تورک آشيق ادبياتيندا ايلاهي و مجازي عشق آنلاييشي

TÜRK AŞIQ ƏDƏBİYYATINDA İLAHİ VƏ MƏCAZİ EŞQ ANLAYIŞI 

PROF.MARİFƏ HACİYEVA

پروفسور معاريفه حاجيئوا

 عشق آلله سئوگيسيني آنلادان بير کلمهدير. تميز سئوگي، آلله سئوگيسي دئمکدير.

عشق کلمهسي چوخ زامان سادجه ايکي اينسان آراسينداکي سئوگي، يعني مجازي عشق معناسيندا باشا دوشولور. حالبوکي بو کلمه ايله اصل آنلاديلماق ايستنن حقيقي عشقدير، يعني اينساني اوجالدان بير منبع اويان آلله عشقيدير. بو عشق فردي دئييل، بشري عشقدير.

حقيقي، يعني ابدي عشق آلله عشقيني، آللاها اينسان سئوگيسيني عکس ائتديرن عشقدير.

مجازي عشق ايسه ايکي اينسان آراسينداکي عشق اولماقلا برابر بو دونياداکي سئون و سئويلنلر، گؤزللر، گؤزلليکلر، دوستلارا دويولان سئوگيدير، چونکي اينسان بو سئوگي ايله يئنه ده تانريني، اونون ياراتديغي شئيلري سئوميش اولور. مجازي، يعني کئچيجي عشق ابدي عشقه بير حاضيرليقدير. اينسان بو عشقين درينليگينده اؤزونو حيواني نفيسدن، ائقويستليکدن، منفعتچيليکدن قورتارير. بو دويغولار روحو حرريته گؤتورور. بو آزادليق، حرريت ايسه اينساني حقيقي، يعني ايلاهي عشقه باغلايان بير قاناددير. عشق و سئوگي اينساني کاميللشديرير. اوندا گؤزلليک، دوغرولوق، ياخشيليق کيمي اينساني کئيفيتلر آشيلايير. اينسان بوتون ايلاهي سيرلره سئوگي ايله ياخينلاشير، بو سيرلردن آگاه اولور.

تورک آشيق شعيرينده و تصوووف و تصوووفي خالق شعيرينده (تککه ادبياتي شعيرينده) ايکي چئشيد عشق ايفاده اولونموشدور.

1.  حقيقي (ابدي، ايلاهي) عشق.

2.  مجازي (کئچيجي) عشق.

صوفي و موتصوووفلرين حاقا چاتماق يوللارينا وئريلن بير آد اولان تصفوف آللاهين ريضاسيني الده ائتمک اوچون گئديلن يولا دئييلير. ديني تصوووفي خالق ادبياتينا وئريلن آد اولان تککه ادبياتي خالقا ياخين بير ادبياتدير. بو ادبيات دينين قطعي ياساقلاريني و جهنم قورخوسونو دئييل، بؤيوک بير ايلهام قايناغي اولان آلله عشقيني و آللاها اينسان سئوگيسيني عکس ائتديرير. تککه ادبياتيندا عشقين آنلامي اسل سئوگيلي اولان آللاها اولان حقيقي عشقدير. آلله عشقي ايله ياشامايان اينسان دؤرد ايلاهي کيتابي اوخوسا دا، ناماز قيليب اوروج توتسا دا اونون آللاها واخينلاشماسي مومکون دئييلدير.

تورک ادبياتينين يونوس امره، آشيق پاشا، پير سولطان آبدال، کايقوسوز آبدال، آشيق سئيراني کيمي گؤرکملي نومايندهلرينين اثرلرينده ايلاهي عشق آنلاييشي هيجان و تصوووفي وجه ايله سؤيلهنيلميشدير.

تصووفي خالق ادبياتيندا ايلاهي عشقي ان گؤزل بير شکيلده ترننوم ائدن يونوس امره شعرلرينده آللاهي سئون اينسانلارين آلله سئوگيسيندن اوستون عشق تانيماديقلاريني ديله گتيرميشدير. يونوس امر، هر شئیدن اول، بير ايسلام موتصووفودير. ايسلام تصووفونون اؤزونده ايسه بير عشق، سئوگي، خوشگؤرو واردير. يونوس امره تصووف آراچيليغي ايله اينسانلار آراسيندا سئوگي، سايقي، خوشگؤرونو يايماغا چاليشميش، «ياراديلانين ياراداندان اؤترو سئويلمهسي» گرکليگيني سؤيلهميشدير.

فلسفهسينين بونؤورهسي «سئوهليم، سئويلهليم» دوستورو اولان بو بؤيوک اينساندا ان بؤيوک سئوگي تانري سئوگيسيدير. او، بو سئوگيني شعرلرينده قاباريق شکيلده وئره بيلميش، بوتون اينسانلاري اؤنجه آلله سئوگيسي اطرافيندا بيرلشديرمهيه چاليشميشدير.

يونوس امره ايله باشلاييب آشيق پاشا، سايد امر، اشرف اوغلو، کایقوسوز اعلا الدين، پير سولطان آبدال، قول هيممت، قول حسين، کازاک آبدال، سئيرام، سومماني کيمي آشيقلارين ياراديجيليغيندا داوام ائدن تککه ادبياتيندا تصووفله باغلي اولان شعرلرين جؤوهريني ايلاهي عشق دوشونجهسي تشکيل ائدير. بو دوشونجهيه گؤر:

1. حقيقي عشق آلله سئوگيسيدير. آللاهي سئون اينسانلار آلله سئوگيسيندن اوستون عشق تانيمازلار. اونلار بو عشقين يولوندا هر بير زحمته قاتلاشماليديرلار.

روح و فيکير اوجاليغينا چاتماق آنجاق آلله سئوگيسي ايله مومکوندور. منفعتدن اوزاق گئرچک بير سئوگي يالنيز آلله سئوگيسيدير.

یونوس امره «عاشک گلينجک جومله اکسيکلر بيتر» دئيير.

هر ايشينده آللاهين اونو گؤردويون، هر آن يارادانا حساب وئرديگينه ايمان ائدن اينسان، البته، دوروست اولاجاق، ايشيني ساغلام توتاجاق، سؤزونون آغاسي اولاجاقدير کي، بو دا اينسانليغين اساس شرطيدير.

2. تصووفي خالق ادبيوياتينداکي عشق آللاهين جنّتينه دئييل، آللاهين اؤزونه اولان عاشيقليکدير.

گؤزوم سني گؤرمک ايچين، اليم سانا يئتمک ايچين،بو گون جانيم يولدا قويدوم، يارين سني بولماق ايچين.

(يونوس امر)

3.الله سئوگيسي حياتين معناسيدير. چونکي آللاهدان گلن اينسان يئنه اونا دؤنهجکدير. آشيق سئيراني (19- عصر) بو يولا حاق يولو دئيير. بو يولدا دريايا آخان چايلارين بير قطرهسي اولوب سئللره قاريشماق ايستهيير.

 قالدير سئيراني بارماغين،

واختيدير حاقا دورماغين.  

دريايا آخان ايرماغين،

قطعره اولسام سئللرينه.

4.تصووف خالق شعرينده چوخ سيخ قارشيلاشان «دوست» کلمهسينين ده عئيني شکيلده آللاها ياخين اولما معناسينا گلديگيني گؤروروک. بورادا تانري ايسلام چرچيوهسينده دوشونولمور. تصووفده تانري بير دوست، بير سئوگيليدير. يونوس امر:

او دوست اوزون گؤرمز ايسم بو گؤزلريم نمدير، منيم.

و يا

 عشق ايماندير بيزه کؤنول جئماعات.

دوست اوزو قيبلهدير، دايمدير سالات 

دئيهرک قيبلهني آللاهين اوزونده گؤرور. اونونلا صؤحبت ائتمک، اونونلا دردلشمک ايستهين اشرف اوغلو (10- عصر) بو دوشونجهني بئله ديله گتيرير:

 عاشکين اودو جييريمي،

ياکا گلدي، ياکا گيدر.

قريب کؤنلوم بو سئوداني،

چکه گلدي، چکه گئدر.

فيرکات کار ائتدي جانيما،

گلسين آشيقلار يانيما.

عاشک زينجيرين دوست بوينونا،

تاکا گلدي، تاکا گئدر.

(اشرف اوغلو)

 

يونوس امرهنين داوامچيلاريندان اولان کايقوسوز آبدال  ايسه:

 دوست، سنين اوزوندن اؤزگ،

من قيبلئيي-جان بيلمزم.

پيرين هوسنونو سئوريم،

من قايري ايمان بيلمزم.- 

شکلينده فيکريني ايفاده ائدير.

دوستا اولان سئوگي آللاهين ياراتديغي طبيعت، بوتون گؤزلليکلره اولان سئوگيدير. اونلارا اولان سئوگي ده تانري سئوگيسينه يئتمک اوچوندور.

 بو دونيايا کالماياليم،

فانيدير، آلدانماياليم.

بير ايکن آيريلماياليم.

گل دوستا گئدهليم، کؤنول.

 اؤلوم خبري گلمهدن،

اجل ياخاميز آلمادان.

عزراييل همله قيلمادان،

گل دوستا گئدهليم کؤنول.

5.حقيقي عشق يالنيز اينسانلار اوچون دئييلدير. جانلي و يا جانسيز - آللاهين بوتون ياراتديقلاري ايلاهي عشق ايله چالخالانيرلار. ياشاماغين معناسي ايلاهي عشقه يئتمک اوچوندور. آشاغيداکي شعرده يونوس امره دئمک ايستهيير کي، هر چيچک حاقي ذيکر ائدهرک، اونو مين نيياز ايله اؤيور، اؤيه-اؤيه ده گؤزللشير، گؤزللشديکجه ده گئت-گئده رنگي دؤنور و عشق شرابيني ايچديکدن سونرا گلديگي کيمي ده کؤچور، يعني سولور، يوخ اولور. بو حيکمتي هامي بيلمهليدير:

هر بير چيچک مين ناز ايله،

اؤير حاقي نيياز ايله.

بو قوشلار خوش آواز ايله،  

او پاديشاهي ذيکر ائدر.

رنگي دؤنر گوندن-گونه.

تورپاغا تؤکولر اوزو.

بير عيبرتدير آنلايانا،

بو عيبرتي عاريف دويار.   

( يونوس امر)

ايلاهي عشقين ترننومچولرينه گؤره کؤنول آللاهين ائويدير. آللاهين قلبلردهکي تجللي گاهيدير. بوندان دولايي اينسان دا اوجالديلير و کؤنول قيرماق ياساقلانير. يونوس امر:

بير کز کؤنول ييخدين ايسه.

بو قيلديغين ناماز دئييل.

و يا

چاليش قازان، يئه، يئدير،

بير کؤنول اله گتير.

يوز کعبه دن يئغرکدير.

بير کؤنول زيارتي.

 - شکلينده سؤيلهديگي شعرلرينده کؤنول قيرماغين بؤيوک قباحت اولدوغونو ايفاده ائدير.

کؤنولده آلله سئوگيسي اولماليدير. آللاه عشقي اولمايان کؤنول بير داشا بنزر. کؤنول نيي سئورسه، ديل ده اونو سئور. کؤنلو آلله سئوگيسي ايله دولو اولان اينسانين ديلي ده آلله سئوگيسيني سؤيلر:

 

عشقي اولمايان کؤنول، ميثالي داشا بنزر.

 (يونوس امر)

ايلاهي عشق ترننومچولرينه گؤره کؤنول هم ده بير تانري کيتابيدير.

 

عاليملر کيتاب دوزر،

قاراني آغا يازار.

کؤنوللرده يازيلير.

بير کيتابين سورهسي.

( يونوس امر)

کايقوسوز آبدال تانرييا گئدن يولون، کؤنول ايچيندن کئچديگيني:

 زيرا سولطان ائويدير بو کؤنول - شکلينده سؤيلهيير.

 تانري مکانينين، تانرييا گئدن يولون و بوتون معنوي حقيقتلرين يولونون دا کؤنولدن کئچديگيني ايفاده ائدن يونوس امره دئيير کي:

 

يولداش اولاليم ايکيميز،

گل، دوستا گئدهليم، کؤنول.

حالداش اولاليم ايکيميز.

گل، دوسلا گئدهليم، کؤنول.

ترک ائدهليم کوللي واري.

دوست اوچون قيلاليم زاري.

اله گتيرهليم ياري،

گل، دوستا گئدهليم، کؤنول.

 پير سولطان ايسه بو فيکري:

پير سولطانين زولفو نئدر. 

ار اولسا، ايقرارين گئدر. 

جسد بوندا سئيران ائدر،

چون حاقا اولاشدي کؤنول

 - شکلينده ايفاده ائدير.

 6.اينسان ياراديلانلارين ايچريسينده ان قييمتلي وارليقدير. بوتون اينسانلار برابردير، آما آللاها اينانان، اونون يولو ايله گئدن اينسانلار داها باجاريقلي، داها گوجلودور. اينسانين وظيفهسي آللاهين گؤزلليگيني، قودرتيني ان صاف و ان اوجا شکلي ايله درک ائتمکدير. بئله اينسانلار ايلاهي عشقين يارديمي ايله آللاهلا ياخين اولا بيلير:

اورک يانار، اودا ياخار،  

گؤزلريندن لئيسان آخار.

غئيري اوزه نئجه باخار،

حاق جامالين گؤرن اينسان.

(يونوس امر)

تصووفده اينسان اينساندا، تانري اينساندا، اينسان تانريدا گؤرولور. بو دوشونجهيه گؤره ده آللاهين ياراتديغي اينسان آدلي وارليغي دا آللاهي سئوديگيميز اوچون سئومهلييک. ياراديلميشي ياراداندان اؤترو سئومهلييک دوشونجهسي ان گؤزل ايفادهسيني يونوس امرهده تاپميشدير:

اليف اوخودوق اؤتورو، 

بازار ائيلهديک گؤتورو.

ياراديلميشي سئوريز،

ياراداندان اؤتورو.

ايکي اينسان آراسينداکي سئوگيني ايفاده ائدن عشق ايسه مجازي، يعني کئچيجي عشقدير. تورک آشيق ادبياتيندا بو عشقين ان گؤزل ايفادهچيلريندن بيري، بلکه ده بيرينجيسي قاراجاوغلاندير:

آلا گؤزلريني سئوديگيم ديلبر،

من گؤزل گؤرمهديم سندن زيياده.

بيلمم حوروموسن، گؤيدنمي ائندين.

بو گون گؤزلليگين دوندن زيياده.

 

تورک آشيق ادبياتيندا مجازي عشقي ايفاده ائدن قاراج اوغلان، آشيق گئوهري، آشيق اؤمر، آشيق امراه، آشيق وئيسل کيمي بير چوخ آشيق-شاعيرلرين شعرلرينده بو عشق بوتون اينجهليک و لطافتي ايله ايفاده اولونموشدور.

 بئ هئي، آلا گؤزلو جانيم،

قول اولماغا گلديم سانا.

کؤنول تاختيندا سولطانيم،

قول اولماغا گلديم سانا.

(کول محمت)

اي منيم نازلي جانانيم،

سئورم، کيمسهلر بيلمز.

بير ايشدير گلدي باشيما،

چکرم، کيمسهلر بيلمز.

(آشيق گوهري)

تککه شعرينده گول، روخسار، زولف، ابرو، دوست، مئي، جنّت، ساقي، عاشيق، سئودا کيمي بير چوخ سؤزلر تاماميله رمز شکلينده ايلاهي عشق، حسن موطلق، يعني آللاهين تجسسومو اولان محبت معناسيندا ايشلنسه ده آشيق پوئزيياسيندا بو سؤزلرده گؤزلليک، اينسانين دونيوي محبتي ايفاده.

عاشيق بيلير عاشيقلرين سوچونو،

جنّت سانديم قيز قوينونون ايچيني.

داراميش زولفونو، تؤکموش ساچيني،

اوزونون اوستونده تئل کؤمور گؤزلوم.

 ( قاراجاوغلان)

 کؤنول بير دريادير، دالغاسي دينمز،

هر گؤزله اورک وئريب، دوست دئمز.

(آشيق وئيسل)

 آشيق ادبياتينداکي مجازي عشق اينساني يوکسلدن بير وارليقدير. عاشيقلرين ديليندهکيسئوگي اينسانلارين ياخينليغي، بير-بيرينه اولان موناسيبتيني بيلديرن بير دويغونون ايفادهسيدير. بو، وطن، آنا، آتا، قارداش، باجي، طبيعت، اينسانلار آراسينداکي محبت و سئوگي اولا بيلر. مجازي عشق ايسه اينسانلار آراسينداکي سئوگي دويغولارينين داها گوجلو بير حالا گلمهسي، شيددتلنمهسيدير.

