله تانیییر. بئلهلیکله آنتی-تورک روسون بو حربه و فندی ایله "تورکیستان" آدی و "تورک" آدی آغیزلاردان دوشدو ،سیلیندی و بو شرایط ده بو آدین سیلینمهسیله ،دا بوندان بئله تورک تاریخینین ردّ و اینکار ائدیلمه سی و تاریخده اونون کولتورو، مدنیتی و تاریخینین  اولمادیغی ادعانی یوروتمک و ذئهینلرده یئرلشدیریلمه سی چوخ راحات اولدو و بو حیله لرله ،بو تورک خالقینین اَن آزی 16000 ایللیک تاریخینین ایستاژینی ائرادان.اؤنجه 3- جو یوزایللییه یئندیردیلر و بئله لیکله دونیایا گؤستردیلر کی تورکون تاریخی چوخ گنج و یئنی آیاق توتموش بیر تاریخدیر و روسلار بئله گؤستردیلر کی گویا بیر زامانلار تورکیستان دئییلن اراضیلرده هئچ تورک اولماییبدیر.

 عینی حالدا تورکون تاریخا قدّار دوشمانی اولان چین ده روسلار کیمی عمل ائتدی و روسلارین غربی تورکیستانین باشینا گتیردیگی بلانی دا ،اونلار شرقی تورکیستانین باشینا گتیردیلر و بیر آز مدت ایشقالدان سونرا شرقی تورکیستان آدینی گؤتوردولر و اونون یئرینه چین تورکیستانی و سونرا "سین کیانگ" و اَن سوندا دا "سینجان" آدینا چئویردیلر. بو جینایتلرین قارشیسیندا بوتون تاریخچیلر سوسدولار و هئچ بیر رئاکسیا گؤسترمه دیلر و حَتدا اؤز سویداش تاریخچیلریمیز بئله بو جینایتلی پروسئسی قبول ائتدیلر و حَتدا درسلیک و تاریخ کیتابلاریندا دا، اونلارین دئدیکلرینی و ایسته دیکلرینی یئرلشدیردیلر.

چین آنتی-تورک حاکمیتی بئله لیکله ایسته دیگینی یعنی «شرقی تورکیستان دئدیگیمیز خالقین تاریخی گویا چین مدنیتی ایله باشلانیر» ایدئیاسینی ،یوروتمک ایسته دی. آنتی-تورک روسلار، ایلکین تورکلرین(پروتورکلرین) تاریخ و مدنیتینی  ایسکیتلر (ساکالار) اونا داخیل اولاراق ، چوخ سَرت و شدّتله رد ائدیرلر و حَتدا باتی و آوروپا عالیملرینین ادعالارینا، محض اَلی-قُولو باغلی تسلیم اولان بیزیم اؤز سویداش تورک مؤلفلریمیز ده ،آغری وئریجی و عذاب وئریجی دیر.  اونلار، آوروپالی عالیملرین دئدیگینین پئشیندن گئدیرلر و اونلارین دئدیگی سؤزلر و نظریهلری آیه ی قوران بیلیرلر. روسلارین تورک و تورکیستان حاقیندا اولان ادعالاری ،اونلارین ایندیکی روسسیا اراضیسینه 9-جو یوزایللیکده کؤچ و موهاجیرت ائتدیکلری کیمی بیر او قدر غئیر-ی علمی و غئیر-ی رئالدیر. روسلارین کیریل الیفباسینین کؤکو ایلکین تورکلرین تاریخ و مدنیتینده بولونور و تورکون زنگین خزینهسیندن گؤتوروب یارارلانیبلار و بو حقیقتی گیزلتمک اوچون باشلادیلار "تورک-روس" آدیندا بیر یئنی سوی یاراتماغا. دی اِن آ  تئستلری ائتدیلر و اؤزلرینی تورکیستانین ایلکین خالقلاری عونوانیندا گؤسترمک اوچون ،اولماسین ایشلره،تئستلره و قالماسین اویونلارا ،اَل آتدیلار ، اما بیر یئره چاتدیرا بیلمه دیلر.

  آوروپالیلار دا آنادولودا بو اویونا اَل آتدیلار و تورکلری آنادولویا سونرادان گلمه سینی ایثباتلاماک اوچون دی اِن آ  تئستی یاپدیلار و چوخ حیرت ائدیجی عکس جاواب و سونوجا چاتدیلار و اونلارین اومدوغونون عکسی اولاراق سونوج اولدو و اونلارین دا روسلار کیمی اوخلاری داشا دَیدی. آوروپا بو تئستلر و آنالیزلر اساسیندا ، آنادولودا یونانلارین ایزینی آختارماق و پئشینده ایدی ،اما عکسینه یئرلی تورکه آیید اولدوغونو گؤردو.

