کولتوروموزده موسکا

کولتوروموزده موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون ، طیلسیم،سئحیر ، فال چیلیق ،دَلقَک لیک ، بالماسکه ، رقص ،آواز ، موسیقی، تئاتر ، دین ، ایلکتانریلار و دیولرین یارانما سبب لرینین کؤک آراشدیرماسی(سون)


ریشه یابی پیدایش دعانویسی ، جادو ، طلسم ، سِحر ، رقص ، آواز ، زمزمه ، موسیقی ، تئاتر ، دلقک بازی ، بالماسکه ، فال بینی ، دین ، نخستین خدایان ، الهه ها ، فرشتگان ، اهریمنان و دیوان در تاریخ بشر

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

Description: فرهاد

 

 

 

 

 

ش.سامی «آرپاغجی» سؤزونون آنلامیندا یازیر : اووسونجو ovsuncu، ساحیر sahir، بویوجو büyücü، اوفوروکجو üfürükcü. 66اَسکی تاریخده تورک یوردو و اؤلکه‌ سی اولان «ماننا»دا «آرمایتی» Armaitiآدلی شهر و ولایت‌دن آد آپاریلیب . عینی حالدا عرب قایناقلاریندا دا هر زامان اولدوغو کیمی، گونئی (ایران) آذربایجاندا «اورمیا» Urmyaو «اورم»Urmآدلی ایکی توپونیمدن آد آپاریلیب کی بونلارین هر ایکیسی ده ایندیکی «اورمیا» شهر و توپونیمین آدی ایله باغلی و ایلیشکی‌ده‌دیر. آذربایجان تاریخچیسی قیاس الدین غیب اله یئفه گؤره Q.Qeybullayevچوخ احتیماللاایندیکی «اورمیا» شهرینین آدی ، «اورمئیاتئه» Urmeyateتوپونیمین آدینین قیسسالمیشی‌دیر(Q.Qeybullayev-آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی).اسکی تورک دیلینده «آریم» Arım، « ایریم» irimسؤزلری «فال» ،«نیشانه»،«بلگه»،« اؤنجه گؤره‌ن»،«اؤنجه‌دن خبر وئره‌ن» ، «اووسون» ، «جادی» ، «بویو» و «سئحیر»دیر. "ق.قئیب اوللایئف" یازیر کی بو «آرمائیتی»Armaitiآدینین ترکیبینده «آتا» سؤزو ایشله نیبدیر(آرمArm + آتئیAtey ) و چوخ احتیمال کی ایندیکی «اورمیا» ویلایتی و شهری، «موُغ»لار ویاخود «ماق» لارین یئری- یوردو ، قالدیقلاری یئر و مرکزی اقامتگاهلاری اولموش اولسون. بونا گؤره ‌دیر و تصادوفی دئییل کی «اورمیا» شهری «زرتُشت»-ون دوغولدوغو یئر ساییلیر. قوزئی آذربایجانین "زاقاتالا" Zaqatalaبؤلگه‌سینده«آرماتیان» Armatiyanآدلی اورونیم (داغ) وار کی چوخ احتیماللا ماغ`لار یا موُغ`لارلا ایلگیلی‌دیر. یعنی بو داغین آدی «آرم» Arm+ «آتئی» Atey+«آن» An سؤزلرینین ترکیبیندن یارانیب و بوتؤولوکده آنلامی « بویوجو و سئحیرجی پاپازلارین یئری و مسکنی» دئمکدیر.بو ترکیبده "آرم" Armسؤزونونبویو ،سئحیر، اووسون، جادو، فال، طالع، بخت و اقبال، اؤنگؤرولوک ، اؤنجه‌دن خبر وئرمک ، موسکاجی، بویو و موسکا ایله تداوی ائتمک و بو کیمی معنا چلارلاری و آنلاملاری واردیر . «آتئی» Atey/ «آتای» Atay سؤزو همچنینآتا،دده،آغ ساققال ،پاپاز، کاهین، موغ، ماق،شامان، قامان ، موللا ،خوُجا ، کاتولیکوس ، پاپ ، پاپا و بو کیمی معنا چالارلاری و آنلاملاری وار. ترکیبین سوُنونداکی «آن» ، بیر احتیمالا گؤره «جمع» ، چوخلوق علامتی و بلگه‌سی کیمی سوُنلوق اولموش اولا و باشقا احتیمالا گؤره اسکی تورکجه و اورارتوجا «این» inو «اینی» ini(= یورد،مسکن، یووا،یاشاییش یئری)توپونیملرده اؤزَه ل سوُنلوق و شکیلچی اولموش اولا. بورادا یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالیییق کی «ائرمیا»Ermya/ «آرمیا» Armyaپیغمبرین آدی دا چوخ احتیمال اولونور کی «آرم» / «آرمیا» / «اورمیا» توپونیملری ایله و یا "بویو" ، "اووسون" سؤزلری و آدلاری ایله باغلی اولموش اولا و بو پیغمبرین آدی اونون تورک سوُیوندان و آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Armیا ماغ Mağ/ ماق Maqطایفاسیندان اولماسینی گؤسته ریر.

 «آیریم» Ayrımتورکلریندن تاریخده ، اسکی آنا و دوغما یوردلارینین قورو آدی یعنی آرمینی Armini/ آرمئنیا Armenia/ ائرمنیستان Ermənistan/ ائرمنییه Erməniyyəو آوروپا سوُیلو "های" Hayخالقینین یانلیش اولاراق اؤز اوزَه رینده داشیدیغی «ائرمنی» سوُی آدی کیمی نیشانه لری قالماقدادیر. «آییریم» Ayırımتورکلرینین اصیل ، حقیقی و دوغرو اراضیسی، ایندیکی "اَرزینجان" تا "کاپادوکیه" بؤلگه ‌سی اراضیسیندن توتموش سئحیرلی دنیزین گونئی دوغو ساحیللرینه قدَر اوزانیب گئدیرمیش. آراز ایرماغینین قوزئیینده یئرلشَن "آرمئنیا" یا "ائرمنیستان" اؤلکه ‌سینین آدی ، تاریخ باخیمیندان و تاریخ علمی آچیسیندان ، اصیل ، حقیقی اؤلکه و ائتنوس آدی دئییل. بو آذربایجان توپراقلارینین ائرمنیستان آدی داشیماسی، بونا گؤره‌دیر کی اورارتو دؤولتینین آیریمینی Ayrımini// ائرمنیستان Ermənistanتورک اراضیسینده یئرلشمیش «های»لارین، آرازین قوزئی بؤلگه‌سینه سورگون اولوب یئرلشمه‌لری اوزوندَن، یئرلی تورک خالقلاری اونلاری ائرمنیستاندان گلدیکلری اوچون ، ائرمنی آدلاندیریبلار و ائرمنی تورک آدینی ،حقیقتی دوشونمه‌دن، اونلارا تاخما آد کیمی تاخدیلار و زامان سوره ‌سینده بو تاخما آد ناحاق و یئرسیز اولاراق "های" Hayخالقینین اوستونده قالدی و اونلار دا یئنی یئرلشمیش یورتلارینا دا "ائرمنیستان" آدینی وئردیلر ، یوخسا اصیل حقیقی آییریم Ayırımتورکلرینین یوردو و اؤلکه‌سی ائرمنییه/ آرمینی / ائرمنیستان، آنادولودا وان گؤلو و اورمیا گؤلو چئوره ‌سینده یئرلشمیش بیر تورک اؤلکه‌ سی ایمیش.موسکا (=دووا / دوعا) یا طیلسیم ، بیر دوغال یا غئیردوغال مادّه‌دن دوزَلمیش شئی یا آراچدیر کی اوندا قوُرویوجو بویولو قوّوَه ‌لر و خوش طالئعی و اقبالی جذب ائتمه ده و شیطانی ، سئحیرلی شَرور دئولری و گوجلری ایسه دفع ائتمه ده‌دیر. موسکالار اینسانین کندیسی ایله داشینیر و یا بیر یئرده کی اونون بویو تأثیرلری اورا لازیمدیر ، باغلانیر یا تیکیلیر. بئله اینانیلیردی کی بو موسکالار گوجونو ، قووّه ‌سینی دوغا ایله ایلیشکیلرده ، دینی تؤرَه ‌ن لرده و سایر مراسیم لرده ، اییی و یاخشی کؤکلو ، اصالت لی و یاخشی نیّت‌لی بویولردن (جادولردن) آلیبدیر. بئله نظره چارپیر کی شومئر و آککاد دیللرینده «موسکا» (=دووا / دوعا) اوچون بیر تئرمین یا سؤز یوخ ایمیش ، حالبوکی بیر سیرا موسکا و طیلسیمه عایید اشیالار (شئی لر) ، او سیرادان مؤهورلر (نیشانلار) ایشله دیلیرمیش. چُوخراق او شئی لر کی "بویو" و "طیلسیم" / "طیلیسم" روللاری وار ایدی ، قبیر و مزارلاردا تاپیلیب‌دیر. یعنی آسسور (آشور) دؤورونون شاهلاری دمیر و مئتال طیلسیملرله بَزَدیلمیش بوُیون باغلاری (گردنبند) ، بویونلارینا آسارمیشلار. ائله بو دؤوردهقادین ، چوُجوق دوغان زامانی «پازوزو» Pazuzuآدلی تانرینین مئتال یا داش‌دان قایریلمیش باشینی اؤز بوینونا آسارمیش کی چوُجوغونو «لاماشتو» Lamaştuتانریچاسیندان قوُروسون. «لاماشتو»نو خالق بیر قادین و دیشی دئو و ضرر وئره بیلن بیر تانریچا کیمی تانیردیلار و شیطانی دئولرین و زیان وئریجی تانریچالارین باشیندا دوروردو. بو تانریچا (= الهه) ، «آن» Anتانری‌سینین قیزی ساییلیر و بو تانریچا شیطان مَلکینی (=فریشته سینی) اؤز ایستَکلری و آماجی اوچون تربیت ائدیب‌دیر. «لاماشتو»نون اصیل قوربانلاری یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لر یا قارینداکی چوُجوقلاردیر. اوشاغین سالینماسی ، سقط اولونماسی (=سقط جنین) و آنا قارنیندا اؤلمه ‌سی و همچنین یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لرین اؤلمه ‌سی بو تانریچایا (الهه یَه یا فرشته یه ) باغلیدیر. "لاماشتو" حامیله و بوُیلو قادینین ائوینه گیریب ، چالیشیر کی قادینین قارنینداکی چوُجوغو اؤلدورمک اوچون ، یئددی دفعه قادینین قارنینا اَل سورسون و یاخود چوُجوغو دایه ‌سیندن اوغورلاسین. بونا قارشی اولاراق حامیله قادین ، Pazuzu «پازوزو» تانرینین بورونج‌دَن دوزَلمیش باشینی بیر موسکا (دووا / دوعا) و طیلسیم کیمی بوُینوندان آسار. دؤش سانجاقلارینی پئشکئش و هَدییه ائتمکده ،هدف لاماشتونو آلدادیب ، قوُوماق و اوزاقلاشدیرماق اوچوندور. "لاماشتو" تابلولاری مئتال یا داشداندیر کی اونون شکّ و شوپهه ‌سینی تصویره چکیردیلر کی بو دا اونون بویولو قوُروما نیّتی نی و قصدینی گؤسترمک‌ ایدی. لاماشتو`نو تابلولاردا خسته حالدا یاتاقدا یاتمیش و خسته ‌لیک داشیییجی‌سی بیر اَرکک کیشی کیمی گؤروروک. لاماشتو بئله تصویره چکیلیر : باشی آسلان باشی ، ائششک دیشلری ایله ، چیلپاق دؤشلر ایله ، چوخ توک‌لو بَدَن و تَنی، قان`لالکه لنمیش و قانا بولاشمیش اَللر ایله ، اوزون بارماقلاری ، اوزون دیرناقلاری وار و آیاقلاری قوش جایناغی (ایمدوگود) کیمی دیر. بیر کؤپک تولاسی و بیر دونوز اونون دؤشوندن(گؤیوشوندن) سود اَمیر و ایکی اَلینده ده ایلان توتوب ساخلاییر. 67 ... بونلار بؤیوک اؤلچوده تانریلارین طوفان چیخاردیب ، اینسانلیغی یوخ ائتمه سئحیرلی لیگی ایله ایلگیلی اولمالی. بعضی تانریلارین بو آجیماسیز سئحیرلردن خوشلانمادیقلارینی و اوزونتو دویدوقلارینی گؤروروک. سونرا دا کیتاب مقدّس دَه کی نوح`اون قارشیلیغی اولان "زیوسودرا" ایله تانیشیریق، دیندار،تانری قورخوسو اولان ،دوشلر(= رؤیالار) و بویولو سؤزلر یولو ایله بیلدیرَ‌ن تانریسال واحیلری هَپ گؤزه تَن بیر کرال اولاراق بَتیملَنمیشتیر... 68بابیل اویگارلیغی (=تمدن) دؤورونده عددلرین ده موسکادا (= دووادا / دوعادا) اؤزَل یئری و روُللاری اولموشدور. عددلرینده موسکادا اؤزَل آنلاملاری اولوب،اؤرنَه یین اوچ (۳ ) عد‌دی هر زامان بویوده اؤنَملی نظره آلینیب، چونکی بابیل لیلرین دونیا گؤروشلرینده ، دونیا ۳ قاتا بؤلونموشدور : گؤی ، یئرو یئرآلتی دونیا.بویوده دؤرد (۴ ) عددینین ده اؤزَل یئری وار ایمیش .اَسکی سومئرلر چوخ احتیمال کی یئری دؤرد بوجاق بیلیرمیشلر کی دؤرد (۴ ) بوجاغی وار ایمیش و بو دؤرد(۴ ) بوجاق ، ۴ یئلین اَسدیی یؤنلری گؤستَه ریر: گونئی ، قوزئی ، دوغو و باتی. آمما عددلرین ایچینده اَسکی مئزوپوتامیادا (= بین النهرین)، اَن اؤنَملی عدد یئددی(۷ ) ایمیش ویئددی (۷ ) بورج`لا (۷ اولدوزلا یا ۷ باجیلارلا) برابر ایمیش. بویولر ، طیلسیملر گرَه ک‌دیر یئددی(۷ ) دفعه تکرارلاناردیلار یئددی(۷ ) دئو یا کؤتولوک دئولرینی قوووب و یئددی(۷ ) تانرینی چاغیرمیش اولاردیلار. بویو و اووسون تؤره‌ ن لری ده یئددی(۷ ) دفعه گرَک تکرارلانا ایدی و یئددی(۷ ) طیلسیم و بویو و یا موسکا ، بوُیوندان آسیلمالی ایمیش. 69 بورادا یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور عددلر حاققیندا دئییله کی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده بیر سیرا عددلرین ده بویو(=جادو) ، بویوجولوک (=جادوگری) و طیلسیملر عالمینده ، اؤزَل یئر توتموشلار کی بو بویو و بویوجولوک عددلرینین باشیندا دوران ، یئددی(۷ ) عددیندن آد آپارمالیییق. یئددی (۷) عد‌دی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده هرزامان اؤزونو تورلو- تورلو میفیک افسانه‌لر و ناغیللار و آسترونومیا اوبرازلارینین بیوگرافیالاریندا و تورلو- تورلو تانریلار و تانریچالارین اسرارنگیز حیاتلاریندا ایشتیراک ائدیب و اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. بونو دا آرتیرمالیییق کی ، یئددی (۷) عددین آدی دا بو گرچَه یی و حقیقتی آچیخلاماقدادیر و بو عددین آنلامی دا، بویو و طیلسیم‌دیر. بو عددین آدی اصلینده "یئدَه" yedə/یئدئه yede /"یَدَه"yədə(یئته yetə/ یئتئهyete/ یَتَه yətə)دیر. بونو دا بیلیریک کی «یئده»yedə / یئدئه yede / "یَدَه" yədə/ یادیyadı/ یاتی yatı، اسکی تورک دیلینده ، بویو و جادی ، طیلسیم دئمکدیر و بو عددین میفیک و میفولوژی اؤزَل‌لیکلرینه گؤره ، تورک خالقلاری اونون آدینی «یادی» yadı ، «یئدَه» yedə و «یئدئه» yedeسؤزوندن آلاراق ، یئدی yedi، یئددی yeddi، یئتی yeti، یئتتی yettiقوُیوبدور. بویولرده ایشله نن باشقا اؤزَل عددلردن۸ ، ۵۰ ، ۶۰ ، ۳۶۰۰ ، ۳۶۰۰۰ عددلرینی آد آپارماق اولار . گاهدان دا اولوردو کی هر بیر عدَ‌ده بیر تانرینین آدینی وئریرمیشلر و عددییازارکن ، تانرینین آدینی یازارمیشلار. اؤرنَک اوچون۲۰ =«شمش» ، ۳۰= «سین» ، ۴۰= «ائا» و ۵۰= «ائنلیل» ایمیش. 70بورادا قئید ائتمه لییک کی «نوسکو» nuskuیا «نوسکا»نی nuskaآچیقجاسینا و تام جورعتله ، بویو ، اووسون، سئحیر تانریسی کیمی آدلاندیرا بیله ریک. سئحیر ، بویو و اووسونون اَن اؤنَملی تانریسی همَن بو "نوسکو" nuskuیا "نوسکا" nuskaتانریسی‌دیر. "نوسکو" یا "نوسکا" ، اَسکی تورک دیللرینده «ن» nو«م»mحرفلرینین بیر- بیرینه چئویریلمه ‌سی قانونونو نظره آلاراق همَن «موسکو» muskuیا muska«موسکا»دیر. و ایندیکی ایشله‌نن «موسکا» سؤزو ده ، همَن تانری "نوسکو" یا "نوسکا"نین آدیندان آلینمادیر : نوسکو--->نوسکا---> (ن--->م) موسکا . دئمک ایندیکی ایشلتدیگیمیز «موسکا» سؤزو، اَسکی سومئر تورکلرینین تانر‌سی ساییلان "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسینین آدیندان آلینمادیر. "نوسکا" یا "موسکا"، اَسکی تورک سؤزو ساییلاراق «یازی» ، «مکتوب» ، «بیتیک» ، « تانریلار و سئحیرلی ، کؤتولوک تانریلاری و دئولری(دئمونلاری) ، بویولر و یا بویولو سؤزلر سیاهی‌سی و لیسته‌سی» آنلامیندا دئمک‌دیر. ائله‌جَه ده سامی سوُیلو خالقلار ، او سیرادان آککادلار ، بابیللر ، آسسوریلر ، آموریلر ، آرامئیلر و ایندیکی عربلرین اولو اجدادلاری ، بو اسکی تورک سومئر سؤزونو ایکی هئجایا آییراراق ، تَرسینه اوخویاراق و ترس یازاراق ، اونو «کاموس» فورماسینا چیخاردیب ، ایشله دیبلر. بو پروسئس اصلینده بئله اولوبدور : نوسغا Nus.ğa ---> نوسقاNus.qa---<نوسکاnus.ka---<n---< م m)موسکا mus.ka // موسقاmus.qa---< کاموس kam.us // قاموس qa.mus