آشاغيدا نومونه گتيرديگيميز بيرينجي شعرده بير سئوگي، محبت ماجراسي پوئتيک بير ديلده ايفاده ائديليرسه، ايکينجي شعرده داها گوجلو بير دويغو ايله - عشقله قارشيلاشيريق.

کيچيکليکدن بير يار سئوديم.

نه اؤپدوم، نه قوجا بيلديم.

نه مجليسينده اوتوردوم.

نه بير باده ايچه بيلديم.

اينانديم يارين آندينا،

مني قول ائتدي کندينه.

دولاشديم کاکول بندين،

نه قورتولوب قاچا بيلديم.

2. آلا گؤزلرينه قوربان اولدوغوم.

اجليم گلمهدن اؤلدورمه مني.

گيزلينج، اوغرونجا سئورم سني،

سيرريمي کيمسهيه بيلديرمه مني.

اؤکسوز آشيق بونو بؤيله سؤيلهدي،

ايندي عشقين درياسيني بويلادي.

سنين عشقين مني مجنون ائيلهدي،

داغلارا دوشوروب گزديرمه مني.

(اؤکسوز آشيک)

ايلاهي عشقدن فرقلي اولاراق مجازي عشقي ايفاده ائدن آشيق شعرلرينده کؤنول بوتون دروني دوشونجهلرين، باطيني ايدراکين، سئوگي، عشق و نيفرتين اولدوغو يئردير.

دلي کؤنول، کئف-عيشرته داليرسان،   

آري کيمي هر چيچکدن آليرسان.   

هاردا گؤزل گؤرسن، اوردا قاليرسان، 

من سنين درديني چکمم، کؤنول.

 (قاراجا اوغلان)

دلي کؤنول، نه گزيرسن،

گزه-گزه يورولمانمي؟

(آشيق وئيسل)

 آشيقلارين ديلينده کؤنول عاشيقلرين سئوگي اوچون چيرپينديغي يئردير.

 مني چيخارما کؤنولدن.

قولون قوربانين اولاييم.

(آشيق سئيراني)

کؤنول سنين ايله مصلحتيم وار،

يا سن ياردان، يا من سردن کئچمهلي.

(کاتيبي)

 کؤنول دئديکلري بو اينجه سازي.

يانارام قيرارسا اگر او سؤزلر.

(آشيق سوممام)

 مجازي عشقي ايفاده ائدن آشيق شعرلرينده ده عشقدن يانيب-ياخيلما، عشقه چاتماق اوچون عذاب چکمه وار. آما بو سئودا تککه ادبياتينداکي ايلاهي عشقدن فرقلي اولاراق آيري-آيري فردلرين موناسيبتيندن يارانميشدير: آشيق سئيراني و آشيق گئوهريدن ميثال گتيرديگيميز آشاغيداکي دؤردلوکلرده فيکريميزين جاوابيني تاپماق مومکوندور.

... سئيرانينين گؤزو داملا ياش ايميش،

عاشکي-سئودا جومله درده باش ايميش.

من باغريمي تورپاق سانديم، داش ايميش،

مگر داشا توخوم اکيلمز ايميش.

(سئيراني)

 آلا گؤزلو نازلي ديلبر،

سني قاندان ساکينيريم.

قاندان دئييل هئي افنديم،

سني جاندان ساکينيريم.

(گوهري)

 گؤروندويو کيمي، ايدئاليزه ائديلميش عشق آنلاييشي ايله ايلاهي عشق، يعني آلله عشقي، گئرچک عشق آنلاييشينين تورک خالق ادبياتيندا آيريجا يئري وار و بو دوشونجهني بيز تورک آشيق و تصووف ادبياتي اؤرنکلري اساسيندا اينجلهمهيه چاليشديق. عئيني معنوي ايرثين واريثي اولان آذربايجان تورکلرينين آشيق ادبياتيندا دا بو دوشونجهنين تورک خالق ادبياتي ايله اوست-اوسته دوشدويونو گؤرمک مومکوندور. بو مؤوزونون آيريجا بير تدقيقاتا احتياجي اولدوغو اوچون فيکريميزي تورک خالق ادبياتي ماتئرياللارينا ايستيناد ائدهرک يئکونلاشديرديق.

تورکمنلرین فولکلوریک ادبیاتی

یازان: دکتر حسین محمدزاده صدیق

چئویرن: محمد داوریار اردبیلی

 

تورکمن خلقی‌نین یازیلی ادبیاتی تخمیناً 500 ـ ایل قاباقدان باشلانیر و مهم ادبی شخصیتلری وفایی، صیدی، ذلیلی، دولتمحمد آزادی، مختومقلی فراغی و کمینه‌دن عبارتدیر. اما تورکمنلرین شفاهی ادبیاتی چوخ زنگین و دولغوندور و قونشو خلقلرین مدنیتینه گئنیش احاطه‌لی تأثیرلر ائتمیشدیر.

تورکمن خلقی‌نین ادبیاتی باره‌سینده یازدیغیم بو مقاله‌نی خارجی منبعلره مراجعتله و یولداشیم جناب یوسف آزمونـون تورک فولکلیر و آراشتیرمالاری مجموعه‌سینده چاپ اولموش اثریندن و تورکمن دوستلاری‌مین نظرلریندن استفاده ائتمکله قلمه آلمیشام.

تورکمن خلقی‌نین مهم شفاهی ادبیات فورمالاری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر: 1. داستانلار. 2. ارتکیلر (افسانه‌لر). 3. آتالار سؤزو. 4. متللر.  آیدیم (ماهنیلار).

  داستانلار

تورکمن داستانلاریندا آذربایجان داستانلاری کیمی نظم بؤلمه‌لری قهرمانلارین دانیشیقلارین و نثر پارچالاری‌دا راویلر و داستانلاری نقل ائدنلرین سؤزلرینی انعکاس ائدیریر.

تورکمنجه ان مشهور داستان، کؤراوغلی قهرمانلیق داستانیدیر کی آذربایجان خلقین یاشاییش و مبارزه‌لریندن مایالانیب و قونشو خلقلرین چوخونون فولکلیریک ادبیاتینی دریندن تأثیرلندیرمیشدیر. تورکلرله قونشو یاشایان خلقلرین حیاتی و جغرافیایی و اقلیمی شرایطینه اویغونلاشدیریلمیش و اونلارین قهرمانلیق داستانلاری‌نین فورمالارینا موافق تثبیت ائدیلمیشدیر. کؤراوغلی داستانی تورکمن خلقی‌نین ایگیدلیک، ائل سئورلیک و دؤیوشگنلیک روحونو گوجلندیرمیشدیر. کؤراوغلی داستانی‌نین تورکمنجه روایتیندن بیر پارچا:

«یالنیز بالام! آلغین پندیم،

یوردونگو ترک ائدیجی بولما،

اؤزوندن غایری نامردین،

منّتین چکیجی بولما!»

 

یعنی:«تک بالام! نصیحتیمی ائشید، آنا یوردویو اونوتما، اؤزوموه گووه‌ن، نامردلردن یاردیم دیله‌مه!»

بورا، جیغالی بگین دیلی ایله خلقی سئومک اؤلکه و خلقین ناموس و حیثیتینی مدافعه‌چی، حقیقت و آزادلیق یولیندا مبارزه ائتمک، کؤراوغلییا توصیه ائدیر.

خلق ایسته‌ییر کؤراوغلینون بو گئرچک و تاریخی قهرمانین وارلیغیندا اؤزونون بوتون یاخشی اخلاقی، انسانی و ملی کیفیتلرینی انعکاس ائدیرسین. (ص87)

کؤراوغلی قهرمانلیق داستانیندان باشقا، ایکی تورکمن داستانینی آد آپارماق اولار: 1. هویرلیقغا ـ حمرا 2. شاه‌صنم ـ غریب داستانلاری کی ایکینجیسی آذربایجانلیلاردا تانیشدیر. بو داستانلار باغشیلارین گزه‌گن مغنیلرین سینه دفتری‌دیر. هویرلیقغا ـ حمرا داستانیندان منظوم بیر پارچانی نقل ائدیریک:

«اوچ آی بولدو منینگ گؤزنی هوشیم یوق،

ییغلاماقدان غایری ائتگئن ایشیم یوق.

غولاق سالسام چای ایچینده غوشوم یوق،

باری یوغی بولدو ماناغومانا.»

 

یعنی:«اوچ آی اولالی، کؤنلیم ویران‌دیر، سیزیلداییب آغلاماقدان سوای ایشیم یوخ، اینیدی سون‌سوز قارابختلیکدن بوتون یاغیلر (ظالملر) منی گودورلر.»

  ارتکی‌لر (افسانه‌لر)

بوتون تورکمن افسانه‌لری‌نین واحد باشلانقیج و سونلانیشی واردیر. باشلانیش:

«بیر بار ائکن، بیر یوق ائکن،

اییگمه ایچمگه زار ائکن.

تاممانین آغزی دار ائکن.

بیر کل یتیم بار ائکن.

 

سونلانیش:

باغیر دولدو، باتدی، گئتدی،

اؤیکن بولدی، اؤتدو، گئتدی.

مراد مرادینا یئتدی،

مرادین تلپگی گوگه یئتدی.

آیا چیغنا تیکن باتدی،

اییرچاق اولسام و مک ائتدی ...»

 

کی افسانه‌لرین روایتیندن قاباق و سونرا، ائشیدنلری بیر یئره ییغماق و اونلارین دقتینی جلب ائتمک اوچون، اوخونورلار و بعضاً آذربایجان دوزگولرینه چوخ اوخشاییرلار.

تورکمن افسانه‌لرینده، عمومیتله، قهرمانلارین یاشاییشیندان زحمتکش و یوخسول خلق کوتله‌لری‌نین مبارزه‌لریندن سؤز گئدیر. فئودال قورولیشلی تورکمن جمعیتینده یاشایان افسانه‌نین قهرمانی‌نین آرزیسی، اؤز طایفا ـ قبیله‌سینه منسوب آدامالاری فئودالیزم و استبداد منگنه‌سیندن قورتارماق و یا خوددا ثروتلی و یا یوخسول طبقه‌لره باغلی بیر قیز ایله ائولنمکدن عبارتدیر.

قهرمانلار عمومیتله دیو، پری، جن و باشقا قورخونج حیوانلاردا قارشیلاشیر. هر یئرده اونلارا و خلقین راحتلیگینه مانعه‌چیلیک تؤره‌دن عامللری آرادان قالدیراراق، غلبه قازانیرلار.

تورکمن افسانه‌لری آذربایجان افسانه‌لری‌نین بوتون خصوصیتلرینه مالکدیرلر و تورکمنستان آدلی اؤلکه‌نین یاشاییش و فولکلیروندان‌دا تأثیرلنیبلر و دئمک اولار کی تخمیناً تورکمنجه بوتون افسانه‌ و ناغیللاردا حیوانلار اشتراک ائدیر و بعضاً اونلار باش قهرمانلارین رولینون ایفا ائدیرلر.

ایراندان کناردا، تورکمن افسانه‌لرینه عائد چوخلی مجموعه‌لر چاپ اولیبدور. ایران‌دا نه قده‌ر کی افسانه‌لر ائلین سینه‌سنده یاشاییب توپلانمازسا، اونلارین حاققیندا فکر یوروتمک یارارسیزدیر.

   آتالار سؤزو  : تورکمن خلقی، گئنش و توکنمز ضرب‌المثللر، تعبیرلر و کنایه‌لر خزینه‌سینه مالکدیرلر کی اونلارین آتا ـ بابالاری‌نین تجربه‌لری، دوشونجه‌لری، نصیحتلری و حکمتلریندن عبارتدیر و بوتون تورک دیللرینده، دئییلدیگی کیمی، تورکمنلرده اونلارا آتالار سؤزو آدی وئریبلر یعنی گئچمیشده یاشایانلارین سؤیله‌دیکلری. بیر نئچه نمونه‌لر:

1. اکمه بیچرسنگ، غازما دوشرسنگ (= اؤزگه‌یه قویو قازان، اؤزو دوشر.)

2. یتیم اوغلان ایت بولار، اؤلمسه یغیت بولار. یعنی:«یتیم اوغلان اؤلمزسه، ایگید اولار.»

3. بای بایا بئره‌ر خودای‌دا بایا بئره‌ر. یعنی:«بئگ بئگه باغیشلار، تانری‌دا بئگه.»

4. سو گئدر داش غالار، یاد گئدر غارداش غالار. یعنی:«سو آشار، داش قالار، یاد گئدر، قارداش قالار.»

 دئولتی دئولت آرار، دئولتسیز وطن آرار. یعنی:«ثروتلی، ثروتلی‌نین یوخسول وطن‌نین فکرینده‌دیرلر.»

5. باشدا عاغیل بولماسا، ایکی آیاغا گوچ دوشر. یعنی:«اگر آدامین باشیندا عقل اولماسا، ایکی آیاغینادا گوج دوشر.»

6. جماغاتینگ گؤر بولسا، سنده گؤزونگو یوم. (= بیر کندی گؤردون هامی کؤر، سنده کؤر.)

7. آرقالی کؤپک قورت باسار. (= یعنی آرخالی کؤپک قورد باسار.)

8 .آری‌نین زهرینی چکمه‌دین، بالین غادرینی نه بیلیسن؟ (= آری‌نین زهرینی دادمایان آدام، بالین قدرینی بیلمز.)

9. ایشلمه‌دیک، دیشلمز. (= ایشله‌میه‌ن دیشله‌مز.)

10. یامان گونلر یاغشی بولار، یامان آدام یاغشی بولماز. یعنی:«یامان گونلر گئچر گئدر، پیس آدام یاخشی اولماز.»

11. داغ باشی دومانسیز بولماز، ائر باشی خایالسیز. (= داغ باشی دومان‌سیز و ار باشی غوغاسیز اولماز.)

12. سوتده آغزی بیشن، سووی یاواش ایچر. یعنی:«یئمک وقتی آغزی یانان آدام، سویو اهمالجا ایچر.»

13. قیلیچ اؤز غینینی کسمز. (= قیلینج اؤز غینینی کسمز.)

14. مین غایغی، بیر ایش بیتیرمز. یعنی: «مین کره اوره‌ک یاندیریب یالیارماق ایله بیر ایش باشا چاتماز.»

15. اری نامیس اؤلدوره‌ر، تاوشانی غامچی. یعنی:« اری ناموس اؤلدوره‌ر، دووشانی قامچی.»

16. اؤزبک اؤزونه بک. یعنی:«اؤزبک اؤزونه بئگدیر.»

17.یاتان اؤکوزه یئم یوق. (= یاتان اؤکوز آج قالار.)

18. آجین تانریسی یوق. (= آجین ایمانی اولماز.)

19.. ایلن بیلن کسیلن بارماق قاناماز. (= ال ایله کسیلن بارماق‌دان قان چیخماز.)

20.ایل بیل توی‌دا بایرام. یعنی:«کوتله‌وی شنلیکلرده بیر نوع بایرام‌دیر.»

21. یاغلی گونونگ یاد یاغیشی، یامان گونونگ قارینداشی. یعنی:«خوش گونلر آدامی بیگانه یاد ائدر، یامان گونلر قوهوم قارداش.»

4-  متللر

«متل» تورکمن فولکلیریک ادبیاتیندا آذربایجانجا «تاپماجا» دئمکدیر. بو ادبی قول تورکمنجه شفاهی ادبیاتین هر شاخه‌سیندن چوخ ایلات و عشارین حیاتی ایله باغلیدیر:

«یئددی قویون بیر غوزو،

دوغسان بیر بلادان ساقلار.»

یعنی: یئددی قویون بیر قوزو، آدامی 91 بلادا ساخلار.»

بو تاپماجادا، راوی ایسته‌ییر کی پالتو باشقا بیر گئییمه اشارت ائتسین که یئددی قویونون دری‌سیندن و ائله بیر پاپاقدان دانیشیر کی قوزونون دری‌سیندن قاییریلمیش تا 90 گون قیشین سویوغوندا آدامی قوروسون. تورکمن فولکلیرو قیشی 90 گون قید ائتمیشدیر. متللردن نمونه‌لر:

1. «بیز، بیزدیک،

بیر توپا قیزدیق،

بیزی بوزدولر،

بیر ایپه دوزدولر.»

یعنی:«بیر نئچه نفر قیز ایدیک، بیزی بیر ـ بیریمیزه قاتدیلار، بیر ساپا تاخدیلار.»

جواب: و قمیشلردیر کی تورکمن آلاچیغی‌نین آلت حیصه‌سینده ایشله‌ییلیر.