تورک عالیمی حالوک ترجان بو حاقدا دئییر کی باتی و آوروپا "تورک" آدینی چکمه مَک و دیله گتیرمه مک اوچون ، "تورک" آدی و سؤزونو ایشلتمَکدن ایمتیناع ائدهرک ، "تورکیک" دئییب چاغیریر و بو سؤزون آنلامی یعنی "تورک واری" ، "تورکه سایاق" ،"تورکه اوخشار" ،"تورکه بنزر"دیر و بئله دئمکله بیر-باشا آچیق-آشکار تورک دئمکدن جانینی قورتاریر و بیر قاچاق یولو بولور و عینی حالدا بو عملی ایله آنادولو و دیگر تورکلر آراسیندا آیریلیق، تفرقه و سویوقلوق سالیر ،اَلبت ده باشقا دولایی یولو ایله ، سیم آلتدان سو یئریده رک. بیر باشقا تاخما و قوندارما آد دا آوروپا و باتی ،تورک خالقینین تفرقه و پراکندهلیگی اوچون ده اؤزوندَن یارادیب و او دا "آزیانیک" (آسیانیک) تئرمینیدیر و "آسیالی" آنلامینی وئریر و بَللی دئییل هاچان بو تئرمینی یاراتدیلار.هدف و آماج بودور کی تورکو تکجه زاماندا یوخ ،بلکی ده مکاندا دا سیخیشدیریب و بیر بللی اولمایان جوغرافیادا گؤزدن و ذئهینلردن ایتیرسینلر.

 اونلار اؤزلری بیلمه دن تورکلرله شومئرلری بیر-بیرینه باغلاییب دوگونله ییبلر ، چونکی شومئرلره ده آزیانیک دئییرلر. آنادولو یئرلی تورکونون نئچه مین ایللیک ایستاژی (سابیقه سی)اولاراق ،اونا دئییرلر : سن اورتا آسیادان گلیبسن ، ائله ایسه قاییت اؤز یئرینه"  و اونون قاچاغینی سالماق ایسته ییرلر و ائله داورانیرلار کی دئیه سن آنادولونون میلکی سندی اونلارین(آوروپا) آدینادیر و بونونلا اگر بیر یئرآلتی تورک اثرینی گؤسترمک ایستَرسن ، تئز اونا بیر "18-جی عصر آسیا مینوره" اِتیکئتینی اوزرینه یاپیشدیراجاق ، یعنی "18-جی عصر کیچیک آسیا اثری" و بئله لیکله ده تورکون آنادولودا اولماغینی اینکار و رد ائدیر. گاهدان دا یئری گلنده تورک آدینین یئرینه موسلمان کلمهسینی کوللانیر و یازیلاریندا یازیرلار کی مثال اوچون :"سمرقند ، تورفان و یارکندده موسلمانلار مسکوندولار" ، "اورتا آسیا موسلمانلاری" ، "بولغار موسلمانلاری" ،"یونان موسلمانلاری" و بئله لیکله ده بورادا بو دفعه موسلمان آدینا سیغینیرلار تا کی "تورک" سؤزونو آغزیندا رسما ایفا ائتمه سین دئیه. ایندی اونلاردان سوروشماق لازیمدیر کی بو حسابلا خریستیان تورکلری ، یهودی تورکلری و بودیست تورکلری نئجه اولاجاق ؟ اونلاری نئجه چاغیراجاقسینیز ؟ آوروپا قیرقیزیستانا "موسلمان ساکینلی قیرقیزیستان" دئییر و بو موسلمان آدی وئرمکله آماجی تورکون کیملیگینی موسلمانچیلیق و ایسلام دینی عونوانی آلتیندا رنگسیز گؤسترمک و عرب-ایسلام کولتور و مدنیتینده اَریتمک و دین آدینی ،تورک آدیندان قاباریق گؤسترمکدیر ،اما اؤزلریندن سؤز گئدنده ،اؤز اؤلکه آدلارینی دینی گؤروشلر اساسیندا گروپلاشدیرمیرلار و مثال اوچون یونانا "ائگه اورتودوکس جمهوریتی"و یا ایتالیا`یا "مئدیتئرانه کاتولیک جمهوریتی" و یاخود آلمانیا`یا "مرکزی آوروپا پروتئستان جمهوریتی" دئمیرلر.

 دئدی "قوناقلیق خوشدور ، بیر گون بیزده ، بیر گون ده سیزده" . باتی و آوروپا هر بیلدیگینی تورکون محو اولدوغو اوچون و آدینین تاریخدن سیلینمه سی اوچون ائدیر. اورتا آسیا تورکلرینی طایفا و قبیله آدلاری ایله چاغیریر : کازاک، قیرقیز ،تورکمن ، اؤزبک ،اویغور ، چوواش، یاکوت و ... دئییر اما آنادولو تورکلرینه یئتیشنده "اوغوز" آدینی ایشلَتمیر و اونلارا تکجه "تورک" دئییر.

