آذربایجان توپونیملرینین کوک آراشدیرماسی ،آتروپاتکان می یوخسا آزربایجان می؟

دکتر فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

 

 

 

 

 

دونیانین بوتون مدنیتلری اوغوز مدنیتینین بازاسیندا یارانیب...

اوغوز مدنیتینی آنلامادان تورکلوگو- تورانی دا آنلاماق اولمور... اوغوز مدنیتینی آنلاماق اوچون معاصر تاریخ کیتابلاری یئتمیر... اونلار دؤولتلرین دینلرین تاریخینی تحریف اولونموش شکیلده بئیینلره گئیدیریبلر... اوغوز مدنیتی ائله بیر دریادیر کی معاصر علم مدنیت و دینلر اونون هئچ کیچیک بیر میثلینی تشکیل ائتمیر.... معاصر علم یالان اوزرینده قورولوب... سبب ایسه اوندان عبارتدیر کی مین ایللرله اوغوز مدنیتی خالقدان گیزلدیلیب...."

بو اوغوزشوناسین البتده بعضی نظریه لری و فیکیرلری دونیا خالقلارینین ائتنوگئنئزیاسی ایله اویغون گلمیر اؤزللیکله ده بو کونوسو کی دئییر:...بوتون خالقلارین میللتلرین کؤکو بیردیر - اوغوز... دونیادا اوغوز اولمایان بیر میللت یوخدور. 53 بیزجه منطیقی فیکیر بو اولا بیلر کی ایلک گوندن چئشیتلی سویلاردا و رنگلرده و دیللرده دونیا خالقلاری یئر اوزونده وار ایمیش و چوخ بدوی و تام وحشیلیکله موختلیف بؤلگه لرده و قورولوقلاردا یاشیییرمیشلار. آرتیق اوغوز گؤیدن ،باشقا بیر پلانئت دن (تک باشینا یا بیر ائکیپ اولاراق) یئره ائننده ، یئردکی اینسان گروپلارینی یوخلامیش و ان زکی سینی و هوشلو-باشلیسینی سئچیب لازیم اولان و گره کن پلانلاری او خالقین اَلی له پیاده ائتمک ایسته میشدیر و بو سئچیلمیش ، بَیَنیلمیش و آپاریجیلیق شرایطینه مالیک اولان و لاییق گؤرونن خالق ، تورک لرین اولو اجدادی ساییلان ایلکین تورک لر یا تور-لار (تور.اوقلار=تور نسلی) و باشقا آدلا دئسک "پروتورکلر" اولموشلار و ائله بو سببدن ده بو تورکلره "اوغوز تورکلری" دئییبلر و تاریخده ده آز-چوخ ایزی-توزو قالیر . یاخشی اگر بئله دئییلسه ، اوندا نه یاخشی باشقا خالقلارین ائتنیک آدلارینین ترکیبینده بو "اوغوز" بیرلشمه سی یوخدور و گؤرونمه ییبدیر.

بو اوغوزشوناس تورک آدینی آچیقلایارکن اونون ائتیمولوگیاسینی بئله یازیر : ... تورک-توران سؤزو اؤزو ده تور =بوغا=اؤکوز سؤزوندن یارانیب آنلامی دا یئنه ده اوغوز دئمکدیر... من تورکم اما بابالاریم اوغوزدور...54

حالبوکی "تورک" سؤزو اصلینده "تور" Tur/"تور"Tür+"اوق"uq/"اوک"uk = تور.اوق Tur.uq// تور.اوک Tur.ukدئمکدیر وآنلامی دا "تور نسلی" دئمکدیر. توران سؤزو ایسه "تور" Tur+ "آن" An= تورلار ، تور//تورک طایفالاری دئمکدیر. تورلار یا تورکلر آسیادان باشقا،دونیانین دیگر بیر بؤلگه لرینه ده کؤچ ائدیب مسکونلاشیبلار و او سیرادان آوروپانین بیر چوخ بؤلگه لرینی اؤزلرینه یورد سئچیبلر. مثال اوچون ائتروسکلاری آد آپارماق اولار. ائتروسک ائتنونیمی اصلینده "ائ E.تورTur.اوسus.اوکuk "دئمکدیر. بو ائتنونیمده ائE=ائوev ،تورTur= ائتنوس آدی ، اوسus= اودod،گونشgünəş/ جمع بیلدیرن شکیلچی ، اوکuk =نسیل،ائولادوسُوی دئمکدیر."اوس" us سؤزونو ائتنوسلارین سونلوغوندا اولان جمع شکیلچیسی "اود"ud//"اوت"ut حساب ائتسک، دئیه بیله ریک "اود"ud شکیلچینین "د"d سسی "ز"zیا چئویریلیب و "ز"zدا، "س"sیا چئویریلیب: اوتut// اودud ----< اوزuz ----< اوسus . ائتروسک آدینی آتروسک Atruskو اوتروسک Otruskکیمی ده برپا ائتمک اولار .بئله حالدا دئیه بیله ریک بو ائتنونیمین بیرینجی کومپونئنتی «ائتر»Etr اصلینده قدیم تورکجه «اودیرodir/اوتیرotir» سؤزونون قیسسالمیش واریانتیدیر و آنلامی «اود یئری» ،«اود یوردو»،«اود ساخلانیلان یئر»،«آتشگه» و «آتشکده» دئمکدیر. بو ائتنوس آدینین ایکینجی کومپونئنتی «اوسکusk» ایسه ،اصلینده «اوس»us (=ایشیق،نور،ضیا) و «اوک»uk(=اوق،اوخ،ذَکر،ارککلیک آلتی)سؤزلرین بیرلشمهسینین ساده لنمیشی و قیسسالمیشیدیر ،یعنی اصلینده us.uk»»،«us.ok»و یا «us.oq» فورماسیندا اولوب و «اوسک» uskاونون قیسسالمیش فورمانتیدیر و بوتؤولوکده آنلامی «اوغول»،«ائولاد» و «جوجوق» دئمَکدیر.بو تئرمین و سؤز ایندی ده هَمَن آنلامدا ،آذربایجان خالقینین دیلینده ایشلَک بیر سؤز و تئرمیندیر .

آذربایجان تورک خالقینین دیلینده بو تئرمین و سؤز «اوشاق» فورمانتیندا ایشلَنمکده دیر و هَمَن کئچمیشده کی اصیل آنلامینی ،یعنی «چوجوق»،«یئنی یئتمه»،«ائولاد» و «اوغول» آنلاملارینی داشیماقدادیر. اوس.اوک  us.uk---< اوس.اُک us.ok---< اوس.آک us.ak---< اوش.آک uş.ak ---> اوش.آق uş.aq// اوشاقuşaq.  بو حالدا بیز بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی «ائتروسک» ائتنونیمینین آنلامی  «اود اوشاغی»،«اود بالاسی» ، «اود اوغلو»،«اودلار یوردونون ائولادی» ،و داها دوغروسو و دوزگونو «آذر اوغلو» و«آذر ائولادی» دئمکدیر.

 بیزه گؤره دیگر بیر گوجلو وئرسیایا گؤره ،ائتروسک آدی اصلینده"اُوتروک" کیمی برپا ائتمه لییک ."اُتروک" اصلینده ایکی قدیم تورک سؤزو "اود" (=آتش) و "اوروک" (=نسیل،سُوی،طایفا)سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش آددیر و آنلامی "اود نسلی" دئمکدیر. دیگر گوجلو احتیمال بو کی بو ائتنوسون آدی اصلینده "اوت.روز.اوک" کیمی برپا ائدک کی بو حالدا اوت//اود =آتش آنلامیندا ، روز(اورود)= گون//گونش آنلامیندا و "اوک" ایسه نسیل،سوی،طایفه آنلامیندا اولار و کوللیتده بو ائتنوسون آدی "اود و گونش نسلی " دئمکدیر کی بو دا تورکلردن (چوخ گوجلو احتیمالا گؤره آذر نسلی) باشقا کیمسه دئییل. بورادا یئری گلمیشکن قئید ائتمه لییک کی روز(= گونش) سؤزو هامینین ساندیغینین عکسی اولاراق فارسجا سؤز دئییل. ظاهرده فارسجا گؤرونن سؤز اصلینده تورکجه "اور.اود" Or.ud سؤزونون فونئتیک واریانتیدیر و تورکجه اولان "اور"or (چیرتداما/ گونون وورماسی) + اوز uz/ اوت ut/ اود ud(گونش/اود/ زامانین کئچمهسی) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیشدیر و آنلامی "گونون وورماسی" یا "گوندوز" ،"گونش // گون" دئمکدیر.ائتروسکلارین مدنیتینین کؤکو تورک اویگارلیغیندا یاتیب و اونلارین واسطه سیله تورک مدنیتی روم-ایتالیا بؤلگهسینه آپاریلیب. ائتروسکلارین و باشقا تورک طایفهلارینین آوروپا اویگارلیغینا  تاثیری دانیلمازدیر.

 آوروپا بو حقیقتی دوشونمک ایسته میر و آوروپاداکی مدنیتین کؤکونو باشقا یئرلرده آختاریر.بو کؤکو دوشونمک و حقیقی عنواندا آختاریب تاپماق اوچون گره ک دیر تورکون تاریخینه ،دیلینه ،کولتور ، مدنیت و میفولوگیاسینا دریندن بیلمک و موسَللَت اولماق لازیمدیر. آوروپا تدقیقاتچیلاری و آراشدیریجیلاری بو شرطی یئرینه یئتیرمه لیدیلر،یوخسا تاریخین سوسوز چؤلونده آوارا و سرگردان قالاجاقلار و اؤز باشلارینا فیرلاناجاقلار و بیر چیخیش یول تاپمایاجاقلار.تاریخ مسئله سینده تدقیقات آپارما ،جورأت ، جسارت و هئچ بیر طرفکئشلیک و کین آختارمادان گرچکلری قبول ائتمک گره کیر.

 تاریخه آتدیم باسان آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورکون دیل،تاریخ و مدنیتیندن باشقا، یوخاریداکی شرطی ده قبول ائده ندن سونرا ،تاریخ صحنه سینه آتلیم آتا بیلر ، یوخسا کین-کودورت ساخلاماق ، نیفرت و کئچمیشده تورک اؤنونده یئنیلدیکلرینین آجیقلارینی ساخلاماقلا، دوزگون نتیجه یه چاتمایاجاقلار و تاریخین اؤنونده هرزامان اوزو قارالیقدان باشقا، بیر نصیبلری اولمایاجاقدیر. آوروپالیلار تورک دیلینین چئشیتلی لهجه لرینی بیلمه دن ، تاریخی اولایلاری آچیکلاماغا حاقلاری یوخدور. آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینی آوروپا تاریخینین دوگونلری و گیزلرینی آچماقدا ، نه قدر اؤنملی اولدوغونو بیلدیگینه رغمن ، اونو پوکوب قویوب بیر قیراغا و گؤرمکده ایسته میر و بونون قارشیسیندا باشلاییبلار 1500 ایللیک تورکه قارشی، اولان کین-کودورَتین بئجرتمه سینه اونلار بو حقیقته کی تورک دیلی ، کولتورو ، مدنیتی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین آوروپا مدنیتینین گیزلرینی آچماقدا یئگانه قورتولوش یول اولدوغونا چاتیبلار،اما چون بو دیل و مدنیتین اوزونده "تورک محصولو و استحصالی "یازیلیبدیر، گره ک دیر توللایاسان بیر کنارا. آوروپا 1780 ایللرینده ائتروسک لار تاپیلاندان سونرا اونلارین یازیلارینی اوخوماقدان و کؤکونو تاپماقدان عاجیز قالدیلار و تورکه ، اونون تاریخینه ،دیلینه مراجعت ائتمه دن ، ائتروسک دیلینین اؤلو بیر دیل و اؤلو بیر نسله عایید اولدوغونو نظر وئردیلر. آوروپا تاریخشوناسلیغی و عالیملری بو دیلین اییه سینین کیم اولدوغو حاقدا هر بیر یئره و هر بیر کسه مراجعت ائتدیلر، و هر کسه گومانلاری  گئدیردی ، یالنیز تورکدن باشقا. آوروپالیلار بو یازیلارین (کی اوخوماقیندان عاجیز ایدیلر) دیلینین کؤکونو بوتون دیللرده آختارمیشدیلار یالنیز تورک دیلیندن باشقا. و سوندا بوتون چالیشدیقلاری پوچا چیخیب بیر دوزگون سونوج الده ائتمه دیلر و بو یازیلاری گاهدان بیر دیله منسوب ائدیردیلر.

آوروپا چالیشیردی کی بو یازیلاری سانسکریت ، لاتین و اَن باشلیجادا قدیم یونان دیلی اساسیندا اوخویوب آچیکلاسین و لَژلیکدن ایستمهدیلر بو حقیقتی قبول ائتسینلر کی بو دیللرین بشر مدنیتی باخیمیندان ،تاپدیقلاری یازیلارا گؤره ،چوخ جاوان و یاشسیزدیر و اَن اؤنملیسی بو کی یازی ییه سینین آدینی چکندن سونرا دا، اؤزلرینی کارلیغا ووردولار.آوروپا گونون گون اورتا چاغیندا ، گؤز گؤره سی و آچیق آشکارا ائرادان (میلاددان) 600 ایل قاباق ، یوناندا یاشامیش و مسکون "پئلاسگ" Plasegآدلی تورک خالقینین یازیلارینی دانماق ایسته ییر و اونلاری ائتروسک تورکلرینه باغلی اولدوغونو قبول ائتمَک ایسته میر.

 آوروپا تدقیقاتچیلاری چوخلو یازی تاپینتیلارینین اوخوماسیندان عاجیز قالیب و سونرا دئییرلر کی بو یازیلارین سؤزلرینین کؤکو و منشایی بَللی دئییل ، او سیرادان فرانسالی دیلچی و فیلولوگیا عالیمی "آندرئ مارتینئت"یAndre Martinet  آد آپارماق اولار کی ائتروسک کؤکنلی "پلاسئگ"لرین یازیسیندان باش چیخارتمادیقدا، دئییر کی کلمه نین کؤکو بللی دئییل. سبب ده بودور کی بو سؤزلرین پئلاسئگ تورکلرینه عایید اولدوغونو بیلمه ییرلر و بورادان تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین ،آوروپا عالیملری طرفیندن اؤیرنمه سی اهممیتینی ،آوروپادا تاپیلمیش قدیم یازیلاری اوخوماق  حاقدا ،باشا دوشمک اولار.