2. «تورکوچووغوم، اؤیه آپلائیت یات کوچوغو»

یعنی:«ایتیم‌دیر، ائوین اطرافینا دولان یات.»

جواب: اؤرکن، بیر نوع قالین ایپ‌دیر کی آلاچیغی یئل و فیرتینادان محافظه ائدیر.

3. «قیلیجی‌موندان اورسام، عارابدا شانگلار اوجی.»

یعنی:«قیلینجی بوردا چکدیم، عربستان‌دا پارلادی.»

جواب: شیمشک و ایلدیریم.

4. «قارانگقو ایچرده قاپلانک گورلر.»

یعنی:«قارانلیق‌دا پلنگ نعریله‌ دئییر.»

جواب: دگیرمان داشی.

 «آی امیردن امیردن،

یاقان اودو کؤموردن،

غوشلاردا بیر غوش گؤردوم،

یومورتاسی دمیردن.»

یعنی:«امیردن، امیردن، سینه‌وین اودو کؤموردن، قوشلار ایچینده بیر قوش گؤردوم، یومورتاسی دمیردن.»

جواب: تفنگ.

6. «اوراسیندا آت چاپار.»

یعنی:«اورتالیق‌دا آت چاپیر.»

جواب: دیل.

7. «بیر آتیم وار یورتاغان،

توربا ـ توربا ییرتاغان.»

یعنی:«بیر آتیم یورغا گئدر و توربا ـ کیسه‌لری دلیب ـ دشر.»

جواب: سیچان.

8. «گل دیسم گلمز، گلمه دیسم گلر.»

یعنی:«دئییرم گل، گلمیر، دئییرم گلمه، گلیر!»

جواب: دوداق.

9. «بیر غوش توتدوم جانی یوق،

اؤلدورسمده قانی یوق،

ایچینده اوچ یورتغا بار،

سانسام دا سانی یوق.»

یعنی:«بیر قوش دوتدوم جانی یوخ، اگر اؤلدورسم قانی یوخ، ایچینده اوچ توخوم وار، اگر سایسایدیم حسابی یوخ.»

جواب: قوهون.

10. «گؤک اسغه دووپ، گؤغه سلام اپیردیم.»

یعنی:«گؤیه طرف بیر قارا پاراچا دوتدوم، آسمانا سلام وئردیم.»

11. «اؤزی بیر غاریش، ساقغالی ایکی غاریش.»

یعنی:«اؤزو بیر قاریج، ساققالی ایکی قاریج.»

جواب: ایگنه ـ ساپ.

12. «هانتدان هونتدان، سسی گله‌ر کنددن.»

یعنی:«وقتلی ـ وقتسیز سسی کنددن گلیر.»

جواب: خروس.

5 ـ  آیدیملار

1. تورکمن خلق شفاهی ادبیاتی‌نین ان مهم بؤلمه‌لریندن‌دیر کی، عمومیتله باغشیلارین واسطه‌سیله یارادیلیر و یاییلیر. «آیدیم» بیر نوع پوئه‌تیک یارادیجیلیق‌دیر. یعنی منظوم و شعر فورمالی سؤزدن عبارت‌دیر و اونون مضمونو سئوگی، قهرمانلیق، طبیعتین گؤزللیکلری‌نین ترنّمو و حیوانلارا ـ خصوصی ایله آتا ـ ستایش‌دن عبارتدیر. باغشیلار بوتون قوشقولاری‌دا «یول» آدلی آهنگلر قالبینده ترنّم ائتمکله‌ده آیدیم شکلینده یارادیرلار. ترکن فولکلیرونون بعضی تدقیقاتچیلاری چوخلی آراشدیرمالاردان سونرا، آیدیملاری آلتی نوع‌دا تقسیم ائتمیشلر: 1ـ دینی منظومه‌لر 2ـ آیریلیق، گلایه و شکایت آیدیملاری 3ـ اووچولیق ماهنیلاری 4ـ عشق و سئوگی 5 ـ تربیه‌وی و اخلاقی 6 ـ تاریخی شعرلر.

بوتون تورکمن قبیله‌لرینده، آیدیملارین روایتی اورتاق و بیر نوعلیدور. آنجاق سون ایللرده ایراندا، خارجی و دخیل سؤزلر و تعبیرلر تورکمن دیلینه داخل اولموشدور.

2. بو ماهنیلاردا، تورکمنلرین یوز ایللیکلر بویو، گئچیب تورکمنستانا گلدیکلری یوردلار و منطقه‌لرین آدلاری چکیبلر:

«خورجونک مانغیشلی حالی ـ

دونیه‌گه سیغماز مثالی ...

هؤره‌له غوربان هؤره‌له ...

اؤروشین بالکان هؤره‌له ...»

3. تورکمن ماهنیلاریندا «آت» یوکسک موقعیته مالکدیر.

«جان ساقغار آت، مال ساقغار آت.

داغ آشاندا بلله‌نیرسینگ،

قارانگلقیدا آلغیر اودسام،

ساپا توروپ ساللانیرسینگ.

غایچی غولاق نزدیک بئلینگ،

شهرتی سن بیزینگ ایلینگ،

گؤک میدانلی اؤزون یئلینگ،

اوتون اوتلاپ یاللانیرسان.»

یعنی:«منیم جانیم، منیم مالیم، قاشقا آتیم، داغدان آشاندا تانینیرسان، قارانلیقدا من بیر قوش اوولادیم. اینجه بئللی‌سن و اینجه اما گوجلی بئلین وار، ائلیمیزین آبروسان، سنی گؤروم، بوتون ایل بویو یاشیللیقلاردا، شنله‌نیب، عیش ـ نوش ائدیب گوجله‌نسن...»

4. تورکمنلرین آنا یوردلاری‌نین طبیعی گؤزللیکلرینه حیرانلیغی ماهنیلار واسطه‌سیله افاده ائدیلمیشدیر:

«دویه حایوان گلر کوله ـ کوله آغناپ،

خاطار دوزوپ گئور اؤز یئرین ایرلاب.

تورومو تایلاغی باری عزم باغلاپ،

اگره‌تین یاغ یاسان مکانیم داغلار.

غویون حایوان تایاق تاشلام یاییلیاز،

غالینلیقدان اونون باشی اویولماز.

داتلیلیقدان غوزو آتی ایییلمز،

اتلرین غورغانی مکانیم داغلار.»

یعنی:«ای منیم جولانگاهیم، ای داغلار کی منیم دوه‌لریم و قویونلاریم، دسته ـ دسته سنین قوجاغینا سره‌له‌نیرلر و قطار ـ قطار یاشیللیقلاریندا دینجلیرلر و بدنلرینده‌کی اتلر دبریشیب ـ تیتره‌شیرلر. ای منیم سیرانگاهیم! ای ایگیدلرین یورد ـ یوواسی داغلار! قوینوندا بسله‌دیگین سورولرین بوغازینی پیچاق کسمز. چونکو اونلارین بوینو چوخ اتلی‌دیر و قوزولارییین اتی او قده‌ر دادلیدیر کی یئیه‌نلر بیهوش اولار!»

و او زمان کی تورکمنی زوراکیلیق و ظلم ایله غربت‌ده یاشاماغا دئدیگین حیات سورمه‌گه مجبور ائدیرلر، وطنینه خطاب ائدیب دئییر:

«غایتا ـ غایتا گلدی پرمان،

بیر آیریلدیق یئردن آرمان.

بیتن اوتی باری درمان،

غال ایندی مکان غال ایندی.»

یعنی: دؤنه ـ دؤنه بویروق وئردیلر، غملی ـ غصه‌لی ناراحت سندن آیریلدیق، من قال! ای وطن سن قال یئنه‌ده بوتون بیتگیلرین عطیرساچسین و شفا وئرسین.

«سو جووالین کیسه‌سیندن اوتلاسام،

کول بولادا شونگ استوندن آتلاسام،

یا پینچامی شول یئرلرده یادسام.

سنه بالاد گسین آیریلان سو جووالی!»

یعنی:«ای سو جووال  ـترکن چؤلینده ـ سنه بلا یاغسین کی بیزی آییردظن؟ ای کاش بیر داها سنین تپه‌لرین اوستونده دینجله‌یدیم، سؤندوکدن سونرا شمعین اوستوندن آتیلایدیم و کپه‌نکلریمی یاد ائده‌یدیم.»

6. عمومیتله تورکمن خلقی‌نین بعضی قهرمانلاری‌نین آدینا، یالنیز، ماهنیلاردا راست گلیریک کی اونلارین قهرمانلیقلاری و مبارزه‌لری لایقینجه تعریفله‌نیر. مثال ائل‌بک و ارکه باتیر ائلی‌نین ایکی قهرمانی کی نئچه ایل قاباق، قالماق خانلاری و حاکملری‌نین علیهینه عصیان ائتمیش ایدیلر. هله‌ده استاوروپول تورکمنلری‌نین خاطره‌سینده یاشاییر.

7. قهرمانلیق شعرلری ایله یاناشی، تورکمن ادبیاتیندا عشق، سئوگی، محبت، عاشق ـ معشوق ماجرالاریندان سؤز آچان نغمه‌لرده واردیر کی اونلاردا هجراندان و آیریلیغین آغری و آجیسیندان سؤز گئدیر:

«سیاهدان غارا گؤزلری،

شیریندن داتلی سؤزلری.

قیللادا آچیق یوزلری،

بیر عاجاییب جانان گؤروندی!

ماهی جووان تورکمن غیزی،

مون گلنه دگه‌ر بیر نازی.

سازلاتیب آچیق آوازی،

بیر عاجاییب گول گؤروندی!»

یعنی:«عجایب ـ غرایب بیر معشوق گؤردوم گؤزلری قارادان قارا ایدی، سؤزلر و دوداغلاری بالدان شیرین ایدی. قیزیلدان پارلاق ایدی اوزو، 14 گئجه‌لیک آی تک، تورکمن قیزینین بیر نازلاماسی مین گلیندن آرتیق کؤنول آلیجی و گور سسی جذب ائدیجی، اوره‌ک یاتیجی اینجه گول سانکی!»

«من بیر اوادان جووان گؤردوم،

میثلی آیا ـ گونه منگزه‌ر.»

شوهله‌سی اذله‌مه دوشن،

ایشقی جووهر غاشا منگزه‌ر.

غارا گؤزی ـ آلما یوزی،

ایسپاهان پادیشاه غیزی،

میثلی آی چمنه منگزه‌ر.

نه اوودان عاغلی ـ هوشی،

نه عاجابدیر توماشاسی.

اون سکگیز گلن یاشی،

میثلی طوطی غوشا منگزه‌ر.

سوچولیه‌ر ییغیت دیلی،

غوچماغا لایقدیر بئلی.

آچیلیبدیر باهار کولی،

ممه‌سی آرمیدا منگزه‌ر.»

یعنی:«بالاجا بیر معشوق گؤردوم. گونش پارچاسی تک، ایشیغی اللریمین اوستونده سایه تک، آیدینلیق ساچان گونش تک. یاناقلاری آلما کیمی قیرمیزی، گؤزلری قارا شوه تک بیر معشوق، خرامان آی کیمی اصفهان پادشاهی‌نین قیزی تک، گؤزل اوزلی، هوشلی ـ باشلی تزه‌جه اون سکگیز یاشینا دولموش طوطی‌یه بنزه‌ر. دیلی دوزلی، سؤزو دادلی، اینجه بئلی قوجاقلامالی، غنچه‌لنمیش بهار گولی تک، ممه‌ممه‌لری آرمیدا بنزه‌ر.»

6 ـ  له‌له‌لر

تورکمن قیزلاری‌نین گئجه‌لر آی ایشیغیندا اوخودوقلاری ماهنیلاردان عبارتدیر. بو ماهنیلاردا اونلار اوز آرزیلارینی افاده ائدیرلر:

«ساری دونونک ساتایین،

ساغ یانینگدا ایتایین!

سن گونشه یانارسینگ،

غولیم کؤلگه توتایین؟

 

سود گره‌ک، غایماق گره‌ک،

غایماغی یایماق گره‌ک.

غیزی یادا بئره‌نین،

گؤزینی اویماق گره‌ک!

 

ساری دونین گئییپسین،

تلره سؤیله‌نیبسینگ.

آه و زارین من چکسم،

سن نمه سارالاپسینگ.

آی آیدینگ حوش گئجه‌سی،

یارغوینی بوش گئجه‌سی،

یاریم اونا من بوندا،

آرمیزا داش گئجه‌سی.

 

گؤزه‌نکدن یاتما اوغلان،

گؤزینگ غاشینگ قاتما اوغلان،

منی سنگا بارمازلار،

ایچیم باغریم یاقما اوغلان.

 

بویلادیم آ بویلادیم،

تویدوک چالیب اوینادیم.

یاد ائللرین بؤورونده،

یالیق چکیب آغلادیم.»

یعنی:«ساری کؤینه‌گیمی چیخاریب، سنین ساغ یانیندا یاتارم، اگر گونش سنی اینجیده‌رسه الیمی کؤلگه‌لیک ائده‌رم! قیزینی یادا اره وئره‌نین، گؤزلرین اویماق گره‌ک! ساری دونویو گئییبسن، بیرچکلریمه گؤز تیکیبسن. آخ وایووو من چکیرم، نه‌یه سن سارالیبسان؟

آی گؤزل آیلی گئجه! عاشقیمین باغری بوشدور، او اورادا، من بورادا، من ای داش اوره‌کلی گئجه بیزیم آرامیزدا دایانیبسان!

گؤزه‌نک‌دن باخ اوغلان! منه قاش آتما اوغلان، منی سنه وئرمزلر، اوره‌گیمی یاخما اوغلان. بوی آتدیم و بوی آتدیم، توتک چالدیم ـ اوینادیم، یاد اؤلکه‌ده دستمال چکیب آغلادیم...»

له له ‌لر جور به جور و چوخدورلار، بیز یالنیز اونلاردان بیر نئچه‌سین اؤرنک اولاراق خاطرلاتدیق.

 آغیلار

ماتم و اؤلیم مراسمینده اوخولان، اوشاقلارا مخصوص شعرلره توی و شنلیک ییغینجاقلاریندا ایل بویو مختلف مناسبتلرده سؤیله‌نیلن شعرللر و لالایلارا آغی دئییلر. اوشاقلارا مخصوص شعرلردن بیر نمونه:

«غایرادان گلیدن بئش گئچی،

هائی مونینگ ائرکجی،

ائرکجی داغا گئتدی،

های هایلادیم گلمه‌دی.

چیگیتی بئردیم اییمه‌دی،

چیگتیم تاتا بئردیم.

تات مانگا غات بئردی،

غاتانجیغیم غیریلدی.

سوری یوپگه دوزولدی ...»

یعنی:«داغ باشیندان بئش گئچی گلیردی، بس هانی بو گئچی‌لرین ائرکجی؟

ائرکجی داغا گئتدی. هارایلادیم گلمه‌دی. داری وئردیم یئمه‌دی. دارینی وئردیم تاتا، تات منه قول ـ قاناد وئردی. قاناتجیغیم قیریلدی ـ سورو یولا دوزولدو...»

لالاییلار و تورکمن آنالاری‌نین اوخودوغو ماهنیلاردان نمونه‌لر:

«منیم باللیم آپاقدیر،

هم گولدور، هم یارپاقدیر.

شو باللیمی سؤیمه‌ین،

سول گؤزومده تورپاقدیر.

 

یعنی:«منیم بالام قشنگ‌دیر،

هم گولدور، هم یارپاقدیر.

منیم بالامی سئومه‌ین،

سول گؤزوم تورپاقدیر.»

 

اوغلیم آدی امان‌دیر،

داغلار اؤنو دومان‌دیر.

یارین وئره‌ن اوزویگو،

بارماغیندا دوراندیر.

 

یعنی:«اوغلیمون آدی آمان‌دیر،

داغلار اؤنو دوماندیر.

یاری‌مین وئردیگی اوزوک،

بارماغیمدا دوراندیر.»

 

منیم باللیم بار بولار،

هر الینده نار بولار.

تویدان تویا گزه‌نده،

قیزلار خیریدار بولار!

 

یعنی:«منیم بالام بئگ اولار،

هر الینده بیر نار دوتار.

تویلاردا اوینایاندا،

قیزلار اونا گؤز تیکر.»

 

آللای ـ آللای آللاسی،

آغریماسین کله‌سی.

غاپیدان گله‌ن ساییلین،

غابول بولسون دوعاسی!

 

یعنی:«آی آللاه، آللاه آللاه،

آغریماسین بالامین باشی.

