عباس میرزا زامانیندا تبریز ادبی قالخینماسی

دکتر حسین  محمد زاده صدیق (دوزگون)

مصاحبه نی آپاران:دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

 

عباس میرزا زامانیندا تبریز ادبی قالخینماسی

سورو:  دیرلی اوستاد سیز عباس میرزا زامانینی تبریزین ادبی دیرچلیشی آدلاندیرمیسینیز. لطفا بو باره‌ده قیسادا اولسا ملاحظه‌لرینیزی بویوراسیز.

جواب: بلی، من عاجز گرمه‌رودی‌نین دیوانینی چاپا حاضرلارکن بئله بیر قناعته وارمیشام. عباس میرزا اؤزو ادب اهلی و عمومیتله او زامانکی «میرزا» لقبی ایله تانینان قاجار شاهزاده‌لری علم و ادب ساحه‌سینده فعالیت گؤستریردیلر. عباس میرزانین ساراییندا بایراملار و مناسبتلرده شاعرلرین چیخیشی اولوردو. اؤزونون و باشقا شاهزاده‌لرین ادبی ییغینجاقلاری وار ایدی. عاجز گرمه‌رودی اونون سارایی‌نین ملک الشعراسی ایدی. آذربایجان تورکجه‌سی بوتون ادبی محفل‌لره حاکم ایدی.

سورو: اوستاد، آیا یئنه سارای دیلی فارسجا ایدی؟

جواب: فارس دیلی هئچ زامان آذربایجاندا رایج اولمامیشدی، دانیشیق و یاشاییش دیلی دییلدیر. سارایلاردادا هئچ بیر زامان فارسجا دانیشیلمازدی. فارسجا یالنیز کلاسیک و مکتب دیلی کیمی، عربجه‌نین یانیندا اوخونورموش و بیزیم عالم شاعر و یازیچیلاریمیز فارسجا و عربجه‌ده اثرلر استحصال ائدیرمیشلر. اساساً هیجری 13 ـ نجو عصر، تبریز محیطی سیاسی و ادبی قالخینما ایله دولو ایدی. تبریز بیر پارچا ادبی جانلانمایا چئوریلمیشدی. خصوصی ایله بازار محیطینده، علمیه حوزه‌‌لرینه یاخین اولماسی اوچون، چوخلو ادیب و شاعیرلر ظهور ائدیردی. باشقا طرفدن ده داش باسماسی چاپ اصولونون تبریزده عمومیلشمه‌سی سبب اولموشدو شاعیرلرین دیوانلاری دالبادال نشر ائدیلسین. تبریزین هر محله و هر کوچه‌سینده بیر ادبی محفل و شعر انجمنی تشکیل تاپیردی، مختلف نشریه‌لر منتشر اولوردو، و هر گون هر یئرده سیاسی ـ ادبی بحثلر گئدیردی.

سورو: بئله‌لیکله تورکجه‌میز اساس ادبی دیل ساییلیردی.  اوندا عباس میرزا زامانی هانسی شاعرلریمیز، دیلیمیزه خدمت ائتمیشلر؟ بو شاعرلرین ایچینده رضا صرافین اؤزل یئری واردیر. اونون حاققیندا نه دییه بیلر بیلیرسیز؟

جواب: البته صراف مشروطه دؤنمینین شاعریدیر. رضا صراف تبریزده دوغولموشدور. اونون بو شهرین هانسی محله‌سینده دوغولماسی دا، بیر سیرا تدقیق موضوعو اولموشدور. تربیت، اونون «ورجی» محله‌سینده و صفوت «مقصودیه» محله‌سینده دوغولماسینی اؤنه سورورلر.

بعضی تدقیقاتچیلار، صرافین آشاغیداکی شعرلرینه استناد ائده‌رک، اونون «ویجویه» ده دوغولماسینی ادعا ائدیرلر. اونلارین دیلیجه دئسک، صراف اؤز دوغوم یئرینه، بیر غزلینده بئله اشاره ائدیر:

دئدیم صرافه:«ـ کیمدیر سئودیگین محبوبه؟» عرض ائتدی:«ـآدی هم اسم احمد، مسکن و مأواسی «ویجو»دور.»