 آوروپا اوشاق سایاغی لژلیگیندن ال چکن دئییل و تاریخین بوتون باشقا ساحه لرینده بو آنتی-تورک یولو توتوب داوام ائتمکدهدیر و حتی تاریخی گئرچکلرین قارشیسیندا اوتانیب-قیزارماقدان و باش آلچاق اولماقدان دا ،قورخوسو یوخدور و چَکینمیر و هر اوتانجی گؤزونون اؤنونه آلیبدیر . آوروپا ،تورک دن قالما اود کولتونو ده کؤکدن ،قدیم یونانا باغلاییر ،و حتی اؤلو یاندیرما دب و دینی عادت-عنعنه نی ، کورقانلاری دا قدیم یونانا باغلاییب،منسوب ائدیر و کورقان سؤزونو ده روسجا سؤز بیلیر و بونونلا چالیشیرلار کی تدقیقاتلارینی بیر هیند-آوروپا دیلی اساسیندا گؤسترمیش اولسونلار و ائله بو اساسدا دا تورک سویلو هیتیتلری (هئتلری) چونکی کورقانلارلا اود مدنیتیله باغلیدیلار و کورقان دا (اؤز دئدیکلرینه گؤره)بیر روسجا سؤزدور، هیند-آوروپالی دیللی خالق کیمی تانیددیریرلار.

حالبوکی کورقانین تورکلرده یارانما تاریخی ایله روسلارین تاریخده پئیدا اولمالارینین آراسیندا ،ان آزی 8000 ایل فاصیله وار. باتی و آوروپانین اؤز تاپدیغی یازیلارینین اوخونولمادیغی دوگونو و او یازیلارین کؤک آراشتیرماسیندا عاجیز قالماسی ، آوروپانین سهو تدقیقات و آراشدیرما سیستئمیندن ایرهلی گلیر. بیزیم اؤز سویداش تدقیقاتچیلاریمیز دا اونلارین زَوزَدیکلرینه ایناناراق و اویاراق ، بیلمه دن سویو اونلارین دییرمانینا آخیدیرلار و تورکون دیلی و یازیسینین تاریخینی ائرادان سونرا 800 جی ایله چیخاردیرلار ، حالبوکی تاریخچی "حالوک ترجان"-ین دئدیگینه گؤره ، روس عالیملرینین (تورکلرین زاغالاردا و کؤهوللرده داشلار اوزه رینده جیزدیقلاری رسملی خطلرین) "کاربون 14" تئستی ایله ائرادان اؤنجه 12000 و بعضیسینی ده 14000 ایل یاشلاری اولدوغونو اثبات ائدیبلر54. باخین آرادا اولان فرقه . 1200 ایل یاش هارا ،  16000 ایل یاش هارا ؟! بو 12000 ایل و 14000 ایل ائرادان اؤنجه یاش قیدمَتینی، تورک دیلی و یازی خطّینه مالیک اولدوغونو بیز دئمیریک ، بونو روس عالیملری ثبوت ائدیب دئییرلر.

 دا بونا نه سؤز وار ؟ آوروپا و باتی آنجاق گوجونو وئریب بو مسئله یه کی دونیا خالقلارینین بئیینلرینه یئریتسین کی تورکلر کؤچَری و چادیرلاردا یاشایان بیر خالق اولوب و اونون مدنیتی اولا بیلمز و بونو دئمیر کی تورکلر باشقا یوردلارا کؤچ ائدیبلر ، اما "کؤچری یاشاییشلی" بیر خالق اولماییبدیر.

تورکلر اؤز کؤچلریله آسیادان اؤز یوردلارینی ترک ائده رکن ، یازی خطّی و مدنیت صاحبی ایدیلر.

 بونلار زنگین مدنیتی اؤزلریله آسیادان ، تالاس وادیسی و قیرقیزیستاندان یولا دوشوب "سوئیس"(شئوئتساریا) آلپ داغلاریندا مسکونلاشدیلار.

 بو مُهاجیرلر (کؤچ ائده نلر) همن قدیم تورکلرین اولو اجدادی پروتورکلر ایدیلر ،نه کؤچَری و چؤللرده چادیرلاردا یاشایان خالق ، نئجه کی چاغداش و معاصر دؤورده آوروپا و آمئرکایا گئدیب مسکونلاشان تورکلر ده ،مهاجیردیلر یعنی کؤچ ائدیبلر ،نه کؤچری یاشایان تورکلردیلر.

بونلاردان بیری یوخدو سوروشا کی گؤرهسن تورکیستاندا (غربی-شرقی) و آذربایجاندا بیر بؤیله تاریخی و یاشلاری 3-4 مین ایلی آشان شهرلری،چادیردا یاشایان کؤچری چوبانلار دوزلدیبدیرمی؟ ! بؤیوک تورک تاریخچی و یازاری حالوک ترجان گؤزل شکیلده آوروپالیلارین حیله لی و مَکیرلی سیاستلرینی تورکیستان حاققیندا آچیقلایارکن قئید ائدیر کی آوروپا و باتینین شرق و شرق شوناسلیق علملرینین  عالیملری و تاریخچیلرینین مهارتی و باجاریقلاری اوجوباتیندان ،خزردن چینه قده ر اوزانان تورک اراضیسینین تورکیستان آدینین سیلینمه سینه تامام اولدو و بو خیانتلی و تاریخی سوچ ایشلَمه لریله تورکیستانین ایکی یئره بؤلونمه سینه سبب اولدولار و سونرادا اؤز منافئعینی قوروماق اوچون چئشیتلی ائتنیک گروپلار یاراتماغا باشلادیلار.

 (اؤزبک،قازاق،قیرقیز،تورکمن...) و بو ایش ایله بو ایکی یه بؤلونموش اراضینین چین و روس طرفیندن غصب و ایشقال اولونماسینا سبب اولدولار 55. تاریخ بویو تورکون بیر نومره لی دوشمانی اولان روسلار، غربی تورکیستاندا ،تورکیستان آدینین بو نهنگ اراضیدن سیلینمه سی اوچون و او آددان هئچ بیر اثر و نیشانه قالماسین دئیه ، و عینی حالدا تورک تاریخی ،دیلی ، و مدنیتیندن آد گئتمه سین دئیه تورکیستان آدینی ،"اورتا آسیا" آدی ایله دییشدیردی و زامان سوره سینده هامی بو اویدورما، قوندارما و ساختا آدا، عادت و وردیش ائلهدی و بو آد یئرینه دوشدو و ایندی هامی بو آدی اؤز اصل و حقیقی "تورکیستان" آدیندا یوخ ، بلکی ده روسون قوندارما و ساختا "اورتا آسیا" آدی ایله تانیییر. بئلهلیکله آنتی-تورک روسون بو حربه و فندی ایله "تورکیستان" آدی و "تورک" آدی آغیزلاردان دوشدو ،سیلیندی و بو شرایط ده بو آدین سیلینمهسیله ،دا بوندان بئله تورک تاریخینین ردّ و اینکار ائدیلمه سی و تاریخده اونون کولتورو، مدنیتی و تاریخینین  اولمادیغی ادعانی یوروتمک و ذئهینلرده یئرلشدیریلمه سی چوخ راحات اولدو و بو حیله لرله ،بو تورک خالقینین اَن آزی 16000 ایللیک تاریخینین ایستاژینی ائرادان.اؤنجه 3- جو یوزایللییه یئندیردیلر و بئله لیکله دونیایا گؤستردیلر کی تورکون تاریخی چوخ گنج و یئنی آیاق توتموش بیر تاریخدیر و روسلار بئله گؤستردیلر کی گویا بیر زامانلار تورکیستان دئییلن اراضیلرده هئچ تورک اولماییبدیر.

 عینی حالدا تورکون تاریخا قدّار دوشمانی اولان چین ده روسلار کیمی عمل ائتدی و روسلارین غربی تورکیستانین باشینا گتیردیگی بلانی دا ،اونلار شرقی تورکیستانین باشینا گتیردیلر و بیر آز مدت ایشقالدان سونرا شرقی تورکیستان آدینی گؤتوردولر و اونون یئرینه چین تورکیستانی و سونرا "سین کیانگ" و اَن سوندا دا "سینجان" آدینا چئویردیلر. بو جینایتلرین قارشیسیندا بوتون تاریخچیلر سوسدولار و هئچ بیر رئاکسیا گؤسترمه دیلر و حَتدا اؤز سویداش تاریخچیلریمیز بئله بو جینایتلی پروسئسی قبول ائتدیلر و حَتدا درسلیک و تاریخ کیتابلاریندا دا، اونلارین دئدیکلرینی و ایسته دیکلرینی یئرلشدیردیلر.

چین آنتی-تورک حاکمیتی بئله لیکله ایسته دیگینی یعنی «شرقی تورکیستان دئدیگیمیز خالقین تاریخی گویا چین مدنیتی ایله باشلانیر» ایدئیاسینی ،یوروتمک ایسته دی. آنتی-تورک روسلار، ایلکین تورکلرین(پروتورکلرین) تاریخ و مدنیتینی  ایسکیتلر (ساکالار) اونا داخیل اولاراق ، چوخ سَرت و شدّتله رد ائدیرلر و حَتدا باتی و آوروپا عالیملرینین ادعالارینا، محض اَلی-قُولو باغلی تسلیم اولان بیزیم اؤز سویداش تورک مؤلفلریمیز ده ،آغری وئریجی و عذاب وئریجی دیر.  اونلار، آوروپالی عالیملرین دئدیگینین پئشیندن گئدیرلر و اونلارین دئدیگی سؤزلر و نظریهلری آیه ی قوران بیلیرلر. روسلارین تورک و تورکیستان حاقیندا اولان ادعالاری ،اونلارین ایندیکی روسسیا اراضیسینه 9-جو یوزایللیکده کؤچ و موهاجیرت ائتدیکلری کیمی بیر او قدر غئیر-ی علمی و غئیر-ی رئالدیر. روسلارین کیریل الیفباسینین کؤکو ایلکین تورکلرین تاریخ و مدنیتینده بولونور و تورکون زنگین خزینهسیندن گؤتوروب یارارلانیبلار و بو حقیقتی گیزلتمک اوچون باشلادیلار "تورک-روس" آدیندا بیر یئنی سوی یاراتماغا. دی اِن آ  تئستلری ائتدیلر و اؤزلرینی تورکیستانین ایلکین خالقلاری عونوانیندا گؤسترمک اوچون ،اولماسین ایشلره،تئستلره و قالماسین اویونلارا ،اَل آتدیلار ، اما بیر یئره چاتدیرا بیلمه دیلر.

  آوروپالیلار دا آنادولودا بو اویونا اَل آتدیلار و تورکلری آنادولویا سونرادان گلمه سینی ایثباتلاماک اوچون دی اِن آ  تئستی یاپدیلار و چوخ حیرت ائدیجی عکس جاواب و سونوجا چاتدیلار و اونلارین اومدوغونون عکسی اولاراق سونوج اولدو و اونلارین دا روسلار کیمی اوخلاری داشا دَیدی. آوروپا بو تئستلر و آنالیزلر اساسیندا ، آنادولودا یونانلارین ایزینی آختارماق و پئشینده ایدی ،اما عکسینه یئرلی تورکه آیید اولدوغونو گؤردو.

تورک عالیمی حالوک ترجان بو حاقدا دئییر کی باتی و آوروپا "تورک" آدینی چکمه مَک و دیله گتیرمه مک اوچون ، "تورک" آدی و سؤزونو ایشلتمَکدن ایمتیناع ائدهرک ، "تورکیک" دئییب چاغیریر و بو سؤزون آنلامی یعنی "تورک واری" ، "تورکه سایاق" ،"تورکه اوخشار" ،"تورکه بنزر"دیر و بئله دئمکله بیر-باشا آچیق-آشکار تورک دئمکدن جانینی قورتاریر و بیر قاچاق یولو بولور و عینی حالدا بو عملی ایله آنادولو و دیگر تورکلر آراسیندا آیریلیق، تفرقه و سویوقلوق سالیر ،اَلبت ده باشقا دولایی یولو ایله ، سیم آلتدان سو یئریده رک. بیر باشقا تاخما و قوندارما آد دا آوروپا و باتی ،تورک خالقینین تفرقه و پراکندهلیگی اوچون ده اؤزوندَن یارادیب و او دا "آزیانیک" (آسیانیک) تئرمینیدیر و "آسیالی" آنلامینی وئریر و بَللی دئییل هاچان بو تئرمینی یاراتدیلار.هدف و آماج بودور کی تورکو تکجه زاماندا یوخ ،بلکی ده مکاندا دا سیخیشدیریب و بیر بللی اولمایان جوغرافیادا گؤزدن و ذئهینلردن ایتیرسینلر.

 اونلار اؤزلری بیلمه دن تورکلرله شومئرلری بیر-بیرینه باغلاییب دوگونله ییبلر ، چونکی شومئرلره ده آزیانیک دئییرلر. آنادولو یئرلی تورکونون نئچه مین ایللیک ایستاژی (سابیقه سی)اولاراق ،اونا دئییرلر : سن اورتا آسیادان گلیبسن ، ائله ایسه قاییت اؤز یئرینه"  و اونون قاچاغینی سالماق ایسته ییرلر و ائله داورانیرلار کی دئیه سن آنادولونون میلکی سندی اونلارین(آوروپا) آدینادیر و بونونلا اگر بیر یئرآلتی تورک اثرینی گؤسترمک ایستَرسن ، تئز اونا بیر "18-جی عصر آسیا مینوره" اِتیکئتینی اوزرینه یاپیشدیراجاق ، یعنی "18-جی عصر کیچیک آسیا اثری" و بئله لیکله ده تورکون آنادولودا اولماغینی اینکار و رد ائدیر. گاهدان دا یئری گلنده تورک آدینین یئرینه موسلمان کلمهسینی کوللانیر و یازیلاریندا یازیرلار کی مثال اوچون :"سمرقند ، تورفان و یارکندده موسلمانلار مسکوندولار" ، "اورتا آسیا موسلمانلاری" ، "بولغار موسلمانلاری" ،"یونان موسلمانلاری" و بئله لیکله ده بورادا بو دفعه موسلمان آدینا سیغینیرلار تا کی "تورک" سؤزونو آغزیندا رسما ایفا ائتمه سین دئیه. ایندی اونلاردان سوروشماق لازیمدیر کی بو حسابلا خریستیان تورکلری ، یهودی تورکلری و بودیست تورکلری نئجه اولاجاق ؟ اونلاری نئجه چاغیراجاقسینیز ؟ آوروپا قیرقیزیستانا "موسلمان ساکینلی قیرقیزیستان" دئییر و بو موسلمان آدی وئرمکله آماجی تورکون کیملیگینی موسلمانچیلیق و ایسلام دینی عونوانی آلتیندا رنگسیز گؤسترمک و عرب-ایسلام کولتور و مدنیتینده اَریتمک و دین آدینی ،تورک آدیندان قاباریق گؤسترمکدیر ،اما اؤزلریندن سؤز گئدنده ،اؤز اؤلکه آدلارینی دینی گؤروشلر اساسیندا گروپلاشدیرمیرلار و مثال اوچون یونانا "ائگه اورتودوکس جمهوریتی"و یا ایتالیا`یا "مئدیتئرانه کاتولیک جمهوریتی" و یاخود آلمانیا`یا "مرکزی آوروپا پروتئستان جمهوریتی" دئمیرلر.