قاپیدان گله‌ن دیلنچی‌نین،

قبول اولسون دعاسی.»

 

آللای ـ آللاسی گله‌ر،

یاتسا ایقوسی گله‌ر.

اوزون ـ اوزون یولاردان،

دایی ـ دایزاسی گله‌ر.

 

یعنی:«لالایی‌ها لالالار گله‌ر،

اگر دینجلسه، یوخوسو گله‌ر.

اوزاق ـ اوزاق یوللاردان،

آتلاری تحفه‌لر ایلن گله‌ر.»

 

آللای ـ آللای آد یاغشی،

بیر غایغی‌دان شاد یاغشی.

غادیر بیلمز غارداشدان،

غادیر یلجا یاد یاغشی.

 

یعنی:«لای‌لای، آدین یاخشی،

شادلیق، غم ـ غصه‌دن یاخشی،

قدیر بیلمز قارداشدان،

قدیر بیلن یاد یاخشی.»

 

آللالاسام یاتیبدیر،

گول یاسسیغا باتیبدیر.

اویاتگدیرمان یانگنگسی،

یانگیجا اوقا گئدیبدیر.

 

یعنی:«لای‌لای دئسم یاتارسان،

باش یاسدیغا قویارسان.

اویاتمایین آمان‌دیر،

ننه ‌بالا یاتیبلار، البت بونو قانارسان.»

 

آللالاسام بال یالاق،

اؤز غولانی ایل یالاق.

اؤز باللیمی سؤیه‌مده،

بیر یاشاجیق گول یالاق.

 

یعنی:«لای‌لای دئدیم بال کیمین،

تایاسی اؤز ائلیمیزدن‌دیر.

من بالامی سئویرم،

قونچالانمیش بیر گول کیمین.»

 

منیم باللیم یاز اوغلان،

جبه‌سی دولی هوز اوغلان.

آت باقماغا گئده‌نده،

یولی قیز اوغلان.»

 

یعنی:«منیم اوغلیم یاز اوغلان،

کافتانی گول ایلن دولی اوغلان.

آتا قوللیغا گئده‌نده،

خواجه احمد یسوی و دیوان حکمت

خواجه احمد یسَوی در شهر سیرام از شهرهای تركستان زاده شد و دوران كودكی و جوانی خود را در ماوراء النّهر به سر آورد و در شهر بخارا، مركز دانش آن زمان تحصیل كرد و شیخ یوسف همدانی (440- 535 هـ .‌) صوفی بزرگ آن عهد او را جانشین و خلیفه‌ی خود ساخت.

فرجام روزگار خود را در شهر یسی به سر آورد و موجد طریقتی موسوم به یسَویه شد كه نقطه‌ی آغاز و منشأ الهام طریقت‌های صوفیه‌ی رایج در آذربایجان و نقاط دیگر ایران مانند: ملامتیه، بكتاشیه، بایرامیه، بابائیه، حیدریه و شاخه‌های گوناگون اهل حق به حساب می‌آید.

گویند كه خواجه احمد یسوی در 63 سالگی گور خود را كند و به احترام آنكه پیغمبر گرامی ما نیز در 63 سالگی وفات كردند، به گور خود رفت و خفت (562 هـ .) . در این باب داستان‌ها و اشعار فراوانی كه اغلب آن‌ها نقل از زبان خود خواجه احمد است، میان مریدان و دراویش اهل حق رایج است. از جمله كلام الهی شناخته شده‌ای كه به تبعیت از اشعار خواجه سروده شده است، و چنین آغاز می‌شود:

اول قادریم قدرت ایلن نظر قیلدی،

خرم اولوب یئر یاستیغا گیردیم من، هی!
غریب بنده‌ی بو دونیادان گذر قیلدی،

محرم اولوب یئر یاستیغا گیردیم من، هی!


خواجه احمد یسوی
 كه در شعر «قول خواجه احمد» تخلص می‌كند، آثارش را خود تدوین و منظم نكرده است، دیوان حكمت مجموعه‌ی اشعار صوفیانه و عارفانه‌ای است كه بعدها با تدوین اشعار او بوسیله‌ی شاگردان و مریدانش پدید آمده است. در سال‌های اخیر چندین نسخه‌ی متفاوت به همین نام در تركیه چاپ شده است و در ایران روایت‌های گوناگونی از اشعار او میان دراویش اهل حق رایج است و كلامات متعددی به او نسبت داده می‌شود.1 بی‌گمان بسیاری از این آثار، از آن خواجه احمد یسوی است. بیشترین منظومه‌ها و دوبیتی‌های دیوان حكمت صبغه‌ی فلسفی و كلامی دارند. «داستان پیغمبر اسلام با قیصر» و «معراج نامه» كه از نخستین معراجیه‌های ادبیات تركی به شمار است در دیوان حكمت قرار دارد.

در دیوان حكمت، نسبت به قوتادغوبیلیگ و عتبة الحقایق، كلمات و اصطلاحات عربی بیشتری به كار گرفته شده است. سنت بیان موجود در دیوان لغات الترك، در دیوان حكمت نیز حفظ شده است. شاعر در سرودن اشعار، هم از وزن هجایی و هم از اوزان عروض بهره جسته است.

خواجه احمد یسوی نخستین شاعر بزرگ صوفی و شیخ سترگ خانقاه تركی و از نمایندگان بزرگ ادبیات صوفیانه در عالم اسلام به شمار می‌رود. بعدها صوفیان عرب و فارس هواخواهان صادق او شدند و به او «پیر تركستان» لقب دادند.

عطار در منطق الطیر چند بیت از ابیات دیوان حكمت را به فارسی برگردانده است و تمثیل زیر را آورده است:

حكایت پیر تركستان و كشف حال او

داد از خود پیر تركستان خبر،

گفت:«من دو چیز دارم دوست‌تر،
آن یكی اسبی است ابلق، گامزن،

وان دگر خود نیست جز فرزند من.
گر خبر یابم ز مرگ این پسر،

اسب می‌بخشم به شكر این خبر.
زانكه می‌بینم كه هست این هر دو چیز،

چون دو بت در دیده‌ی جانم عزیز.
تا نسوزی و نسازی همچو شمع،

 دم مزن از پاكبازی همچو شمع.
پاكبازی كو به شهوت نان خورد،

هم در آن ساعت قفای آن خورد.
هر كه او در پاكبازی دم زند،

كار خود تا بنگری بر هم زند.2
شعرهای موجود در دیوان حكمت
 اغلب در تقطیع 12= 4+4+4 ، و: 7=3+4 سروده شده‌اند. تقطیع بازپسین، در فعالترین و رایج ترین نوع شعر هجایی فولكلوریك تركی ایرانی موسوم به «بایاتی» به كار گرفته می‌شود. مثال:

عزیزیه‌م، گول أللر،/  آغ بیلكلر، گول أللر.
عاغلین اولسا، دریاجا، / یوخسول اولسان، گولرلر.
ویا:

زمانا آی، زمانا، / اوخو قویدون، كمانا.
آرپا یئییر، ائششكلر، / آت حسرتدیر سامانا.
مثال برای تقطیع: 7=4+3 :

عزیزیم،‌ هاراییندان، / ائل كؤچدو، هاراییندان.
گونده بیر، كرپیچ دوشور، /
عمرومون، ساراییندان.
مضامین هر سه بایاتی
 فوق، به گونه‌ای در اشعار صوفیانه‌ی دیوان حكمت نیز به كار گرفته شده است. و این نشانگر تأثیر عمیق متقابل كلام خواجه احمد یسوی و انواع اشعار ادب شفاهی تركی در یكدیگر است.

در مجموعه‌ی حاضر تعداد اندكی از اشعار دیوان حكمت را انتشار می‌دهیم. از آنجا كه تقریباً همه‌ی اشعار عارفانه‌ی تركی كه با جذبه‌های خاص مذهبی میان فرق و طوایف گوناگون درویشی با آهنگ طنبور خوانده می‌شود و سینه به سینه به نسل‌های بازپسین انتقال می‌یابد، تصرّفات عدیده در آن‌ها پدید آمده است، متون منتشر شده‌ی این آثار نیز در ایران اغلب غیر قابل اعتماد است و با شیوه‌های غیر علمی تدوین یافته‌اند. این است كه در نقل آثار خواجه، سعی بر آن داشتیم روایات تركی‌شناسانی چون مرحوم بانارلی، فؤاد كؤپرولو و فخری ماهر قوجا تورك را اساس كار قرار دهم. در بازنویسی اشعار، املای كهن كلمات را جهت راحتی قرائت برای داشنجویان، به تمامی دگرگون ساختم. اما سعی بر آن داشتم شكل باستانی واژه‌ها حتی المقدور حفظ شود.

بسم الله دیپ بیان ائیلی حكمت آیتیب،

طالبلره درّ و گوهر ساچدیم مینا.

ریاضتنی قاتیغ ترتیب قانلار یوتیب،

مین دفتری سنی سؤزین آچدیم مینا.

ذاكر بولیپ، شاكر بولی حقنی تاپدیم،

 شیدا بولیب، رسوا بولیب جاندین اؤتدیم.

آندین سونرا وحدت مئیدین قطره آتتیم،

 همدم بو لیب ییر آستیغا گیردیم مینا.

آلتمیش‌أوچكه‌یاشوم‌یئتدی‌بیر كونچه یوق،

 وا دریغا حقنی تاپمای كؤنلوم سینوق.

ییر أوستوده‌سلطان من تیب بولدوم اولوق،

 پر غم بولیپ ییر آستیغا كیردیم مینا.

باشیم‌توفراق،‌جسمیم‌توفراق،‌اؤزوم توفراق،

كؤیدیم یاندیم بولالمادیم هرگز آپاق.

حق وصلینه یئترمن تیپ روحوم مشتاق،

زمزم بولیپ ییر آستیغا گیردیم مینا.

پیر مغان جرعه‌سیندن قطره تاتتیم،

هوهو تیو،3 یاشیم بیلن تونلر قاتتیم.

بحمدالله حق وصلینه آخر یئتدیم،

 شبنم بولیب ییر آستیغا گیردیم مینا.

كیمی كؤرسم، خدمت قیلیب قولی بولدیم،

توفراق صفت یول أوستوده یولی بولدیم.

عاشقلارنی كؤروب اؤچكن كولی بولدیم،

مرهم بولیپ ییر آستیغا گیردیم مینا.

***

ایا دوستلار، عشق غوغاسی بولماغونجا،

وحدانیت دریاسینا گیرسه بولماس.

او دریانین گوهریدیر حق وصالی،

جاندین‌كئچیب‌گیرمه‌كونچه‌كؤرسه بولماس.

همّت قورون جان بیلیگه محكم چالمای،

 ماسوانی محبت دین اؤزدین سالمای.

كؤزی یاشنی نثار ائلیپ زارین قیلمای،

اسرار یولین مردنلاردك بولسا بولماس.

«لی مَعَ الله» مقامینا بارماغونجا،

«اَن تَموتوا» سرایینا گیرمگونچه،

فَنا فی الله دریاسینا جومماغونجا،

 بَقا بِالله گوهرندین آلسا بولماس.

شریعتنی سلاحینی كئیمه‌گونجه،

طریقتنی بوراغینا مینمه‌گونجه.

جذب و جنون عالمینه بارماغونجه،

 حقیقتنی میدانینا گیرسه بولماس.

مردانلارین مورداریدور حق دیداری،

حق دیداری گرك بولسا بول بیداری.

قول‌خواجه احمد سحر وقتی قیلغیل زاری،

 بیدار بولمای حق جمالین گؤرسه بولماس.

***

گونلرده بیر گون رسول

مدینه ده ایردی یا

محاصره قیلغالی

كافر جبرین قیلدی یا

اول گون اصحاب ییغیلدی

هم مشورت ائیله‌دی

هر قایی‌سی بیر سؤزی

اورتاسینا سالدی یا

یازو كیمنی یارلیغا

غفار آتلیغ الاهیم

اؤز قهریندن ساخلاگیل

قهار آتلیغ الاهیم

زبون ائیله كبریمنی

 باغیشلاگیل جرمیمنی

هم آرتورگیل صبریمنی

 جبّار آتلیغ الاهی

***

یول أوستیده اولتوروپ

یولنی سورگان درویشلر

عقبادان خبر ائشیدیپ

 یولاگیران درویشلر

عصالاری ایلگینده

 همّت كوری بئلینده

عزم یادی دیلینده

 آللاه دئین درویشلر.

خرقه‌لری گیریچگان

كؤنلوده یوز مین عیان

بیلینگیز ایكی جهان

گؤزه ایلماس درویشلر.

یازوكوم كؤپ یاولاتماس

اسباب داروسین تاپماس

گؤزده یاشین قوروتماس

 یاشی آقان درویشلر.

سیرری بیرلان سؤزرل

 دیله حكمت دوزرلر

عشق بیرلال جان كؤزرلر

رنگی ساریغ درویشلر.

ایت نفسینی اؤلدورور

قیزیل یوزون سولدورور

خواجه احمد گلدورور

 ساتیپ یئسون درویشلر.

***

الهی باطل ایشلردن منه بئرگیل پشیمانلیق،

عددسیز‌ جرم‌ و عصیانلار یوره‌گیمی قیلیپ قانلیق.

ناهیم یادیما آلسان سونگوكلر لرزه ائیلپتور،

جهاندا هیچ‌كس بارمومنیم‌دك جرم و عصیانلیق.

خداوندا اولوغ ذاتین عفو ائتمه‌سن ناگاه،

 لحد‌ تاریك،‌ یولوم باریك، همه ایشلر پریشانلیق.

دئدین‌ «لا تَقنُطوا مِن رَحمةِ الله» بار‌ اومیدیم كؤپ،

قیامت تانی آتاندا باشیما سالما حیرانلیق.

***

باشیما دوشوب یئنه ده سودای محمد،

 بن آنی ایچون كویده شیدای محمد.

سندن دیلگیم بولتورور ای خالق بی‌چون،

 سالغیل قولاغیما منی غوغای محمد.

یول‌بیر كوچی رحمان و رحیم، غافر و ستّار،

قیلما منی شرمنده‌ی گمرای محمد.

***

عشق سیررینی بیان قیلسام عاشقلارا،

طاقت قیلمای باشین آلیب گئتلر دوستلار.

داغ و داشا باشین اوروب بی‌خود بولوپ،

اهل عیال خانماندان اؤتر دوستلار.

***

عشق شدتی باشا دوشسه، عاشق ییلار،

بیگانه‌لر داشلار آتیب آناگولر.

دیوانه تیپ باشین یاریپ قانا بویار،

شاكر بولیپ حمد و ثنا یتر دوستلار.

***

قول‌خواجه‌احمد‌عاشق‌بولسان،‌جانین‌كؤیسون

صدقین بیرلن الله دئگیل تانری بیلسون.

دعا قیلگیل مؤمن قوللار دنیا قویسون،

دنیا قویغان آخرته یتر دوستلار.

پانوشتها:

1. نیك نژاد، سید كاظم. كلامات تركی،‌تهران، 1361. (در این مجموعه‌ بسیاری از اشعار خواجه احمد یسوی به صورت درهم و پراكنده و منتسب به شعرای دیگر آمده است).

2. عطار نیشابوری، فریدالدین. منطق الطیر، به اهتمام احمد رنجبر، انتشارات اساطیر، تهران 1366، ص 309/ شیخ فرید الدین عطار نیشابوری. منطق الطیر «مقامات الطیور» به اهتمام سید صادق گوهرین، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1366،‌ص 142- 143.

3. دئیه.

منابع مطالعه‌ی دیوان حكمت:

- آتالای، بسیم. بكتاشیلیك و ادبیاتی، استانبول، 1940.

- احمروف. احمد یسوی مسجدی‌نین كتابه‌لری، مجله‌ی دانشگاه كازان، جلد 12، ص 539- 549.

- ارگون، سعادت نزهت.  بكتاشی شعرلری و نفسلری، استانبول، 1965.

- اولغون، جمیل. حضرت محمد (ص)ین فلسفه‌سی، استانبول، 1967.

- بانارلی، نهاد سامی. رسیملی تورك ادبیاتی تاریخی، استانبول، 1971.

- بزیرجی، عاصم. دوندن بوگونه تورك شعری (آنتالوژی)، استانبول، 1968.

- دوغرول، رضا. اسلامیتین گلیشتیردیگی تصوف، استانبول، 1948.

- كؤپرولو، محمد فؤاد. احمد یسوی مقاله در انسیكلوپدی اسلام، ج 1، ص 215- 210.

- كؤپرولو، محمد فؤاد. تورك ادبیاتیندا ایلك متصوّفلر، استانبول، 1918.