ایندیکی ایشله‌ نن کاموس/ قاموس (=سؤزلوک،لوغتلر توُپلوسو) سؤزو ده ، سامی سوُیلولارین ترس و عکسینه یازدیقلاری "موسکا" // "موسقا" سؤزوندن آلینما سؤزدور و هر ایکیسی ده اصلینده عینی آنلامی داشیماقدادیر. بونو دا قئید ائتمه لییک کی عرب ، فارس و گونئی آذربایجان تورکلرینین ایشلتدیگی "نُسخه" ،"نوسخَه" سؤزو اصلینده همَن یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز "نوسغا" /"نوسقا"/"نوسکا" سؤزونون باشقا فونتیکی واریانتی دیر و عینی سؤزدیلر. "موسکا" اسکی زامانلار ، تانریلار و کؤتولوک تانریلاری ، سئحیرلی قووَه ‌لر و دئولر(دئمونلار) توُپلوسو سیاهه سی و لیسته ‌سی ایمیش و ایندی ده «کاموس» / «قاموس» دئدیگیمیز سؤز ده سؤزلوک آنلامیندا ، لوغَت لر و سؤزجوکلر سیاهی‌سی ، لیسته‌سی و توپلانمیشی‌دیر. اسکی مئزوپوتامیادا (بین النهرین) سومئرلردن توتموش تا آسسور (آشور) و یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسی سئویلیب ، تاپینیلیردی. "نوسکو" یا "نوسکا" تانری ، ائنلیل تانرینین اوغلو و هم وزیری (قایم مقامی) ساییلیرمیش. او بیر سومئر منظومه‌ سینده ، "ائنول" و "نینول"`اون اوغلو کیمی تانیدیلیر. "نوسکو" یا "نوسکا"، قایم مقاملیق و وزیرلیک مقامیندان باشقا ، اود و ایشیقلا ایلگیلی بیر تانری کیمی ده وظیفه داشیماقدا اولوبدور. گاهدان اود تانریسیKimil"کیمیل" ده اونون اوغلو ساییلیر. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بویواوُوسونلاریندا اؤزَل یئری واردی و او سیراتانریلاردان ساییلیر کی سئحیرجیلر طرفیندن و عینی حالدا سئحیرلری یاندیرماقدا ، اوندان ایمداد و یاردیم طلب اولونور. یئنی آسسور(آشور) اویگارلیغی دؤورونده ، "نوسکو" یا "نوسکا" ، او سیرا تانریلاردان ساییلیرمیش کی هامیسی بیرلیکده «حَرّان»دا Hərran(سوریه نین قوزئی باتیسیندا) تاپینیلیرمیش. بو تانری حرّان`دا ، «سین» تانرینین اوغلو ساییلیرمیش. بو تانرینین آدی اسکی سامی سوُیلو آرامی لرین یازیلاریندا «نسک» NSK کیمی یازیلیرمیش. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بلگه‌سی و سیمگه‌سی، پیه یاندیران چیراق یا لامپادیر کی کاس تورکلرینین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، مئزوپوتامیا اینجه صنعتینده (=هنر) کودورو داشلار اوزَرینده اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. پیه‌سوز چیراغی بیر تانریسال بلگه کیمی "کاس" تورکلرین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدر ، "موسکا" تانریسینین بلگه‌سی کیمی کودورو داشلارین اوزَرینده حکّ اولونوبدور. 71

ایلکین بویوجولر و سئحیربازلار بشر تاریخینین، ایلک موزیسین لری (=موسیقی‌چیلری) و ایلک رقاصلاری (دانسوزلار،اویونجولار) اولوبلار :

اسکی داش دؤورونده،اینسان آرتیق رقص و موسیقی یه اَل تاپمیشدی و ماغاراداکی داش دؤورورسملریندن تام بَللی و آیدین اولور کی او دؤورون اینسانی (شامانلار/ ماقلار/ قامانلار) بویو ایشلرینی ، موسیقی و رقص ایله یئرینه یئتیرَرمیشلر. اَن اسکی دؤورلردن بَری، شامانلار بویو ائتمه زامانی، بویو تؤره‌ ن لرینده موسیقی آلت لری، یعنی داوول، زورنا، ساز (نئی، بولول، فلئیتا) و زینگ (چانگ) چالارمیشلار. دئمک رقص`سیز (دانس`سیز) ، اوُیون‌سوز و موسیقی‌سیز ، بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لری یاپیلمازمیش. بونونلا دئمک اولار «بویو» büyü، ایلک موسیقینین و ایلک رقصین (دانسین) یارانماسینا سبب و تَمَل اولوبدور. بویو`نون تأثیر ائتمه‌ سینه ، موسیقی و رقص ، اساس قووَه و سبب ساییلیرمیش. بونونلا بئله چیخیر کی مئلودی و چالغی`یا ( اورتا دوغودا «موسیقی» و آوروپادا «موزیک» Musicدئییلیر) ، ائله‌بو «موسکا»نین آدی ایله باغلی‌دیر و اسکی زامانلار موسکا(دووا / دوعا) ، بویونون آیریلماز بیر حیصّه ‌سی اولدوغونا گؤره ده، ریتمیک و هارمونیالی چالغییا دا «موسیکی» Musiki، «موسیکا» Musika، «موزیکا» Muzikaدئییلیبدیر. "ف. ژیران" فرانسالی میتولوژ «آسسور و بابیل میتلری» آدلی اثرینده بئله یازیر : « بئله‌لیکله ظنّ ائتمک اولار کی بو گروپ رسملر کی هئچ بیریسی رئال حقیقته و گرچَه‌یَه یاخین دئییل ، تکجه بیر میتولوژیا صحنه‌ سینی گؤسترمک اوچون ، رسم اولونوبلار و اَسکی داش دؤورونون «اورفئوس» سایاغینین بیر قیسمی‌دیر کی رقص(= اویون) و موسیقی ایله میت و میفیک حیوانلاری بویو و اوُوسون ائدیر.» 72