 تورک خالقی آلاسکا-کامچاتکادان توتموش تا آنادولو ، بالکان یاریم آداسی ، یونان ، ایتالیا ، ماجاریستانا قده ر پارچالانیب ، حیصّه-حیصّهیه بؤلونوب ، بوتؤولوکدن چیخاردیلیب و بو یوز تیکهیه پارچالانماغا رغمن تکجه بونلاری قوووشدوران اورتاق نوقطه "تورک دیلی" و "تورک تفککور و دوشونجه سی"دیر               . اورمیه - 31-مای 2014

قایناق   

 1.م.آذرلو،ت.موسوی،ز.یامپولسکی "آذربایجان" لوغتی سؤزو بارهده ،1974،ص. 82

2.یئنه اورادا ،ص. 83

3.یئنه اورادا ، ص. 83

4.یئنه اورادا ، ص. 83

5.ایقرار علیئو ، بیر سیرا ایسکیف-ساک لوغتی پروبلئمی بارهده مولاحیظه                                                                                             6 ر.قوربان ، "آذری"،"آذربایجان"،"آتروپاتئن" سؤزلری حاقیندا آز.اس .اس.ار علملر آکادئمیاسی خبرلری سئریاسی 1968 ،نو 3،ص. 85             

6.م.کاشغری ، دیوان لغات تورک ، تاشکند 1960 ، I--جی جیلد،ص.108

8 – س.د.یئرئمیان ائرمنیستان جوغرافیایا گؤره - ایروان 1963

9 – میر علی سئییدوو ،آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ترجومه:ر.شاوانلی ، اختر نشری ،تبریز 2006 ،ص 26 

10.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 29

11.یئنه اورادا ،ص. 30

12.فیرودین آغاسی اوغلو (جلیلوو) 

13.میر علی سئییدوو گؤستریلن کایناک پ.47-48

14.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلن کایناک ، پ.240

15.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.288 : آنانیکیان ، آرمئنیا ، ائرئ .I  794

16.ژاک. دوشئس  گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287

17.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287 : Markwart ، Wehrot .او.آرانگ ، لئیدئن ، 1938 ، پ.186

18.رشیدالدین فضل الله ، گؤستئریلئن کایناک ، جیلت III ، (آیغاگ سؤزونون ایضاحی) پ.2309

   19-میرجا ، ائلیاده - گؤستئریلئن کایناک                                                                                                   20 قیاس الدین غئیب اللایئو ، ائسکی تورکلئر و ائرمئنیستان ، آذربایجان دؤولت نئشریاتی ، باکو 1992 ،پ.29

21. گ.آ.کاپانسیان ، خایاسا(هایاسا) کولیبئل آرمیان ائرئوان ، 1948 ، پ.163

22. دیاکونوو ، پرئدستوریا آرمیانسکوگو نارودا ، ائرئوان، پ.235

23. قیاس الدین غئیب اللایئو ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.29

24 -Oscar White Muscarella , The Elghth Campaign of Sargon II , Tr.By : Samad Elliyoun , Ahter Yayınevi , Tebriz 2011 , p.27 : Stephan Kroll , Translated Collected Papers With An Introduction 

25.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

26.شئمس  الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

27.، ق.قئیبوللایئو ،آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی ،آذر نشر ،باکی  1994

28.آممیان مارتئللین ،کیئف تاریخی ، 1907،3-جی کیتاب،باشلیق ، ص. 13

29.ب.آ.اولوبابایان ، آلبانیا ،آغوانق و آران یئر آدلاری (ائرمنی دیلینده) ، تاریخی فیلیلوگیا  ژورنالی،1971،نو3،ص. 116

30.لاتیشئو ، قافقاز و ایسکیفیا حاقیندا قدیم یازیچیلارین معلوماتلاری ،1904،جیلد 2، بیرینجی حیسه

31.م.خورئنسکی ، ایروان ، 1961 ، ص. 153 

  32 - ی.یوسیفوو ، آلبانیا و آران آدلاری حاقیندا ، 1961 ،نومره 10 ، ص. 24

33.ا.باکیخانوو ، گولئستان ئ ائرم ، باکی ، 1951 ، ص.20

34.İ.شوپئن ، قافقاز و اونون اهالیسینین قدیم تاریخی حاقیندا یئنی قئیدلر، 1866 ، ص. 374

35.ک.V.تئرئوئر ،قافقاز آلبانیاسینین... ،1959 ، ص. 5

36.  ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ، 1961 ، نومره 10،ص. 24-25

37.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 26 

38.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 28  

39.ا.دمیرچیزاده ، 50 سؤز ، باکی ، 1968 ،  ص. 20

40.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری ، ص. 22-23  

41.اولوبابایان ، گؤستریلن اثری ، ص. 117

 42.ک.V.تئرئوئر ، گؤستریلن اثری ، ص. 5

43.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

44.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

45.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 118

46.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 635

47.قوردلئوسکی ، سئچیلمیش اثرلری ، جیلد3،موسکوا، 1962 ، ص.312 -315           

48.ف.پورشانسکی ، یاقوتلاردا قارا اینامین آشینماسی،1902

49.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ،ص.637

50.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق

52.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری

53.ب.بوداقوو ، تورک اولوسلارینین یئر یادداشی، کؤچورن ه.شرقی-ر.سافری،تبریز 2006 ، ص. 58 

54. قالیب قولیئوwww.فاجئبووک.جوم/گالیب.گولویئو

55.هالوک ترجان ،اؤن تورک اویگارلیغی ،2-جی باسکی ،ایستانبول 2006

56.هالوک ترجان ، همن قایناق