- نیك نژاد، سید كاظم. كلامات تركی، تهران، 1361.

·          V, Gordle viskiy. Ahmed Yesevi, Fest schrift Georg Jacob, Leipzig, 1932.

 

شهریار وآذربايجان تورکجه‌سي

دکتر اسمیرا فواد

 

بنزرسيز صنعتکارليغي، اوريژينال دئييم طرزي، بديعي تفکّورونون ظريفليگي، زنگينليگي و درينليگي ايله اييرمينجی عصر سؤز مولکونون سولطاني، کلاسیک ايرثين لاييقلي واريثي کيمي دگرلنديريلن محمدحسین شهریار، عئيني زاماندا موعاصير فارس و آذربايجان پوئزيياسينين کلاسیکي سوييه‌سينه يوکسلميشدي. بؤيوک حافیظدن، خالخالي، شوکوهي و مؤعجوزدن سونرا ايران و گونئي آذربايجان ادبياتيندا، ائله جه ده پوئزييادا يارانميش ادبي تنزّول دؤورونه محض شهریار سون قويدو. بو گونون شعري ايلديريم کيمي ايز بوراخماليدير، - قناعتينده اولان شاعير چاغداش فارس پوئزيياسينا، آناديللي ادبياتا دا ائله ايلديريم کيمي شاقراق، گورولتولو سسله گلدي، شاققيلتيسي بوتون شرقين، تورک دونياسينين ادبي عالميندن ائشيديلدي. قئيد ائتديگيميز کيمي، «حیدربابايا سالام» منظومه‌سيني دوغما آنا ديلينين تبريز شيوه‌سينده قلمه آلماقلا شهریار سيلاحسيز، توپ- توفنگسيز معنوي اينقيلاب ياراتدي، بوتون ياخين شرق ادبياتيندا گوجلو بير اينتيباهين تمليني قويدو، مورگوله‌مکده اولان تورکديللي سؤز اوستالاريني سؤزون اعجازکار قودرتي ايله سانکي «غفلت يوخوسوندان» اوياتدي. بو، شاعيرين بطنيندن قوپدوغو خالقينا و آناسينا بخش ائله‌ديگي ان دگرلي اؤولاد هديه سي، اونون قارشيسينداکي اوغوللوق، وطنداشليق بورجو ايدي. حتّي اثرين اوخوجولار طرفيندن گؤرونمه‌ميش بير جوشغو ايله قارشيلانيب سئويلمه‌سينين، اونا قارشي آچيق- آشکار گؤرونن عومومخالق محبتينين سببلري و گيزلينلري ديقّتيني چکن بؤيوک ايران يازيچيسي محمدعلي جامالزاده "حیدربابا"ني محض اوريژينالدان اوخوماق، ماهيتيني آنلاماق اوچون آذربايجان تورکجه‌سيني اؤيرنمک گرکدير، - قناعتينه گلير...

فارس ديليني آنا ديلي کيمي دريندن بيلن، بو ديلده موکمّل تحصيل آلان شهریارين اوريژينال اوسلوبو، اوبرازلي بديعي ديلي فارسجا و تورکجه ديوانلاريندا آيدين گؤرونور. کلاسیک ادبياتلا ياناشي، خالق روحوندان، آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتي، فولکلور خزينه‌سينين درينليکلريندن سوزولوب گلن بديعي ديلي ياراديجيليق دست- خطينده زنگين بديعي- لئکسيک فاکت کيمي مئيدانا چيخيردي. چونکي او، پوئزييا عالمينين سِحرينه دوشموش، بوتون وارليغي ايله ان بؤيوک مؤعجيزه سايديغي سؤز صنعتينه وورولموشدو. بوغازدان يوخاري سؤز دئمير، اصل شعري حياتينين معناسينا چئويرير، فولکلورا و ميللي روحا سؤيکه‌نيردي... بونا گؤره ده تکجه ايران و آذربايجان شعرينده دئييل، بوتون ياخين شرق پوئزيياسيندا فرقلي، اؤزونه مخصوص يول آچميشدي...

بعضاً شاعيرين بؤيوک تاريخي خيدمتلرينين اوستونه کؤلگه سالماق، امه ییني کيچيلتمک جهدلرينه قالخيشان قيسقانج قلم صاحيبلري ده اولور. بير حقيقتي قطعي شکيلده اونوتماق اولماز کي، آچيلميش جيغيرلا، کئچيلميش يوللا گئتمک اينساندان ائله بير فداکارليق، قوربان طلب ائتمير. آنجاق شهریار ادبياتدا، پوئزييادا يئني جيغير آچدي و او فداکارليغي ائتدي، آنا ديليني آذربايجان تورکجه‌سيني يئنيدن حياتا قايتاردي، چوخ موهوم تاريخي بير آدديم آتدي. تهراندا ياشاديغي دؤورده «حیدربابايا سالام» منظومه‌سينين و «تهران و تهرانلي» اثرينين نشريندن سونرا اونون اوزلشديگي چتينليک لردن «شهریارين هومانيزمي» بؤلمه‌سينده بحث ائتميشيک. «حیدربابايا سالام» منظومه‌سيندن نومونه گتيرديگيميز آشاغيداکي بندده ده شاعير محض مؤوجود دورومونو، تبريزه داشيناراق مقصوديه محلله‌سيندن کرئديتله آلديغي ايکي اوتاقلي داريسقال ائوين رئال وضعيتيني تصوير ائدير. او ائوين کي، هارين بير وار- دؤولت صاحيبينين قارشيسيندا اوجالتديغي گؤيدلن اوتاقلاري گوندوزلر ايشيقلانديران گون ايشيغينين دا قاباغيني کسميشدي..

ديوار اوجالدي، گون بيزه دوشمه‌دي،

زيندان قارالدي، گؤز- گؤزو سئشمه‌دي،

گوندوز گؤزو منيم لامپام کئشمه‌دي،

سئل ده گلدي ائوميز دولو گؤل اولدو،

چوخ يازيغين ائوي چؤنوب چؤل اولدو.

حالبوکي شهریار شاها و اونون هاوادارلارينا بويون اَيسيدي، اونلاري وصف ائدن شعرلر يازسايدي، ياشاييشي، گوذراني تامام باشقا جور اولاردي، هئچ اولماسا، لوکس بير ائوله تأمين ائديلردي... قلمداشلاري، آزاد شعرين اوستاد شاعيرلري ن.يوشيج، ا.شاملو، ن.نادئرپور، ر.براهاني، س.کسراي و باشقالاريندان فرقلي اولاراق شهریار آناديللي اثرلريني قئيد ائتديگيميز بو چتين، حاکيم صينفين مأمورلارينين حاقسيز قاداغالارينين طوغيان ائتديگي، موختليف اوصوللارلا حياتا کئچيرديکلري تضييقلرين حؤکم سوردويو بير موحيطده يازميشدير.

آنجاق او، هئچ بير چتينليگين قارشيسيندا سينمادي، خودانين بخش ائله‌ديگي عؤمرو مرد ياشادي، اؤزونون و خالقينين رئال حياتيني آينا تکين عکس ائتديرن مؤحتشم «حیدربابا» و ديگر هم فارس، هم ده تورکجه ياراتديغي اثرلريله ادبياتدا شهریار مؤعجيزه سي ياراتدي. ديليني، دينيني، مدنيتيني، معنوي بؤيوکلوگونو دانانلارا گؤستردي کي، ايللرله ديلي، مدنيتي دمير بوخوولار، منگنه‌لر آراسيندا ساخلانسا دا، گونئي آذربايجاندا ادبي- معنوي پروسئس داوام ائدير. او، فارس و آذربايجان ادبياتيندا اوزون زاماندان بري حؤکم سورن کؤهنه پرست ياراديجيليق آتموسفئرينه بير تزه‌ليک، يئنيليک آب- هاواسي گتيردي. آنا ديلينده قلمه آلديغي اثرلري شاعيرين آذربايجان تورکجه‌سينه بؤيوک اهميت وئرديگيني، حتّي محللي دانيشيق طرزيني، تبريز شيوه‌سيني بئله اونوتماديغيني تصديقله‌دي... آنا ديلينين بير ميلتين، خالقين وارليغينين ان موهوم گؤستريجيسي اولدوغونو دريندن آنلايان شهریار اونو دونيانين بوتون نعمتلريندن اوستون توتموش، هر شئيدن آرتيق سئوميشدي. تهراندا ياشاديغي دؤنملرده مؤوجود رئژيمين قاداغانلاري اوزوندن اثرلريني فارس ديلينده يازديغينا گؤره اونو قيناييب مذمّت ائدنلره شاعير «سهندیه»ده توتارلي، سرراست منطيقه سؤيکه نن جاوابلار وئرميش، هانسي ديلده يازماغين دئييل، قارشينا قويدوغون مقصدين بديعي حلّينه نائیل اولماغين، ايفشا ائتمک ايسته‌ديگين هدفي دوزگون سئچمه یين اساس اولدوغونو وورغولاميشدير:

 

ياد مني آتسا دا، اؤز گولشنيمين بولبولويم من،

ائليمين فارسيجا دا درديني سؤيلر ديلييم من (3.ص.58).

فارس ديلينده يازيب- ياراتديغي اثرلرين هر بيرينده ده، «سهندیه»ده اولدوغو کيمي، آذربايجان ميللي وارليغي، آذربايجان رئالليغي، آذربايجان خالقينين پروبلئم و دردلرينين يانسيديغيني گؤروروک. آخي، بو دانيلماز بير حقيقتدير کي، اگر شاعير اونو دونيايا بخش ائدن وارليقلاري- واليدئينلريني، دوغمالاريني، آتا- بابا يوردونو، ائليني، آنا ديليني سئومزسه، اونون اوره یینده باشقالارينين يئري اولماياجاقدير.. باغريندان قوپدوغو خالقي، پروريش تاپديغي وط‌ني سئومه‌ين بير شاعير، صنعتکار ديگر خالقي، اصلا سئوه بيلمز.. وطن سئوگيسي، يورد سئوداسي اينسانين بئشيگيندن، آتا اوجاغيندان، آنا قوجاغيندان، اونا لايلا چالينان ديلدن باشلايير.. شهریارين قاپساملي سئوگي دونياسيندا ايسه بوتون صادالانانلارلا برابر، وطنداشي اولدوغو اؤلکه‌يه- ايرانا، اونون دؤولت ديلين، دينين، هر بير سويداشينا، بوتون بشريته بؤيوک محبت قورونوردو... کؤرپه ايکن بو سئوگي دونياسي آناسي کؤوکب خانيم و آتاسي حاجي ميراغا موسوي خوشگينابي ايله سينيرلانيردي. بؤيودوکجه ايسه بو دونيانين ساکينلرينين سايي دورمادان آرتماغا چاشلادي...

1964-جو ايلده يازديغي «تورکون ديلي» شعرينده وطنپرور شاعير سئوگي دونياسينين داياقلاريندان اولان آنا ديلينين اؤزلليک و گؤزلليکلريني وصف ائده‌رک گؤستريردي کي، تورکون ديلي کيمي ايستکلي، سئوگيلي، احساسلي، هونرور بير ديل اولا بيلمز. بنزرسيز فولکلورونا، حيکمت آميز مثللرينه گؤره تورکجه دونيانين بوتون ديللريندن سئچيلير. بونا گؤره ده تورکجه‌نين باشقا ديللرين کؤلگه‌سينه سيغينماغا، لوغتيني اؤزگه ديللرين سؤزلري ايله دولدورماغا احتيياجي يوخدور. آنجاق شهریار ديللرين بير- بيري ايله قارشيليقلي علاقه سينه، لوغت ترکيبينين آنا ديلينده قارشيليغي اولمايان يئني سؤزلرين نئولوگيزملرين حسابينا زنگينلشديريلمه‌سينه ديلين اينکيشافينا موثبت تاثير گؤسترن عاميل کيمي ياناشيردي. شاعيرين فيکرينه گؤره، دونيادا موستقيل بير ديل يوخدور. تورک، فارس، عرب ديللرينين هئچ بيري آيري- آيريليقدا ياشايا بيلمز. ديللرين هاميسي بير- بيرينه باغليدير و هر بيرينين اؤزونه مخصوص گؤزلليگي و قوصورلاري واردير. مثلا عرب ديلينده او قدر تورک سؤزلري واردير کي، اونلارين وارليغيندان هئچ اؤزلرينين ده خبرلري يوخدور. ميثال اوچون «بولبول» سؤزو اصلينده تورک سؤزودور. عربلر بولبوله دئييرلر. جمع شکلينده «بولابول»دور. فارس ديلينده ده تورک سؤزلري چوخدور. هئچ شوبهه‌سيز، تورک ديلينده ده عرب و فارس سؤزلري واردير. مثلا: «خئيلي و آزوقه» سؤزلري کيمي. آنجاق هر کسين آنا ديلي اونا ديگر ديللردن شيريندير. (71.ص.580) شاعير ديللر داخيلينده گئدن بو موباديله پروسئسلرينه طبيعي باخير، موترقّی ضيالي نؤقطه ی نظريندن ياناشيردي. «تورکون ديلي» شعرينده او، سؤز اوستالاريني شعر ديليني لوزومسوز، معناسي چتين آنلاشيلان عرب- فارس ترکيبلي سؤز و سؤز بيرلشمه‌لري ايله يوکله‌مه مه‌يه، اوخوجونو آغير نظم ديلي ايله يورماماغي تؤوصييه ائدير:

فارس شاعيري چوخ سؤزلريني بيزدن آپارميش،

صابیر کيمي بير سوفره‌لي شاعير پخيل اولماز

فارسي، عربي شعرينه قاتماسا شاعير،

شعري اوخويانلار، ائشيدنلر کسيل اولماز (3.ص.20).

گؤروندويو کيمي، ديللرين قارشيليقلي علاقه سيني اونلارين اينکيشافينين ان باشليجا عاميللريندن سايان شهریار قلمه آلديغي اثرلرينده و مطبوعاتا وئرديگي موختليف موصاحيبه‌لرده بئشيکده ايکن آناسينين لايلاسي ايله جانينا، قانينا هوپموش دوغما ديلينين قييمتيني وئرمه‌يه ده چاليشميشدير.

شعريمده، کدريمده، خياليمدادير آنام،

شاعيرليگيم ده منه اوندان ميراث قاليب بيل.

اوخودوغو او گؤزل، حزين، دوغما نغمه‌لر،

قلب اوخشايان ناغيللار، اوره ک آچان کلمه‌لر

بلکه ده اولان زامان هوپوب روحوما منيم.

لايلالارلا کؤکله‌نيب عصبلريم، بدنيم (115.ص.384)

 

"اي واي، آنام" قیطعه‌سينده‌کي بو ميصراعلاردان شاعيرين آذربايجان تورکجه‌سينه، آنا ديلينه، عئيني زاماندا اونو يارادان، حيات وئرن، عؤمرو بويو نازيني چکن کؤوکب آنايا و اونون تيمثاليندا بوتون آنالارا درياجا سئوگيسينين ان مؤعتبر قايناغي يانسييير و اوخوجو بو سئوگينين صميميليگينه، طبيعيليگينه، درينليگينه موطلق درجه‌ده اينانير.

شاعير بؤيوک نيک انديشله موصاحيبه سينده آذربايجان ديليني زنگين لوغت ترکيبينه، گئنيش معنا يوکونه ماليک شيرين، حسّاس بير ديل کيمي دگرلنديرميش و دئميشدير: "بو ديل نئچه عصرلردير کي، ياشايير. بؤيوک شاعيرلر بو ديلده ائله اثرلر ياراتميشلار کي، اونلارين بيرجه بئيتيني اوخوماقلا اينسان دگيشير، اوخودوقلاريندان سونسوز ذؤوق آلير. خازين، س.ع.شيرواني، م.ع.صابیر، فوضولي، راجي، لعلي، مؤجوز، صرّاف کيمي شاعيرلره نؤقصان حساب ائديلن اودور کي، اونلارين تورک- آذري شعرلري فارس ديلي ايله چولغالاشميشدير. منيم "حیدربابا" ،"سهندیه" و تورکي- آذري ديلينده يازديغيم ديگر اثرلريمه نظر سالسانيز، اونلاردا چوخ نادير حالدا فارس سؤزلري تاپارسينيز. گؤرورسونوز کي، "حیدربابا" منظومه‌سيندن سونرا اونا يوزلرله نظیره يازميشلار. من تورکو ديلينده يازديغيم "دريا ائله‌ديم" شعرينده ده بو مؤوضوعيا توخونموشام» (117، 122).