 دئدی "قوناقلیق خوشدور ، بیر گون بیزده ، بیر گون ده سیزده" . باتی و آوروپا هر بیلدیگینی تورکون محو اولدوغو اوچون و آدینین تاریخدن سیلینمه سی اوچون ائدیر. اورتا آسیا تورکلرینی طایفا و قبیله آدلاری ایله چاغیریر : کازاک، قیرقیز ،تورکمن ، اؤزبک ،اویغور ، چوواش، یاکوت و ... دئییر اما آنادولو تورکلرینه یئتیشنده "اوغوز" آدینی ایشلَتمیر و اونلارا تکجه "تورک" دئییر.

 تورک خالقی آلاسکا-کامچاتکادان توتموش تا آنادولو ، بالکان یاریم آداسی ، یونان ، ایتالیا ، ماجاریستانا قده ر پارچالانیب ، حیصّه-حیصّهیه بؤلونوب ، بوتؤولوکدن چیخاردیلیب و بو یوز تیکهیه پارچالانماغا رغمن تکجه بونلاری قوووشدوران اورتاق نوقطه "تورک دیلی" و "تورک تفککور و دوشونجه سی"دیر               . اورمیه - 31-مای 2014

قایناق   

 1.م.آذرلو،ت.موسوی،ز.یامپولسکی "آذربایجان" لوغتی سؤزو بارهده ،1974،ص. 82

2.یئنه اورادا ،ص. 83

3.یئنه اورادا ، ص. 83

4.یئنه اورادا ، ص. 83

5.ایقرار علیئو ، بیر سیرا ایسکیف-ساک لوغتی پروبلئمی بارهده مولاحیظه                                                                                             6 ر.قوربان ، "آذری"،"آذربایجان"،"آتروپاتئن" سؤزلری حاقیندا آز.اس .اس.ار علملر آکادئمیاسی خبرلری سئریاسی 1968 ،نو 3،ص. 85             

6.م.کاشغری ، دیوان لغات تورک ، تاشکند 1960 ، I--جی جیلد،ص.108

8 – س.د.یئرئمیان ائرمنیستان جوغرافیایا گؤره - ایروان 1963

9 – میر علی سئییدوو ،آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ترجومه:ر.شاوانلی ، اختر نشری ،تبریز 2006 ،ص 26 

10.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 29

11.یئنه اورادا ،ص. 30

12.فیرودین آغاسی اوغلو (جلیلوو) 

13.میر علی سئییدوو گؤستریلن کایناک پ.47-48

14.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلن کایناک ، پ.240

15.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.288 : آنانیکیان ، آرمئنیا ، ائرئ .I  794

16.ژاک. دوشئس  گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287

17.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287 : Markwart ، Wehrot .او.آرانگ ، لئیدئن ، 1938 ، پ.186

18.رشیدالدین فضل الله ، گؤستئریلئن کایناک ، جیلت III ، (آیغاگ سؤزونون ایضاحی) پ.2309

   19-میرجا ، ائلیاده - گؤستئریلئن کایناک                                                                                                   20 قیاس الدین غئیب اللایئو ، ائسکی تورکلئر و ائرمئنیستان ، آذربایجان دؤولت نئشریاتی ، باکو 1992 ،پ.29

21. گ.آ.کاپانسیان ، خایاسا(هایاسا) کولیبئل آرمیان ائرئوان ، 1948 ، پ.163

22. دیاکونوو ، پرئدستوریا آرمیانسکوگو نارودا ، ائرئوان، پ.235

23. قیاس الدین غئیب اللایئو ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.29

24 -Oscar White Muscarella , The Elghth Campaign of Sargon II , Tr.By : Samad Elliyoun , Ahter Yayınevi , Tebriz 2011 , p.27 : Stephan Kroll , Translated Collected Papers With An Introduction 

25.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

26.شئمس  الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

27.، ق.قئیبوللایئو ،آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی ،آذر نشر ،باکی  1994

28.آممیان مارتئللین ،کیئف تاریخی ، 1907،3-جی کیتاب،باشلیق ، ص. 13

29.ب.آ.اولوبابایان ، آلبانیا ،آغوانق و آران یئر آدلاری (ائرمنی دیلینده) ، تاریخی فیلیلوگیا  ژورنالی،1971،نو3،ص. 116

30.لاتیشئو ، قافقاز و ایسکیفیا حاقیندا قدیم یازیچیلارین معلوماتلاری ،1904،جیلد 2، بیرینجی حیسه

31.م.خورئنسکی ، ایروان ، 1961 ، ص. 153 

  32 - ی.یوسیفوو ، آلبانیا و آران آدلاری حاقیندا ، 1961 ،نومره 10 ، ص. 24

33.ا.باکیخانوو ، گولئستان ئ ائرم ، باکی ، 1951 ، ص.20

34.İ.شوپئن ، قافقاز و اونون اهالیسینین قدیم تاریخی حاقیندا یئنی قئیدلر، 1866 ، ص. 374

35.ک.V.تئرئوئر ،قافقاز آلبانیاسینین... ،1959 ، ص. 5

36.  ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ، 1961 ، نومره 10،ص. 24-25

37.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 26 

38.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 28  

39.ا.دمیرچیزاده ، 50 سؤز ، باکی ، 1968 ،  ص. 20

40.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری ، ص. 22-23  

41.اولوبابایان ، گؤستریلن اثری ، ص. 117

 42.ک.V.تئرئوئر ، گؤستریلن اثری ، ص. 5

43.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

44.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

45.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 118

46.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 635

47.قوردلئوسکی ، سئچیلمیش اثرلری ، جیلد3،موسکوا، 1962 ، ص.312 -315           

48.ف.پورشانسکی ، یاقوتلاردا قارا اینامین آشینماسی،1902

49.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ،ص.637

50.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق

52.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری

53.ب.بوداقوو ، تورک اولوسلارینین یئر یادداشی، کؤچورن ه.شرقی-ر.سافری،تبریز 2006 ، ص. 58 

54. قالیب قولیئوwww.فاجئبووک.جوم/گالیب.گولویئو

55.هالوک ترجان ،اؤن تورک اویگارلیغی ،2-جی باسکی ،ایستانبول 2006

56.هالوک ترجان ، همن قایناق

 

" خدافرين " درگيسي و حسين شرقي...

    وقار احمد

 

 

حسین شرقي دره جک ايبراهيم اوغلو سويتورک 1966-جي ايل گونئي آذربايجانين خدافرین بؤلگه سينده يوردسئور بير عاييله ده دونيايا گؤز آچميشدير. او، آذربايجان عادت-عنعنه لري نين چوخ درين کؤکلره ماليک اولان قديم تورک عنعنه لري ايله بؤيويوب باشا چاتميشدير. ايبتيداي تحصيليني خدافرینده فارس ديلينده آلماق مجبوريتينده قالميشدير. حسین اورتا تحصيليني تئهران شهرينده داعوام ائتديرميشدير. تهراندا اونيوئرسيتئته داخيل اولموش، طلبه ليکله ياناشي موعليمليکله ده مشغول اولموشدور. او، طلبه ليک دؤورونده علمي-پئداقوژي فاليتله ياناشي، ادبي ايجتيماي فاليتله ده ياخيندان ايلگيلنميشدير. تئهراندا چوخ آز دا اولسا آذربايجان ديلينده نشر اولونان نشريات اورقانلاري نين ان فال عوضوو کيمي آذربايجان مدنيتي نين و علمي نين اينکيشافيندا رول اويناميشدير. تهرانين «رودهن» اونيوئرسيتئتي نين «سوسيال علملر و پسيخولوگييا» کافئدراسيندا سوسيولوگييانين سوسيال خيدمتلر بؤلومونو بيتيررک «يران، تورکييه و آذربايجان تورکلري نين اورتاق و فرقلي جهتلري» مؤوضوسوندا ديسسئرتاسييا مودافيعه  ائتميش، اونيوئرسيتئتين يگانه آذربايجانلي طلبه سي اولاراق ديلچيليک علمي نين اينکيشافيندا يئني آدديم آتماغي باجارميشدير. 1997-جي ايلده باکي دؤولت اونيوئرسيتئتي نين «سوسيال علملر و پسيخولوگييا» فاکولته سينه «سوسيال پسيخولوگييا» اوزره عياني آسپيرانت (دوکتورانت) کيمي قبول اولونموش و 2002-جي ايلين نويابر آييندا سوسيال پسيخولوگييا ايختيصاصي اوزره «نارکومانلارين کلينيکي و پوست کلينيکي رئابيليتاسيياسي نين سوسيال-پسيخولوژي پروبلئملري» مؤوضوسوندا ديسسئرتاسييا مودافيعه  ائده رک پسيخولوگييا علملري اوزره فلسفه دوکتورو عاليمليک درجه سينه لاييق گؤرولموشدور. عئيني زاماندا او، آذربايجان تئلئراديو شيرکتلري نين علم و تحصيل رئداکسيياسي ايله ياخيندان امکداشليق ائتميش، بير چوخ علمي، ادبي و ايجتيماعي مقاله لرين مؤليفي اولموشدور. تانينميش پسيخولوق دوکتور  شرقي ايرانين يازارلار بيرليگي قلم درنگي نين (1997)، سوسيال علملر اوزره سوسيال خيدمتچيلر درنگي نين (1994)، ايران دونيا سياحلار بيرليگي نين (1998) عوضوو اولماقلا ياناشي، آذربايجان پسيخياترلار آسسوسياسيياسي نين (2002)، آذربايجان يازيچيلار بيرليگي نين (2003)، آذربايجان ژورناليستلر بيرليگي نين (2010) ده عوضوو دور. اؤلکه سينده پسيخولوق-مصلحتچي کيمي چاليشان ح. شرقي بير چوخ پسيخولوژي مسله لرين حللي يؤنونده دونيا اهميتلي مقاله لرين ده مؤليفيدير. او، حال-حاضيردا علمي و پسيخولوژي مصلحتله ياناشي،  2003-جو ايلدن  تهراندا يئگانه آيليق آذربايجانديللي «خدافرین» ژورنالي نين تاسيسچيسي، باش رئداکتورو و مسئول موديريدير.  

 " خدافرین "ژورنالي نين فعاليتي بوتؤو بير ادبياتشوناس، فولکلورشوناس، تاريخي، ديلچي و س. نسلين فورمالاشماسينا شرايط يارادير. ژورنالدا اساسن وطن، يورد تعصوبو، ميللي غيرت، قارداش طرفکشليگي، ميللي کيمليک و بيرليک مؤوضولاريدير. ژورنالين ايلک نؤمره سينده دوکتور جاواد هئيت اؤز خير دوعاسيني وئره رک يازير:  " اساسن نشريه چيخارماق چتين بير ايشدير. خوصوصيله تورک ديلينده اولسا اونون چتينليکلري هودودسوزدور. بو ايشين معنوي-ماددي ازيتلري واردير. اوميد ائديرم کي، اونلارين هاميسينا سينه گلرک ايراده نيزله بو اذيتلري يئنه جک و چؤزه جکسينيز. درگينيز مووفق اولسون. گله جکده بير مکتب کيمي ابديلشسين " . 

 

 

حسین محمدزاده صديق، ائل اوغلو، اوستاد بهزاد بهزادي، گنجعلي صباحي رحيم رئيسنييا، غلامرضا مجدفر، هاشيم ترلان و س.

 ايلک گوندن" خدافرین "ژورنالي نين صميمي و فداکار همکارلاريندان اولموشلار." خدافرین "  ژورنالي نين ايلک ساييندان بو گونه کيمي م. کريمي (ائل اوغلو)  آزاربايجان کلاسسيک ادبيات تاريخينه آيد فارسجا، يازديغي آذربايجانين بؤيوک شخصيتلري حاقيندا قييمتلي معلوماتلار وئرميشدير. ژورنالين  " آغساققال "  روبريکاسيندا دوکتور محمدعلي فرزانه يازير:  " خالقيميزين کيمليگيني، تاريخيليليک وارليغيني ايشيقلانديران و حوريتيميزي اولدوغو کيمي اوزه چيخارماقدا و حرکاتين تمل داشي اولان ديليميزي و مدنيتيميزي، تاريخين گليشمه سينده ياراديلان اينساني و معنوي خاروقه لري هاشا ائتمکده، خالقيميزين دئموکراتيک و برابرليک حوقوقونو آياق آلتينا سالماقلا،لاغا قويماقلا و بير سؤزله اييرنج آسیيميلياسيونا اوغرايان خالقلارين حاقيندا عمل ائتمکده بو درگي نين ايفشا ائتديگي و سارسيديجي رولو اولموشدور. "  

  م. فرزانه نين آنا ديلي نين اينکيشافي اوغروندا يازيلان مقاله لري، گنجعلي صباحي نين حکايه لري، ه. ترلانين  آجيلي-شيرينلي خاطيره لري و ادبي-تنقيدي مقاله لري، کلاسسيک و موعاصير ادبياتدان سئچيلميش نومونه لر ائله ايلک گوندن ژورنالين نوفوذونون آرتماسينا و اوخوجو سايي نين قازانماسينا سبب اولدو. سؤنمزين، ساوالانين، سهندين، ساهيرين، ه. ترلانين گؤزل شعيرلري اوخوجولارين رغبتيني قازانميشدير. 

" خدافرین " ژورنالي نين اوغورلاريندان بيري ده  " کيم-کيمدير؟ "بؤلومونده آدي و صنعتي اوخوجولارا بللي اولمايان شاعير و موتفککيرلرين حيات و ياراديجيليغي حاقيندا معلومات، اثرلريندن اؤرنکلر ژورنالين صحيفه لرينده آرديجيل اولاراق نظره چارپير. م. موصديق، ص. بهرنگي، ب. آذراوغلو، ع. توده، ه. ترلان، گ. صباحي، ع.محسوني،ک.سؤنمز، ب.ق.سهند و باشقا گؤرکملي شاعير و يازيچيلارين ياراديجيليقلاريندان گئنيش ايستيفاده اولونموشدور. 

"خدافرین "ژورناليندا حکايه، درام، پوئما، پووئست و س. ژانرلاريني دا احاطه ائدير. بو ژانرلار جنوبي آذربايجان ادبياتي اوچون شعير قدر عنعنه وي اولماديغيندان، ژورنالدا اونلارين هره سيندن بير-ايکي نومونه لر وئرمکله کيفايتلنميشلر. 

  فولکلور نومونه لري ايله ياناشي، فولکلورون تدقيقينه حسر ائديلميش مقاله لرده " خدافرین» ژورنالي نين صحيفه لرينده لاييقلي يئر تاپميشدير. بو جهتدن آپاريجي مؤوقعده جنوبلو عاليم تدقيقاتجيلار دورسا دا، شيماللي عاليملرين اثرلريندن ده يئري گلديکجه ايستيفادا اولونموشدور. کلاسسيک و چاغداش ادبياتدا اولدوغو کيمي، فولکلور نومونه لرينده ده موشته رک مؤوضولارا مئيل ژورنالين ايلک سايلاريندان اوزونو گؤسترمکده دير. 5-جي ساييندان باشلاياراق «فولکلور (آشيق ناغيللاري)» روبريکاسي آلتيندا وئريلن يازيلار عليرضا ذيحقين  " آشيق ادبياتي "  يازيسي ايله باشلايير. 