ان اسکی زامانلاردان یعنی داش دؤوروندن بَری ، بویوجولر(=جادوگرلر) ، بویو و اوُوسون تؤره‌ ن لرینی یئرینه یئتیره ‌رَک ، بویو و اوُوسون ویرد لرینی (سؤزلرینی) چالغی ایله میزیلدایاراق (آغیزدا میزیلداماقلا و بوُغوناق سسله) اوخورموشلار.ژاک. دوشئس گیلمین Jack. Duchesne Guilleminیازیر : «موُغلار (=ماق لار) بوغوناق سسله اوخویورلار و بئلهاوخوماق ، اوجا سسله اوخویان باشقالاری اوچون، چوخ حئیرَت دوغوروجو ایمیش .73پرونتیوس Prontiyus ، زوروسترئی سوسوری`دن zoroastrey Susurri و ائپولیوس Epoliyusایسه ، ماگیکوم سوسوررامئن`دن Magicum Susurramen حئیرتله سؤز آچیرلار.74عربلرین حیرتلری و شاشیرمالاری اونلاردان دا آز دئییل ایدی و بئله دعا(دووا) و ویرد اوخومانی، «زَمزَم» یا «زَمزَ‌مه» کی اصلینده اسکی تورکجه سؤزدور و همَن تورکلرین ایشلتدیگی "زیمزیمه" و یاخود "زومزومَه" سؤزودور.«ویکاندر Wikander» بو کونودا آراشتیرمالار آپاریبدی. 75ویدن گرئنWidengren موُغلاردان (ماق لاردان) سؤز آچارکن یازیر : "موُغلار (ماقلار) اؤلکه‌نین هر بؤلگه‌ سیندن اؤز اوستاد و بیلگینلرینین باشینا توپلانارمیشلار و بو موُغ (ماق) بؤیوکلریندن «آنلامسیز و قانیلمایان و یاخشیجا دویولمایان دوداق آلتی میزیلداماغی» اؤیرَه نیرمیشلر و بو موُغ بیلگینلری و موغ اوزمانلاری ایله «کُر»(خوُر) ،یعنی گروپ و جمع حالدا بیرلیکده «ویرد»(دوعا) اوخویاراق ، دیشلرینی وحشی دونوز (یابان دونقوزو // قابان) کیمی بیر- بیرینه سورتَرمیشلر و دیشلری بئله سورتَرکن ، یول گئدیب ، یئریه رمیشلر کی بو دا «آوارا درویشلری» بیزه یانسیتیر". 76 ائله‌جَه ده "موسکا" سؤزو ده تورک دیلینده ، بویوجولر ، اوُوسونجولار و سونرا ماقلارین ،قامانلارین و شامانلارین میزیلداماقلاری ایله ایلگیلی آدلانیبدیر. اونلار "بویو"و "اوُوسون" ائدَرکن و بویو تؤره‌ ن لرینی یاپارکن ، بویو سؤزلرینی چالغی موشاییعتی له (به همراهی) میزیلدارمیشلار (زومزومه ائدَرمیشلر) و بویو سؤزلرینی کیمسه دویما سین و اوندان باش چیخارتما سین دئیه ، و عینی حالدا سئحیرلی قووَه ‌لر و گوجلر اونو دویماسین و ایبطال (باطیل / اثرسیز) ائتمه ‌سین دئیه ، بویو سؤزلرینی آچیق ، آشکارا اوخوماییب ، آنجاق آغیزلاریندا میزیلتی ایله (میزیلداماقلا) ایفا ائدَرمیشلر. بونون اوچون یاپتیغی بویو و جادی نی، «میزیلتی»دان mızıltıآلاراق ، «میزغا» mızğa، «میزقا» mızqa، «موزقا» muzqa، «موسقا» musqa، «موسکا» muska دئمیش و عینی حالدا بو ایشده و بو تؤره ‌ن‌ده چالینان چالغییا دا «میزیق» mızıq، «میزیک» mızık، «موزیک» muzık، «موسیق» musıq، «موسیقی» musiqiدئمیشلر. دئمک بو سؤزلرین هامیسینین کؤکو «موسکا»یا دایانیر و اوندان آلینیب یا تؤره نیب‌دیر.«میزیک»mızıkیا «موزیک» muzık، ایستر بویو و اوُوسون اولسون و یا ایستر چالغی و اوخوماق اولسون ، هامیسی اینسانین ساغلام‌لیغینی ، اییی لیگینی و کئیفینین ساغاتماغی اوچوندور. کئیفی نیننشعه لندیریسی اوچوندور. ساغلام ، خسته اولمایان اینسان ، اوُودا (=شکار) باشاری قازانمیش اینسان ، اییی و بوُل اوُولار اوُولامیش تورک اینسانین کئیفی ساز و نَشعه لی اولور. دئمَک بویو ، اوُوسون ، چالقی ، چالغی ایلهبویوجونون (شامان یا قامان`ین) گؤیه آتلانیب دوشمه‌سی ، رقص و دانس ائتمه ‌سی ، اَل-اَله وئریب یاللی گئتمه‌ لری ، اینسانین کئیفینین پوُزغونلوغونو، خسته لیگینی ،کدَه رینی ،اوغورسوزلوغونو و باشاریسیزلیغینی ساغاتماق اوچوندور. دئمک تورک سوُیلو (اوغوز سوُیلو) خالقلارینقاموسوندا «میزیک» mızık/ «میزیق» mızıq، کئیف و نشعه آنلامیندا اؤزونه یئر آچیر. بونونلا اوغوز- تورک خالقی «میزیق» mızıqسؤزوندن «مئزقون»mezqunسؤزونو موسیقی چالقی آلت لرینه (اینسترومئنتلری اوچون) یارادیر یعنی «کئیف و نشعه گتیره ‌ن شئی و آراچ « و بو آلتی و آراجی کوللانان آداما و چالانا دا «مئزقونچو»mezqunçuدئییرمیشلر. «مئزقون» تورک سؤزو (چالقی آلتی)، سامی سوُیلو عرب خالقینین دیلینه کئچه ‌رک ، بو سؤزون ایکینجی بؤلومو «قون»اون یئرینه «مار» marسؤزونو قویاراق ، اونو «میزمار»mızmarفورماسینا سالمیش و همَن آنلامدا ایشلنمَکده‌دیر. شمس الدین سامی «میزمار» mızmarسؤزونون آنلامیندا یازیر : عربجه ‌دیر و آنلامی «موسیقی آلتی»دیر :

 دودوک ، قووال ، نای ، داوول 77. بونونلا «میزاق» mızaqسؤزو تورک قاموسوندا یئر توتوب ، ایشلنمَکده اولور. سونرالار سامی سوُیلو خالقلار بو سؤزو تورک خالقینین مینلر سؤزو کیمی ، آلاراق و «ق» سسینی «ج»یا چئویره ‌رَک ، اونو «میزاج»mızacفورماسینا چیخاریر و اؤز دیلی قاموسوندا یئرلشدیریر. «میزاج» سؤزو قاموسلاردا ایندی لیک عرب بیر سؤزو کیمی تانینیر و آنلامی دا «خوی ، طبیعت» ،"خاصیت" (=کاراکتئر) کیمی ایشله نیر. شمس الدین سامی «کاموس تورکی»ده "میزاج" (مِزاج) سؤزونون آنلامیندا یازیر :میزاج عربجه‌ دیر و اینسان بدَ‌نینده اخلاطین بیر نیسبت اوزره قاریشماسیندان تاپیلان حال و استعداد طبیعیه دئییلیر. «میزاج» ساغلیق ، بَدَ‌نین صحت و علّت نُکته ی نظریندن بولوندوغو حال :

میزاج عالی نیز ناسیلدی ؟ 78 سونرا یازیلیر : نامیزاج = کئیف‌سیز ، حاستا(=ناخوش،مریض) .79 ش.سامی «میزاج سیز» سؤزونون آنلامیندا یازیر : کئف‌سیز ، حاستا88

اسکی تورک بویوجولر ، اووسونجولار ، ماقلار و قام- شامان لار ، بویو و اوُوسون ایشلری یاپارکن خسته ‌نی(مریض/ ناخوش) تَداوی و علاج ائتمک اوچون و کئیفینی ، نشعه سینی یئنی‌دن ساغاتماق اوچون بویولنمیش،اوُوسونلانمیش و ویرد اوخونموش درمانلاری و ایچکیلری ، خسته‌ یه یئدیدردیلر و ایچتیرَردیلر کی او خسته (مریض) ساغالسین و بو درمانلارا و یئدیدیلن لره و ایچتیریلن لره («میزmız ، میزیق mızıq، میزیک mızıkسؤزوندن آلینیب تؤرَنمیش) «میزوَرَه mizvərə، موزوَرَه müzvərəیا میزوارا » mizvaraدئییرمیشلر. ایندی ده ایران آذربایجانیندا تورک خالقینین آراسیندا ، یاشلی و یاشلانمیش آداملار آراسیندا بو سؤز ایشلنمَکده‌دیر. دئمَک اَسکی تورک خالقی ، درمان و داوایا«موزوره» müzvərəسؤزونو دئییب ایشلدیرمیشلر.

ایلکینبویوجولر و سئحیربازلار، بشر تاریخینین ایلک تیاتروجولاری ،ایلک دَلخکلری ، ایلک جامبازلاری و ایلک بالماسکاجیلاری ساییلیرلار : بویوجولر و اووسونجولار (شامانلار و قامانلار) بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لرینی یاپارکن ، اؤزَل‌لیکله اوُوو اوُوچولوک بویولری یاپارکن ، قافالارینا (باشلارینا) و اوزلرینه «ماسکا» ، اؤزَل‌لیکله ده اوُولانان حئیوانلارین موقاوواسینی و ماسکاسینی تاخارمیشلار کی او حئیوانلارین روحلاری و اونلاری قوُرویان تانریلاری، اورکوپ قاچماسین و یا کوسدورولمه‌ سین و اینجیمه ‌سینلر. بوندان بئله سونوج چیخاریلیر کی «ماسکا» سؤزو ده تورک سؤزو اولموش و «میزق mızq/ میزیق mızıq/ میزیک mızık/ میسیک mısık/ ماسک maskو ماسکا`دان maskaآلینیب‌دیر. بویوجو ، اوُوسونجو و یا شامانلار/ قامانلار، ماسکانی اوزه و باشلارینا کئچیررکن ، موزیک و چالغی چالاراق گؤیه آتلانیب دوشَرمیشلر و بو حرکتلره گئنَل اولاراق «ماسقارا» ، «ماسخارا» ویا خود " مسخره" دئیرمیشلر. ایندی بو سؤز تَمَسخور و گولونج و دَیَرسیزلیک آنلامینی تورک خالقی آراسیندا داشیماقدادیر و بیریسی گولونج ، گولدوروجو و اؤلچو- بیچسیز ایش گؤررکن ، اونا خیطاب دئییلیر :"ماسخارا ایش گؤرور ، ماسخارا وئریر". یعنی خالقی اؤزونه گولدورور. عرب دیلینده ایشله نن «مُسکِر» mosker(= سرخوش ائدَ‌ن ، سرخوشلوق وئره ‌ن ، نشعه ائدیجی ایچکی ، کئیف وئره ‌ن ، کئفلندیرَ‌ن ایچکی ده، همَن «میزیق» mızıq، «میسیک» mısıkیا «موسک» musk سؤزوندن آلینمیش بیر سؤزدور. کوشکوسوز ، بویوجولر و شامانلار یئری گلنده روحی ، پئسیخی خسته‌ لری (مریض لری) درمان و تداوی ائدَرکن بو ایچکی‌دن خسته‌یه ایچدیررمیشلر و اونو سرخوش ائدرکن اؤز بویولرینه باشلارمیشلار. اونلار یئری گلنده بویولرده و بویو ایشلرینی یاپارکن ، گؤزَل قوخولاردان ،عطیرلردن و گول سویوندان و یا مارال میسکین‌دن (مُشک ناف آهو) همچنین کوللانیردیلار کی اییی ،خوش و خئییرلی روحلاری و قووَه ‌لریاؤزلرینه ساریخسته‌نی (مریضی) تداوی و درمان ائتمک اوچون چاغیرسینلار و اونلاری بویو چیزگیسی و حریم دایره ‌سینین ایچه ریسینه چَکسینلر. بونا گؤره ائله «میسک» (مُشک مُشک عنبر) سؤزو ده همَن «میزق» mızq/ میسک mısk/ موسک musk / moskسؤزلریندن آلینما و ایلگیلی‌دیر. بورایا قدر وئریلمیش بو ایضاحاتدان بئله معلوم اولور کی بویو و جادی (=جادو) اینسان حیاتینین ایلک گونوندن بری ، اونون حیاتینین اَن اساس بؤلومونو تشکیل ائدیبدیر. اینگیلتره ‌لی عالیم James George Frazerجیمز جورج فریزر`ین دئدیینه اساساً ، جادوگرلیک و بویوجولوک ایلکین بشر توپلوملاری و مدنیت لرین‌ده ، هر بیر قبیله‌ نین حیاتیندا بیر اوُ قدَر اؤنَم داشیییردی کی رفاه و آساییشی و او قبیله‌ نین یاشامینداکی خوشبخت‌لیغی ، اونون جادو و بویو تؤره ‌ن لرینین یئرینه یئتیرمه‌سیله باغلی ایدی. جادوگر و یاخود بویوجو ایجتیماعدا و توُپلومدا چوخ بؤیوک بیر حؤرمت و عزت صاحیبی ایدی. جادوگر ویاخود "بویوجو" ، چوخ راحات‌لیقلا قبیله ‌نین باشچیلیغینی و رهبرلیگینی اَله آلا بیلیردی . جادی و بویو ، فیکیر و اندیشه‌نین بیر نؤوو و واریانتی و فورماسی کیمی اولاراق ، بیر گوج و قووَه ساییلیر کی قبیله حاکیمی ،تانری ایله او گوجه و قووّه ‌یه اورتاق اولوردو و بئله بیر بویوجو و جادوگر حاکیمه ، هئچ بیر کیمسه رقیب اولا بیلمز ایدی و بو حاقدا تصوّور بئله ائتمک اولمازدی. 81 بویو و جادیبشر تاریخینده ، دین‌دَن چوخ- چوخ آرتیق ، مؤحکم ، تأثیر ائدیجی و گوجلو اولوبدور."جیمز جورج فریزر"ه گؤره بیر زامانلاری بیزیم اجدادیمیز فیکیرلرینی اؤز طرفدارلارینا آچیقلاماقلا، اونلاری تأثیر و نفوذ آلتیندا قویوبدولار. اونون نظرینه گؤره دینین (تانری پرست‌لیک مفکوره‌سینی گؤستره‌ن‌دیر) عکسینه اولاراق ، بویو و جادودا بیر گوج و قوه وار کی اینسانین فاعیلیّتین‌دَن و عامیل لیگیندن (=عمل اراده‌سیندن) تبعیت ائدیر. بئله لیکله مقاله نین سونوندا بو نتیجه یه چاتماق اولور کی بویو و جادو ، ایلک شعور و دوشونجه یه مالیک اولموش ایلکین بشرینتفکورونون و دوشونجه سینین ایلکین تَمَل مرحله سینی و اؤزه یینی تشکیل ائدیبدیر.

قایناقلار آرشیوده


 

مرادعلي قریشی (قافلانتي) نين حيات و ياراديجيليغي حاقيندا

" سؤندورمديم اورييمده وطنيمين چيراغين "

MURAD ƏLİ QUREYŞİ(QAFLANTI)NİN HƏYATI VƏ YARADICILIĞI HAQQINA


ديلبر رضايئوا

 Dilbər Rzayev 

موعاصير گونئي آذربايجان شاعيري مراد علی قریشی قافلانتي 1933(1312 )جو ايلدهچارويماق ماحالي نين حيدراباد کندينده آنادان اولموشدور. قافلانتي نين اوشاقليق چاغلاري رضا شاهين آذربايجاندا يئريتديگي شووينيست سيياست ايللرينه، خالقين ان چتين گونلرينه تصادوف ائدير.

او، يئددي ياشيندا کندلرينده کيميرزه محمدين مکتبينه گؤندريلير. 1942(1321)-جي ايلده تحصيليني بوراخيب عاييله سينه کؤمک ائتمک اوچون آتاسي ايله بيرليکده ايشله مکمجبوريتينده قالير. بو زامان 13-14 ياشلي قافلانتي نين عاييله سي وطنيني ترک ائديب ايرانين باشقا يئرلرينه کؤچمه لي اولور.

کؤچدوکلري کندده بير نئچه ايل ياشاديقدان سونرا، 1950//1329-جي ايلده او،تهران شهرينه کؤچور. بو شهرده مراد علي نين طالعيي وطندن ديدرگين دوشموش مينلرله سويداشي نين طالعيينه قوووشور.1952//1331-جي ايلده کيچيک بير رئزين فابريکينده ايش تاپير. او، گوندوزلري ايشله يير، گئجه لرسه درس اوخوماقلا گونونو کئچيرير. بو مينواللا يالنيز دؤرد ايل تحصيل آلا بيلير.