و باشقا بیر یئرده دئییر:

آتاردی یوسفی الدن دوتاردی دامنیوی،

اگر دوشه‌یدی زولیخا گذاری ویجویه.

بو اشاره‌لردن، بئله چیخیر کی صراف تبریزین ویجویه (=ورجی) محله‌سینده یاشایان بیر شخصه باغلی ایمیش. صراف دیوانینی مکرر چاپ ائدن تبریز فردوسی کتابخانه‌سی مدیری آقای سیروس قمری اونون «راستا کوچه» محله‌سینده بیر تاجر عائله‌ده آنادان اولماسینی سؤیلر.

تبریزلی صراف یالنیز ادبی محفیللرده یوخ، بلکه سیاسی میدانلاردادا فعالیت گؤستردی. او، تبریزلیلرین تایسیز مبارزه و ساواشلاری زامانی، مشروطه مجاهیدلرینه هر جوره مادی و معنوی یاردیم ائدیردی و ائوینده قورولان ادبی انجمنی ده سیاسی و اجتماعی توپلانتییا چئویریردی. الیمیزده اولان ایکی بئشلیک (مخمّس) و بیر مستزاد و بیر تازیانه‌سی اونون بیر حقیقی مشروطه‌خواه و آزادلیق سئون شاعیر اولدوغونو ثبوت ائدیر. او، مشروطه‌دن سونرا، مشروطه انقلابینی آزدیرماغا چالیشانلاری طنزی تازیانه‌لر ایله هجو ائدیر و دئییر:

بو نه‌دیر؟ نه عدلدیر، هر لحظه مین بیداد اولور؟

بو نئجه مشروطه‌دیر؟ گئتدیکجه استبداد اولور؟

سورو: صرافین علمی و بیلیگی حاققیندا بیر آز گئنیش دانیشاردینیز

جواب: صرافین شعرلری گؤستریر کی او سنتی ادبیاتین مختلیف قوللاریندان خبردار اولان بیلگین بیر شاعیردیر. خصوصیله اسلام تاریخینده چوخ درین بیلیک صاحبی اولان صراف کَهْف الوَرَی، کَشْف الغِطَا، آیه‌ی بَلّغ، إنّمَا، هَلْ أتیَ و اونلار بئله تعبیر و اصطلاح شعرلرینده ایشله‌دیر و بلکه یوزلر تاریخی حادثه‌لر، فلسفی مفهوملار، انبیاء تاریخی و اسطوره‌وی واقعه‌لره تلمیحلری واردیر. اؤزه‌للیکله قید ائتمک لازیمدیر کی صراف کربلا حادثه‌سیله تام جزئیاتی ایله تانیشدیر و بو ماجرالاری اینجه‌لیکلری ایله توصیف ائدیر.

رضا صراف موسیقی مقاملاری ایله تانیش بیر شاعیردیر. شعرلرینده موسیقی اصطلاحلاری و بعضی مقاملارین آدلاری سیرالانمیشدیر:

مخالف رغمینه، بزم طربده مطرب مجلس،

بیر اؤزگه شور ایلن باشلار نوا، افشای راز ایئلر.

صراف گرچی عارف شاعیر دگیلدیر، آنجاق عرفان وادیسیندن خبرسیزده اولمامیشدیر. یئر ـ یئر عارفانه اصطلاحلار و مضمونلار ایشلتمیشدیر. مثال اوچون عرفان عالمینده هئچ قیل و قالا احتیاج اولماما اصلینی بیر یئرده بئله بیان ائدیر:

کلام عشقده صغرا و کبرا احتیاج اولماز،

اونا برهان همین حوسن رخ دلبر کفایتدیر.

و یا توحیده و ذات حقین کائناتی یاراتما اراده‌سینه بئله اشاره ائدیر:

چون گؤردو الف طالب کثرتدی، بس ائتدی،

زو مختلف اشکال ایله تشکیلِ صور خط.