"دريا ائله‌ديم" شعرينده شهریار ادبي عالمدن سيلينه‌رک سانکي اؤلومونه فرمان وئريلميش آنا ديلينه «حیدربابا» منظومه‌سيني يازماقلا يئنيدن حيات وئرمه‌سيندن غورور دويور، بونو عيسی- مسيحين نفسي ايله اؤلو ديريلتمه مؤعجيزه سيله عئينيلشديرير، ميلتينه و اونون ديلينه حقارتله باخان شووينيستلرين، ميلتچي حاکيملرين، تورکونو سؤيوش ديلي کيمي قوللانانلارين جاوابيني وئرير:

قمه- غداره‌لر آغزيندا ديل اولموشدو سؤيوش،

من سئوينج ائتديم اونو، خنجري خورما ائله‌ديم.

آجي ديللرده شيرين تورکو اولوردو هنزل،

من شيرين ديللره قاتديم، اونو حلوا ائله‌ديم.

تورکو واللاه آنالار اوخشاغي، لاي- لاي ديليدير،

درديمه من بو دوا ايله موداوا ائله‌ديم (2، ص.12)

شاعير دؤورون و موحيطين ديکته‌سيله اولسا دا، فارس ديلينده شئدئور اثرلر ياراتماسيني طبيعي ياراديجيليق حاديثه سي سايير. اونون ياراديجيليغينين (توتاق کي، فارسجا يازماسيني)، ياخود خاراکتئرينين هر هانسي طرفينه تضادلي فيکيرلرله ياناشانلارا ايستعدادلي عاليم، فوضولينين سؤز، معنا درياسينين حقيقي معنادا غوواصي اولان شفق خانيم علي بگلينين عشقان، عاشيقانه غزللر شاعيري حاقيندا يازديغي: «فوضوليني ندن سئوديم؟ تضادلي اولدوغوندان، هم نيکبينليگي، هم ده بدبينليگي شاعيرانه کئچيره بيلديگيندن. نييه ده او، باشدان- آياغا موثبت مقاملار صاحيبي اولماليدير؟ بو زيروه‌ده يالنيز تانريدير. فوضولي ده تانرينين ياراتديغي اشرفلردن بيري. هامي کيمي سئوه بيلير، نيفرت ائده بيلير (بوردا بير آز ياناشمام فرقليدر، چونکي شهریار اونا پاخيلليق، دوشمنچيليک ائدنلري داها چوخ سئور، اونلارا کين بسله‌مز، حاق، هيدايت يولونا دعوت ائدرميش.-ائ.ف)، هم گوجلو، هم ده ضعيف اولا بيلير. محبته دوغرو گئدير، اوندان قاچير دا. يقين ائله بونداندير کي، اونا اوز توتدوقدا هر بيريميزه همدم اولا بيلير. بلکه اونون حاقيندا اولان موباحيثه لي فيکيرلرين جاوابي دا محض بوندادير» (132.ص.5). تضادلي، موباحيثه لي ياناشمالار اولسا دا، شهریار هر کس طرفيندن سئويليب، پرستيش مقامينا يوکسه‌ليب.

آذربايجان تورکجه‌سينه هونر ديلي، شاعيرانه ديل، يوردوموزا ايسه شاعيرلر يوردو دئييرلر. ديليميزين شاعيرانه‌ليگيني تأمين ائدن جهتلردن بيريني موسيقيلي سسلرين صائيتلرين چوخلوغو ايله اؤلچورلر. گؤرکملي ديلچي عاليم م. عاديلوو صائیتلره ياخين سونور سسلرين و صاميتلرين چوخلوغونو، ديليميزين اينتوناسييا زنگينليگيني، سؤزلرين چوخ معناليليغيني و سينونيملرين گئنيش ميقياس آلماسيني، بوندان علاوه، آذربايجان تورکجه‌سينين قراماتيک قورولوشونون دا آهنگدارليق اوچون چوخ گئنيش ايمکانلار ياراتديغيني بو جهتلر سيراسينا شاميل ائدير. ايلتيصاقي ديللرده شکيلچي سؤزون سونونا آرتيريلير و، «دئمه‌لي، سؤز هر هانسي قراماتيک دگيشيلمه‌يه معروض قالديقدا کؤک اولکي شکليني موحافيظه ائدير» (125.ص.133). محض بو خوصوصيتلرينه گؤره، چوخ قديملرده ايلتيصاقي ديللرده قافيه رولوندا ائله سسلرين آلليتئراسيياسي حاديثه سي چيخيش ائتميشدير. نسيمي، فوضولي پوئزيياسيندا گئنيش مؤوقع توتان آلليتئراسييا حاديثه سيني، عئيني بير «نيطق پارچاسيندا (بيرلشمه، جومله، ميصراع، بئيت) عئيني و يا بنزر سسين تکراريني باشليجا ائستئتيک و اوسلوبي کئيفيت» (125.ص.157) کيمي تظاهور ائتديرمک يولونون اييرمينجی عصرده ان اوغورلو داوامچيسي اوستاد شهریاردير. آلليتئراتيو ايفاده اوصولونا - شعرين اويناق، آهنگدار، ريتميک بير موسيقي کيمي تقديمينه شهریار ياراديجيليغيندا تئز- تئز راست گلينير. شاعيرين بئله ايفاده اوصوللاري ايله زنگين اولان شعرلرينده سانکي چيچکلر آچيلير، بولبوللر اوخويور، چايلار چاغلايير، طبيعت عيشوه کار بير ناز ايله جيلوه لنير، هر طرفدن اعجازکار بير گؤزلليک اوزونه باخيب قيميشير.

"تورکون ديلي" شعرينده شاعير بديعي تاثيري قووّتلنديرمک مقصديله ايشله‌ديلن ايفاده واسيطه‌لريندن ساييلان آلليتئراسييا ايله «اي» صائيتينين - پيچيلتييا بنزر شيريلتي سسينين و «ل-س-ز» صاميتلرينين فونئتيک صورتيني يارادير:

تورکون ديلي تک سئوگيلي، ايستکلي ديل اولماز،

اؤزگه ديله قاتسان، بو اصيل ديل اصيل اولماز (2.19).

شهریار ياراديجيليغيندا بوتون سسلرين آلليتئراسيياسينا ايسته‌نيلن قدر نومونه گتيرمک مومکوندور. آلليتئراسييا شهریار شعرينين ائستئتيک گؤزلليگي، بزه یي، ناخيشي، بديعي ليباسي، فوسونکارليغيدير. قودرتلي صنعتکار آشاغيداکي نومونه‌لرده صائيت و صاميت سسلرين موکمّل آلليتئراسيياسيني ياراتماقلا کيفايتلنمه‌ميش، بؤيوک اوستاليقلا داغ- ميصداق، مشق- مشّاق، عشق- موشتاق، سؤيگولو- بولبول- گول، افسانه- افسون، خزان- خزل سؤز واحيدلريني محض سس آهنگدارليغيني تأمين ائتمک مقصدي ايله ياناشديرميشدير و بو ياناشديرما مضمونا هئچ بير خلل گتيرمه‌ميش، عکسينه حئيرت آميز گؤزلليک بخش ائتميشدير:

د - او نه شاعير کي، داغين وصفينه ميصداق اونو گؤردوم،

ش - من سنينتک اوجاليق مشقينه مشّاق اونو گؤردوم،

ش - عشق، عشق اهلينه موشتاق اونو گؤردوم.

او - طبیعی بير سؤيگولو بولبول کي، اوخور گول بوداغيندا،

س - ساري سونبول قوجاغيندا.

س - سولار افسانه‌دي سؤيلر اونون افسونلو باغيندا،

چ - سحرين چنلي چاغيندا («سهندیه»، 2.76).

خ - ز- اينسان خزانيدير، تؤکولور جان خزل کيمي،

ز- خ - سازتک خزل ياغاندا، سيزيلدار خزان سسي (2. 62).

ن- م- ق - نه تک ايراندا منيم قولقوله سالميش قلميم (2.21).

شاعيرين سؤزلريني زرگر دقيقليگي ايله سئچيب ميصراعلارينا دوزدويو شعرلري باشدان- باشا بئله رنگارنگ آهنگدارليق اوزرينده قورولموشدور. سؤز صرّافي اولان شاعير ميصراع داخيلينده هم قافيه سؤزلري ياناشديرماقلا دا چوخ سئوديگي سؤز ايشلتمه اوصولونو ياراتماغا نائیل اولور. «ترسا بالاسي» غزلینده «شيردير شهریارين شعري الينده شمشير» ميصراعسيندا «شير سؤزو «شمشير سؤزونون ترکيبينده، «سولئيمان روستمه جاواب» شعرينده «گئنه ده بير قبير قازيم»، «ملول يازيق نئيله‌سين؟» شعرينده ايسه «بير گؤز دامين قبيرده وئرسه کاسيب» ميصراعلاريندا «بير» سؤزو «قبير» سؤزونون ترکيبينده تکرارلانير. «عوموميتله، اوّلکي سؤزون و يا اونون بير حيصه سينين سونراکي سؤز ترکيبينده تکرارلانماسيندان يارانان آهنگدارليق، موسيقيليليک شهریار شعرينين سجييه وي جهتلريندندير.

ساري سونبوللره زولف ايچره اوراقلار داراق اولدو

قورد آجالديقجا قوجالدي...

ساوالانتک هاوالانديم....سئله قارشي قاوالانديم...

اوردا حالدير، داها قال يوخ... («سهندییه»، 2.76)

ادبيات تاريخين، ادبي ايرثيميزه نظر سالديقدا گؤروروک کي، «اصلينده ان قودرتلي صنعتکارلار ديلين داخيلي موسيقيسينه چوخ حسّاس اولور، اؤز اؤلمز صنعت اينجيلريني بو اسرار انگيز موسيقي اوستونده بسته له‌ييرلر». (125.ص.157).

شهریارين «حیدربابايا سالام» پوئماسينين هر بير اوخوجو طرفيندن بؤيوک بير محبتله، جوشغو ايله سئويلمه‌سينين، بوتون تورکوستاندا اونا يوزلرله نظیره يازيلماسينين باشليجا سببلريندن بيري شاعيرين اؤزونون ده دئديگي کيمي، اثرين محض آذربايجان تورکجه‌سينده، خالق دانيشيق ديلينين شيرين تبريز لهجه‌سينده قلمه آلينماسي، ديلين اسرار انگيز داخيلي موسيقيسي اوستونده بسته لنمه‌سيدير:

بوردا شيرين خاطيره‌لر ياتيبلار،

داشلارييلان باشي- باشا چاتيبلار،

آشناليغين داشين بيزدن آتيبلار

 

 من باخاندا قووزانيللار، باخيللار،

بير ده ياتيب يانديريللار، ياخيللار.

و ياخود:

 

کؤهنه‌لرين سور- سومويو دارتيليب،

قورتولانين چول- چوخاسي ييرتيليب،

موللا ايبراهيم لاپ اريیيب، قورتولوب،

شئيخ الاسلام سهمان قاليب، قيبراخدي،

نووروزعلي قاچاخ کئچيب، قوچاخدي(2.166).

لئکسيکا ديلين لوغت ترکيبينين ان موهوم حيصه سي اولوب، جمعيت حياتينين هر هانسي يئنيليکلريني، دؤورون اينکيشاف مرحله لريني اؤزونده عکس ائتديرير. محض بو باخيمدان قئيد ائتمک گرکدير کي، گوجلو بديعي دوشونجه صاحيبينين موسلمان شرقينين پوئزييا ديلي اولان فارس ديلينين اينجه‌ليکلرينه دريندن بلد اولماسي اونون فارس ديلينين لئکسيک کاتئقورييالاريندان دا تام زنگينليگي ايله ايستيفاده ائتمه‌سينه گتيريب چيخارميشدير. شهریارين خالق دانيشيق ديلي ايفاده‌لري ايله زنگين اولان کولّیاتینين، ديوانلارينين لئکسيکاسي تئماتيک جهتدن شاعيرين دؤورونون زنگين و موختليف ساحه لريني احاطه ائدير و دؤورونون لئکسيک لاييني تام معناسي ايله عکس ائتديرير. او، تورکجه و فارسجا ديوانينين لئکسيکاسيندا اينسان حياتي و فعاليتينين موختليف ساحه لري ايله باغلي زنگين لئکسيک ماتئريالدان ايستيفاده ائتميشدير. بديعي ديل اوبرازلي ديلدير. اوبرازلي تفکّور صاحيبي اولان شهریار ياراتديغي ديواندا اونو احاطه ائدن وارليغي زنگين لئکسيک واحيدلرله، اوبرازلي شکيلده ايفاده ائدير. شاعيرين بديعي اينفورماسيياسينين، اونون ايفاده طرزينين اؤز طبيعتي، اؤزونه مخصوصلوغو مؤوجوددور. شهریار اساس فيکري بديعي- ائموسيونال، اوريژينال، تکرارسيز فورمادا ايفاده ائده بيلير. بو مقامدا اونون بديعي تفکّورو اؤزونه مخصوص ديل واسيطه‌لرينه، لئکسيک کاتئقورييالارا موراجيعت ائدير. فارس ديليني آنا ديلي کيمي صحيح، دريندن بيلن، بو ديلده موکمّل تحصيل آلان شهریارين اوريژينال اوسلوبو هم تورکجه، هم ده فارسجا ديوانيندا احتيوا اولونور و بديعي ديلينين سپئسيفيکاسي يوکسک سوييه‌ده يانسييير. قئيد ائدک کي، شهریارين فارسجاسي کلاسیک ادبياتلا ياناشي، خالق روحوندان، آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتينين، فولکلور خزينه‌سينين درينليکلريندن سوزولوب گلميش، شاعيرين دست- خطينده زنگين بديعي- لئکسيک فاکت کيمي مئيدانا چيخميشدير. بو اؤزلليکلرينه گؤره ده اوستاد شاعيرين پوئتيک ديلي موختليف لئکسيک قاتلاردا سپئسيفيک شکيلده اوزه چيخير. ماراقليدير کي، آذربايجان ديلينين اينجه‌ليکلرينه، آلت قاتلارينا دريندن بلد اولان، «سؤزون سس جيلدينه سون درجه حسّاس اولان شاعير» شعرلرينده ائله فرازئولوژي، ايديوماتيک ايفاده‌لر، خالق دانيشيق ديلينه مخصوص بيريکميش سؤز بيرلشمه‌لري ايشله‌دير کي، اونلار باشقا ديللره هئچ بير وجهله اولدوغو کيمي ترجومه اولونمور. «عيشوه لي ائشمه‌لر»، «آتيل- ماتيل چرشنبه»، «تيرينگه‌ني دئمک»، «داري دؤشورمک»، «کورسولرين تووو»، «آشناليغين داشي»، «آيريليغين شربتي»، «گوندوز گؤزو»، «اوميد گؤزو»، «قارا زيندان»، "قارا گون" ،«گونونو گؤي اسکييه توتماق»، «حوققا- ماشا»، «قاراگون- آغگون» و سایر سؤز بيرلشمه‌لري ادبيات شوناسليق علمينده رئاليلر آدلانير. رئاليلرله زنگين اولان ديل اونون محض اؤز ايجادي، کشفيدير... شهریار تورکجه‌يه يئني بير رنگ قاتميش، خالقينين آنلاياجاغي، باشا دوشه‌جگي، اؤزونه مخصوص بير ديل ياراتميشدير. اوستاد شاعيرين شعر ديلينده خالقين معيشتينه، تاريخينه، ائتنوقرافيياسينا، ميفولوگيياسينا، مدنيتينه عاييد اولان، آنا طبيعتله، اونون نباتات و حئیوانات عالمي ايله باغي رئاليلر ده چوخ گئنيش شکيلده ايشلنمکده‌دير و بوتون بونلار شاعيرين اثرلرينين بديعي ديليني، ميللي کولوريتيني زنگينلشديرمه‌يه، عئيني زاماندا بديعي مضمونو داها دا گئنيشلنديرمه‌يه خيدمت ائدير... شهریارين بو اؤزلليگي دوکتور ريضا براهنينين ديقتلي نظرلريندن ده قاچمير: «ماراقليدير کي، او، (شهریار) تورک ديلينده شعر يازاندا چوخ جيدي شکيلده ميللي ديله اساسلانير و يئرلي سؤزلردن ايستيفاده ائدير، اصلينده عادي دئييملري خالقين دانيشيق ديلينين درينليکلريندن، اونون عادت- عنعنه‌لريندن تاپيب اوزه چيخارير، بعضاً گؤزل شعر سوييه‌سينه قدر يوکسلدير. آنجاق فارس ديلينده يازاندا رسمي ادبي ديله (غزل، قصيده، بعضاً ده نيمانين شعرلرين) ايستيناد ائدير» (71.ص.473). البتّه، بوتون بونلار شهریارين اوريژينال صنعتکار اولماسيندان، اؤزونه مخصوص ياراديجيليق يولونو تاپماسيندان ايره‌لي گلير. و.ق.بئلينسکينين تعبيرينجه دئسک، اوريژينالليق تصادوفي حال دئييل، دوهانين ضروري تظاهورودور.