Description: قا1940-جي ايللرده قافلانتي ادبياتا، خوسوسيله آشيق شعرينه و صنعتينه بؤيوک ماراق گؤسترمه يه باشلايير. او، بوش واختلاريني آشيق اوجاقلاريندا کئچيرير و فولکلوروموزون بير قولو اولان آشيق صنعتيني دريندن منيمسه يير.عئيني زاماندا اؤزو ده شعر يازماغا باشلايير. قافلانتي 1971(1350)-جي ايللرين اووللرينده تهراندا ياشايان بير نئچه آذربايجان شاعيري ايله ده تانيش اولور.

1976//1355-جي ايلده نوصرت اللاه فتحي آتشبيلي نين واسيطه سيله تهراندا فعاليت گؤسترن"دوستلار گؤروشو "آدلي ادبي درنه يه عوضو اولور. دوکتور سالام اللاه جاويدين تشببوسو ايله قورولان بو درنک همين ايللرده بير چوخ آذربايجان شاعيري نين ادبي اينکيشافيندا اؤنملي رول اوينايير.

بو دؤورده آذربايجانين ميللي شاعيري بولود قاراچورلو سهند قافلانتي نين ايستعدادلي بير ائل شاعيري اولدوغونو دويور. سهند، قافلانتي شخصيتينده و شعرينده باريز شکيلده گؤزه چارپان جسورلوق، موباريزليک، دؤنمزليک حيسسلري نين قايناغيني اونون زحمتله يوغرولان شرفلي ياشاميندا گؤرور و اوستاد بير شاعير کيمي قافلانتي پوئزياسي نين اينکيشافينا اؤز موثبت تاثيريني گؤسترير.

1978//1357-جي ايلده تبريز شهرينده کي" ائلدار "نشرياتيندا قافلانتي نين شعرلريندن عيبارت" سئچيلميش اثرلر " اي چاپ اولونور. همين ايللرده تهراندا يايينلانان" يولداش "،" اينقيلاب يولوندا " ،" آزادليق " ،" يئني يول " ، کؤرپو " ،" دده قورقود " ،" بهاري-زنجان " ،" گونش "و س. کيمي ژورناللارلا جيدي و سيخ امکداشليق ائدير.

باکيدا چاپ اولان" گونئی آذربايجان ادبياتي آنتولوگيياسي "و تورکيه ده يايينلانان" ايران تورکلري نين ادبيات آنتولوژيسي "کيمي توپلولاردا قافلانتي نين شعرلري يئر آلير.

1987//1366-جيايل تهراندا تشکيل اولونان" گونئی آذربايجان شاعيرلري نين بير قروپو "آدلي ادبي درنگين قوروجولاريندان و فال ايشتيراکچيلاريندان اولور. بو درنک سونرالار" ساهير ادبي- مدني درنيي "آدي ايله اؤز فاليتينه داعوام ائدير.

1990(1369)-جي ايلده قافلانتي نين يئني بير شعر کيتابي تهراندا" نشر مينا "چاپ ائوي طرفيندن ياييلير. بو کيتاب" عؤمور آيناسي "آدلانيردي.

م.قافلانتي نين" عؤمور آيناسي "آدلانديرديغي کيتابي، شاعيرين، اينسان- شاعير عؤمرونون آيناسيدير. بيز بو آينايا باخارکن، شارين کئچيرتديگي ايضطيرابلاري، هيجانلاري دويوروق؛ سئوينجلريني، کدرلريني حيسس ائديريک؛ آرزو و اوميدلريني، محبت و نيفرتلريني باشا دوشوروک. بو کيتابدا اونون موختلف ايللرده موختليف مؤوزولاردا، يازديغي اثرلرين نومونه لري توپلانيب و ياراديجيليغي نين سعجيييوي خوصوصيتلريني اؤزونده جملشديره بيليب.

شاعيرين" عؤمور آيناسي "آدلانديرديغي بو شعر مجموه سي اونون شخصي حياتي و معنوياتيندا اکس اولونان ايجتماي حاديثه لرين پوئتيک دونياسي نين گوزگوسودور، دئسک، يانيلماريق. قافلانتي کئچيرتديگي ايزترابلاري، هيجانلاري، سئوينجلريني، کدريني و معنوياتيندا پوزولمايان ايريلي- خيردالي ايجتيماعي حاديثه لرين ايزلريني، شعرلرينده عکس ائتديرمه يه چاليشير.

پروفئسسور ووقار احمد" مراد لي قریشی نين ياراديجيليغي "آدلي مقاله سينده يازير:" مراد علي قریشی ايستر ايران شاهينا، ايسترسهشووينيستلره، ايسترسه ده اونلارا گوونن ريياکار ائرمنيلره قارشي اؤز ياراديجيليغيندا سرت نيدالارلا، کسکين تشبئه لرله، عئيني زاماندا رذيل ائديجي هجولرله موباريزه آپاريب. بئله کي، اونون بوتون بديعي ايرسيني گؤزدن کئچيررکن بونون شاهيدي اولوروق." چکيل قارا دومان "شعرينده غورورلا" آذر ائلي " ،" آذر اؤلکه سي "ايفاده لريني وورغولايان مراد علي قریشی" اوتان خالقيميزدان دئديم دوشمنه "شعرينده ايران شاهي نين بوتون گوناهلاريني، جينايتلريني ميرواري تک دوزدويو ميصراعلاردا بيان ائدير " (1، ص.3).

 

اوتان خالقيميزدان دئديم دوشمنه،

آرتيرما زولومو حاق سؤز دئينه.

بير گون ده قاليب گه لريک سنه،

بوينونو بورماغا ماجالين اولماز،

بير سو کي تؤکولدو، يئرينه دولماز.

 

نئچه ايل ميلتين قانين سوروبسان،

نئچه قهرمانين بوينون ووروبسان،

هر زامان خلق اوچون تله قوروبسان،

آييليب بو ميلت يوخودان دورار،

بوتون قان ايچنين بوينونو وورار.(4.ص.29)

 

يوخاريدا سايديغيميز عاميللرين بير-بيرينه قوووشماسي شاعيرين صنعت ايدئاللارينا دوز ايستقامت وئرير. اونون حاقيقي صنعت يولونا قدم قويماسينا کؤمکچي اولورلار.

قافلانتي نين" بيزيم کندين بير ايلليک تاريخي آدلي اثري آذربايجانين ميللي دئموکراتيک هؤکومتي زامانلارينا 1945-46(1324-25 ايللرين) تسادوف ائدير. قافلانتي 1945-46(1324-25-جي) ايللرده آذربايجاندا خالقيميزين باشيندان کئچن قانلي-قادالي حاديثه لرين، ديدرگين آذربايجانليلارين ايچتيماعي طالعيي نين و چميتده ياشايان يوخسول اينسانلارين عدالت اوغروندا آپارديغي موباريزه نين شاهيدي اولموشدور. او سونرا بوتون بو گؤردوکلريني چوخ صداقتله بير منظومه شکلينده ديله گتيرميشدير...

هومانيزم، اينساني موناسيبتلرين مراد لي قریشی قافلانتي نين شعرلري نين، ائلجه ده" بيزيم کندين بير ايلليک تاريخي "پوئماسي نين عصاس ايدئيا ايستيقامتيني تشکيل ائتديگيني وورغولايان ادبياتشوناس عاليم، تنقيدچي، فيلولوگييا اوزره ائلملر دوکتورو ائسميرا فواد (شوکورووا) شاعيرين صنعتکارليغيني، پوئتيکاسيني دا يوکسک قييمتلنديرير و پوئمادان اؤرنکلر گتيره رک يازير:" بديعي تصوير و ايفاده واسيطه لريندن گئنيش صورتده ايستيفاده ائدن مراد علي قریشی قافلانتي نين" بيزيم کندين بير ايلليک تاريخي "پوئماسينداکي" آذر ائللري نين ياسلي گونويدو، قانلي اورگي نين پاسلي گونويدو "- ميصراعلاريندا" ياسلي گون " ،" پاسلي گون "و" قانلي اورک "ايفاده لري ايله آرديجيل اولاراق اوچ ائپيتئت ياراديليب. قافلانتي بو ائپيتئتلرله 21 آذر هرکاتي نين قلبه چالماسيندان سونرا گونئي آذربايجاندا قورولموش ميللي حؤکومتين رضا شاه پهلوي قوشونلاري نين خاريجي هاوادارلاري نين کؤمگيله خوصوصي غدارليق و گؤرونمه ميش آمانسيزليقلا مغلوب ائتديگي قانلي اولايي خاراکتئريزه ائتميشدير " (2، ص.14).

قوربت آب-هاواسي، اوزون ايللر دوغما وطنيندن آيريليق، حزينليک، کدر و هسرت هيسسلري اونون آلوولو ميصراعلارينداکي جوشغونلوقلا ياناشي دويولماقدادير.

اينسانليق عشقيله چارپان صنعتکار اورگي شاعيري کلاسسيک شعريميزين موعاصير سسلنن عنعنه لرينه باغلايير و اولو نيظامي، نسيمي، فوضولي، واقيف، ساهير ايرثينده قاباريقلاشان اينسانليق لياقتينه کؤکلنميش صنعت يولونو يييلنمه يه دوغرو يؤنلدير:

 

شاعيره صداقت، شرف، شان وئرن،

شعر دامارينا ايستي قان وئرن.

شاعرليک يولونو دوز نيشان وئرن،

اينسانليق عشقيله چارپان اورکدير.(4.26)

 

قافلانتي نين ايجتماعي ليريکاسي نين باش مؤوضوسو محض گونده ليک حياتيميزدا باش وئرن حاديثه لر، جمعيتيميزده اولان اينساني خوصوصيييتلرين ترننومو، خالقيميزين معنوياتيناياد اولان عئيبجرليکلره قارشي اعتيراض، بير سؤزله، اينسان سعادتي، وطنين آبادليغي، دوستلوق، امين-آمانليق کيمي مثله لردير.

شاهليق اوصولي-ايداره سي نين ايراندا اللي ايلدن آرتيق حؤکم سورن منفور سيياستين، قانلي-قادالي ايللرين جمعيتده ياراتديغي نئقاتيو حاللار زيندانلاري آباد، اؤلکه ني ويران قويموشدو. ايستيبداد و ديکتاتورلوق ايستر-ايسته مز شعري، پوئزيياني عوصيان بايراغينا چئويرميشدي. او زامان قافلانتي نين دا شعرلرينده بو عوصيانکارليق، فرياد موتيولري داها گوجلو ايدي:

 

گؤرورم چوخداندير باتيبلار ياسا ،

شاهلارين ظولموندن دولوبدور کاسا.

اورکلرده اولفت اکن ده يوخدور

ديللر قاداخلانيب، قوللار باغلانيب،

هئچ بير جينقيرتي دا چکنده يوخدور.(4.ص.37)

 

" اونون هر ميصراعسيندا، هر بئيتينده آذربايجان خالقي نين نيسگيللي طالعيي آيدين تصوير اولونوب. قافلانتي شخصي حياتيندا چوخ عذاب و اذيتلر چکيب، شاهليق رئژيمي نين دؤزولمز و آغيرشرايتينده ياشاييب؛ عدالتسيزليکلري قانييلا، جانييلا حيسس ائديب، مجبورن دوغما يورد-يوواسيني بوراخيب، تحصيل عوضينه چؤرک دالينجاقاچيب.. بونلارين هاميسي ايستر- ايسته مز گنج قافلانتي نين ظولمه، عدالتسيزلييه قارشي يؤنله ديب. او شاه رئژيمينه درين نيفرت بسله ييب و اونون ييخيلماسيني اورکدن آلقيشلاييب. بو دؤور شاريرين اثرلرينده درين ايز بوراخيب " (3، ص.43).

بو فاجه لي، دؤزولمز شرايت، شاعيري اورکدن سارسيديرسا دا، اونون ائل ايله بيرليکدهموبارزه عزميني گوجلنديرير، سسيني ائللرين سسينه قاتاراق سانکي شانلي اينقلابين نهايت قلبه چالاجاغينا ايناميني عکس ائتديريردي:

سن اي قان گؤلونده اوزن تاجيدار،

بيل، گئجه داليندا آيدين سحر وار.

گله جک او گون کي سنين سارايين-

ائللرين اليله ويران اولاجاق

قيشا چئوريله جک باهارين، يايين.(4.ص.28)

 

م.قافلانتي نين شعرلري نين ايلهام منبعيي، اونلارين اؤزگي، ماياسي وطن تورپاغيدير. بو تورپاغين باري، برکتي، صداقتلي اينسانلاري، ائل-اوبالاري، ووقارلي داغلاري، چايلاري نين نغمه سي، بولاقلاري نين دورولوغو، مئشه لري نين سيخليغي، ايلاهي گؤزلليکليگي ، خالق قهرمانلاري، موسيقيسي، دونه ني، صاباحي و بوگونو شاعيرين اورگينده نغمه لره، ميصراعلارا چئوريلير، اونلارا قول-قاناد وئرير، شاعيرده نجيب حيسسلر، نيکبين احوالي- روحييه، جسورلوق، دؤنمزليک، متانت، ووقار کيمي اينسان خاصيتلريني ياشادير و بو خاصيتلرين نغمکارينا چئويرير. اونو شاعير ائدن، اودو-کؤزو،ايشيغي سؤنمه ين وطن تورپاغيدير. شاعير" سؤندورمه ديم اورگيمده وطنيمين چيراغين "قناعتينده حاقليدير. چونکي اونون دوشونجه سينه گؤره، اگر بو چيراق سؤنرسه، او، شاعيرليگيني، اينسانليغيني، هر شئييني ايتيرر:

وطنيم شمدير، من ده پروانا،

دولاننام باشينا من يانا-يانا

اورگيم باغليدير آذربايجانا

هر زامان قئيدينه قالميشام-قاللام (4.ص.33).