  ژورنالين 2006-جي ايل 19-جي ساييندا چاپ اولونموش پروفسور علم الدين عليبيزاده نين «دده قورقود»ون تاريخي حاقيندا» و محمد داوورياري نين  " دده قورقود "  داستانيندا قادين صورتلري "   مقاله سي بو باخيمدان ديقتي جلب ائدير. تدقيقاتجيلار زنگين تاريخي منبعلره و داستانين اؤزونه اساسلاناراق خالقيميزين بو مؤحتشم فولکلور آبيده سي نين يارانما تاريخي باره ده علمي دقيقلشديرمه لر آپارميشلار. 

  درگيده شيماللي يازيجي و شاعيرلتين جنوب حسرتي، جنوبداکي قارداشلاري ايله معنوي بيرييگي عکس ائتديرن اثرلري ايله ياناشي، جنوب مؤليفلرين شيمال حسرتيني، خوصوصن سون ايللرده آذربايجان خالقينييي باشينا گلن موصيبتلره همده همرایليکلريني عکس ائتديرن اثرلره يئر وئريلميشدير. رؤوشن خياوي نين «او تايليق، بو تايليق» شعيري - شيمالي آذربايجان ادبياتينداکي جنوب مؤوضوسو ايله چوخ ياخيندان سسلشير:  

  ايللر بويو گؤزوم يولدا،  

  من بو تاي دا، يار او تا يدا.  

  عاشيقلره بودور قايدا 

  آراز گلدي، يوردو بؤلدو،  

  شاهلار بيزه جپر هؤردو.  

  «خدافرین» درگيسينده شيمالي آزربايجان آدبياتيندان وئريلميش ديگر اؤرنکلر حکايه، درام، پوئما، رومان، پووئست ژانرلاريني احاطه ائدير. بو ژانرلار جنوبي آذربايجان آدبياتي اوچون شعير قدر عنعنه وي اولماديغيندان، ژورنالدا اونلارين هره سيندن بير - ايکي نومونه وئرمکله کيفايتلانميشلر. 

درگيده آکادئميکلر عیس حبيببيلي،نيظامي جعفروو، پروفسورلار قضنفر پاشايئو،تيمور احمدوو، معاريفه حاجيیوا، ووقار احمد،ا يسلام قريبلي،عباسقولو لطفزاده، تدقيقاتچيلار:فلسفه دوکتورلاري،علمي ايشچيلر ف. سولئيمان اوغلو، م. مهديبيووا، ، ا. شوکورووا، پ. مممدلي، ل. ميرزيئوا و د. رضايئوا و س. سيلسيله مقاله لري نين وئريلمه سي ادبي سالنامه نين احاطه ائتديگي نوفوذ دايره سي باره ده ده موعين تصوور يارادير.                                                                      

تورک آشيق ادبياتيندا ايلاهي و مجازي عشق آنلاييشي

TÜRK AŞIQ ƏDƏBİYYATINDA İLAHİ VƏ MƏCAZİ EŞQ ANLAYIŞI 

PROF.MARİFƏ HACİYEVA

پروفسور معاريفه حاجيئوا

 عشق آلله سئوگيسيني آنلادان بير کلمهدير. تميز سئوگي، آلله سئوگيسي دئمکدير.

عشق کلمهسي چوخ زامان سادجه ايکي اينسان آراسينداکي سئوگي، يعني مجازي عشق معناسيندا باشا دوشولور. حالبوکي بو کلمه ايله اصل آنلاديلماق ايستنن حقيقي عشقدير، يعني اينساني اوجالدان بير منبع اويان آلله عشقيدير. بو عشق فردي دئييل، بشري عشقدير.

حقيقي، يعني ابدي عشق آلله عشقيني، آللاها اينسان سئوگيسيني عکس ائتديرن عشقدير.

مجازي عشق ايسه ايکي اينسان آراسينداکي عشق اولماقلا برابر بو دونياداکي سئون و سئويلنلر، گؤزللر، گؤزلليکلر، دوستلارا دويولان سئوگيدير، چونکي اينسان بو سئوگي ايله يئنه ده تانريني، اونون ياراتديغي شئيلري سئوميش اولور. مجازي، يعني کئچيجي عشق ابدي عشقه بير حاضيرليقدير. اينسان بو عشقين درينليگينده اؤزونو حيواني نفيسدن، ائقويستليکدن، منفعتچيليکدن قورتارير. بو دويغولار روحو حرريته گؤتورور. بو آزادليق، حرريت ايسه اينساني حقيقي، يعني ايلاهي عشقه باغلايان بير قاناددير. عشق و سئوگي اينساني کاميللشديرير. اوندا گؤزلليک، دوغرولوق، ياخشيليق کيمي اينساني کئيفيتلر آشيلايير. اينسان بوتون ايلاهي سيرلره سئوگي ايله ياخينلاشير، بو سيرلردن آگاه اولور.

تورک آشيق شعيرينده و تصوووف و تصوووفي خالق شعيرينده (تککه ادبياتي شعيرينده) ايکي چئشيد عشق ايفاده اولونموشدور.

1.  حقيقي (ابدي، ايلاهي) عشق.

2.  مجازي (کئچيجي) عشق.

صوفي و موتصوووفلرين حاقا چاتماق يوللارينا وئريلن بير آد اولان تصفوف آللاهين ريضاسيني الده ائتمک اوچون گئديلن يولا دئييلير. ديني تصوووفي خالق ادبياتينا وئريلن آد اولان تککه ادبياتي خالقا ياخين بير ادبياتدير. بو ادبيات دينين قطعي ياساقلاريني و جهنم قورخوسونو دئييل، بؤيوک بير ايلهام قايناغي اولان آلله عشقيني و آللاها اينسان سئوگيسيني عکس ائتديرير. تککه ادبياتيندا عشقين آنلامي اسل سئوگيلي اولان آللاها اولان حقيقي عشقدير. آلله عشقي ايله ياشامايان اينسان دؤرد ايلاهي کيتابي اوخوسا دا، ناماز قيليب اوروج توتسا دا اونون آللاها واخينلاشماسي مومکون دئييلدير.

تورک ادبياتينين يونوس امره، آشيق پاشا، پير سولطان آبدال، کايقوسوز آبدال، آشيق سئيراني کيمي گؤرکملي نومايندهلرينين اثرلرينده ايلاهي عشق آنلاييشي هيجان و تصوووفي وجه ايله سؤيلهنيلميشدير.

تصووفي خالق ادبياتيندا ايلاهي عشقي ان گؤزل بير شکيلده ترننوم ائدن يونوس امره شعرلرينده آللاهي سئون اينسانلارين آلله سئوگيسيندن اوستون عشق تانيماديقلاريني ديله گتيرميشدير. يونوس امر، هر شئیدن اول، بير ايسلام موتصووفودير. ايسلام تصووفونون اؤزونده ايسه بير عشق، سئوگي، خوشگؤرو واردير. يونوس امره تصووف آراچيليغي ايله اينسانلار آراسيندا سئوگي، سايقي، خوشگؤرونو يايماغا چاليشميش، «ياراديلانين ياراداندان اؤترو سئويلمهسي» گرکليگيني سؤيلهميشدير.

فلسفهسينين بونؤورهسي «سئوهليم، سئويلهليم» دوستورو اولان بو بؤيوک اينساندا ان بؤيوک سئوگي تانري سئوگيسيدير. او، بو سئوگيني شعرلرينده قاباريق شکيلده وئره بيلميش، بوتون اينسانلاري اؤنجه آلله سئوگيسي اطرافيندا بيرلشديرمهيه چاليشميشدير.

يونوس امره ايله باشلاييب آشيق پاشا، سايد امر، اشرف اوغلو، کایقوسوز اعلا الدين، پير سولطان آبدال، قول هيممت، قول حسين، کازاک آبدال، سئيرام، سومماني کيمي آشيقلارين ياراديجيليغيندا داوام ائدن تککه ادبياتيندا تصووفله باغلي اولان شعرلرين جؤوهريني ايلاهي عشق دوشونجهسي تشکيل ائدير. بو دوشونجهيه گؤر:

1. حقيقي عشق آلله سئوگيسيدير. آللاهي سئون اينسانلار آلله سئوگيسيندن اوستون عشق تانيمازلار. اونلار بو عشقين يولوندا هر بير زحمته قاتلاشماليديرلار.

روح و فيکير اوجاليغينا چاتماق آنجاق آلله سئوگيسي ايله مومکوندور. منفعتدن اوزاق گئرچک بير سئوگي يالنيز آلله سئوگيسيدير.

یونوس امره «عاشک گلينجک جومله اکسيکلر بيتر» دئيير.

هر ايشينده آللاهين اونو گؤردويون، هر آن يارادانا حساب وئرديگينه ايمان ائدن اينسان، البته، دوروست اولاجاق، ايشيني ساغلام توتاجاق، سؤزونون آغاسي اولاجاقدير کي، بو دا اينسانليغين اساس شرطيدير.

2. تصووفي خالق ادبيوياتينداکي عشق آللاهين جنّتينه دئييل، آللاهين اؤزونه اولان عاشيقليکدير.

گؤزوم سني گؤرمک ايچين، اليم سانا يئتمک ايچين،بو گون جانيم يولدا قويدوم، يارين سني بولماق ايچين.

(يونوس امر)

3.الله سئوگيسي حياتين معناسيدير. چونکي آللاهدان گلن اينسان يئنه اونا دؤنهجکدير. آشيق سئيراني (19- عصر) بو يولا حاق يولو دئيير. بو يولدا دريايا آخان چايلارين بير قطرهسي اولوب سئللره قاريشماق ايستهيير.

 قالدير سئيراني بارماغين،

واختيدير حاقا دورماغين.  

دريايا آخان ايرماغين،

قطعره اولسام سئللرينه.

4.تصووف خالق شعرينده چوخ سيخ قارشيلاشان «دوست» کلمهسينين ده عئيني شکيلده آللاها ياخين اولما معناسينا گلديگيني گؤروروک. بورادا تانري ايسلام چرچيوهسينده دوشونولمور. تصووفده تانري بير دوست، بير سئوگيليدير. يونوس امر:

او دوست اوزون گؤرمز ايسم بو گؤزلريم نمدير، منيم.

و يا

 عشق ايماندير بيزه کؤنول جئماعات.

دوست اوزو قيبلهدير، دايمدير سالات 

دئيهرک قيبلهني آللاهين اوزونده گؤرور. اونونلا صؤحبت ائتمک، اونونلا دردلشمک ايستهين اشرف اوغلو (10- عصر) بو دوشونجهني بئله ديله گتيرير:

 عاشکين اودو جييريمي،

ياکا گلدي، ياکا گيدر.

قريب کؤنلوم بو سئوداني،

چکه گلدي، چکه گئدر.

فيرکات کار ائتدي جانيما،

گلسين آشيقلار يانيما.

عاشک زينجيرين دوست بوينونا،

تاکا گلدي، تاکا گئدر.

(اشرف اوغلو)

 

يونوس امرهنين داوامچيلاريندان اولان کايقوسوز آبدال  ايسه:

 دوست، سنين اوزوندن اؤزگ،

من قيبلئيي-جان بيلمزم.

پيرين هوسنونو سئوريم،

من قايري ايمان بيلمزم.- 

شکلينده فيکريني ايفاده ائدير.

دوستا اولان سئوگي آللاهين ياراتديغي طبيعت، بوتون گؤزلليکلره اولان سئوگيدير. اونلارا اولان سئوگي ده تانري سئوگيسينه يئتمک اوچوندور.

 بو دونيايا کالماياليم،

فانيدير، آلدانماياليم.

بير ايکن آيريلماياليم.

گل دوستا گئدهليم، کؤنول.

 اؤلوم خبري گلمهدن،

اجل ياخاميز آلمادان.

عزراييل همله قيلمادان،

گل دوستا گئدهليم کؤنول.

5.حقيقي عشق يالنيز اينسانلار اوچون دئييلدير. جانلي و يا جانسيز - آللاهين بوتون ياراتديقلاري ايلاهي عشق ايله چالخالانيرلار. ياشاماغين معناسي ايلاهي عشقه يئتمک اوچوندور. آشاغيداکي شعرده يونوس امره دئمک ايستهيير کي، هر چيچک حاقي ذيکر ائدهرک، اونو مين نيياز ايله اؤيور، اؤيه-اؤيه ده گؤزللشير، گؤزللشديکجه ده گئت-گئده رنگي دؤنور و عشق شرابيني ايچديکدن سونرا گلديگي کيمي ده کؤچور، يعني سولور، يوخ اولور. بو حيکمتي هامي بيلمهليدير:

هر بير چيچک مين ناز ايله،

اؤير حاقي نيياز ايله.

بو قوشلار خوش آواز ايله،  

او پاديشاهي ذيکر ائدر.

رنگي دؤنر گوندن-گونه.

تورپاغا تؤکولر اوزو.

بير عيبرتدير آنلايانا،

بو عيبرتي عاريف دويار.   

( يونوس امر)

ايلاهي عشقين ترننومچولرينه گؤره کؤنول آللاهين ائويدير. آللاهين قلبلردهکي تجللي گاهيدير. بوندان دولايي اينسان دا اوجالديلير و کؤنول قيرماق ياساقلانير. يونوس امر:

بير کز کؤنول ييخدين ايسه.

بو قيلديغين ناماز دئييل.

و يا

چاليش قازان، يئه، يئدير،

بير کؤنول اله گتير.

يوز کعبه دن يئغرکدير.

بير کؤنول زيارتي.

 - شکلينده سؤيلهديگي شعرلرينده کؤنول قيرماغين بؤيوک قباحت اولدوغونو ايفاده ائدير.

کؤنولده آلله سئوگيسي اولماليدير. آللاه عشقي اولمايان کؤنول بير داشا بنزر. کؤنول نيي سئورسه، ديل ده اونو سئور. کؤنلو آلله سئوگيسي ايله دولو اولان اينسانين ديلي ده آلله سئوگيسيني سؤيلر:

 

عشقي اولمايان کؤنول، ميثالي داشا بنزر.

 (يونوس امر)

ايلاهي عشق ترننومچولرينه گؤره کؤنول هم ده بير تانري کيتابيدير.

 

عاليملر کيتاب دوزر،

قاراني آغا يازار.

کؤنوللرده يازيلير.

بير کيتابين سورهسي.

( يونوس امر)

کايقوسوز آبدال تانرييا گئدن يولون، کؤنول ايچيندن کئچديگيني:

 زيرا سولطان ائويدير بو کؤنول - شکلينده سؤيلهيير.

 تانري مکانينين، تانرييا گئدن يولون و بوتون معنوي حقيقتلرين يولونون دا کؤنولدن کئچديگيني ايفاده ائدن يونوس امره دئيير کي:

 

يولداش اولاليم ايکيميز،

گل، دوستا گئدهليم، کؤنول.

حالداش اولاليم ايکيميز.

گل، دوسلا گئدهليم، کؤنول.

ترک ائدهليم کوللي واري.

دوست اوچون قيلاليم زاري.

اله گتيرهليم ياري،

گل، دوستا گئدهليم، کؤنول.

 پير سولطان ايسه بو فيکري:

پير سولطانين زولفو نئدر. 