اصل شعرين و شعر يازماغين ماهيتيني گؤزل بيلديگيندن هر بير يئنيلييه موترقّی مؤوقئعدن ياناشار، عنعنه ويلييه ده آرخا چئويرمزدي شهریار... نه "يئنيليکچيلر" کيمي آوروپا شعريني تقليد ائدير، نه ده «عنعنه ويچيلر» تک مودئرن شعري توپ- توفنگله قارشيلاييردي. عکسينه، کلاسیک عنعنه لري، شرق بديعي تجروبه سيني اؤز دؤورونون يئنيليکلري، غربين- آوروپا ادبياتينين اوغورلاري ايله سينتئز ائتمک يولونو توتور و عنعنه ايله نوواتورلوق آراسيندا دوزگون نيسبت قورماغي، "قيزيل اورتا"ني تاپماغي باجاريردي. شهریار "شعر نو" - يئني شعر حرکاتيني زامانين حاديثه سي ساييردي... محمدرضا راسيپورون "شهریار بو دييشيکليک پروسئسي ايله آدديم با آدديم برابر گئتميش، نه عنعنه چيلر کيمي گئريده قالميش، نه ده نوواتورلار کيمي قاباغا دوشموشدور، اونا گؤره ده صنعتکار حياتينين بوتون مرحله لرينده جمعيت طرفيندن دوغماليق و همدردليک حيسّي ايله قارشيلانميشدير،" فيکري شاعيرين ادبي فعاليتينين بو يؤنونو چوخ دوغرو موعيّنلشديرير.

 

میرزا حسن رشدیه و یازدیغی «تمثیلات لقمان» آدلی درسلیگی

 

دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

 

1 – یاشاییشی

 

تقوالی عالیم آخوند ملّا مهدی تبریزی‌نین اوغلو میرزا حسن، هجری 1267 – نجی ایلده فتحعلی‌شاه امری ایله اؤلدورولن صادق‌خان شقاقی‌نین نوه‌سی، ایمانلی و فضیلتلی قادین سارا خانیمدن، تبریزین چرانداب محلّه‌سینده دنیایا گؤز آچدی. آتاسی همین محلّه مسجدی‌نین پیشنمازی ایدی. او اؤز آتاسی، سونرا شهرین باشقا عالیملری یانیندا و مکتبلرینده تحصیل ائتدی. جوان ایکن، اؤزو محلّه‌سینده اوشاقلار اوچون کیچیک بیر مکتب آچدی. بو مکتبده، محلّه‌ده باش وئرن بیر چوخ اخلاق مسأله‌سی ایله علاقه‌دار ایشلره دخالت ائدیردی و رسمی دولت مأمورلاری کیمی، خلاف ایش گؤرنلرین قاباغیندا دایانیردی. اونا گؤره، محلّه اهلی اونو چوخ سئویر و اونا «میرزا» دئییردیلر.

 

2 – مکتب آچماسی

 

میرزا حسن، 1298 – نجی ایلده قارداشی میرزا علی ایله بیرلیکده سوریه و شاماتا سفر ائتدی. همین ایلده بیروت شهرینده فرانسالیلارین آچدیقلاری «کالج»ده درس اوخودو، و یئنی درس شیوه‌لری ایله تانیش اولدو. ایکی ایل سونرا، ایروان شهرینده «رشدیه مسلمان مدرسه‌سی» تأسیس ائتدی و هـ. 1305 – نجی ایلده تبریزه گلیب «خیاوان» محلّه‌سینده همین آد آلتیندا بیر مدرسه قوردو. بو مدرسه، «شیخ‌الإسلام مسجدی» یانیندا ایدی و میرزا حسین واعظ کیمی تبریزین او زامانکی بؤیوک عالیملری اورادا تدریس ائتمگه دعوت اولونموشدو.

 

قارداشی میرزا علی ایسه «مقصودیه» محلّه‌سینده مکتب آچدی و سونرا بو مکتبی «تربیت» خیاوانیندا که «ملا کلبعلی» مسجدینه منتقل ائتدی.

 

3- درس برنامه‌سی.

 

حاج میرزا حسن، اؤز مدرسه‌سینی «رشدیه» آدلاندیردیغی ایچون، همین آد ایله تانیندی. او، رشدیه مدرسه‌سی و قارداشی‌نین مکتبی‌نین درس برنامه‌لرینی تبریز روحانیلری‌نین امضاسینا چاتدیرمیشدی. تبریزده آچدیغی مدرسه، گون به گون توسعه تاپدی و اون ایل دوام ائتدی. بو مدرسه‌نین آلتی ایللیک و یا آلتی دؤنملیک برنامه‌سی بئله ایدی:

 

بیرینجی دؤنم «تجهیزیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «آنادیلی» و «تسهیل‌التعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

 

ایکینجی دؤنم «اعدادیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «وطن دیلی» و «قرآن – جزء عمه» و «گلستان سعدی» کتابلاری تدریس اولونوردو.

 

اوچونجو دؤنم «تهیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «امثال لقمان»، «قرآن – چره‌که»، «اخلاق محسنی» و «کفایةالتعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

 

دؤردونجو دؤنم «ابتدائیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «قرآن»، «انوار سهیلی»، «نهایةالتعلیم» و «تبصرةالصّرف» کتابلاری تدریس اولونوردو. بئشینجی دؤنم «درجه‌ی اول» آدلانیری. بو دؤنمده «قرآن – ختم»، «دروس النحویّه»، «تاریخ وصّاف» و «ارشادالحساب» کتابلاری تدریس اولونوردو.

 

آلتینجی دؤنم «درجه‌ی ثانی» آدلانیری. بو دؤنمده «تاریخ وصّاف» کتابی، «فرانسه» و «بدیع» تدریس اولونوردو.

 

4 – تورکجه درس کتابلاری

 

حاج میرزا حسن رشدیه «آنادیلی» کتابینی هـ. 1305 – نجی ایلده و «وطن دیلی» ایله «امثال لقمان» کتابلارینی1306 – نجی ایلده تألیف ائتدی. بئله‌لیکله اونون مدرسه‌سینده تورکجه، فارسجا، عربجه و فرانسیزجا دیللری تدریس اولونوردو و بو دیللر واسطه‌سه ایله، جوانلار علمین مختلف ساحه‌لرینه ال تاپیردیلر. هـ. 1314 – نجو ایلده تبریز والیسی میرزا علی امین‌الدوله، اونون مدرسه‌سینده یوز نفز محصّلین خرجینی اؤده‌مگی بوینونا آلدی و مدرسه‌نی.

 

5 – معارف آتاسی

 

دولت اورگانینا چئویردی. بیر ایل سونرا، امین‌الدوله تهرانا گئتدیکدن سونرا، اونون مخالیفلری «رشدیه» مدرسه‌سینه حمله ائدیب، اورانی داغیتدیلار. بئله‌لیکله سیاسی اویونلارا دوشن حاج میرزا حسن رشدیه 1315 – نجی ایلده تهرانا گئتدی. اورادا اونا «معارف آتاسی» لقبی وئردیلر و ...

 

6 – اؤلومو

 

سونرالار، 1326 – نجی ایلده کلات قصبه‌سینه تبعید ائدیلدی و 1345 – نجی ایلده قم شهرینده یئرلشدی و همین شهرده مدرسه آچدی و نهایت هـ. قـ. 1363 – نجو ایلده قم شهرینده وفات ائتدی.

 

7– درسلیکلرین داش باسما اصولو ایله چاپی

 

رشدیه مدرسه‌سی‌نین تبریز خلقی طرفیندن گئنیش و حرارتلی استقبال اولماغی‌نین اساسی سببی، بو مدرسه‌ده تورکجه‌میزه اهمیت وئرمک و بو دیله سایغی بسله‌مک ایدی. حاج میرزا حسن رشدیه، یازدیغی «آنادیلی» و «وطن دیلی» کتابلارینی، داش باسماسی اصولی ایله چاپ ائتدیرمکدن قاباق، بیر و یا ایکی ایل مدّتینجه اؤز الی ایله گؤزل نستعلیق خطّی ایله بیر نئچه نسخه‌ده استنساخ ائدیب معلّملر آراسیندا داغیدیردی. ایندی‌ده تبریز‌لی قدیم عائله‌لرین ائولرینده همین نسخه‌لردن نمونه‌لر ساخلانیلیر. سونرالار، همین اوچ کتابی داش باسماسی طریقی ایله چاپ ائتدیره بیلن حاج میرزا حسن رشدیه، اونلاری تهران و قم شهرلرینده آچدیغی مدرسه‌لرده‌ده تدریس ائتدیریردی.

 

8 – امثال لقمان

 

بورادا، بیز، بو کتابلار آراسیندان «امثال لقمان» کتابینی یئنی‌دن نشر ائدیریک. همین کتاب، قاجار دؤورونده دیلیمیزده یازیلان سون درس کتابی کیمی دگلندیریلمکده‌دیر.

 

رشدیه بو کتابده 29 تمثیل (fable) ترجمه ائتمیش و بعضی تمثیللره قیسسا شرح‌ده یازمیشدیر. اوچ تمثیلی ایسه، بیر داها نظمه چکمیشدیر. کتابین دیلی چوخ ساده و و دانیشیق شیوه‌سینه یاخین بیر اسلوب ایله یازیلمیشدیر. کتابین اوّلینه «درسه باشلاما دعاسی» و سونونا «ختم دعاسی»نی‌دا آرتیرمیشدیر. همین دعالارین تورکجه چئویریسینی‌ده وئرمیشدیر.

 

 9 – اثرین نشره حاضرلانماسی

 

اثری نشره حاضیرلاما ایچون، مرحوم رشدیه‌نین تبریز شیوه‌سینه اساسلانان اوزونه خاص املاء و حتی دیل بیلگیسی قایدالارینی ساخلاماغا چالیشدیغیم حالدا، تورکجه‌میزین سس بیلیم تمللرینه رعایت ائتمگی، املاءدا اساس سایدیم. آرتیردیغیم سؤز و یا اکلری ایسه ایکی آیراچ [] ایچینه آلدیم. کیتابین سونونا بعضی سؤزجوکلرین ایضاحی و متنده ایشلنن آتالار سؤزلری‌نین سیاهه‌سینی‌ده آرتیردیم.

 

رشدیه‌نین یازدیغی اوچ تورکجه درسلیک، ایراندا «درسلیک یازما تاریخی» مبحثینده چوخ اهمیت داشیان بیر بحثه چئوریله بیلر. اونون درسلیک‌لرینی سونرالار حاج عبدالرحیم نجارزاده تبریزی (طالبوف)، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر، سید مهدی اعتماد، علی فطرت، محمدعلی صفوت و باشقالاری تعقیب ائتدیلر. تورکجه درسلیک یازما، ایراندا بیر سنّت و عنعنه ایدی و سؤز یوخ که بو درسلیک‌لر، ایرانین بیر چوخ شهرلرینده خصوصیله آذربایجاندا و قافقازدا، حتّی نجف، کربلا، موصل، اردبیل و کرکوک ایالتلرینده تدریس اولونوردو. الله اونون روحون شاد ائله‌سین.

 

10 – لقمان کیمدیر

 

لقمان بن عاد حکمتلی سؤزلر سؤیلمه‌سی ایله مشهور اولدوغوندان، «لقمان حکیم» آدی ایله‌ده معروفدور. بیر روایته گؤره، لقماندان نبوت ایله حکمتدن بیرینی سئچمه‌سی ایسته‌ تینجه، حکمتی ترجیح ائتمیش‌دیر و نبوت داوود (ع) اوچون تعیین اولونموشدور.[1]

 

قرآن کریمین مکّه‌ده نازل اولان 31 – نجی سوره‌سی «لقمان سوره‌سی» آدلانیر.

 

لقمانین عرب جاهلیه شعرینده افسانه لشدیریلمیش شخصیتی سبب اولموشدور کی چوخلو حکمتلی سؤز، تمثیل و کچیک حکایه‌لر اونا نسبت وئریلسین.

 

لقمانین حکمته منسوب اولماسینا قرآن کریمده تأکید واردیر. قَولُه تعالی: وَ لَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ.[2] بعضی روایتلره گؤره او مین ایل عُمر ائله‌میش و 400000 حکمتلی کلمه یادگار قویموشدور. تاریخی قایناقلاردا بئله بیر روایت وارکی:

 

حضرت داوود علیه‌السلامین پیغمبر لیگی‌نین 13 – نجی ایلینده الله تعالی، لقمانا حکمت عطا بویوردو. بیرگون لقمان داووددون یانینا گئدکن، گؤردوکی او دمیر ایله ایشله‌ییر. دمیر اونون الینده موم کیمی ایدی. اونون نه ایش گؤرمّگی‌نی بیلمه‌دی و لاکن حکمته گؤره سؤال ائتمگی واجب بیلمه‌دی و صبر ائله‌دی داوودون ایشی قورتاردی و دوزه‌لتدیگی درهی گئیدی و دئدی:

 

هَذا جَیدٌ لِلْحَرب

 

و لقمان دئدی:

 

«الصّمتُ حُکمٌ و قَلیلٌ فاعِلُه.

 

یعنی: سویغونلوق  حکمتدیر و آز اونا عمل ائدیرلر.»

 

مولوی رومی همین حکایه‌نی بئله نظمه چکمیشدیر:

 

رفت لقمان سوی داوود از صفا،

 

دید کو می‌کرد ز آهن حلقه‌ها.

 

جمله را با همدگر در می‌فکند،

 

ز آهن و پولاد آن شاه بلند.

 

صنعت زرّاد او کم دیده بود،

 

در عجب می‌ماند و وسواسش فزود.

 

کاین چه شاید بود واپرسم از او،

 

که چه می‌سازی ز حلقه تو به تو؟

 

باز با خود گفت صبر اولی‌تر است،

 

صبر با مقصود زوتر رهبر است.

 

چون نپرسی زودتر کشفت شود،

 

مرغ صبر از جمله پرّان‌تر شود.

 

ور بپرسی دیرتر حاصل شود،

 

سهل از بی‌صبریت مشکل شود.

 

چون که لقمان تن بزد اندر زمان،

 

شد تمام از صنعت داوود آن.

 

پس زره سازید و درپوشید او،

 

پیش لقمان حکیم صبرخو.

 

گفت این نیکو لباس است ای فتی!

 

بر مصاف و جنگ دفع زخم را.

 

گفت لقمان صبر هم نیکو دمی است،

 

کو پناه و دافع هر جا همی است.

 

صبر را با حق قرین کرد ای فلان!

 

آخر وَالْعَصر را آگه بخوان!

 

صد هزاران کیمیا حق آفرید.

 

کیمیایی همچو صبر آدم ندید.

 

لقمان حکیمین اوغلونا وصیّت‌لری، اؤیودلری، حکمتلی سؤزلری، اونونلا علاقه‌دار نقل اولونان افسانه‌لره وس. عرب، تورک و فارس ادبیاتیندا، تصوّف و اخلاق کتابلاریندا راست گلمک اولار. صر اوچ ادبیاتین نصیحت‌نامه ادبی نوعلاریندا مستقل کتابلار موضوعو اولموشدور. حتی بیضلرینه پندنامه‌ی لقمان  آدی‌دا وئریلمیشدیر صد پند لقمان آدلی اثرلرده سووندور. فارسجا پندنامه‌ی لقمان حکیم جهت فرزند و تورکجه پندنامه‌ی لقمان حکیم عنوانلی منظوم اثرلرده واردیر. لقمان، تورک ادبیاتی و فولکلوروندا حکیم، حاذق، طبیب کیمی لقبلر ایله تانینیر. شفای لقمان، دوای لقمان، ید لقمان، یارا ساران لقمان و بو کیمی تعبیرلرده ادبیاتیمیزدا گؤرونمکده‌دیر.

 

بعضی روایتلرده لقمان، نبی صفتی ایله‌ده توصیف ائدیلمیشدیر مثال اوچون آشاغیداکی بئیتده:

 

آواز بلند ایله دئمیش حضرت لقمان،

 

حکمتله تغنّی مرض عشقه دوادیر.

 

 

 

لقمان بیر طبیب کیمی آنیلماقدادیر،

 

بونا چوخلو مثاللار تاپماق اولار:

 

 

 

بولمش کیمی‌وار ایسه هر قاندا، خدایا!