شاعير، وطنين بو گونو ايله برابر، دونه نيني ده دوشونور. وطن قهرمانلارينين سيماسيني، اونلارين حياتيني، موبارزه سيني گؤزلري اؤنونده جانلانديرير. رومانتيک خياللار، رؤيالار عالمينده اوشاقليق چاغلاري، آنا لايلاسييلا قوشا نغملنن ساز و بولبول جه-جهلري قوينوندا بير داها يئنيدن (رؤيادا) دوغولور:

قافلانتييام آنديم او گونلري من

جانلاندي گؤزومده چيچکلي وطن.

کئچدي اورگيمدن او گول، او چمن،

بولبوللو باغلاري ياديما دوشدو (4.ص.31).

وطنين آبادليغي، ائللرين شاد و خوشبخت ياشاييشي الوان بويالارلا، صميمي آهنگله گؤزلريميز اؤنونده جانلانير:

چاغلاسين شلاله لر،

چتير آچسين لاله لر،

قورتارسين قم،ناله لر،

سئوينسين ائل، سئوينسين (4.ص.12).

بو آرزو و ايستکلر تکجه وطنله محدودلاشمير. او، يئر اوزونده صولح و امين-آمانليق، اينسانلارين ميلليتيندن آسيلي اولماياراق قارداشجاسينا ياشاماسيني تؤوصويه ائدير و اينسان الي، اينسان ذکاسي ايله بزنميش دونياني بئله گؤرور:

دونيا گؤزللشسين اينسان عليله

بوتون گؤزلليکدن کام آلسين اينسان

ياشاسين،ياشاسين اؤز عمليله

آزادليق قوينوندا قوجالسيناينسان (4. ص.23).

م.قافلانتي نين اثرلري مضمون، فورما اعتيباريله توکنمز سؤز ثروتيميزدن قيدالانير. بونو دا جسارتله دئمک اولار کي، اينقيلابدان سونراکي اينکيشاف ائتمکده اولان ادبياتيميز، خوصوصيله شعريميزين آخيني شاعيرين ياراديجيليغيندان يان اؤتمه ييب. بو ادبي موحيط شاعيرين شعرلرينه مضمون و فورما، اوسلوبي جهتدن ده گوجلو تاثير گؤسترميشدير.

تنقيدچي و شاعير هسن ايلديريم" عؤمور آيناسي "کيتابينا يازديغي موقدديمه ده قلم دوستونون شعرلرينده تصوير اولونان اوبرازلارين خاراکتئريک خوصوصيتلريني بئله دينلنديرير: " م. قافلانتي نين شعرلرينده آذربايجان شعرينه خاص اولان، دوغمالاشان بير سيرا اوبرازلارلا راستلاشيريق. بو اوبرازلارين بير چوخو شيفاهي ادبياتيميز واسيطه سيله يازيلي ادبياتيميزا کؤچوب و اورادا باشقا اوبرازلارلا برابر حوقوقلو ياشاماقدادير. آنجاق قافلانتي بو اوبرازلارين خاراکتئريک خوصوصيتلريني ساخلاياراق اونلاري موعاصيرلشديرير، اؤز معنوي دونياسي و دؤورو ايلهاويغونلاشديرير و اونلاري يئني آمپولادا تقديم ائدير:

مارال بير آن منه باخدي.

قلبيمي يانديريب، ياخدي،

بخت اولدوزو گؤيدن آخدي.

بير آخشامين سون چاغيندا،

قافلانتي نين قوجاغيندا.(4.ص.16)

بو" مارال "ماهنيلاردا دينلدييگيميز، چؤللرده گؤردويوموز مارالدان بير آز فرقله نير. بو مارال اينسانيلشميش مارالدير. قافلانتي نين بو قبيلدن اولان اوبرازلاري نين هاميسي بئله بير خاراکتئر داشييير . اونلار شاعيرين دؤورو، موحيطي ايله اويغون اولان گؤزلليکلرين، تميزليکلرين فاجيعه لي و تراژيک صورتلريديرلر. " (4.ص.6)

آذربايجان خالقي نين شاعير اوغلو مراد لي قریشی قافلانتي 2005//1384-جو ايل فئورالين 15-ده ابديته قوووشموشدور. جنازه سي دوستلاري، عاييله سي و آذربايجان مدنيت سئورلري نين موشاييعتي ايله تهرانين جنوب حيصه سينده يئرلشن" يافت آباد "مزارليغيندا دفن اولونموشدور.

اودلو-آلوولو اثرلريي ايله آذربايجان پوئزيياسيندا اؤزونمخصوص ايز آچان م.قافلانتي آذربايجان ادبياتي ياشاديقجا وار اولاجاق، دايم ياشاياجاقدير.

خولاصه

م.قافلانتي نين" عؤمور آيناسي "آدلانديرديغي کيتابي، شاعيرين، اينسان- شاعير عؤمرونون آيناسيدير. بيز بو آينايا باخارکن، شارين کئچيرتديگي ايضطيرابلاري، هيجانلاري دويوروق؛ سئوينجلريني، کدرلريني حيسس ائديريک؛ آرزو و اوميدلريني، محبت و نيفرتلريني باشا دوشوروک. بو کيتابدا اونون موختلف ايللرده موختليف مؤوضولاردا، يازديغي اثرلرين نومونه لري توپلانيب و ياراديجيليغي نين سعجيييوي خوصوصيتلريني اؤزونده جملشديره بيليب.

شاعيرين" عؤمور آيناسي "آدلانديرديغي بو شعر مجموه سي، اونون شخصي حياتي و معنوياتيندا عکس اولونان ايجتماي حاديثه لرين پوئتيک دونياسي نين گوزگوسودور دئسک، يانيلماريق. قافلانتي کئچيرتديگي ايضظرابلاري، هيجانلاري، سئوينجلريني، کدريني و معنوياتيندا پوزولمايان ايريلي- خيردالي ايجتيماعي حاديثه لرين ايزلريني، شعرلرينده عکس ائتديرمه يه چاليشير.

ادبيات:

1.ووقار احمد. مراد لي قریشی نين ياراديجيليغي." خالق جبهه سي "، 2015. 6 فئورال. س.3

2. ائسميرا فواد. گونئي آذربايجان شاعيرلري نين ياراديجيليغي ايله باغلي دوشونجه لر " ." خالق جبهه سي " . 2016. 16 ماي، س.14.

3. خئيروللا خ. (ساپلاق)" قوجامان ائل شاعيري " ." خودافرين "درگيسي. 2005-1384،ساي 4. س.43

4. مراد لي قریشی قافلانتي. عؤمور آيناسي. تهران،" نشر مينا " ، 1369-1990.

 

یاندیریلان کیتابلار- کتابهاى سوزانده شده

یاندیریلان کیتابلار- کتابهاى سوزانده شده

صمد وورغون

ایران ایرتیجاعچیلارى آذربایجان دیلینده اولان کیتابلارى وحشیجه سینه یاندیریرلار. (مرتجعین ایران٫کتابهاى آذربایجانى را با وحشیت به آتش کشیدند

 

 

جلاد سنین قالاق قالاق یاندیردیغین کیتابلار
مین کمالین شؤهرتیدیر
٫ مین اوره یین آرزیسى....
بیز کؤچه ریک بو دونیادان
٫ اونلار قالیر یادیگار. 

هر ورقه نقش اولونموش نئچه اینسان دویغوسو

مین کمالین شؤهرتىدیر٫ مین اوره یین آرزیسى....

یاندیردیغین او کیتابلار آلوولانیر....یاخشى باخ
او آلوولار شؤعله چکیب شفق سالیر ظولمته.....
شاعیرلرین نجیب روحو مزاریندان قالخاراق
آلقیش دئییر عئشقى بؤیوک
٫ بیر قهرمان میللته.
او آلوولار شؤعله چکیب شفق سالیر ظولمته....

جللاد منیم دیلیمده دیر بایاتیلار٫ قوشمالار

دئ٫ اونلارى هئچ دویدومو سنین او داش اوره یین؟

هر گرایلى پرده سینده مین آنانین قلبى وار....

هر شیکسته م اؤولادىدیر بیر موقددس دیله یین

دئه اونلاری دویدومو سنین داش اوره یین؟ سویله

سن مى خور باخیرسان منیم شئعیر دیلیمه؟

قوجا شرقین شؤهرتیدیر فوضولىنین غزلى

سن مى "ترک خر" دئییرسن اولوسوما٫ ائلیمه؟

داهیلره سود وئرمیشدیر آذربایجان گؤزه لى....

قوجا شرقین شؤهرتىدیر فوضولینین غزلى

جللاد یانیب اود اولسا دا٫ کوله دؤنمه ز آرزیلار٫

طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش اینسانى

هر اوره یین اؤز دونیاسى بیر سعادت آرزیلار

قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانى....

طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش اینسانى

ازل باشدان دوشمنیمدیر اوزو موردار قارانلیق.....

هر تورپاغین اؤز عئشقى وار٫ هر میللتین اؤز آدى

کاییناتا ده ییشمه رم شؤهرتیمى بیر آنلیق

منم اودلار اؤلکه سینین گونش دونلو اؤولادى

هر تورپاغین اؤز عئشقى وار٫ هر میللتین اؤز آدى

نه دیر او دار آغاجی دئه کیملر دیر آسیلا

اویونجاق مى گلیر سنه وطنیمین حاق سسى؟

دایان....دایان....اویاق گزیر هر اوره کده بیر آسلان

بوغازیندان یاپیشاجاق اونون قادیر پنجه سى

اویونجاق مى گلیر سنه وطنیمین حاق سسى؟

جللاد سن مى٫ دئ٫ قیریرسان فداییلر نسلینى؟

میللتیمین صاف قانىدیر قورد کیمى ایچدییین قان

زامان گلیر...من دویورام اونون آیاق سسینى

شهیدلرین قییام روحو یاپیشاجاق یاخاندان

میللتیمین صاف قانىدیر قورد کیمى ایچدییین قان.....

بیر ورقله تاریخلرى٫ اوتان منیم قارشیمدا

آنام تومریس کسمه دى مى کئیخوسرووون باشینى؟

کوراوغلونون٫ ستتارخانین چلنگى وار باشیمدا

نسیللریم قویمایاجاق داش اوستونده داشینى

آنام تومریس کسمه دى مى کئیخوسرووون باشینى؟

سور آتینى٫ دؤرد نالا چاپ مئیدان سنیندیر ....آنجاق

من گؤروره م آل گئیینیب گلن باهار فصلینى....

قوجا شرقین گونسشىدیر یاراندیغیم بو تورپاق

من یئتیردیم آل بایراقلى اینقیلابلار نسلینى

من گؤروره م آل گئیینیب گلن باهار فصلینى

١٩٤٧ 

  يانديريلان کيتابلار  

 کنان حاجي

 

  کيتابلارين يانديريلماسي بشريتين ان بؤيوک جينايتلريندندير. کيتابين يارانما تاريخيندن اوزو بري بشريت دفعه لرله بو جور تهلوکيله اوزلشيب. آما بوتون فيکير کرئماتورييالاري عکس ائففئکت وئريب. 

  1946-جي ايلده پيشوري نين باشچيليغي ايله فاليت گؤسترن آذربايجان ميللي حؤکومتي دئوريلديکدن سونرا شووينيستلر آذربايجان تورکجه سينده يازيلميش کيتابلاري يانديرديلار و بونونلا کيفايتلنمه ييب، بو ديلي تدريس ائدن موعليملري ده کيتابلارين اودونا آتديلار. صمد وورغون مشهور  " يانديريلان کيتابلار "  شعيريني ده محض همين دؤورده يازميشدي. 

  جورج اوروئللين آنتيوتوپيک  " 1984 "  رومانيندا دا کيتاب و درگيلرين کوتلوي يانديريلماسييلا باغلي توک اورپه ديجي ائپيزودلار يئر آلير. بوتون توتاليتار رئژيملر کيتابا قارشي اولوب و کيتابدان گلن تهلوکه ني حيسس ائده رک اونو محو ائتمه يه چاليشيبلار. آما کيتاب تونقاللاري آزاد دوشونجه نين قارشيسيني آلا بيلمه ييب. 

  سماوي کيتابلارين يانديريلماسينا دا دفعه لرله جهد اولونوب. بير نئچه ايل بوندان اول آمئريکا کيلسه لريندن بيري نين راهيبي تئرري جونس موسلمانلارين ديني کيتابي قرآنين صورتلريني کوتلوي شکيلده يانديرماغا چاغيريش ائتميشدي. آمئريکانين بير نئچه شتاتيندا دا بو تيپلي آکسييالار کئچيريلميشدي. افقانيستاندا آمئريکا عسگرلري ده قرآني يانديرميشدي و بونا گؤره آغ ائو اوزر ايسته ميشدي. 

  بو گونلرده آمئريکا يازيچيسي رئي برئدبئري نين آنتيوتوپييا ژانريندا يازديغي  " 451 درجه فارانهئيت "  رومانيني اوخودوم و مني غريبه  تصورات بورودو.  " 451 درجه فارانهئيت "  کاغيذين يانما درجه سيدير. دؤيوش مئيدانيندا تک قالميش کيتابين يئگانه مودافيعه چيسي هم ده کيتاب يانديران آدامدير. او، ائله بير جمعيتده ياشايير کي، اورادا بوتون کيتابلار يانديريلير، اونلاري، حتّی ائوده ساخلاماق بئله قاداغاندير. کيتاب يانديرانلارين دوشونجه سينه گؤره، اونلار بديعي تخييولدن عيبارتدير و اينسانلاري گئرچک حياتدان اوزاق سالير، اونلارا باش قوشسانيز، عاغلينيزي ايتيره بيلرسينيز. باشي شئيظاني دوشونجه لرله قايناشان مؤليفلرين ماکينالاريني اليندن آلماق لازيمدير. 