ار اولسا، ايقرارين گئدر. 

جسد بوندا سئيران ائدر،

چون حاقا اولاشدي کؤنول

 - شکلينده ايفاده ائدير.

 6.اينسان ياراديلانلارين ايچريسينده ان قييمتلي وارليقدير. بوتون اينسانلار برابردير، آما آللاها اينانان، اونون يولو ايله گئدن اينسانلار داها باجاريقلي، داها گوجلودور. اينسانين وظيفهسي آللاهين گؤزلليگيني، قودرتيني ان صاف و ان اوجا شکلي ايله درک ائتمکدير. بئله اينسانلار ايلاهي عشقين يارديمي ايله آللاهلا ياخين اولا بيلير:

اورک يانار، اودا ياخار،  

گؤزلريندن لئيسان آخار.

غئيري اوزه نئجه باخار،

حاق جامالين گؤرن اينسان.

(يونوس امر)

تصووفده اينسان اينساندا، تانري اينساندا، اينسان تانريدا گؤرولور. بو دوشونجهيه گؤره ده آللاهين ياراتديغي اينسان آدلي وارليغي دا آللاهي سئوديگيميز اوچون سئومهلييک. ياراديلميشي ياراداندان اؤترو سئومهلييک دوشونجهسي ان گؤزل ايفادهسيني يونوس امرهده تاپميشدير:

اليف اوخودوق اؤتورو، 

بازار ائيلهديک گؤتورو.

ياراديلميشي سئوريز،

ياراداندان اؤتورو.

ايکي اينسان آراسينداکي سئوگيني ايفاده ائدن عشق ايسه مجازي، يعني کئچيجي عشقدير. تورک آشيق ادبياتيندا بو عشقين ان گؤزل ايفادهچيلريندن بيري، بلکه ده بيرينجيسي قاراجاوغلاندير:

آلا گؤزلريني سئوديگيم ديلبر،

من گؤزل گؤرمهديم سندن زيياده.

بيلمم حوروموسن، گؤيدنمي ائندين.

بو گون گؤزلليگين دوندن زيياده.

 

تورک آشيق ادبياتيندا مجازي عشقي ايفاده ائدن قاراج اوغلان، آشيق گئوهري، آشيق اؤمر، آشيق امراه، آشيق وئيسل کيمي بير چوخ آشيق-شاعيرلرين شعرلرينده بو عشق بوتون اينجهليک و لطافتي ايله ايفاده اولونموشدور.

 بئ هئي، آلا گؤزلو جانيم،

قول اولماغا گلديم سانا.

کؤنول تاختيندا سولطانيم،

قول اولماغا گلديم سانا.

(کول محمت)

اي منيم نازلي جانانيم،

سئورم، کيمسهلر بيلمز.

بير ايشدير گلدي باشيما،

چکرم، کيمسهلر بيلمز.

(آشيق گوهري)

تککه شعرينده گول، روخسار، زولف، ابرو، دوست، مئي، جنّت، ساقي، عاشيق، سئودا کيمي بير چوخ سؤزلر تاماميله رمز شکلينده ايلاهي عشق، حسن موطلق، يعني آللاهين تجسسومو اولان محبت معناسيندا ايشلنسه ده آشيق پوئزيياسيندا بو سؤزلرده گؤزلليک، اينسانين دونيوي محبتي ايفاده.

عاشيق بيلير عاشيقلرين سوچونو،

جنّت سانديم قيز قوينونون ايچيني.

داراميش زولفونو، تؤکموش ساچيني،

اوزونون اوستونده تئل کؤمور گؤزلوم.

 ( قاراجاوغلان)

 کؤنول بير دريادير، دالغاسي دينمز،

هر گؤزله اورک وئريب، دوست دئمز.

(آشيق وئيسل)

 آشيق ادبياتينداکي مجازي عشق اينساني يوکسلدن بير وارليقدير. عاشيقلرين ديليندهکيسئوگي اينسانلارين ياخينليغي، بير-بيرينه اولان موناسيبتيني بيلديرن بير دويغونون ايفادهسيدير. بو، وطن، آنا، آتا، قارداش، باجي، طبيعت، اينسانلار آراسينداکي محبت و سئوگي اولا بيلر. مجازي عشق ايسه اينسانلار آراسينداکي سئوگي دويغولارينين داها گوجلو بير حالا گلمهسي، شيددتلنمهسيدير.

آشاغيدا نومونه گتيرديگيميز بيرينجي شعرده بير سئوگي، محبت ماجراسي پوئتيک بير ديلده ايفاده ائديليرسه، ايکينجي شعرده داها گوجلو بير دويغو ايله - عشقله قارشيلاشيريق.

کيچيکليکدن بير يار سئوديم.

نه اؤپدوم، نه قوجا بيلديم.

نه مجليسينده اوتوردوم.

نه بير باده ايچه بيلديم.

اينانديم يارين آندينا،

مني قول ائتدي کندينه.

دولاشديم کاکول بندين،

نه قورتولوب قاچا بيلديم.

2. آلا گؤزلرينه قوربان اولدوغوم.

اجليم گلمهدن اؤلدورمه مني.

گيزلينج، اوغرونجا سئورم سني،

سيرريمي کيمسهيه بيلديرمه مني.

اؤکسوز آشيق بونو بؤيله سؤيلهدي،

ايندي عشقين درياسيني بويلادي.

سنين عشقين مني مجنون ائيلهدي،

داغلارا دوشوروب گزديرمه مني.

(اؤکسوز آشيک)

ايلاهي عشقدن فرقلي اولاراق مجازي عشقي ايفاده ائدن آشيق شعرلرينده کؤنول بوتون دروني دوشونجهلرين، باطيني ايدراکين، سئوگي، عشق و نيفرتين اولدوغو يئردير.

دلي کؤنول، کئف-عيشرته داليرسان،   

آري کيمي هر چيچکدن آليرسان.   

هاردا گؤزل گؤرسن، اوردا قاليرسان، 

من سنين درديني چکمم، کؤنول.

 (قاراجا اوغلان)

دلي کؤنول، نه گزيرسن،

گزه-گزه يورولمانمي؟

(آشيق وئيسل)

 آشيقلارين ديلينده کؤنول عاشيقلرين سئوگي اوچون چيرپينديغي يئردير.

 مني چيخارما کؤنولدن.

قولون قوربانين اولاييم.

(آشيق سئيراني)

کؤنول سنين ايله مصلحتيم وار،

يا سن ياردان، يا من سردن کئچمهلي.

(کاتيبي)

 کؤنول دئديکلري بو اينجه سازي.

يانارام قيرارسا اگر او سؤزلر.

(آشيق سوممام)

 مجازي عشقي ايفاده ائدن آشيق شعرلرينده ده عشقدن يانيب-ياخيلما، عشقه چاتماق اوچون عذاب چکمه وار. آما بو سئودا تککه ادبياتينداکي ايلاهي عشقدن فرقلي اولاراق آيري-آيري فردلرين موناسيبتيندن يارانميشدير: آشيق سئيراني و آشيق گئوهريدن ميثال گتيرديگيميز آشاغيداکي دؤردلوکلرده فيکريميزين جاوابيني تاپماق مومکوندور.

... سئيرانينين گؤزو داملا ياش ايميش،

عاشکي-سئودا جومله درده باش ايميش.

من باغريمي تورپاق سانديم، داش ايميش،

مگر داشا توخوم اکيلمز ايميش.

(سئيراني)

 آلا گؤزلو نازلي ديلبر،

سني قاندان ساکينيريم.

قاندان دئييل هئي افنديم،

سني جاندان ساکينيريم.

(گوهري)

 گؤروندويو کيمي، ايدئاليزه ائديلميش عشق آنلاييشي ايله ايلاهي عشق، يعني آلله عشقي، گئرچک عشق آنلاييشينين تورک خالق ادبياتيندا آيريجا يئري وار و بو دوشونجهني بيز تورک آشيق و تصووف ادبياتي اؤرنکلري اساسيندا اينجلهمهيه چاليشديق. عئيني معنوي ايرثين واريثي اولان آذربايجان تورکلرينين آشيق ادبياتيندا دا بو دوشونجهنين تورک خالق ادبياتي ايله اوست-اوسته دوشدويونو گؤرمک مومکوندور. بو مؤوزونون آيريجا بير تدقيقاتا احتياجي اولدوغو اوچون فيکريميزي تورک خالق ادبياتي ماتئرياللارينا ايستيناد ائدهرک يئکونلاشديرديق.

نظامی گنجوی و لیلی و مجنون مثنویلری (سون)

دکتر حسین محمدزاده صدیق

استاد بازنشسته دانشگاه

 

 

بئله‌لیکله مجنون ـون آتاسی اؤلور. مجنون دیلیندن آتاسی‌نین اؤلومو ایله علاقه‌دار نظامی بیر مرثیه گتیریر. لیلی‌ده مجنون ـون آتاسینی اؤز آتاسی بیلیر و ماتم ساخلیر.

نظامی‌نین بو روایتینی، امیرخسرو و جامی گتیرمه‌میشلر. فضولی ده بو روایتده دئییر کی آتا اؤلوموندن قاباق، مجنوندان ایسته‌ییر کی اونون اؤلومونده یاس توتسون:

بودور کرمیندن التماسیم،

کیم توتاسان اؤلدوگومده یاسیم!

هر لحظه ائدیب فغان و زاری،

توپراغیما ائده‌سن گذاری.                           

(ص. 242)

21- 6. مجنونون آناسی‌نین اؤلومو

نظامی دئییر: مجنون ـون عمیسی سلیم عامری، مجنون ـون یانینا گلیر کی اونا یاردیم ائتسین. گؤرور کی او لوت دوشوب توپراقلار اوستونه. اونو گئییندیریر و مجنون ـون آنا‌سینی اونون یانینا گتیریر. آنا:

گفت: ای پسر! این چه ترکتازی است؟

بازی است، چه جای عشقبازی است؟

(ص. 203)

آنا اونو ائوینه آپارماغی دوشونور. مجنون ایسه دئییر:

« کوشیدن ما کجا کند سود؟

کاین راه فتاده بودنی بود.»

(ص. 206)

مجنون آناسی‌نین آیاغین اؤپدو. بیر مدّت سونرا سلیم، مجنون ـون آناسی‌نین اؤلوم خبرینی گتیردی. مجنون آغلایا ـ آغلایا آتا ـ آناسی‌نین مزارلاری اوستونه گئدیب نوحه‌لر اوخویوب، داغلارا ساری یوللاندی.

امیرخسرو و جامی بو روایتی نقل ائتمه‌میشلر.

22- 6. مجنون و سلام بغدادی

نظامی، سلام بغدادی‌دن سؤز ائده‌رکن دئییر کی سلام، اونا یاردیم ائتمک اوچون حرکته گلدی.

مجنون دئدی کی:«عشقین یولو چوخ خطرلی بیر یولدور.»

سلام دئدی: «سنین قبله‌نه نماز قیلماق ایسته‌ییرم.»

مجنون دئدی: « من عشق شاهی‌یام، عشقیم توپراق عشقی دگیلدیر قبله‌سی اولسون.»

امیرخسرو و جامی‌ده بو روایتی گتیرمه‌میشلر.

23- 6. لیلی‌نین اری‌نین اؤلومو

نظامی مثنویسینده ابن سلام خسته‌له‌نیب اؤلور. لیلی گرچی ماتم ساخلاییر ولاکن اصلینده مجنون حقّینده دوشونور:

اشک از پی دوست دانه می‌کرد،

شوی شده را بهانه می‌کرد.

(ص. 236)

مجنون های سالیب اویناییردی و بئله حساب ائدیردی کی اودا بیر گون اؤله‌جکدیر.

امیرخسرو بو روایتی نقل ائتمه‌میشدیر. جامی ایسه لیلی‌نین اری اؤلنده، او بیر آه چکدی و طاقتین الدن وئردی. ولاکن:

زان دوست، غرض نه شوهرش بود،

با خویش خیال دیگرش بود.

(ص. 873)

مجنون ـ دئدیلر کی اجل یئلی آیاغین قاباغینا دوشن تیکانی آپاردی. مجنون آغلاماغا باشلادی. اوندان آغلاماغین سببین سوروشدولار، دئدی:

« وصلدن محروم اولان اؤلدو، من ایسه هجراندا اؤله‌جه‌گم.»

رنجی که به خود نمی‌پسندم،

چون بر دگری رسد، چه خندم؟

شاد از غم کس نزیستن به،

بر محنت خود گریستن به!

(ص. 874)

فضولی، ابن سلامین اؤلومونو بئله تصویر ائدیر:

کیم، پیکری نقش بستر اولدو،

رعنا قدی بستر ایسته‌ر اولدو.

گون ـ گوندن اولوب خراب حالی،

قالمادی ساغالماق احتمالی.

دردینه دوا بولونماز اولدو،

رنجینه شفا بولونماز اولدو.                        

(ص. 267)

فضولی بیر یئرده ابن سلام ایله مجنون ـو مقایسه ائده‌رک دئییر:

اول، نقشِ صحیفه‌ی وفادیر،

بو، طرز جریده‌ی فنادیر.

اول، غرقه‌ی بحرِ ذوقِ جاندیر،

بو، محو تنعّم جهاندیر.

اول، خیر یولونا راهبردیر،

بو، باشلادیغی طریقِ شردیر.                  

(ص. 206)

فضولی، ابن سلامین اؤلومونو، مجنون ـون دیلیجه باشقا جوره دگرلندیریر. مجنون، اونون کامل و واصل آدلاندیریر:

جانانه‌یه جان وئره‌ن یئتیبدیر،

جان وئرمه‌یه‌ن آرادا ایتیبدیر.

اول دوستوم ایدی، دگیلدی دشمن،

هم اول اونا عاشق ایدی، هم من.

اول جانینی وئردی واصل اولدو،

اؤز مرتبه‌سینده کامل اولدو.                 

(ص. 269)

24- 6. مجنونون اؤلومو

ابوالفرج اصفهانی[1] مجنون اؤلدوکدن سونرا، اونون یانیندا بیر چوروموش خرقه تاپدیلار کی اوزه‌رینده بو ایکی بِیت یازیلمیشدیر:

اَلا اَیّها الشّیْخُ الّذی ما بِنا یَرضَی،

شَقیتُ و لاهَنّییتَ مِن عیشک الخَفصا.

شَقیتَ کما اَشْقَیتَنی و تَرکتَنی،

آهیمُ مع الهُلّاکِ لااَطعمُ الغَمضا.

[چئویری:

بیزه سعادتی ایسته‌مه‌دین سن،

سن ده گؤروم بیر گون بدبخت اولگیلن.

سعادت اوزو گؤرمه‌، ای قوجا قاری!

نئجه من دادمادیم دادین نعمتین!]

نظامی بو حادثه‌نی بئله نقل ائدیر کی لیلی خسته‌له‌نرکن آناسینا آند وئردی اونون وصیتینه عمل ائتسین:

از بهر خدا نکوش داری،

در وی نکنی نظر به خواری!

(ص.251)

آناسیندان ایسته‌دی کی مجنون اونون مزاری اوسته گلنده دئسین کی:

در عاشقیِ تو صادقی کرد،

جان در سرکار عاشقی کرد.