و یا همین غزلده بیر باشقا بئتده آللاهین لطف و عنایتینی بئله بیر دیل ایله بیان ائدیر:

بو صفحه‌ده اولمازدی نه شیرازه نه ترتیب،

مجموعه‌ی حوسنو اوزه سالمازدی اگر خط.

سورو: تبریز شاعرلری آراسیندان مضطر آدلی شاعرده بو زامان فعالیت گؤستریرمیش، بئله دییلمی؟

جواب: بلی، میر یحیی مضطر تبریزی‌نین «گولزار باهار» آدلی کتابی رضا صرافین کتابی ایله بیر زاماندا، 1325 هـ. ایلینده تبریزده نشر اولموشدور. مضطرین لقبی «ادیب العلما» ایدی. او، بو کتابی، بیر درسلیک کیمی یازمیشدیر و کتابین حاشیه‌لرینده شعرلرینی نشر ائتمیشدیر. مضطرین شعرلری ایله صرافین شعرلری آراسیندا درین بیر اوخشارلیق واردیر:

نه حوسندور کی مَلکده بئله جمال اولماز،

نه طلعتی کی بئله طلعتِ هلال اولماز.

هلال چرخده ائیله‌ر زوال، وجهی نه‌دیر،

کی بو هلالِ وجاهتده هئچ زوال اولماز؟

لقایتینه خطادیر دئسه‌م صنوبر من،

چمنده سروده هرگز بو اعتدال اولماز.

لبین لعابینی بیمار عشقه وئر دادسین،

داوادی، چشمه‌ی کوثر بئله داوا اولماز.

توتوب کنارینی اغیار، نئیله‌ییم؟ صد حئیف،

کی باخماغا اوزونه عاشیقه مجال اولماز.

دوروبدور فوج کیمی دسته ـ دسته عشاقین،

بو پادشاهِ جهاندا بئله جمال اولماز.

علی‌الدّوام سرِ کویون ائتمیشم منزل،

گشاده عارضیمه بیر درِ وصال اولماز.

بو مستی سرزنش‌ِ غیر یاندیریر بالله،

وگرنه آیریلیغین باعثِ ملال اولماز.

یوخومدو سیم و زریم باشینا نثار ائله‌ییم،

بو نقدِ جان کیمی لایق سنه نوال اولماز.

بو نظمِ دلکش، مضطر! اگر باخا شعرا،

دئییلله جومله‌سی:«ـ احسن، بئله مقال اولماز!»

 سورو:  دلسوزدا بو زاماندا  یارادیجیلیقلا مشغول ایمیش. اونون دیوانی گویا ایتگیندیر. بئله دیر اوستاد؟

جواب: محمدامین دلسوز تبریزی، صراف و باشقا شاعیرلر طرفیندن «اوستاد» آدلانیردی. اونون غزللری و نوحه‌لری، صرافین اثرلری کیمی ساده و روان شیوه‌ده یازیلمیشدیر. تبریزده یاشاییب و بورادا تحصیل آلان دلسوزون صراف ایله حشر و نشری وار ایمیش. اونون اجتماعی ـ سیاسی شعرلری ده واردیر.

مایلم روزِ ازلدن بیر حبیبین قاشینا،

وئرمه‌دی فرصت رقیبلر، تا دولانیم باشینا

قاش و گؤز، مژگان و غمزه، زولف و سونبول،

خط و خال،اولا یوز مین جان فدا بو دلبرین نقاشینا.

ال اوزوب مندن، گئدیب اغیار ایلن الفت توتار،

رحم ائتمز بی‌مروّت، عاشیقین گؤز یاشینا.

ای صبا! اول بی‌مروّت یارا مندن عرض قیل،

اولماسین راضی آلا اغیار اونو آغوشینا.

من فقیره عشقی اول شوخِ جوان عئیب ائتمه‌سین،

بیر نئچه گوندن سورا بالله گله‌ر اؤز باشینا.