  مونتئق اؤز قورخولاريني يئنمه يه چاليشير، او، ائوينده گيزليجه کيتاب ساخلايير. بو جمعيتده ميس، تونج و پولاد حيصه لردن عيبارت اولان مئخانيکي ايتين گؤزوندن هئچ نه يايينمير، بو قورخونج مخلوقون خوصوصي اييبيلمه قابيليتي وار، دايم آداملاري تعقيب ائدير. کيتاب يانديرانلار اونلارا معلومات داخيل اولان کيمي درحال کيتاب اولان ائوه يوللانيرلار و همين ائوي کيتابلارلا بيرگه يانديريب، کولونو گؤيه سووورورلار. مئخانيکي ايت اونلارين ايشيني آسانلاشديرير، کيتابين اييني آلان کيمي همين ائوه سمت گؤتورولور و بئله ليکله،  " جينايتکار "  اله کئچير. او، هدفي اؤزو تاپان، سهوسيز ووران تکميللشديريلميش توفنگدير، آککومولياتورلا ايشله يير. مونتئق فيکيرلشير کي، گؤره سن، ايت گئجه لر داميندا ياتاندا نه حاقدا دوشونور؟  " ايت بيزيم دوشونمگيميزي ايستمه ديگي هئچ بير شئي باره سينده دوشونمور " . اونا يالنيز پيس شئيلري اؤيره ديبلر ايزله مک، اله کئچيرمک، اؤلدورمک.  

  کيتاب يانديرانلار واختيله يانغين سؤندورن اولوبلار. ايندي ايسه اونلار هر شئيي يانديريرلار. دانتئنين، سويفتين کيتابلارينا اود وورورلار. کلاسسيک يازيچيلارين اثرلري قيسالديلاراق، اون بئش دقيقه ليک راديو وئريليشلرينده ايجماعل ائديلير، فلسفه، تاريخ، ديل درسلري ايختيصارا سالينير. تئاترلاري بوشالديب، اورادا آنجاق تلخکلري ساخلاماق ايدئياسي حاقدا دوشونورلر. اونلارين فيکرينجه، حيات چوخ قيسادير، اَيلنجه يه مومکون قدر چوخ واخت آييرماق، باجارديقجا آز دوشونمک لازيمدير. برئدبئري اينسانليغي باربارليغا سوروکله ين بو سيستئمين بوتون اييرنجليگيني تصوير ائدير، اوخوجونو اورک بولانما حددينه قدر گتيريب چيخارير. 

  او، بو صنعت جرياني نين اوزرينده اوجالديلان يئگانه بونؤوره دئييل. بو اثر اوسلوب و مؤوضو باخيميندان جورج اوروئللين  " 1984 " ، اولدوس هاکسلي نين  " حئيرت آميز يئني دونيا " ، ي.زامياتي نين  " بيز " ، کارئن بويئ نين  " کاللوگئن "  اثرلري ايله سسلشير و آنتيوتوپيک ژانردا يازيلميش ان ماراقلي اثرلردن بيري ساييلير. برئدبئري نين تخييولو حودودسوزدور. او، بلکه ده، مارسا (مریخ) اوچماق ايسته ين يئگانه يازيچيدير. موصاحيبه لريندن بيرينده دئميشدي کي،  " بير آدامي مارسا گؤندرمک اوچون لازيم اولان مبلغ پئنتاقونون بودجه سييله موقاييسه ده چوخ بالاجادير. بو سؤزلري دئينده اونون 85 ياشي واردي. يئنييئتمه ليگينده لوس آنجئلئسده قزئت ساتان گله جگين بؤيوک يازيچيسيندان سوروشورلارميش کي، بوردا نه ائديرسن؟ دئييرميش کي، يازيچي اولورام. زامان گلدي، او يازيچي اولدو.   

  آنتيوتوپييا سيزيف امگي طلب ائدير. برئدبئري نين بو اثرين يازيلماسينا صرف ائتديگي اينتئللئکت، ائنئرژي و سعيلر سون نتيجه ده اؤز بهره سيني وئردي. بئله کي،  " 451 درجه فارانهئيت "  يازيلديغي دؤوردن بو يانا دونيانين موختليف ديللرينه ترجومه اولونوب و چوخ تقديرلاييق حالدير کي، اوخوجولار آرتيق بيزيم ديلده ده بو اثري اوخوماق شانسيني قازانيبلار. 

  اثرده مونتئقين حياتي اؤزونون بوتون مورککبليگي و چوخ چالارليغي ايله دهشتلي تصويرلر فونوندا گؤز اؤنوندن کئچير. او، کيتاب يانديرانلار دسته سي نين عوضوو اولسا دا، ائوينده کيتابلار گيزله دير و بير گون ايفشا اولونور، ائويني يانديريرلار. مئخانيکي ايت اونو تعقيب ائدير. موبهم قوووه لرين پنجه سي آلتيندا ازيلن اينسانلارين محوي، معنوي ايفلاسي عئيني درجه ده موبهم حاديثه لرله دولو سوژئت خطي نين کؤمگيله آچيقلانير. او خاطيرلايير کي، اوشاق واختي دنيزين ساحيلينده الگي قوملا دولدورماغا جهد ائديرميش، الگي دولدوردوغو تقديرده قارداشي اونا پول وعد ائتميشدي. آما الک هئچ جور دولماق بيلميردي. اينديکي حالدا، اونون کيتابلاري قوروماق ايستگي محض الگي قوملا دولدورماق کيمي عبث و معناسيز بير جهد ايدي. او، تکباشينا هئچ نه ائده بيلمز. آروادي دا اوندان ايمتيناع ائديب. يالنيز بير نفر اونا کؤمک ائده بيلر فابئر. فابئر  ايستئفايا چيخميش اينگيليس ديلي پروفسورودور. او، بو يانغين سيستئمي ايله موباريزه آپارماغين فايداسيز اولدوغونو آرتيق درک ائديب. مونتئقي مئخانيکي ايتين جنگيندن محض او قورتارير. پروفئسورون آغلاسيغماز مئتودو مونتئقي اؤلومدن خيلاص ائدير. تفررواتلاري يازميرام، اثري اوخوياندا هر شئي سيزه آيدين اولاجاق. مونتئقين فابئرين ائوينده اونونلا صؤحبتي ايسه عيبرت آميزدير. فابئر يئني تانيشينا دئيير: 

" نسه ياراتمايان اينسانلار يانديرماليديرلار. بو، تاريخ قدر قديم، ياشلي قايدادير...

 تک بير شئيدن بير اينساندان، ماشين و کيتابخانادان خيلاص گؤزله مگين، دونياني خيلاص ائده جک شئيي اؤزونوز يارادين. حتّی بو يولدا سيز باتسانيز دا، ان آزي ساحيله دوغرو اوزدويونوزو بيله رک باتاجاقسينيز " .   

تاريخده بؤيوک داغينتيلاري محض هئچ نه ياراتمايان اينسانلار تؤره ديب. فابئر بير مسله ده اؤزونو گوناهکار بيلير، واختيندا قورخولاريني يئنيب، اؤز اعتيراض سسيني قالديرماييب. اونون کيمي يوزلرله عاليم سوسوب و بو موطيعليگين سونو کيتابين اؤلومويله نتيجله نيب.  کيتابا قارشي چيخان، اونو يانديران ميلتين کيتابي، بئلجه، بيردفعه ليک باغلانير، هئچ نه اونو خيلاص ائده بيلمير. مونتئق بو چيخيشسيز لابيرينتدن تصادوف نتيجه سينده خيلاص اولسا دا، کيتابلاري يانغيندان قورويا بيلمير.کيتابا دوشمن کسيلن جمعيتين سونو بودور .

سخنی چند راجع به دعاهای التماس گونه در فرهنگ عامیانه آذربایجان

آکادمیک نظامی جعفراف

ترجمه :دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

 

یالواریش یا دعاهای التماس گونه یکی از آفرینش های فرهنگ مردمی است که استعداد ذاتی و عظمت و بزرگی فرهنگ آذربایجان را نشان می دهد. متأسفانه تاکنون شرح زبان شناختی و مردم شناسی آن بصورت علمی ارائه نگردیده است. هریک از حوادث فوکلوریک آن بعضاً با آلقیشلار (تشویق ها) تداخل پیدا کرده است. در صورتی که بین آنها از نظر کارکردی و ساختاری تفاوت زیادی وجود دارد. در آلقیش ها (تشویق) فرد انجام دهنده فرایض نوعی پیوند توأم با انرژی خاص بین خود و خدای خویش ایجاد می کند. اما در یالواریش (التماس) اینگونه نیست، فرد ملتمس انرژی خاصی ندارد، حتی او نیازمند انرزی لازم از طرف خداوندش می باشد...

در القیش ها انجام فرایض برای نیروی خاص که قادر به رویت شدن نیست انجام می شود. که دارای قدرت خاصی است. ولی در یالواریش انجام فرایض دارای اساس قطعی و تک بعدی دارد. متضاد آلقیش (تشویق) نفرین یا همان قارغیش و متضاد یالواریش دعای التماس همان سویوش یا فحش دادن است.

یالواریش ها جایگاه خاصی از قدیم الایام در فرهنگ ترکهای آذربایجان و دیگر ترکان داشته است و هم اکنون نیز دارد. در بحث مراجعت فرد یالواریش ها نقش اساسی در چگونگی ابراز احساسات درونی ایفا می کند. و در بیان استغفارات این شیوه دارای امکان وسیع برای گفتار بوجود می آورد. در ارتباط دو فرد که یکی ارباب رجوع و دیگر رجوع شونده است یالواریش ها در قالب بیان احساسات، محبت، احترام، نوازش، بی تفاوتی و تمسخر خود را ظاهر می کنند.

لغت نامه یالواریش های آذربایجان برای اولین بار است که چاپ می شود. در این مجموعه فقط یالواریش هایی که اکنون در زبان مورد استعمال می باشد جمع آوری گردیده است به کلمات و جملات قدیمی مانند (سر سیاهم قربان تو باد، ای قازان، «کتاب دده قورقود» ) در کتاب جای داده نشده است. بدون شک کتاب تمام یالواریش های معاصر آذربایجان را هم نمی تواند احتوا کند. امیدوارم در نشرهای بعدی این مجموعه فولکلوریک کاملتر گردد.

آ

آغرین آلیم ( دردت به جونم )

آغرین منه گلسین ( دردت به جونم )

عاغلینا اولوم ( قربون عقلت شوم )

آدینا (- سانینا) اولوم

 ( قربون شأن و شهرتت شوم )

آیاغینین آلتیندا اولوم

 ( زیر پاهایت بمیرم )

آلله نیا قربان اولوم

( قربون خدایت شوم )

آنان اولسون ( مادرت بمیرد )

آتام آنام سنه قربان اولسون

 ( پدر و مادرم قربونت بشود )

آتا- آنانا قربان اولوم ( قربون پدر مادرت بشم )

ب

بالاما ( اوغلوما، قیزیما...)

 قربان اولوم (اولارام)

قربان فرزندم (دختر-پسر) بشم (میشم)

بالانا قربان ( قربون فرزندت )

باجین اولسون ( خواهرت بمیرد )

باشینا دونوم

 ( دور سرت بگردم )

باشیم سنه صادانما

 ( سرم صدقه تو باشد )

بیبین (خالان) اولسون

 ( عمه ات، خاله ات فدات بشه، بمیرد )

بویرنا (-بوخونونا) قربان اولوم

( فدای قد و قواره ات بشم من )

و

واریم، دولتیم سنه قربان ( مال و دولتم فدای تو باشد )

واریم، یوخوم سنه قربان ( دار و ندارم فدای تو بشه )

وئردیگینه قربان اولوم ( به آنچه که داده فداش بشم )

ق

قاباغیندا اوم ( بمیرم برایت )

قادام (قادانی) آلیم، (فدا شم، فدایت می شوم یا درد و بلایت به جونم )

قادان منه (گلسین)

 ( درد و مرضت به جونم )

قاداسین آلیم قاداسی

( دردت به جونم ای عزیزترینم )

قوزوکیسیم (کسرم)

 ( گوسفند قربونیت کنم، می کنم )

قولون اولوم (اوللم)

 ( نوکرتم، می میرم برات )

قربانین اولوم ( قربونت بشم )

قربان کیسیم ( قربونی بکشم برات )

د

دردین آلیم ( دردت به جونم )

دردین منه (گلیسین) ( دردت به جونم )

دیلینه قربان ( قربون دهنت )

دیلینی یئییم ( قربون زبونت )

ایء

ائویم- ائشیگیم سنه قربان

( خونه زندگیم فدای تو )

اعتبارینا اولوم ( قربون اعتبارت )

ی

یولوندا اولو ( فدای راهت )

... یولوندا قربان اولسون

 ( فدای راهت شود )

ک

کرمینه قربان ( فدای کرمت )

 

گ

گئدن (گلن) یولونا قربان

( فدای راه آمد و شد تو بشم )

گلن یوللارینا قربان اولوم

 ( فدای راه پیموده ات بشم )

گوزونه دونوم ( قربون چشمات )

گوزونویئییم ( چشماتو بخورم )

گوزونه، گوزلرینه قربان (اولوم)

 ( فدای چشم و چشم هایت بشم )

گوزونون، گوزلرینین یاشینا قربان (اولوم)

( قربان اشکهای چشمات بشم من )

گوزوم، گوزلریم سنه قربان

 ( چشم هایم فدای تو باشه )

گوزونون، گوزلرینین ایشیغینا قربان

 ( فدای نور چشمات بشم من )

م

مالیم- دولتیم سنه قربان

 ( هرچه دارم فدای تو بشه )

مالیم- قویونوم سنه قربان ( ثروتم- گوسفندام فدای تو بشه )

من اولوم ( من بمیرم )

ن

ننه ن اولسون

( مادرت بمیرد ) ننه یعنی مادربزرگ ولی به مادر هم گفته می شود که اینجا مادر است.