می‌باید تا تو در پی آیی،

سرباز بس است تا کی آیی!

(ص. 252)

مجنون ایسه اونون مزاری اوستونه گلنده، «ای دوست!» دئدی و جان وئردی.

امیرخسرو مثنویسینده، لیلی اؤله‌رکن، آناسینا دئییر:«منی، غسل وئردیکدن سونرا، اونون گئییمیندن بیر تیکه منیم کفنیمه تیکگیلن کی مزاردا اونونلا اولام:

رنج دو جراحت اندکی کن،

خون دو شهید را یکی کن!»

(ص. 229)

مجنون اوچون ایسه وصیت ائدیرکی:

منشین که بساط در نوشتم،

تو زود بیا که من گذشتم!

(ص. 229)

امیرخسرو روایتینه گؤره، لیلی اؤله‌رکن، آناسیندان ایسته‌ییر کی مجنون اونون مزاری باشینا گلنده، دئسین:

کاید چو شهان در این عروسی،

لب ساز کند به فرق بوسی.

وانگه به وفا چنانکه داند،

هم‌خوابه شود، اگر تواند!

(ص. 227)

مجنون اونون مزاری باشیندا وصال غزلی اوخویور و اؤزونو مزارین ایچینه آتیر:

باید لحدی به تنگی آراست،

تا هر دو جسد یکی شود راست!

(ص. 231)

قوهوملاری ایسته‌ییرلر کی اونو مزاردان چیخارتسینلار. ولاکن بیلمیرلر کی:

با هم شده بود پوست با پوست،

پرواز نموده دوست با دوست!

(ص. 232)

جامی‌نین روایتینه گؤره اعرابی، مجنون ـو آهولار ایچینده بیر الف کیمی گؤردو. باشقا گون، گؤزلری و بوینو لیلی‌نین گؤزلری و بوینونا بنزه‌ین بیر آهو گؤردو. بیلدی کی مجنون داها یوخدور. یئره باخیب، مجنون ـون بو یازیسینی گؤردو:

کاوخ که ز داغ عشق مردم،

بر بستر عشق جان سپردم!

(ص. 898)

اعرابی مجنون ـون اؤلوم خیرین لیلی‌یه چاتدیراندا، لیلی حالدان گئدیر و اؤزونه گلندن سونرا دئییر کی:

نزدیک وی‌ام نهید بستر،

تا بر کف پای وی نهم سر!

(ص. 898)

و بئله‌لیکله لاله کیمی قانا بله‌شیر و خسته‌له‌نیر و دئییر:

وصلش کاین جای دست از آن بست،

باشد که در آن جهان دهد دست!

آناسینا خطاب دئییر:

از خلعت عصمتم کفن کن،

رنگش ز سرشک لعل من کن.

زان رنگ ببخش روسفیدیم،

کان است علامت شهیدیم.

(ص. 902)

بیرده آناسیندان ایسته‌ییر کی مجنون ـون آیاغی آلتیندا دفن ائدیلسین. آناسی ایسه دئییر:

امروز که اختیار دارم،

مقصود تو را به جای ­آرم!

و نهایت، ایکی عاشق ـ معشوق مزاری زیارتگاها دؤنور:

شد روضه‌ی آن دو کشته‌ی غم،

سرمنزل عاشقان عالم!

(ص. 904)

جامی‌نین مثنویسینده مجنون، لیلی‌دن قاباق، لیلی‌یه بنزه‌ر بیر آهونو قوینونا چکمیش و اؤلموشدور. مجنون و آهونو عامریلر گلیب دفن ائتمیشلر.

فضولی، مجنون ـون لیلی وفاتیندان خبردار اولماسینی بیر بؤلوم اولاراق ایشله‌میشدیر:

کیم، زِیدِ ستم رسیده‌ی زار،

اول واقعه‌دن اولوب خبردار.

فی الحال قیلیب عزیمتِ راه،

مجنون حزینی ائتدی آگاه:

کِه «ـ  ای شیفته‌ی شکسته طالع!

افسوس کی، سعیین اولدو ضایع.

ادبار طلسمین اولدو باطل،

بو مشغله‌دن دخی نه حاصل؟

بازار پوزولدو، ییغ بساطین،

بو سلسله‌دن کس ارتباطین!

لیلی سنه وئردی زندگانی،

سن اول باقی، اول اولدو فانی!

سن صدقه‌سی اولدوغون پریوش،

صدقه سنه اولدو ای بلاکش!

عزمِ رهِ جنّت ائتدی اول حور،

فردوس مقامین ائتدی مأمور.»                 

(ص. 312)

فضولی‌نین دیلیجه دئسک، مجنون دئییر:

یارب! منه جسم و جان گره‌کمز،

جانانیمسیز جهان گره‌کمز!

من بعد ذلیل و خوار قیلما،

سرگشته‌ی روزگار قیلما!                         

(ص. 316)

25- 6. نظامی و فضولی اثرلری‌نین اساس فرقلری

نظامی گنجوی‌نین، لیلی و مجنون مثنویسی 5600 بِیتده، فضولی‌نینکی ایسه 3149 بِیتده‌دیر. نظامی، شرق حکایه‌چیلیک شیوه‌سیندن تبعیت ائده‌رک، مجنون ماجراسی ایچینده، فرعی و کیچیک حکایه‌لر و ماجرالاردان‌دا سؤز ائدیر.

لاکن فضولی، اساس ماجرالاری دوشونور، و فرعی حکایه‌لر یئرینه، اصلی قهرمانلارین دیللریجه، حادثه‌لر ایله علاقه‌دار، غزل و یا رباعی پارچالاری گتیریر. بو شیوه، فضولی‌یه مخصوصدور.

نظامی و فضولی‌نین مثنویلری آراسیندا اساس فرق بودور کی نظامی مجازی و دنیوی عشقی ترنّم ائده‌رکن، فضولی الاهی و علوی بیر عشق آردینجادیر و کسگین بیر دیل ایله بئله بیر عشقی مدافعه ائدیر.

1- فضولی، نظامی قده‌‌ر عربجه حکایه‌‌نین اصلینه دایانماییبدیر و ایسته‌دیگی کیمی شخصیتلری، اؤز ذهنی تصویرلری ایله فورمالاشدیرمیشدیر. مجازی عشقی عارفانه عشقه ساری چکمیشدیر.

2- نظامی سئوینج و شادیانالیق شاعری کیمی دئییر:

اسباب سخن نشاط و ساز است،

این هر دو سخن بهانه‌ ساز است.

فضولی ایسه، شادیانالیق یئرینه بلا ایسته‌ییر:

اولدوقجا بن، گؤتورمه بلادان ارادتیم،

من ایسته‌رم بلانی، چو ایسته‌ر بلا منی!        

(ص. 151)

3- نظامی و هم فضولی هر ایکیسی مجنون ایله آتاسی‌نین گؤروشلرینی تصویر ائتمیشلر. فضولی‌نین اثرینده، مجنون آتاسینا رد جوابی وئره‌رکن، قولوندان قان آخر. آتاسی قانی گؤرونجه قورخویا دوشور، مجنون ایسه اونا دئییر کی ائله همین لحظه لیلی‌نین قولوندان قان الیرلار و اونون قان آخیتماسی، منه ده تأثیر ائتمیشدیر:

اول زخم اثری گؤروندو منده،

بیز بیر روحوز، ایکی بدنده.

بیزده ایکیلیک نشانی یوخدور،

بیر ـ بیری‌نین اؤزگه جانی یوخدور.

سانما کی اول اولدورور، منم من،

بیر جان ایله زنده‌دیر ایکی تن.

خرّم اولورام، او اولسا خرّم،

غم یئتسه اونا، بنه یئتر غم!                        

(ص. 240)

4- نظامی، ابن سلام ماجراسیندا، لیلی‌نی چوخ جسور ترسیم ائتمیشدیر. بئله کی لیلی، ابن سلام قارشیسیندا مجنون ـا بسله‌دیگی عشقی هئچ گیزلتمه‌ییر و اونون اوزونه سیللی‌ده وورور. و لاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، لیلی، داها مظلوم و حیالیدیر. او، ابن سلامین ائوینه گؤنده‌ریلدیکدن سونرا، اونا التماس ائدیر کی اؤزونو ساخلایا بیلسین.

5- نظامی، مجنون ـون دوستو زِید اوچون اهمیت وئرمیشدیر. بئله کی زِید، مجنون ایله ایکی دفعه گؤروشور. ولاکن فضولی‌‌نین منظومه‌سینده، مجنون یالنیز بیر کره زِید ایله گؤروشور.

6- نظامی، مجنون ـو، شیخ عامری‌لر اوغلو ساییر و حکایه‌ده‌کی شخصیّتلرین، زمان و مکان اؤزه‌للیکری واردیر. ولاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، مجنون عرب امیرزاده‌‌سیدیر، نوفل رومی (= تورک)دیر و عامریلر قوشونو ایله ساواشانلاردا رومی‌دیرلر.

7- نظامی، مجنون ـو لیلی ایله گؤروشدورنده، مجنون دیلی ایله خطاب دئییر:

تو یافته‌ی منی در این راه،

من گم شده‌ی، توام در این چاه.

با هست تو به که هست من نیست،

کین دست تو است، دست من نیست.

من خود کی‌ام و مرا چه خوانند؟

جز سایه‌ی تو، مرا چه دانند؟

من نیستم، آن‌چه هست با تو است،

این نقش خیال تو است با تو است!

سونرا مجنونو بئله وصف ائدیر:

چون من توام، این دو پیکری چیست؟

چون هر دو یکی است، داوری چیست؟

گشت از می بی‌خودی چنان مست،

کز پای درآمد و شد از دست.

زد نعره و راه دشت برداشت،

تیغ از سر و سر ز طشت برداشت.

ولاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، مجنون بو گؤروشده لیلی‌نی تانیمیر و دئییر:

چون منده یوخ احتمال ادراک،

سن سؤیله اؤزون کی کیمسن، ای پاک!     

(ص. 287)

بو سؤزدن سونرا، لیلی اؤزونو اونا، تانیتدیریر و اونو وصالا دعوت ائدیر. مجنون ایسه مجازی عشق وصالینا قول قویماییر و دئییر:

خیال ایله تسلّی‌دیر کؤنول مِیل وصال ائتمز،

کؤنولدن باشقا بیر یار اولدوغون عاشق خیال ائتمز.

حقیقی عشق چون مستوجب نقصان دگیل مطلق،

    اؤزون، اهل حقیقت، واله حُسن و جمال ائتمز!

(ص. 294)

8- نظامی‌نین اثرینده لیلی، اؤلنده آناسینا دئییر مجنون مزاری اوسته گلنده اونا دئسین کی سون نفسه کیمی اونو یاد ائدیردی:

چون بر سر خاک من نشیند،

مه جوید و لیک خاک بیند.

گو:«- لیلی از این سرای دلگیر،

آن لحظه که می­برید زنجیر.

از مهر تو تن به خاک می‌داد،

بر یاد تو جان پاک می‌داد.

در عاشقی تو صادقی کرد،

جان در سر کار عاشقی کرد!»

فضولی‌نین منظومه‌سینده ایسه، لیلی مجنون ـا خطاب ائده‌رک، اونودا فانی اولماغا چاغیریر:

سؤیله منِ زارِ مبتلادان،

کی عشقده لاف ائده‌ن وفادان،

خلوتگه اُنسه محرم اولدوم،

آزاده و شاد و خرّم اولدوم.

سن هم گله گؤر تعلّل ائتمه،

من منتظرم، تغافُل ائتمه!

گر صادق ایسن، بو یولدا سن هم،

صبر ائیله‌سن، ائیله ترک عالم!

گل کام دل ایله اولالیم یار،

بیر یئرده کی یوخدور آندا اغیار.

(ص. 308)

9- نظامی، مجنون ـو لیلی‌نین مزارینا گتیره‌رکن، مجنون ـو آغلادیر و اونو یارالانمیش ایلانا بنزه‌دیر:

نالید ز روی دردناکی،

آمد سوی آن عروس خاکی.

غلتید چو مور خسته کرده،

پیچید چو مار زخم خورده.

بیتی دو سه زار زار برخواند،

اشکی دو سه تلخ تلخ بفشاند.

برداشت به سوی آسمان دست،

انگشت گشاد و دیده بربست.

که:«- خالق هر چه آفریده ا‌ست،

سوگند به هر چه برگزیده‌ است!

کز محنت خویش وارهانم،

در حضرت یار خود رسانم.

آزاد کنم ز سخت‌جانی،

و آباد کنم به سخت‌رانی.»

نظامی، اؤز مثنویسینده، اصلینه دورسان، باشقا شاعرلره یول آچمیشدیر و صوفیانه بحثلری، بو حکایه‌یه وارد ائتمیشدیر.[2] او عرفانی بحثلر اوچون یاردیم ائده‌ن روایتلری، اونلارین واقع عالمده وقوع تاپیپ تاپمالارینا باخمایاراق، مثنویده ذکر ائدیر. مثال اوچون:

1- سوسوز و اوت ـ علفسیز چؤللرده، صیادین هر گون بیر آهو صید ائتمه‌سی، کی گئرچکله‌شه بیلمزمیش.

2- سلام منعم زاده‌ی بغدادی‌نین مجنون ایله یولداش اولماغی، کی تاریخی اولایلارین خلافینادیر. چون کی قِیس عامری، بنی امیه دُورونده یاشاییردی و او زمان هله بغداد معمور اولمامیشدیر.

3- زید و زینب چالیشیرلار کی مجنون ـو وصالا یئتیرسینلر. ولاکن حکایه‌نین اصلینده بو روایت یوخدور.

نظامی‌نین مثنویسینده، لیلی، ابن سلام ـا اره گئدیر. امیرخسروون روایتینده ایسه، ایلک اؤنجه مجنون، نوفلین قیزی ایله ائوله‌نیر. فضولی ایسه تام اولاراق نظامی روایتینه اویغون حرکت ائدیر.

 



[1]الاغانی، ج2، ص69.

[2] کفانی، محمدعبدالسلام. ادبیات تطبیقی، ترجمه‌ی سیدحسین سیدی، مشهد، شرکت به نشر، ص288.

تورکمنلرین فولکلوریک ادبیاتی

یازان: دکتر حسین محمدزاده صدیق

چئویرن: محمد داوریار اردبیلی

 

تورکمن خلقی‌نین یازیلی ادبیاتی تخمیناً 500 ـ ایل قاباقدان باشلانیر و مهم ادبی شخصیتلری وفایی، صیدی، ذلیلی، دولتمحمد آزادی، مختومقلی فراغی و کمینه‌دن عبارتدیر. اما تورکمنلرین شفاهی ادبیاتی چوخ زنگین و دولغوندور و قونشو خلقلرین مدنیتینه گئنیش احاطه‌لی تأثیرلر ائتمیشدیر.