 

بیمار غم عشق، اونا لقمان باغیشلا!

 

*

 

حکمت اولور سؤزلری خسته‌دل اولانلارا،

 

علّت و امراضینا مانعی لقمان اولور.

 

*

 

بو دردلی کؤنلومون لقمانی سنسن.

 

*

 

دردیمین لقمانی، گل یاواش، یاواش!

 

*

 

لقمانلار یارایا سارار درمانی،

 

ولاکن ساغالدار کرملر کانی.

 

*

 

لقمان چاره بیلمز دیل یاره سینه.

 

 

 

جهان طاسیندا معجون حیاتا سعی ائدیب لقمان،

 

چوروتدو مایه‌ی عؤمرون مماتا بولمادی درمان.

 

 

 

مرض عشق دواسین لب جاناندان سور،

 

یئری ای خسته کؤنول حکمتی لقماندان سور.

 

 

 

معرفت قدرینی عرفان آنلار،

 

حکمت نطمیمی لقمان آنلار.

 

 

 

بیردم جهالتا قالار، هئچ نسنه‌یی بیلمز اولار،

 

بیردم دالار حکمتلره، جالینوس و لقمان اولار.

 

فارس و تورک ادبیاتلاریندا بیر چوخلو پندنامه‌ی لقمان حکیم منظومه‌لری‌ده واردیرکی اونون اوغلو خطاب اولان اؤیودلری و نصیحت‌لرینی احتوا ائدیر.

 

1 – 10 – لقمان و ازوپ

 

لقمان چوخ جهتلی و افسانه‌دی بیر شخصیّت اولموشدور. اونا گؤره‌ده اونون شخصیّتی اسکی یوناندا یاشایان ازوپ ایله قاریشدیریلمیشدیر.

 

بیلیریک کی لقمان بیر حبشی قارادری قول ایمیش.

 

یونانلی ازوپ Aesop، دا بير قول ايدی. او، فروگیالی ساییلیردی و «یادمون» یانیندا ایشله‌ییردی.

 

ازوپ، قولدار یادمونون امری ایله آزاد اولدوقدن سونرا، سفر چیخمیش و چوخ یئرلری گزیب – دولانمیشدیر. او، اوشاقلاری تعلیم وئرمه اوچون کیچیک – کیچیک حکایه‌لر یازمیشدیر.اونون حکایه‌لری‌نین جاذبه‌لی و معنالی اولدوغو اوچون سقراط اونلاری نظمه چکیب شعرلرده یازمیشدیر. ازوپ میلاددان آلتی یوز ایل اؤنجه یاشاییردی.

 

اورتا چاغلار بویونجا، لقمان جوره – جوره، قصه‌لرین قهرمانی اولموشدور و عربلر آراسیندا ازوپ حالینا گلمیشدیر. اسلامی قایناقلاردا، او قالین دوداقلی، گئنیش آیاقلی حبشی بیر قول کیمی توصیف ائدبلیر. همین توصیف‌ده ازوپو یادا سالیر.

 

اربابی‌نین امری ایله بیر قویون کسیب اؤنجه ان یاخشی و سونرا ان پیس یئرینی گتیرمه‌سی مثلی، باشقا قوللارین اربابلاری‌نین انجیریندن یئمه‌لری و لقمانی متمم، ائتمه‌لری ناغیلی کیمی مثللر، ازوپون تمثیللرینده موجوددور.

 

 

 

بو کیمی تمثیللره، جاهلیه دؤورو عرب ادبیاتیندا راست گلمک اولمور بوشلار اورتا چاغلاردا ازوپ حکایه‌لریندن آلینمیش و لقمانا منسوب ائدیلمیشدیر. اورتا چاغ آوروپاسیندا لقمانا منسوب اولان امثال ایکی مجموعه‌ده نشر ائدیلمیش‌دیر.

 

بیرینجی‌سی «امثال لقمان الحکیم و بعض اقوال عرب»دیر. بو کتابی 1615 م. ایلینده توماس ارپینوس Thomas Erpenius طرفيندن لاتینجه‌یه ترجمه ائدیلمیشدیر. بیر باشقاسی «امثال لقمان‌الحکیم» آدلانیر. بو اثری‌ده جورج ویلهم فری‌تک Georg Wilhelm Freytag 1823 م. ايلينده بن Bonn شهرینده یئنه‌ده لاتین دیلینه چئویرمیشدیر.

 

بو درس کتابیندا وئریلن بوتون حکمتلی سؤزلرو تمثیل‌لر، لقمانا عائد ائدیلمیشدیر. رشدیه کتابا یازدیغی مقدمه‌ده دئییرکی کتابی، عربجه‌دن ترجمه ائتمیشدیر و آرتیریر:

 

«... بیر چوخ شرق و غرب دیللرینه نقل و ترجمه قیلینیب، بؤیوک – کیچیک مکتبلرده، او جمله‌دن آوردپادا «السنه‌ی شرقیه» مکتبلرینده، شاگردلره آندان درس دئییرلر.»

 

سونرا، مقدمه‌ده «امثال لقمان» کتابینا دنیادا اولان رغبتدن دانیشیر و یازیر:

 

«بو امثالین اخلافیه فواید معنویه‌لریندن بیر چوخ یگانه و بیگانه‌لر مستفید اولماقدادیر. بیز، آندان نه اوچون بهره‌مند اولمایاق؟»

 

میرزا حسن رشدیه‌نین یازدیغی

 

«تمثیلات لقمان» درسلیگیندن بیر نئچه درسین متنی

 

1- بیر آسلان ایله ایکی اؤکوز

 

بیر آسلان، بیر اوتلاقدا، ایکی اؤکوزه راست گلدی و آنلاری دوتوب یئمک اوچون هجوم ائیله‌دی.

 

اؤکوزلر در حال، باش – باشا وئریب بوینوزلاری ایله آسلانا مقابله ائیله دیلر.

 

آسلان بونلارین رفاقتینی گؤروب، مکر و حیله‌دن باشقا بیر چاره بیلمه‌دی. اؤکوزلردن بیرینه یاناشیب دئدی:

 

«یولداشیندان آیریلیب، اونو تک و تنها قویسان، اصلا سنیله رجوعوم اولماز.»

 

یئکه باش اؤکوز، آسلانین وئردیگی وعده‌لره آلدانیب کؤمگیندن آیریلدی، در حال، آسلان فورصتی فوتا وئرمه‌ییب، اول اؤکوزو و سونرا، آنین یولداشینی ییرتیب یئدی.

 

معناسی بودور:

 

آرالاریندا اتفاق و اتّحاد حاصل اولان بیر مملکت اهلی، هر بیر وقت و زمان امن و آماندا قالیرلار باقی.

 

نفاق و شقاق باشلادیقلاری زمان، آنلرین جمله‌سی تلف اولار، ملک و خانمانلاری اؤزگه دوشمن الینه کئچه‌ر.

 

 منظومه‌سی:

 

بیر چمنزار بیر گؤزل اوتلاق،

 

اولموش ایدی ایکی اؤکوزه یاتاق.

 

اوتلاماق ایسته‌سه اوتو واربول،

 

ایچمک ایسترسه سویانیندا، سو، بول.

 

ارسلان اولدو حالدان آگاه،

 

ایسته‌دی اولسون اونلارا همراه.

 

یعنی اوتلاقدا مقام ائتسین،

 

آنلاری اؤلدوروب طعام ائتسین.

 

وئرمه دیلر اؤکوزلر اونا مجال،

 

اتّفاق ائتدیلر، اولوب هم حال.

 

شیر حمله ائدنده شب یا روز،

 

گؤستریردی اولار اونا بوینوز.

 

شیر گؤردو که اولماییر چاره،

 

حیله‌یه اوز چئویردی بیچاره.

 

یانلاییب آنلارین بیرینی، یاواش،

 

دئدی:«بند اولما یولداشا، قارداش!

 

اوتلا صحرائی، گزگیلن تنها،

 

سنه مندن اولور حمایتها!»

 

اثر ائتدی اؤکوزه شیر سؤزو،

 

یاغلی سؤزلره آخدی پیل گؤزو.

 

اولدو بو سؤزله یاردان تنها،

 

ائتمه‌دی مئیل یولداشا، اصلا.

 

شیر چون یاری ائیله‌دی اغیار،

 

تک به تک ائتدی آنلاری مردار.

 

قصّه‌دن حصه:

 

بودور مقصود قصّه‌دن حصّه:

 

متفق قوم چکمدی غصّه

 

2-انسان ایله بیربوت

 

بیر آدام، اؤز ائوینده کی بیر بوتا سحر – آخشام سجده ائیله‌ردی و هر نه قدر مال و مولکو وار ایدی ایسه، تدریج ایله او بوتون یولوندا نذر و صدقه و قربان ائیله‌دی.

 

بیرگون بوت، او آداما اوز چئویریب دئدی:

 

- ای ابله انسان! بو قده‌ر مالی و دولتی منیم یولومدا تلف ائیلمه، زیرا که آخرتده یاخامدان دوتوبان، ملامت ائده‌جک‌سن.

 

معناسی:

 

چوخ سفیه آدملار واردیر که اللرینده اولان سرمایه و دولتلرینی بوش یئره تلف ائیلرلرو آخردا مفلس اولدوقلاری حالدا، «بیزی الله ذلیل و فقیر ائیله‌دی» دئیرلر.

 

3- بیر قارا عرب

 

آغارماق ایسته‌ین بیر قارا عرب، اؤزونو بیر سو ایچینه سالیب یوونوردو، بو حالدا بیر آدام اورایا گلیب دئدی:

 

- ای عرب قارداش! یوونماق ایله آغار میا جاقسان. هئچ اولمازسا، سویو بولاندیرما!

 

معناسی:

 

طبیعتده موجود اولان شیئین تغییر و تبدیلی ممکن اولماز. چالیشان چاریق ییرتار.

 

 4- باغا ایله بیر داوشان

 

بیر واخت داوشان ایله بیر باغا بحث و مرج ائیله دیلر که آنلاردان هانسی بیری[نین] تئز یوگورن اولدوغو معلوم اولسون.

 

بونلار بیر داغی نشانلاییب، بیردن یوگورمگه باشلادیلار، داوشان اؤز خفیف و یونگول اولماغینا مغرور اولوب یولون اورتاسیندا یاتیب یوخویا قالدی. توسباغا اؤزوندن آغیرلیغینی و آغیر – آغیر گئدیشینی ملاحظه ائیله‌ییب روان اولدو.

 

توسباغا گئتمکده و داوشان شیرین یوخو[دا] اولدوغو حالدا، باغا منزلی باشا ووروب نشان ائتدیکلری داغا چاتدی.

 

معناسی:

 

آغیر وجود ایله آهسته – آهسته گئتمک، خفیف بدنله عجله ائیلمه کدن یاخشیدیر.

 

5-مارال

 

مارال ایلن بیری سو ایچمک اوچون بیر بولاق اوستونه گلدی. ایچدیگی سو ایچینده، اؤز صورتینی گؤروب آیاقلاری‌نین غایت اینجه و نازک لیگیندن چوخ غملی اولدو. سونرا بوینوزلاری‌نین بؤیوک اولدوغون گؤروب، سئویندی. بودمده بیر نئچه آوچیلار[ین] اونون اوستونه هجوم ائیله دیگینی گؤروب، فی الحال قاچماغا باشلادی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آوچیلارین آنین آرخاسیندان دوشوب، بیر چوخ مدّت صحرا و بیابانلاری دولاندیلار ایسه‌ده، اله گتیره بیلمه دیلر، ناامید قالدیلار.

 

بو اثناده، مارالین یولو بیر قالین مئشه و آغاجلیغا دوشوب، بوداقلی و شاخه‌لی اولان بؤیوک بوینوزلاری کول – کوسا بند اولوب قالدی و نه قده‌ر چابالانیب ویریشدیسا، گئنه خیلاص اولا بیلمه‌دی.

 

آوچیلار بو حالی گؤروب تئز اوردان یوگوردولر، مارالی گؤروب تلف ائیله دیلر. یازیق مارال، جان وئردیگی حالدا صره‌ده بوینوزلاری ایله آیاقلاری خاطیرینه دئییر ایدی که:

 

«حقارت گؤزیله باخیب غمگین اولدوغوم آیاقلاریم، منی صحرادا دوشمن الیندن قورتاردی و لاکین ممنون و مسرور اولدوغوم بوینوز لاریم هلاکیما سبب اولدو.»

 

معناسی:

 

بیر چوخ شیئلر واردیر که ابتدا انسانین گؤزونه خوش گؤرونور، اما آخردا آندان نتیجه‌لر آلینیر. و بعضی فنا گؤرونن شیئلرده واردیر که انجامِ کاردا نتیجه‌سی چیخار.

 

منظومه‌سی:

 

سوسالاشدی مارال بیر چؤلده،

 

آختاریب تاپدی سویو بیر گؤلده.

 

دومدورو، صاف، آینا تک ایدی سو،

 

عکسینی آلدی، توتدو روی به رو.

 

گؤردو بوینوزلارین بوداق – بوداق،

 

شاد اولوب آتدی بیر نئچه شیللاق.

 

اول زامان بیرده باخدی اول سویا،

 

قیچلارین گؤردو بنزه‌ییر مویا.

 

گؤرجگین آندی ایدی بیر پاواز،

 

قوش کیمی اوچدو، ائیله‌دی پرواز.

 

آوچی‌دا بیر کمینده ایدی نهان،

 

ائیله‌میشدی مارالی صیده نشان.

 

هر قده‌ر ووردو آوچی مهمیز آتا،

 

اولمادی حدی آنین، آنا چاتا.

 

قورخور ایدی، قیلیردی اندیشه،

 

قارشیدا گؤردو گوللو بیر بیشه.

 

بودی ملجا دئدی، بودور ماوا،

 

قاچاراق، گزدی آنه بی‌پروا.

 

گئتمیش ایدی اورادا ایکی قدم،

 

بوینوزون دوتدو بیر آغاج، محکم.

 

هر طرف دؤندو، چکدی آه و فغان،

 

آخدی بوینوزلارین دیبیندن قان.

 

غمله‌نیب، آه ائدیب، چکیب فریاد،

 

یئتیشیب ناگه اوندا بیر صیاد،

 

ائده‌جک جسم و جانینی بر باد.

 

سست اولوب قالدی، آه و وا چالدی،

 

بوینوزون – قیچلارین یادا سالدی.

 

دئدی:

 

«- غمگین ائدن منی قیچلار،

 

درد وئریب حُزنوم آرتیران قیچلار.

 

اولدو صحرادا جسم و جانا قاناد،

 

قویمادی آنلاری اولا بر باد.

 

شاد اولوب فخر قیلدیغیم بوینوز،

 

جانیمی حفظدن چئویردی اوز.

 

یعنی بند ائتدی، چکدی دارا منی،

 

وئردی اعدایِ کجمداره منی!»

 

قصّه‌دن حصّه:

 

رسمدیر بو جهانداکیم احمق،

 

حقّی ناحقّ گؤردو، ناحقی، حق!

 

6- خسته بیر مارال

 

مارالین بیری خسته اولموشدو. دوست و آشنالاری کئف و احوالیندان خبر آلماق اوچون، یاتدیغی محله[یه] گلدیر.

 

بونلار گلیب – گئتدیکلری زمان، او یئرده کی اوت و علفی یئییب تمام ائیله میشدیلر، مارال خسته لیکدن خلاص اولدو، اما اطرافیندا یئیه‌جک هئچ بیر شئی قالمادیغی اوچون، آجلیقدان تلف اولدو.

 

معناسی:

 

دوست، آشنا، قوم و اقرباسی چوخ اولانین درد و غمی چوخ اولار.

 

7-بیر عرب

 

عربین بیری قاریاغارکن، پالتارینی چیخاریب قار ایله بدنین و باشین سورتمگه باشلاییر.

 

عاغیللی آدامین بیری اونون بو حالینی گؤروب، عرب ایله آنین آراسیندا بئله بیر دانیشیق کئچدی:

 

عاغیللی – نه اوچون وجودووا قار سورتورسن؟

 

عرب – بدنیم قارکیمی آغارماغینی ایستیرم.

 

عاغیللی – بیچاره، بیجا یئره زحمت چکیرسن؛ زیرا قار، سنین اوقارا وجودون اصلا آغارتماز. بلکه وجودون قاری‌دا قارا ائده جکدیر! معناسی:

 

بد خاصیتلی آدامی هئچ بیر شی یاخشی ائیله‌مز، بلکه او آدام یاخشیلیغینی‌دا فنا ائیلر.

 



[1] قرآن، 60/ 14.

[2] قرآن، 31 / 12.