ایستیری عاشیق اگر عالمده روسوا اولماسین،

تؤکمه‌سین اول مهوش زولفونو چین ـ چین دوشونا.

نئیله‌میشدی بینوا دلسوز اونا بو دهرده،

آخیریندا ظولم الیله زهر قاتدی آشینا.

دیوانی بیر دفعه داش باسما اصولی ایله نشر اولموشدو. حله لیک مکمل دیوانی و اثرلری تنقیدی شکیلده  چاپ اولمامیشدی.

 سورو: تبریز شاعرلری آراسیندان مرحوم راجی ده تبریزین ادبی محیطینه باغلیدیر. اونون حاققیندا نه کیمی بیلگیلر واردیر؟

جواب: حاج رضا صرافین هم‌شهری‌سی حاج میرزا ابوالحسن راجی تبریزی، او، گنج ایکن هـ. 1293 ـ نجو ایلده مکه‌دن قاییدارکن، دریادا غرق اولوب اولموشدور.

راجی، هـ. 13 ـ نجو عصرین شاعیرلری صراف، شکوهی و لعلی کیمی آدلیم شاعیرلریندن ساییلیر. اونون شعرلری، صرافین غزللری کیمی اویناق لهجه‌لی، روان و آخیجی‌دیر.

صراف، راجی‌نین بعضی شعرلریندن استقبال ائتمیش، اونا نظیره یازمیش و یا جواب وئرمیشدیر. میثال اوچون راجی دئییر:

همیشه خانه‌ی امید قالماز راجی! سربسته،

100 سورو 100 جاواب دیل ، ادبییات و کولتور اوزره چالیشما

جاوابلار: پروفسور دکتر حسین محمد زاده صدیق (دوزگون)


سورولار: دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

 


دئمج

آذربایجان (تورک) ادبیاتی اولکه ده چوخ زامانلار چیچکلنمیش   روونقلنمیش و اوز تحفه سینی وئرمیشدیر.باخمایاراق زامان زامان دا آمانسیز قاداغالارلا اوزلشمیشدیر. دیل ، ادبیات وخالق یارادیجلیغی اولوسلاشمانین تملی دیر.ایللردیر میللی کولتور وادبیاتمیز اوغروندا دورمادان آراشدیرمالار آپاران دیرلی عالیم و دوشونوروموز پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون) ایله اورتاق قراره گلدیک اونون بوتون چالیشمالارینا راما 100 سوال 100 جواب آدلی بیر دئمج (مصاحبه)حاضیرلایاق کی سواللار منیم طرفیمدن طرح ائدیلمیش وسورولارین جوابی ایسه استاد طرفیندن بیان اولموش.بو تاریخی لایحه منجه ادبیاتمیزا ایشیق توتاجاق وگنج نسلیمیزه یول گوستره جکدیر.بو دئمج بولوم- بولوم خدافرین ده چاپ ائدیله جکدیر کی ایندی اونون ایلک بولومونو سیزلره تقدیم ائدیریک.                                                                                 

یوز سؤال- یوز جواب

1-کسروی‌نین آذری دیلی تئوریسی‌نین ماهیتی نه‌دیر و اونون اساس مقصدی نه اولموشدور؟

§کسروی«آذری و یا آذربایجانین اسکی دیلی» آدلی کیچیک کتابینی 1317 (1938 م.) ایلینده تهراندا نشر ائتدی و ایران دیلچیلیگینده بیر افراطی و غیرعلمی نظریه‌نین یارانماسینا سبب اولدو. بو نظریه و فرضیه‌نین آدی «کسروی‌نین آذری تئوریسی»دیر و اونون اساسیندا ایندیه قده‌ر یوزدن چوخ کتاب یاییلمیشدیر. بو کتابلارین هامیسی کسروی‌نین همین کیچیک کتابینا دایانیر و بیری- بیری‌نین تکراری ساییلیر.