تورکمن خلقی‌نین ادبیاتی باره‌سینده یازدیغیم بو مقاله‌نی خارجی منبعلره مراجعتله و یولداشیم جناب یوسف آزمونـون تورک فولکلیر و آراشتیرمالاری مجموعه‌سینده چاپ اولموش اثریندن و تورکمن دوستلاری‌مین نظرلریندن استفاده ائتمکله قلمه آلمیشام.

تورکمن خلقی‌نین مهم شفاهی ادبیات فورمالاری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر: 1. داستانلار. 2. ارتکیلر (افسانه‌لر). 3. آتالار سؤزو. 4. متللر.  آیدیم (ماهنیلار).

  داستانلار

تورکمن داستانلاریندا آذربایجان داستانلاری کیمی نظم بؤلمه‌لری قهرمانلارین دانیشیقلارین و نثر پارچالاری‌دا راویلر و داستانلاری نقل ائدنلرین سؤزلرینی انعکاس ائدیریر.

تورکمنجه ان مشهور داستان، کؤراوغلی قهرمانلیق داستانیدیر کی آذربایجان خلقین یاشاییش و مبارزه‌لریندن مایالانیب و قونشو خلقلرین چوخونون فولکلیریک ادبیاتینی دریندن تأثیرلندیرمیشدیر. تورکلرله قونشو یاشایان خلقلرین حیاتی و جغرافیایی و اقلیمی شرایطینه اویغونلاشدیریلمیش و اونلارین قهرمانلیق داستانلاری‌نین فورمالارینا موافق تثبیت ائدیلمیشدیر. کؤراوغلی داستانی تورکمن خلقی‌نین ایگیدلیک، ائل سئورلیک و دؤیوشگنلیک روحونو گوجلندیرمیشدیر. کؤراوغلی داستانی‌نین تورکمنجه روایتیندن بیر پارچا:

«یالنیز بالام! آلغین پندیم،

یوردونگو ترک ائدیجی بولما،

اؤزوندن غایری نامردین،

منّتین چکیجی بولما!»

 

یعنی:«تک بالام! نصیحتیمی ائشید، آنا یوردویو اونوتما، اؤزوموه گووه‌ن، نامردلردن یاردیم دیله‌مه!»

بورا، جیغالی بگین دیلی ایله خلقی سئومک اؤلکه و خلقین ناموس و حیثیتینی مدافعه‌چی، حقیقت و آزادلیق یولیندا مبارزه ائتمک، کؤراوغلییا توصیه ائدیر.

خلق ایسته‌ییر کؤراوغلینون بو گئرچک و تاریخی قهرمانین وارلیغیندا اؤزونون بوتون یاخشی اخلاقی، انسانی و ملی کیفیتلرینی انعکاس ائدیرسین. (ص87)

کؤراوغلی قهرمانلیق داستانیندان باشقا، ایکی تورکمن داستانینی آد آپارماق اولار: 1. هویرلیقغا ـ حمرا 2. شاه‌صنم ـ غریب داستانلاری کی ایکینجیسی آذربایجانلیلاردا تانیشدیر. بو داستانلار باغشیلارین گزه‌گن مغنیلرین سینه دفتری‌دیر. هویرلیقغا ـ حمرا داستانیندان منظوم بیر پارچانی نقل ائدیریک:

«اوچ آی بولدو منینگ گؤزنی هوشیم یوق،

ییغلاماقدان غایری ائتگئن ایشیم یوق.

غولاق سالسام چای ایچینده غوشوم یوق،

باری یوغی بولدو ماناغومانا.»

 

یعنی:«اوچ آی اولالی، کؤنلیم ویران‌دیر، سیزیلداییب آغلاماقدان سوای ایشیم یوخ، اینیدی سون‌سوز قارابختلیکدن بوتون یاغیلر (ظالملر) منی گودورلر.»

  ارتکی‌لر (افسانه‌لر)

بوتون تورکمن افسانه‌لری‌نین واحد باشلانقیج و سونلانیشی واردیر. باشلانیش:

«بیر بار ائکن، بیر یوق ائکن،

اییگمه ایچمگه زار ائکن.

تاممانین آغزی دار ائکن.

بیر کل یتیم بار ائکن.

 

سونلانیش:

باغیر دولدو، باتدی، گئتدی،

اؤیکن بولدی، اؤتدو، گئتدی.

مراد مرادینا یئتدی،

مرادین تلپگی گوگه یئتدی.

آیا چیغنا تیکن باتدی،

اییرچاق اولسام و مک ائتدی ...»

 

کی افسانه‌لرین روایتیندن قاباق و سونرا، ائشیدنلری بیر یئره ییغماق و اونلارین دقتینی جلب ائتمک اوچون، اوخونورلار و بعضاً آذربایجان دوزگولرینه چوخ اوخشاییرلار.

تورکمن افسانه‌لرینده، عمومیتله، قهرمانلارین یاشاییشیندان زحمتکش و یوخسول خلق کوتله‌لری‌نین مبارزه‌لریندن سؤز گئدیر. فئودال قورولیشلی تورکمن جمعیتینده یاشایان افسانه‌نین قهرمانی‌نین آرزیسی، اؤز طایفا ـ قبیله‌سینه منسوب آدامالاری فئودالیزم و استبداد منگنه‌سیندن قورتارماق و یا خوددا ثروتلی و یا یوخسول طبقه‌لره باغلی بیر قیز ایله ائولنمکدن عبارتدیر.

قهرمانلار عمومیتله دیو، پری، جن و باشقا قورخونج حیوانلاردا قارشیلاشیر. هر یئرده اونلارا و خلقین راحتلیگینه مانعه‌چیلیک تؤره‌دن عامللری آرادان قالدیراراق، غلبه قازانیرلار.

تورکمن افسانه‌لری آذربایجان افسانه‌لری‌نین بوتون خصوصیتلرینه مالکدیرلر و تورکمنستان آدلی اؤلکه‌نین یاشاییش و فولکلیروندان‌دا تأثیرلنیبلر و دئمک اولار کی تخمیناً تورکمنجه بوتون افسانه‌ و ناغیللاردا حیوانلار اشتراک ائدیر و بعضاً اونلار باش قهرمانلارین رولینون ایفا ائدیرلر.

ایراندان کناردا، تورکمن افسانه‌لرینه عائد چوخلی مجموعه‌لر چاپ اولیبدور. ایران‌دا نه قده‌ر کی افسانه‌لر ائلین سینه‌سنده یاشاییب توپلانمازسا، اونلارین حاققیندا فکر یوروتمک یارارسیزدیر.

   آتالار سؤزو  : تورکمن خلقی، گئنش و توکنمز ضرب‌المثللر، تعبیرلر و کنایه‌لر خزینه‌سینه مالکدیرلر کی اونلارین آتا ـ بابالاری‌نین تجربه‌لری، دوشونجه‌لری، نصیحتلری و حکمتلریندن عبارتدیر و بوتون تورک دیللرینده، دئییلدیگی کیمی، تورکمنلرده اونلارا آتالار سؤزو آدی وئریبلر یعنی گئچمیشده یاشایانلارین سؤیله‌دیکلری. بیر نئچه نمونه‌لر:

1. اکمه بیچرسنگ، غازما دوشرسنگ (= اؤزگه‌یه قویو قازان، اؤزو دوشر.)

2. یتیم اوغلان ایت بولار، اؤلمسه یغیت بولار. یعنی:«یتیم اوغلان اؤلمزسه، ایگید اولار.»

3. بای بایا بئره‌ر خودای‌دا بایا بئره‌ر. یعنی:«بئگ بئگه باغیشلار، تانری‌دا بئگه.»

4. سو گئدر داش غالار، یاد گئدر غارداش غالار. یعنی:«سو آشار، داش قالار، یاد گئدر، قارداش قالار.»

 دئولتی دئولت آرار، دئولتسیز وطن آرار. یعنی:«ثروتلی، ثروتلی‌نین یوخسول وطن‌نین فکرینده‌دیرلر.»

5. باشدا عاغیل بولماسا، ایکی آیاغا گوچ دوشر. یعنی:«اگر آدامین باشیندا عقل اولماسا، ایکی آیاغینادا گوج دوشر.»

6. جماغاتینگ گؤر بولسا، سنده گؤزونگو یوم. (= بیر کندی گؤردون هامی کؤر، سنده کؤر.)

7. آرقالی کؤپک قورت باسار. (= یعنی آرخالی کؤپک قورد باسار.)

8 .آری‌نین زهرینی چکمه‌دین، بالین غادرینی نه بیلیسن؟ (= آری‌نین زهرینی دادمایان آدام، بالین قدرینی بیلمز.)

9. ایشلمه‌دیک، دیشلمز. (= ایشله‌میه‌ن دیشله‌مز.)

10. یامان گونلر یاغشی بولار، یامان آدام یاغشی بولماز. یعنی:«یامان گونلر گئچر گئدر، پیس آدام یاخشی اولماز.»

11. داغ باشی دومانسیز بولماز، ائر باشی خایالسیز. (= داغ باشی دومان‌سیز و ار باشی غوغاسیز اولماز.)

12. سوتده آغزی بیشن، سووی یاواش ایچر. یعنی:«یئمک وقتی آغزی یانان آدام، سویو اهمالجا ایچر.»

13. قیلیچ اؤز غینینی کسمز. (= قیلینج اؤز غینینی کسمز.)

14. مین غایغی، بیر ایش بیتیرمز. یعنی: «مین کره اوره‌ک یاندیریب یالیارماق ایله بیر ایش باشا چاتماز.»

15. اری نامیس اؤلدوره‌ر، تاوشانی غامچی. یعنی:« اری ناموس اؤلدوره‌ر، دووشانی قامچی.»

16. اؤزبک اؤزونه بک. یعنی:«اؤزبک اؤزونه بئگدیر.»

17.یاتان اؤکوزه یئم یوق. (= یاتان اؤکوز آج قالار.)

18. آجین تانریسی یوق. (= آجین ایمانی اولماز.)

19.. ایلن بیلن کسیلن بارماق قاناماز. (= ال ایله کسیلن بارماق‌دان قان چیخماز.)

20.ایل بیل توی‌دا بایرام. یعنی:«کوتله‌وی شنلیکلرده بیر نوع بایرام‌دیر.»

21. یاغلی گونونگ یاد یاغیشی، یامان گونونگ قارینداشی. یعنی:«خوش گونلر آدامی بیگانه یاد ائدر، یامان گونلر قوهوم قارداش.»

4-  متللر

«متل» تورکمن فولکلیریک ادبیاتیندا آذربایجانجا «تاپماجا» دئمکدیر. بو ادبی قول تورکمنجه شفاهی ادبیاتین هر شاخه‌سیندن چوخ ایلات و عشارین حیاتی ایله باغلیدیر:

«یئددی قویون بیر غوزو،

دوغسان بیر بلادان ساقلار.»

یعنی: یئددی قویون بیر قوزو، آدامی 91 بلادا ساخلار.»

بو تاپماجادا، راوی ایسته‌ییر کی پالتو باشقا بیر گئییمه اشارت ائتسین که یئددی قویونون دری‌سیندن و ائله بیر پاپاقدان دانیشیر کی قوزونون دری‌سیندن قاییریلمیش تا 90 گون قیشین سویوغوندا آدامی قوروسون. تورکمن فولکلیرو قیشی 90 گون قید ائتمیشدیر. متللردن نمونه‌لر:

1. «بیز، بیزدیک،

بیر توپا قیزدیق،

بیزی بوزدولر،

بیر ایپه دوزدولر.»

یعنی:«بیر نئچه نفر قیز ایدیک، بیزی بیر ـ بیریمیزه قاتدیلار، بیر ساپا تاخدیلار.»

جواب: و قمیشلردیر کی تورکمن آلاچیغی‌نین آلت حیصه‌سینده ایشله‌ییلیر.

2. «تورکوچووغوم، اؤیه آپلائیت یات کوچوغو»

یعنی:«ایتیم‌دیر، ائوین اطرافینا دولان یات.»

جواب: اؤرکن، بیر نوع قالین ایپ‌دیر کی آلاچیغی یئل و فیرتینادان محافظه ائدیر.

3. «قیلیجی‌موندان اورسام، عارابدا شانگلار اوجی.»

یعنی:«قیلینجی بوردا چکدیم، عربستان‌دا پارلادی.»

جواب: شیمشک و ایلدیریم.

4. «قارانگقو ایچرده قاپلانک گورلر.»

یعنی:«قارانلیق‌دا پلنگ نعریله‌ دئییر.»

جواب: دگیرمان داشی.

 «آی امیردن امیردن،

یاقان اودو کؤموردن،

غوشلاردا بیر غوش گؤردوم،

یومورتاسی دمیردن.»

یعنی:«امیردن، امیردن، سینه‌وین اودو کؤموردن، قوشلار ایچینده بیر قوش گؤردوم، یومورتاسی دمیردن.»

جواب: تفنگ.

6. «اوراسیندا آت چاپار.»

یعنی:«اورتالیق‌دا آت چاپیر.»

جواب: دیل.

7. «بیر آتیم وار یورتاغان،

توربا ـ توربا ییرتاغان.»

یعنی:«بیر آتیم یورغا گئدر و توربا ـ کیسه‌لری دلیب ـ دشر.»

جواب: سیچان.

8. «گل دیسم گلمز، گلمه دیسم گلر.»

یعنی:«دئییرم گل، گلمیر، دئییرم گلمه، گلیر!»

جواب: دوداق.

9. «بیر غوش توتدوم جانی یوق،

اؤلدورسمده قانی یوق،

ایچینده اوچ یورتغا بار،

سانسام دا سانی یوق.»

یعنی:«بیر قوش دوتدوم جانی یوخ، اگر اؤلدورسم قانی یوخ، ایچینده اوچ توخوم وار، اگر سایسایدیم حسابی یوخ.»

جواب: قوهون.

10. «گؤک اسغه دووپ، گؤغه سلام اپیردیم.»

یعنی:«گؤیه طرف بیر قارا پاراچا دوتدوم، آسمانا سلام وئردیم.»

11. «اؤزی بیر غاریش، ساقغالی ایکی غاریش.»

یعنی:«اؤزو بیر قاریج، ساققالی ایکی قاریج.»

جواب: ایگنه ـ ساپ.

12. «هانتدان هونتدان، سسی گله‌ر کنددن.»

یعنی:«وقتلی ـ وقتسیز سسی کنددن گلیر.»

جواب: خروس.

5 ـ  آیدیملار

1. تورکمن خلق شفاهی ادبیاتی‌نین ان مهم بؤلمه‌لریندن‌دیر کی، عمومیتله باغشیلارین واسطه‌سیله یارادیلیر و یاییلیر. «آیدیم» بیر نوع پوئه‌تیک یارادیجیلیق‌دیر. یعنی منظوم و شعر فورمالی سؤزدن عبارت‌دیر و اونون مضمونو سئوگی، قهرمانلیق، طبیعتین گؤزللیکلری‌نین ترنّمو و حیوانلارا ـ خصوصی ایله آتا ـ ستایش‌دن عبارتدیر. باغشیلار بوتون قوشقولاری‌دا «یول» آدلی آهنگلر قالبینده ترنّم ائتمکله‌ده آیدیم شکلینده یارادیرلار. ترکن فولکلیرونون بعضی تدقیقاتچیلاری چوخلی آراشدیرمالاردان سونرا، آیدیملاری آلتی نوع‌دا تقسیم ائتمیشلر: 1ـ دینی منظومه‌لر 2ـ آیریلیق، گلایه و شکایت آیدیملاری 3ـ اووچولیق ماهنیلاری 4ـ عشق و سئوگی 5 ـ تربیه‌وی و اخلاقی 6 ـ تاریخی شعرلر.