نئه ن سنه قربان (اولسون)

( مادرت فدای تو شود )

نوکرین اولوم ( نوکرتم )

او

اوغلوم- قیزیم سنه قربان

 ( بچه هام فدای تو بشوند )

او

اولوم ( بمیرم برات )

اولرم ( می میرم برات )

اولوم قاباغیندا

Description: images (26) ( بمیرم در پیشگاهت )

عومروم- گونوم سنه قربان

 ( زندگیم فدای تو باد )

اولوم بالاما (قیزیما-اوغلوما)

 ( بمیرم برای بچه ام (دخترم- پسرم)

س

سنه قربان اولوم

 ( فدات بشم )

سنه قربان کسیم

 ( قربونی بکشم برات )

سنه قوزوکسیم

 ( گوسفند بکشم (قربونی) برات )

سنه جانیم قربان

 ( قربونت بشم من )

سسینه (نفسینه) قربان اولوم

 ( فدای صدات، نفس ات بشم من )

او

اوزوم آیاغینین آلتینا

( روم زیر پات )

ج

عندلیب قاراجاداغی

عندلیب قاراجاداغی

پروفسور تیمور احمد اف

آذربایجان یازیلی ادبییاتیندا اؤز آخارینی شاه ایسماعیل ختاینین یارادیجیلیغیندان باشلامیش، موللا پناه واقیفین پوئزییاسیندا یوکسک اینکیشاف سویییه سینه قالخمیش آشیق شعر اوسلوبو 19 عصرین بیرینجی یاریسیندا ادبی جریان کیمی قیزغین اینکیشاف مرحله سینه چاتمیشدی. بو دؤورده قاسیم بی ذاکیر، محمد بی عاشیق، کاظیم آغا سالیک، بابا بی شاکیر، سید ابولقاسیم نباتی، موجریم کریم واردانی، پادارلی عبدوللا، ملیکباللی قوربان کیمی شاعیرلر شیفاهی خالق یارادیجیلیغی نین توکنمز قایناقلاریندان، عئینی زاماندا اورتا عصرین زنگین شرق پوئزییاسیندان بهره لنمکله آشیق شعر اوسلوبوندا ساده، آیدین دیلده، هئجا وضعنینده، آهنگدار، طراوتلی، طبعیی و خلقی پوئزییا یارادیردیلار. اونلارین یارادیجیلیغیندا عاشیقین داخیلی، معنوی عالمی، اولوی و درین سئوگیسی، صاف عشقی یولوندا چکدیگی عذاب و ایضطیرابلار، ائلجه ده حیاتدا باش وئرن ایجتیماعی-سیاسی حادیثه لر تصویر اولونوردو کی، بو دا پوئزییانین خالق حیاتینا یاخینلاشماسی پروسئسینی گؤستریردی.

آشیق شعر اوسلوبوندا یارانان پوئزییادا حیاتا یئنی موناسیبتی، تنقیدی و ساتیریک عنصورلرین گوجلنمه سینی معاریفچی رئالیست ادبیاتین ایلک پؤهره لری حساب ائتمک اولار. عندلیب قاراجاداغینین شخصیتی و اثرلری باره ده ایلک علمی معلومات ادبیییاتشوناس حبیب اوللا صمدزادنین آدی ایله باغلیدیر. بوندان سونرا آکادئمیک فیضوللا قاسیمزاده " 19 عصر آذربایجان ادبییاتی تاریخی " (1974) اثرینده شاعیرین حیاتی، ادبی موحیطی و پوئتیک یارادیجیلیغی حاققیندا ماراقلی علمی ملاحیظه لر سؤیلمیشدیر.

عندلیب قاراجاداغی نین 18 عصرین سونو – 19 عصرین اوللرینده یاشاییب یاراتماسی احتیمال اولونور. اصلا گونئی آذربایجانین قاراجاداغ ماحالی نین اهر قصبه سیندن اولان شاعیر گنجلیک ایللریندن دوغما وطنینی ترک ائدیب قوربتده یاشامیشدیر. عندلیب قاراجاداغی اؤز دیوانیندا یازیر: " گنجلیک گونلرینده 14 یاشیندا ایکن قاراجاداغ شهری نین اهر قصبه سینده لیلی کیمی بیر گؤزل صنمه دوچار اولوب اونا عشق یئتیردیم. رحمسیز عشق او درجه ده توغیان ائله دی کی، اونو تصوور ائتمک غئیری مومکوندور. منیم کامیل اولان اوستادیم عشق اولدو.

آلله تعالانین قودرتیندن منه سؤز سؤیله مک (شعر دئمک) نیطقی وئریلدی و من عالمده بولبول کیمی ترننومه گلدیم و عندلیب اولدوم " . بونا گؤره ده دینی فاناتیزم عالمینده شاعیرین گون-گوذرانی خوش کئچمه میشدیر. شعرلریندن معلوم اولور کی، عندلیب قاراجاداغی بیر مودت تبریزده، سونرا ایسه عؤمرونون سونونا کیمی ایرواندا میرزه لیک ائتمیشدیر. او، سردار حسین خانا حصر ائتدییی قصیده سی نین بیر یئرینده یازیر:

 

گؤرونمه دی گؤزومه حقیقت،

بیر کسده حق وحقوقیدان نیشانه.

دؤندردیم عزیمتیم وطندن،

تبریز و گاه ایروانه.

 

بیر گوشه یی مسجید اولدو منزیل،

احسنت او منزیلی مکانه.

اول بوقه ده بیر نئچه زامانلار

تؤکدوم دری اشک دانه-دانه.

صررافه یئتیشدی گؤوهری نظم،

گتدی منی نیمجانه جانه.

 

1827-جی ایلین اوکتیابریندا ایروان خانلیغی روس قوشونلاری طرفیندن ضبط ائدیلدیکدن سونرا عندلیب قاراجاداغی ایروان دیوان بییسی تعیین اولونان شوعبعنین یانیندا کاتیبلیک وظیفه سینه دعوت ائدیلیر. عندلیب قاراجاداغی آچیق فیکیرلی، ایستعدادلی شاعیر ایدی. اونون پوئتیک یارادیجیلیغی زنگین خالق ادبییاتی نین، ائلجه ده فوضولی دوهاسی نین تاثیری آلتیندا پروریش تاپمیشدیر. قوشما، گرایلی، حیدری، قزل، روبای، قصیده، تخمیس و دیگر ژانرلاردا دوغما دیلده و فارسجا یازدیغی شعرلر عندلیب قاراجاداغی نین اؤز دؤورونده تانینمیش شاعیر اولدوغونو ثوبوت ائدیر. اونون پوئتیک ایرثی نین تاپیلمیش جوزی بیر حیصه سی شایرین دؤورو، موحیطی، علاقه لری و صنعتکارلیق قودرتی باره ده موعیین تصوور یارادیر. عندلیب قاراجاداغی نین موعاصیرلرینه حصر ائتدیگی اثرلرده ایروان حاکیمی سردار حوسینقولو خان، ناخچیوان حاکیمی احسان خان کنگرلی، اونون قارداشی، اوردوباد خانی شئیخ علی خان کنگرلی، قاراباغ خانی ایبراهیم خانین قیزی گؤوهر آغا، قافقاز جانیشینی قراف ف.پاسکئویچ، گئنئرال بئهبودوو، ایروان دیوانبگیسی مایور شوعبین، ایلیسو حاکیمی احمد خان کیمی تاریخی شخصیتلرین آدلاری چکیلیر کی، بونلار شاعیرین 18 عصرین سون اون ایللرینده، 19 عصرین بیرینجی یاریسیندا یاشاماسی باره ده تدقیقاچی عالیم ح.صمدزاده نین علمی مولاحیظه سینه شوبهه یاراتمیر. عئینی زاماندا عندلیب قاراجاداغی نین دؤورو، موحیطی، الاقلری باره ده تصوور یارادیر. " گئنئرال بهبودووون تعریفی " و " چوخا " قصیده لری شاعیرین احتییاج ایچریسینده یاشاماسینی ثوبوت ائدیر. تیفلیس شهرینده شاعیر گئنئرال بئهبودوودان ماددی کؤمک، ایلیسو حاکیمی احمد خانلا گؤروشونده اوندان " زنجیره لی یاشیل چوخا " تمنناسیندا اولور. انده لیب قاراجاداغی موخممسین بیرینده ایلیسو حاکیمی نین اوغلو سولئیمان خانین طمطراقلی کئچن توی مجلیسی نین جاه جلالینی تفرروحاتی ایله تصویر ائدیر:

 

بو تویدا بئله ناله چک، ائی موطریبی خوشخان،

تا شؤوقه گلیب رقص ائده لر حورییو قیلمان.

ال-اله وئریب یاللی گئده قیز ایله اوغلان،

جان تؤحفه سینی الده توتوب آصفی دؤوران،

هر دم دئیه بو تویدا سولئیمانه موبارک.

 

مجلیسده دوروب خیدمت ائدر نئچه قولامان،

عاریف گؤزونه هر بیری بیر سروی خورامان،

بیر نئچه نفر جانالیجی عیشوه لی جانان،

مأمور اولونوب قوللوغا چوخ طرفه و جئیران

بزمی-تربه وئرمه یه سامانه، موبارک.

 

بو تویدا گرک بولبولی طوطی هوسیندن،

پرواز ائدیب آزاد اولالار قم قفسیندن،

دونیا اوزونه شور دوشه نی نفسیندن،

اول دایرو و بربت و سنتور سسیندن

آوازه دوشوب عرصه دؤورانه، موبارک.

قالمادی نه قاضی و نه حاجی، نه قلندر،

نه شیخ، نه موللا، نه مودرریس، همه یئکسر

قول گؤتوروب رقص ائیله مه یه مومن و کافر،

ال-اله وئریب رقصه دوشوب جومله سراسر،

بازیگریلن گلدیله جؤولانه، موبارک.

 

انده لیب قاراجاداغی فوضولی نین " یئتمیشم " ردیفلی قزلینه یازدیغی تخمیسینی (بئشله م) ده ایلیسو حاکیمی احمد خانا حصر ائتمیشدیر کی، بو، آچیق-آشکار شاعیرین سخاوتینه سیغیندیغی، حؤرمت عزت گؤردویو خانا احتیرامینی ثوبوت ائدیر. شاعیرین ایروان حاکیمی سردار حوسین خانا منظوم مکتوبو دا بو جهتدن سعجیییویدیر. بورادا شاعیر دوغما یوردوندان دیدرگین دوشمه سی سببلرینی آچیب سؤیله ییر. معلوم اولور کی، او، ایرواندا سردار حسین خانین یانیندا " مونشیی و دبیری کارخانه " اولموشدور. شاعیرین قاراباغ خانی ایبراهیم خانین قیزی گؤوهر آغایا حصر ائتدیگی " نییه گلمه دی " حیدری قایتاری شعر نین سردار حوسینقولو خانین تکلیفی ایله یازیلدیغی احتیمال اولونور.

1827-جی ایلده قافقاز جانیشینی قراف ف.پاسکئویچین باشچیلیغی ایله روس اوردوسونون ایروانا هوجومو و اونو ضبط ائتمه سی انده لیب قاراجاداغی نین یارادیجیلیغیندا ایفاده سینی تاپمیشدیر. بو موناسیبتله یازدیغی تاریخی منظومه سی نین بیر یئرینده دئییردی:

منی دیلشیکسته، حزین عندلیب

کوهنسال و پیرو علیل و قریب

گؤروب بو جاوانمردلیگی آشیکار،

یازیب قویدوم بو قیطعه ی آبیدار.

" ایروان شهری نین حاکیمینه " ، " شوعبینه " قصیدلری چاریزمین ایروان شهرینی ایستیلا ائتدیکدن سونرا عندلیب قاراجاداغی نین دیوانبگی مایور شوبعینین یانیندا مونشی (میرزه) ایشله مه سی فیکرینی تصدیق ائدیر. شاعیر روس اوردوسونون غلبه سینی رغبتله قارشیلامیشدی. پئتئربورقلو مایور شوبعنین قایغیسی، ایشگوذارلیغی و نجیبلیگی عندلیب قاراجاداغی نین دیقتیندن یایینمامیشدی. " شوعبعه ین " موخممه سی نین بیر یئرینده شاعیر یازیردی:

 

عندلیبین عادتیدیر ناله و داد ائیله مک،

هر نه گؤرسه نظمه چکمک، شعر بونیاد ائیله مک.

یاخشییا یاخشی، زبونا هم زبون آد ائیله مک،

هر فقیرو بینوایه کوللی ایمداد ائیله مک

فیل حققه بو جاواندا بیر عجب دستور ایمیش.

 

عندلیب قاراجاداغی اؤز شعرلرینده ایران شاهی نین ناخجیوانداکی واسسالی اولان احسان خان کنگرلی، ائلجه ده اونون قارداشی، اوردوباد خانی شیخ علی خان کنگرلی حاقیندا احتیراملا صوحبت آچیر. او، " خبرین یوخ " حیدری قایتاریسینی احسان خان کنگرلینین خیدمتچیسی خامونون حئیرتامیز گؤزللیگینه حصر ائدیر. " اوردوبادین وصفی " موخممسینده شاعیر شیخ علی خانی عدالتلی، مرد، سخاوتلی بیر حاکیم کیمی تقدیم ائدیر. ایلیسین و اوردوبادین طبعیی گؤزللیگیندن، آب-هاواسیندان، اینسانلارین قددی-قامتیندن، شوجاعتیندن دانیشیر. عندلیب قاراجاداغی موخممسینده بو یئرلرده یاشایان آداملارین پورترئتینی جانلاندیریر:

جومله اوغلانلاری نین بویلاری سروی-چمنی،

گول کیمی نازیک و زیبا چکیلیبدیر بدنی.

فیلمثل چوخا گئییب، ریحانیدان پیراهنی،

یوزلری لاله یی تر، یوخسا گولی یاسمنی،

فیل مثل، پرتؤوی مهرو مهیتابانه دیر.

 

نه دئییم آدینی، سیز بو گلن اوغلانه باخین،

عالمه شؤله سالیبدیر مهیتبانه باخین،

حوسنو گولزاری ایرم، جنّتی ریضوانه باخین،

بنی آدم بو دئییل، حوریی-قیلمانه باخین،

هر دؤنوب باخماغی یوز یوسیفی کنانه دیر.