بوتون تورکمن قبیله‌لرینده، آیدیملارین روایتی اورتاق و بیر نوعلیدور. آنجاق سون ایللرده ایراندا، خارجی و دخیل سؤزلر و تعبیرلر تورکمن دیلینه داخل اولموشدور.

2. بو ماهنیلاردا، تورکمنلرین یوز ایللیکلر بویو، گئچیب تورکمنستانا گلدیکلری یوردلار و منطقه‌لرین آدلاری چکیبلر:

«خورجونک مانغیشلی حالی ـ

دونیه‌گه سیغماز مثالی ...

هؤره‌له غوربان هؤره‌له ...

اؤروشین بالکان هؤره‌له ...»

3. تورکمن ماهنیلاریندا «آت» یوکسک موقعیته مالکدیر.

«جان ساقغار آت، مال ساقغار آت.

داغ آشاندا بلله‌نیرسینگ،

قارانگلقیدا آلغیر اودسام،

ساپا توروپ ساللانیرسینگ.

غایچی غولاق نزدیک بئلینگ،

شهرتی سن بیزینگ ایلینگ،

گؤک میدانلی اؤزون یئلینگ،

اوتون اوتلاپ یاللانیرسان.»

یعنی:«منیم جانیم، منیم مالیم، قاشقا آتیم، داغدان آشاندا تانینیرسان، قارانلیقدا من بیر قوش اوولادیم. اینجه بئللی‌سن و اینجه اما گوجلی بئلین وار، ائلیمیزین آبروسان، سنی گؤروم، بوتون ایل بویو یاشیللیقلاردا، شنله‌نیب، عیش ـ نوش ائدیب گوجله‌نسن...»

4. تورکمنلرین آنا یوردلاری‌نین طبیعی گؤزللیکلرینه حیرانلیغی ماهنیلار واسطه‌سیله افاده ائدیلمیشدیر:

«دویه حایوان گلر کوله ـ کوله آغناپ،

خاطار دوزوپ گئور اؤز یئرین ایرلاب.

تورومو تایلاغی باری عزم باغلاپ،

اگره‌تین یاغ یاسان مکانیم داغلار.

غویون حایوان تایاق تاشلام یاییلیاز،

غالینلیقدان اونون باشی اویولماز.

داتلیلیقدان غوزو آتی ایییلمز،

اتلرین غورغانی مکانیم داغلار.»

یعنی:«ای منیم جولانگاهیم، ای داغلار کی منیم دوه‌لریم و قویونلاریم، دسته ـ دسته سنین قوجاغینا سره‌له‌نیرلر و قطار ـ قطار یاشیللیقلاریندا دینجلیرلر و بدنلرینده‌کی اتلر دبریشیب ـ تیتره‌شیرلر. ای منیم سیرانگاهیم! ای ایگیدلرین یورد ـ یوواسی داغلار! قوینوندا بسله‌دیگین سورولرین بوغازینی پیچاق کسمز. چونکو اونلارین بوینو چوخ اتلی‌دیر و قوزولارییین اتی او قده‌ر دادلیدیر کی یئیه‌نلر بیهوش اولار!»

و او زمان کی تورکمنی زوراکیلیق و ظلم ایله غربت‌ده یاشاماغا دئدیگین حیات سورمه‌گه مجبور ائدیرلر، وطنینه خطاب ائدیب دئییر:

«غایتا ـ غایتا گلدی پرمان،

بیر آیریلدیق یئردن آرمان.

بیتن اوتی باری درمان،

غال ایندی مکان غال ایندی.»

یعنی: دؤنه ـ دؤنه بویروق وئردیلر، غملی ـ غصه‌لی ناراحت سندن آیریلدیق، من قال! ای وطن سن قال یئنه‌ده بوتون بیتگیلرین عطیرساچسین و شفا وئرسین.

«سو جووالین کیسه‌سیندن اوتلاسام،

کول بولادا شونگ استوندن آتلاسام،

یا پینچامی شول یئرلرده یادسام.

سنه بالاد گسین آیریلان سو جووالی!»

یعنی:«ای سو جووال  ـترکن چؤلینده ـ سنه بلا یاغسین کی بیزی آییردظن؟ ای کاش بیر داها سنین تپه‌لرین اوستونده دینجله‌یدیم، سؤندوکدن سونرا شمعین اوستوندن آتیلایدیم و کپه‌نکلریمی یاد ائده‌یدیم.»

6. عمومیتله تورکمن خلقی‌نین بعضی قهرمانلاری‌نین آدینا، یالنیز، ماهنیلاردا راست گلیریک کی اونلارین قهرمانلیقلاری و مبارزه‌لری لایقینجه تعریفله‌نیر. مثال ائل‌بک و ارکه باتیر ائلی‌نین ایکی قهرمانی کی نئچه ایل قاباق، قالماق خانلاری و حاکملری‌نین علیهینه عصیان ائتمیش ایدیلر. هله‌ده استاوروپول تورکمنلری‌نین خاطره‌سینده یاشاییر.

7. قهرمانلیق شعرلری ایله یاناشی، تورکمن ادبیاتیندا عشق، سئوگی، محبت، عاشق ـ معشوق ماجرالاریندان سؤز آچان نغمه‌لرده واردیر کی اونلاردا هجراندان و آیریلیغین آغری و آجیسیندان سؤز گئدیر:

«سیاهدان غارا گؤزلری،

شیریندن داتلی سؤزلری.

قیللادا آچیق یوزلری،

بیر عاجاییب جانان گؤروندی!

ماهی جووان تورکمن غیزی،

مون گلنه دگه‌ر بیر نازی.

سازلاتیب آچیق آوازی،

بیر عاجاییب گول گؤروندی!»

یعنی:«عجایب ـ غرایب بیر معشوق گؤردوم گؤزلری قارادان قارا ایدی، سؤزلر و دوداغلاری بالدان شیرین ایدی. قیزیلدان پارلاق ایدی اوزو، 14 گئجه‌لیک آی تک، تورکمن قیزینین بیر نازلاماسی مین گلیندن آرتیق کؤنول آلیجی و گور سسی جذب ائدیجی، اوره‌ک یاتیجی اینجه گول سانکی!»

«من بیر اوادان جووان گؤردوم،

میثلی آیا ـ گونه منگزه‌ر.»

شوهله‌سی اذله‌مه دوشن،

ایشقی جووهر غاشا منگزه‌ر.

غارا گؤزی ـ آلما یوزی،

ایسپاهان پادیشاه غیزی،

میثلی آی چمنه منگزه‌ر.

نه اوودان عاغلی ـ هوشی،

نه عاجابدیر توماشاسی.

اون سکگیز گلن یاشی،

میثلی طوطی غوشا منگزه‌ر.

سوچولیه‌ر ییغیت دیلی،

غوچماغا لایقدیر بئلی.

آچیلیبدیر باهار کولی،

ممه‌سی آرمیدا منگزه‌ر.»

یعنی:«بالاجا بیر معشوق گؤردوم. گونش پارچاسی تک، ایشیغی اللریمین اوستونده سایه تک، آیدینلیق ساچان گونش تک. یاناقلاری آلما کیمی قیرمیزی، گؤزلری قارا شوه تک بیر معشوق، خرامان آی کیمی اصفهان پادشاهی‌نین قیزی تک، گؤزل اوزلی، هوشلی ـ باشلی تزه‌جه اون سکگیز یاشینا دولموش طوطی‌یه بنزه‌ر. دیلی دوزلی، سؤزو دادلی، اینجه بئلی قوجاقلامالی، غنچه‌لنمیش بهار گولی تک، ممه‌ممه‌لری آرمیدا بنزه‌ر.»

6 ـ  له‌له‌لر

تورکمن قیزلاری‌نین گئجه‌لر آی ایشیغیندا اوخودوقلاری ماهنیلاردان عبارتدیر. بو ماهنیلاردا اونلار اوز آرزیلارینی افاده ائدیرلر:

«ساری دونونک ساتایین،

ساغ یانینگدا ایتایین!

سن گونشه یانارسینگ،

غولیم کؤلگه توتایین؟

 

سود گره‌ک، غایماق گره‌ک،

غایماغی یایماق گره‌ک.

غیزی یادا بئره‌نین،

گؤزینی اویماق گره‌ک!

 

ساری دونین گئییپسین،

تلره سؤیله‌نیبسینگ.

آه و زارین من چکسم،

سن نمه سارالاپسینگ.

آی آیدینگ حوش گئجه‌سی،

یارغوینی بوش گئجه‌سی،

یاریم اونا من بوندا،

آرمیزا داش گئجه‌سی.

 

گؤزه‌نکدن یاتما اوغلان،

گؤزینگ غاشینگ قاتما اوغلان،

منی سنگا بارمازلار،

ایچیم باغریم یاقما اوغلان.

 

بویلادیم آ بویلادیم،

تویدوک چالیب اوینادیم.

یاد ائللرین بؤورونده،

یالیق چکیب آغلادیم.»

یعنی:«ساری کؤینه‌گیمی چیخاریب، سنین ساغ یانیندا یاتارم، اگر گونش سنی اینجیده‌رسه الیمی کؤلگه‌لیک ائده‌رم! قیزینی یادا اره وئره‌نین، گؤزلرین اویماق گره‌ک! ساری دونویو گئییبسن، بیرچکلریمه گؤز تیکیبسن. آخ وایووو من چکیرم، نه‌یه سن سارالیبسان؟

آی گؤزل آیلی گئجه! عاشقیمین باغری بوشدور، او اورادا، من بورادا، من ای داش اوره‌کلی گئجه بیزیم آرامیزدا دایانیبسان!

گؤزه‌نک‌دن باخ اوغلان! منه قاش آتما اوغلان، منی سنه وئرمزلر، اوره‌گیمی یاخما اوغلان. بوی آتدیم و بوی آتدیم، توتک چالدیم ـ اوینادیم، یاد اؤلکه‌ده دستمال چکیب آغلادیم...»

له له ‌لر جور به جور و چوخدورلار، بیز یالنیز اونلاردان بیر نئچه‌سین اؤرنک اولاراق خاطرلاتدیق.

 آغیلار

ماتم و اؤلیم مراسمینده اوخولان، اوشاقلارا مخصوص شعرلره توی و شنلیک ییغینجاقلاریندا ایل بویو مختلف مناسبتلرده سؤیله‌نیلن شعرللر و لالایلارا آغی دئییلر. اوشاقلارا مخصوص شعرلردن بیر نمونه:

«غایرادان گلیدن بئش گئچی،

هائی مونینگ ائرکجی،

ائرکجی داغا گئتدی،

های هایلادیم گلمه‌دی.

چیگیتی بئردیم اییمه‌دی،

چیگتیم تاتا بئردیم.

تات مانگا غات بئردی،

غاتانجیغیم غیریلدی.

سوری یوپگه دوزولدی ...»

یعنی:«داغ باشیندان بئش گئچی گلیردی، بس هانی بو گئچی‌لرین ائرکجی؟

ائرکجی داغا گئتدی. هارایلادیم گلمه‌دی. داری وئردیم یئمه‌دی. دارینی وئردیم تاتا، تات منه قول ـ قاناد وئردی. قاناتجیغیم قیریلدی ـ سورو یولا دوزولدو...»

لالاییلار و تورکمن آنالاری‌نین اوخودوغو ماهنیلاردان نمونه‌لر:

«منیم باللیم آپاقدیر،

هم گولدور، هم یارپاقدیر.

شو باللیمی سؤیمه‌ین،

سول گؤزومده تورپاقدیر.

 

یعنی:«منیم بالام قشنگ‌دیر،

هم گولدور، هم یارپاقدیر.

منیم بالامی سئومه‌ین،

سول گؤزوم تورپاقدیر.»

 

اوغلیم آدی امان‌دیر،

داغلار اؤنو دومان‌دیر.

یارین وئره‌ن اوزویگو،

بارماغیندا دوراندیر.

 

یعنی:«اوغلیمون آدی آمان‌دیر،

داغلار اؤنو دوماندیر.

یاری‌مین وئردیگی اوزوک،

بارماغیمدا دوراندیر.»

 

منیم باللیم بار بولار،

هر الینده نار بولار.

تویدان تویا گزه‌نده،

قیزلار خیریدار بولار!

 

یعنی:«منیم بالام بئگ اولار،

هر الینده بیر نار دوتار.

تویلاردا اوینایاندا،

قیزلار اونا گؤز تیکر.»

 

آللای ـ آللای آللاسی،

آغریماسین کله‌سی.

غاپیدان گله‌ن ساییلین،

غابول بولسون دوعاسی!

 

یعنی:«آی آللاه، آللاه آللاه،

آغریماسین بالامین باشی.

قاپیدان گله‌ن دیلنچی‌نین،

قبول اولسون دعاسی.»

 

آللای ـ آللاسی گله‌ر،

یاتسا ایقوسی گله‌ر.

اوزون ـ اوزون یولاردان،

دایی ـ دایزاسی گله‌ر.

 

یعنی:«لالایی‌ها لالالار گله‌ر،

اگر دینجلسه، یوخوسو گله‌ر.

اوزاق ـ اوزاق یوللاردان،

آتلاری تحفه‌لر ایلن گله‌ر.»

 

آللای ـ آللای آد یاغشی،

بیر غایغی‌دان شاد یاغشی.

غادیر بیلمز غارداشدان،

غادیر یلجا یاد یاغشی.

 

یعنی:«لای‌لای، آدین یاخشی،

شادلیق، غم ـ غصه‌دن یاخشی،

قدیر بیلمز قارداشدان،

قدیر بیلن یاد یاخشی.»

 

آللالاسام یاتیبدیر،

گول یاسسیغا باتیبدیر.

اویاتگدیرمان یانگنگسی،

یانگیجا اوقا گئدیبدیر.

 

یعنی:«لای‌لای دئسم یاتارسان،

باش یاسدیغا قویارسان.

اویاتمایین آمان‌دیر،

ننه ‌بالا یاتیبلار، البت بونو قانارسان.»

 

آللالاسام بال یالاق،

اؤز غولانی ایل یالاق.

اؤز باللیمی سؤیه‌مده،

بیر یاشاجیق گول یالاق.

 

یعنی:«لای‌لای دئدیم بال کیمین،

تایاسی اؤز ائلیمیزدن‌دیر.

من بالامی سئویرم،

قونچالانمیش بیر گول کیمین.»

 

منیم باللیم یاز اوغلان،

جبه‌سی دولی هوز اوغلان.

آت باقماغا گئده‌نده،

یولی قیز اوغلان.»

 

یعنی:«منیم اوغلیم یاز اوغلان،

کافتانی گول ایلن دولی اوغلان.

آتا قوللیغا گئده‌نده،