" بیر گؤزله " موخممسینده شاعیر اینسانین ظاهیری گؤزللیگی نین باشلیجا علامتلرینی نقاش تکی چکمه یه چالیشیر کی، بو دا اونون پوئزییاسی نین سعجیییوی جهتلریندن بیری کیمی نظره چارپیر. عندلیب قاراجاداغی گؤردویو اعجازکار گؤزللیگی وجدله تصویر ائدیر:

 

قطره-قطره دهنیندن تؤکولور شهدی نابات،

وئریر، ای مایه یی جان، خیزری لبین آبی حیات،

سنی محشر گونو گؤرجک دئیره اهلی ارسات:

گؤر نه اعلا یارادیب حوسنده پاکیزه صوفات،

بو نه قددیر، بو نه قامت، بو نه گؤزدور، بو نه قاش؟

 

عندلیب قاراجاداغی کلاسسیک شرق پوئزییاسیندان، خوصوصن دوغما خالقین پوئتیک قایناقلاریندان بهره لنمیش اؤزونمخصوص اوریژینال یارادیجیلیغا مالیک بیر صنعتکار اولموشدور. اونون " لئیلی و مجنون " منظوم اثرینده فوضولی نین " لئیلی و مجنون " پوئماسی نین تاثیری آچیق-آشکار دویولسا دا، ایکی گنجین ناکام عشق ماجراسی بورادا عنعنه وی رومانتیک تصویردن اوزاق، رئال و طبعیی وئریلمیشدیر.عندلیب قاراجاداغی نین کلاسسیک مووضویا موراجیعتی بیر شاعیر کیمی صنعتکارلیق باجاریغینی نوماییش ائتدیرمک مئییلیندن دئییل، شخصی حیاتینی سارسیدان، اونو دوغما ائل-اوباسیندان دیدرگین سالان ناکام محبت پوئماسینی یاراتماق آرزوسوندان ایره لی گلمیشدی. او، " لئیلی و مجنون " پوئماسی نین دیباچه سینده یازیردی: " منیمله معشوقه نین آراسیندا ایتتیفاق دوشن شئیدن " لئیلی و مجنون " سایاغیندا اینشا ائلمیشدیم کی، یادیگار اولاراق قالسین و اوخویانلار منی بیر دوعا ایله یاد و شاد ائلسینلر. "

انده لیب قاراجاداغی ایلک محبتی ایله فوضولی نین رومانتیک قهرمانلاری نین ناکام محبتی آراسیندا اوخشارلیق گؤروردو. او، اوغورسوز سئوگی طالعیینی " لئیلی و مجنون " سایاغی قلمه آلماغی قارشیسینا مقصد قویدوغو زامان معشوقه سینی لئیلی، اؤزونو مجنون آدلاندیرمیش، عاشیقانه سرگوزشتینی رئالیست اوسلوبدا تصویر ائتمیشدیر. بئله لیکله، انده لیب قاراجاداغی شرق، ائلجه ده میللی ادبییاتدا سونونجو " لئیلی و مجنون " منظوم اثری نین یارادیجیسی کیمی تانیمیشدیر.

بو کیچیک حجملی پوئما تکجه وزن و اوسلوبجا دئییل، قورولوشجا دا فوضولی نین "لئیلی و مجنون " پوئماسینی خاطیرلادیر. عندلیب قاراجاداغی نین " لئیلی و مجنون " پوئماسی باهارییه ایله باشلاییر. اثرین موختصر " ساقینامه " سی خومار یارین ظولموندن ایضطیراب و عذاب ایچریسینده چیرپینان شاعیرین " ساقی گولوزار " آ سیغینماسی، پناه آپارماسی ایله بیتیر:

 

وئر بادنی، رفع دردسر قیل،

اؤلدوردو منی خومار، بسدیر.

ای ساقی سنگدیل، کرم قیل،

آزاری دیلی فیکار بسدیر.

 

قوربانین اولوم، سن ائتمه باری،

قیلدی منه ظولم یار، بسدیر.

حوسنون چمنینده عندلیبم،

ای گول، منی ائتمه خار، بسدیر.

اثرین کومپوزیسییاسی و سوژئتی ساده، دیلی اوخوناقلی، پوئتیکدیر. موقددیمه دن سونرا شاعیر مجنونون دیلی ایله گنجلیگینده بیر نیگارا ایلک باخیشدان عاشیق اولدوغونو بیلدیریر. شاعیر سئودیگی قیزین هامینی حئیرتده قویان غئیری-عادی گؤزللیگینی بیلدیرمک اوچون یازیر:

ذاهید سنی گؤرسه، ای شلابین،

بیللاه کی، نه دین قالی، نه آیین.

باشدان چیخار عقل و هوشی یئکسر،

ریندیلرینن اولور برابر.

عمامه گیروو قالور شرابه،

خیرقه ساتیلیر، گئدر کبابه.

عاشیق محبتین تاثیریندن فریاد چکیب توغیان ائدن عشقینی بیلدیرنده معشوقه سی اونو ردد ائدیر، " دیوانه صیفت " ، جاهیل آدلاندیریر، بیر ده بئله " گؤفتگودن ال چکمه سه " کؤتک یئیجیینی بیلدیریر. لاکین قریب، کیمسه سیز گنجین حالی، صاف عشقی، آجی فریادی، ایضطیرابلاری اونون قلبینده خوش دویغو، رغبت اویادیر:

...کی، جاوانی روسوا،

نولموش سنه، بیقرار اولوبسان،

پژموردئیی روزیگار اولوبسان؟

چوخلار منه عرضی حال ائدللر،

چوخلار بو سؤزو خیال ائدللر.

سن حئییفسن، ائی قریب یار،

اولما بئله مؤحنته گیریفتار.

عشقین چوخ اولور قم و جفاسی،

بیهوده سؤزون نه اینتیفاسی؟

بیر مرحله ده موراجیعت قیل،

آندان سورا قدری عافیت قیل.

قاصید یولا سال، پیام گؤندر،

شاید اولا وصلتین مویثر.

 

هیجرانا دؤزه بیلمه ین عاشیق پریشان، وصال حسرتی ایله چیرپینیر، " قملرینه قمخوار " تاپیلمیر:

هر کیمسه یه درد قیلدیم ایظهار،

گؤردوم کی، علاج یوخدو، زینهار!

بیریسی دئییر: جونون اولوبدور،

دیندیرمه کی غئیر گون اولوبدور،

دیندیرمه قیلار بو نؤو تدبیر:

" دیوانه لره گرکدیر زنجیر " .

 

بیر درد دل آنلایان، " مددکار " تاپا بیلمه ین عاشیق وطندن دیدرگین دوشور، چؤللرده سرگردان دولانیر، وحشیلرله موصاحیب اولور. بادی صبا ایله دیلدارینا پیام سالام گؤندرمکله تسللی تاپیر. قا ید الم، قم ایضطیرابیندان عذاب چکن عاشیقه بد خبر یئتیریر:

کی بختی قارا، ندیر بو شیون،

بو دشتده ائتمیسن نیشیمن؟

بیجا یئره سرنیگون اولوبسان،

لیلی هانی، سن جونون اولوبسان؟

پروانه یه شمیدیر مووافیق،

گول اولماسا، بولبوله نه لاییق

کیم، ائده سورودی عاشیقانه،

گئجه گله صوبحه ده ک فغانه؟

اول کس کی، همیشه سن دئیرسن،

یوللارینا جان نیثار ائدرسن،

اغیاره فلک نصیب قیلدی،

سن خسته نی بی طبیب قیلدی.

پوئمانین فینالی کلاسسیک شرق ادبییاتیندا " لیلی و مجنون " منظوم اثرلرینده اولدوغو کیمی، عنعنه وی شکیلده، پوئتیک قهرمانلارین رومانتیک اؤلوملری ایله دئییل، " رئال فوندا، بیریسی نین باشقاسینا اره وئریلمه سی، دیگری نین اورادا قالا بیلمیه رک قوربته دوشمه سی ایله بیتیر " .

عندلیب قاراجاداغی اثرین " موختصر ساقینامه " آدلی کیچیک موقددیمه سینده عشق اهلینی خالق آراسیندا روسوای اولماقدان چکیندیرمک اوچون اؤز " تورفه حكایت " یعنی، محبت داستانینی سؤیلدیگینی بیلدیریر. اثرین فینالی دا عینی دیداکتیک سونلوقلا بیتیر:

 

حاققا، نه عجب دئییب فوضولی،

چوخدور بو کلامین عرض و طولی.

عشقین بئله ماجراسی چوخدور،

هم جؤورو و هم جفاسی چوخدور.

 

عاریف باخارعندلیبی زاره،

عشق اهلینه ائیله میش ایشاره.

بوندان سورا بیر جاوانی کامیل

ائتمز اؤزونو بو ایشده زایل.

گؤروندویو کیمی، عندلیب قاراجاداغی منظوم اثرینده ووسعتلی ائپیک لؤوحه لر، رومانتیک اوبرازلار، فلسفی فیکیرلر و س. دئییل، یالنیز عاشیقانه سرگوذشتین ییغجام، خسیس تصویرینی وئرمیشدیر. بورادا فوضولی " لئیلی و مجنون " پوئماسی نین تاثیرینی خاطیرلادان علامتلره سیخ-سیخ تصادوف اولونسا دا، اعتیراف ائتمه لیگیک کی، بو اوریژینال اثر کلاسسیک عنعنه لر چرچیوه سینده قالمامیش، فئودال حیات حادیثه لری نین رئال پوئتیک لؤوحه سی کیمی یارانمیشدیر. عندلیب قاراجاداغی مجنونون کئچیردیگی حیس و هیجانی، ایضطیرابی، ووصال حسرتینی پوئمایا داخیل ائتدیگی موخممسلرده ده یوکسک پوئتیک دیلله وئره بیلمیشدیر.

" معشوقه حاقیندا موخممس " ینده دوغما یوردو اهرده " گولی رعنا " سینا تصادوف ائتمه سینی، " بتی زیبا " و " سرو قامت " ین اونون باشینا " یوز مین بلا " آچماسی اوزوندن " قریب و بی کس و تنها " اولماسینی خاطیرلادان شاعیر اؤزونه موراجیعتله یازیر:

ای عندلیبی گولشه نی هیجران و درد و قم،

جؤورو بلاکشیده ی دؤوران و بختی کم.

گؤز یاشینی گولاب کیمی تؤکمه دم به دم،

موشکول گوشا امیری عرب، خوسرووی عجم

حلل ائیله سین بو موشکولو مؤولا، عجب-عجب!

سون ایکی موخممسده ایسه قریب ائلده حالی پریشان عاشیقین آیریلیغا دؤزه بیلمه مه سی، عذاب چکمه سی پوئتیک اینعیکاسینی تاپمیشدیر:

آگاه اول، ای وفالی نیگاریم، هارای-های!

سنسیز کسیلدی صبرو قراریم، هارای-های!

یاندی، خزانه دؤندو بهاریم، هارای-های!

سولدو، تؤکولدو برگ ایله باریم، هارای-های!

افلاکه چیخدی دودی شراریم، هارای-های!

 

عند لیب قاراجاداغی نین " لئیلی و مجنون " پوئماسیندا اولدوغو کیمی، قزللرینده ده گؤزه لین وصفی، هیجران، ناکام محببتیندن دوغان حوزن و کدر، زمانه دن شیکایت باشلیجا یئر توتور. شاعیرین لیریک قهرمانی عاشیقین خیالیندا معشوق رومانتیک توله بورونور:

 

عاریف یانیندا کوفردور، آللاها خوش دئییل

اینسان دئمک سن کیمی جانانه، ای گؤزل.

 

" وار " ردیفلی غزه لینده لیریک قهرمان قووغالی باشینی بلالاردان قورتارا بیلمیر، اونون کؤنلو آچیلمیر. چونکی اغیارلا گزن مشوقعنین سئوداسیندان ال چکه بیلمیر:

 

تنها بیلیب ووجودیمه قصد ائتمه، ای فلک،

یوز مین بلاو و درد کیمی آشیناسی وار.

ای عندلیب، نالخ یی بیجادان ال گؤتور،

گل گؤر، بو گولشه نین نه عجایب صفاسی وار.

 

قاراجاداغی خالق اوسلوبوندا یاراتدیغی اثرلرینده قوشما، گرایلی و حیدری قایتاریسیندا کلاسسیک اوسلوبدا یازدیغی شعرلرینه نیسبتن اؤز صنعتکارلیق باجاریغینی داها پارلاق نوماییش ائتدیره بیلمیشدیر. آذربایجان شیفاهی ادبییاتی قایناقلاریندان بول-بول بهره لنن شاعیر جانلی دانیشیق دیلیندن، طبعیی ایفاده واسیطه لریندن مهارتله ایستیفاده ائده رک قییمتلی لیریک اثرلر یاراتمیشدیر. " نه گؤزلسن " ، " گؤرونور " ، " گلین " ، " سونا " ، " دئین یوخ " ، " دئه ، دانیش " قوشمالاریندا، ائلجه ده " ایمیش " ، " گؤزلرین " ، " خاللارین " ، " دیلبریم " ، " آی مدد " ، " سرو قامت " ، " زولفون " گرایلیلاریندا تصادوف ائدیلن زنگین ائپیتئتلر اونو کامیل، تجروبه لی، ایستعدادلی صنعتکار کیمی سعجیییلندیریر. عندلیب قاراجاداغی لیریک شعرلرینده داخیلی و قوشا قافییه لردن، تکرار، موقاییسه و موبالیغه اوصولوندان مهارتله ایستیفاده ائتمیشدیر. اونون جیناسلاری، تشبه لری و دیگر نادیر ائپیتئتلری اکثرا یئنیدیر. اونا گؤره شاعیرین درین و صمیمی لیریکاسی اوریژینال پوئتیک تاپینتی کیمی یازیلی ادبییاتدا آشیق شعرنین زنگینلشمه سینه و اینکیشافینا تاثیر گؤستره بیلمیشدیر.