بو تئوریه گؤره، گویا آذربایجان ملتی تاریخده ایزی- توزو قالمایان موهوم و اویدورما «آذری» دیلینده دانیشیرمیشلار و سونرادان تورک اولموشلار! بو موهوم دیل اوچون ایندیه قده‌ر هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر. کسروی و کسرویچیلر، تاتجا، تالشجا، کوردجه و گیلکجه بعضی شعرلر و جمله‌لری توپلاییب بو اویدورما دیلین قالیقلاری حساب ائدیرلر. مثال اوچون شیخ صفی الدین اردبیلی‌یه عائد اولان 17 بیت گیلکجه شعری و همام تبریزی‌یه منسوب بیر نئجه تاتجا بیتی و هابئله روحی انارجانی آدلی بیر تاتین یازدیغی اوچ صحیفه‌لیک مزه‌لی سؤزلری «آذری »آدلاندیریرلار.

اونلارین ادعالارینا گؤره بو اویدورما دیل بوتون آذربایجان اراضی‌سین چولقامیشدیر ولاکن اونلارجا بئله بیر گئنیش یاییلمیش بیر دیلین، نه قولکلورو و نه ده ادبیات تاریخی، شاعرلری و یازیچیلاری هئچ معلوم دگیلدیر، گرامر قایدالاری‌دا ایندیه قده‌ر کشف اولمامیش و یازیلمایمشدیر.

2- آذربایجان اراضی‌سی  حاققیندا نه سندلر واردیر؟

§  آذربایجان اراضی‌سی باره‌ده کلاسیک قایناقلاردا گئنیش فاکتلار واردیر. وطنیمیزین سرحدلری معلوم اولموشدور. مثال اوچون هجری 472 ایلینده یازیلانحدودالعالم من المشرق الی المغربکتابیندا، مؤلف دئییر:

«آذربایجان ناحیه‌سی‌نین دوغوسو، گیلان، گونئی سمتی عراقو جزیره، باتی طرفی رومو سریر، قوزئی سمتی ایسه سریرو خزراندیر . . . »[1]

بو کتابین تألیفیندن مین ایل سونرا، محمد حسن خان اعتمادالسلطنه اؤزونون مرآت البلدانآدلی جغرافی کتابیندا دئییر:

«آذربایجانین سرحدی، دوغودا بردع، باتی‌دا ارزنجان، قوزئی‌دن دیلم شهرلری، جبل و طارم‌دیر، گئنیش مملکت‌دیر.»[2]

یاقوت حمویایسه معجم البلدانآدلی جغرافی کتابیندا یازیر: «دوغودا بردع‌دن، باتی‌دا ارزنجانا قده‌ر اوزانان بؤلگه آذربایجاندیر و قوزئی‌دن دیلم و گیل و طارم بؤلگه‌لرینه یاپیشیر. گئنیش بؤلگه‌دیر و ان تانینمیش شهری تبریزدیر.»[3]

3-  آذربایجانین عموم  خلق دیلی نه ایمیش؟

§ ان اسکی زمانلاردان بو یانا یالنیز تورک دیلی آذربایجاندا عموم خلق دیلی حساب اولونوردو. بو دیل تورکی آدلانیر. تورک اولمایانلاردا بیزیم دیلیمیزه همین آدی وئرمیشلر. آذری سؤزو ایسه، تورکجه‌میزین آذربایجان تورپاقلاریندا رایج اولماسینی گؤستریر. فارس دیلی اما تاریخ بویونجا هئچ زمان آذربایجاندا دانیشیق و شفاهی دیل اولمامیشدیر. حتی سیز بیر کند بئله فارسجا دانیشان تاپا بیلمزسیز. تورپاقلاریمیزدا عرب دیلی، بیزیم دینی و قرآن دیلیمیز ساییلیر. خلق اوچون فارس دیلی ایسه «باشقا دیل» (Foreign Lnaguage) حساب اولور. ولاکن فارسجا ایندی بیزیم رسمی و دولت دیلیمیزدیر.

4- ایلک تورکجه یازیلان اثرلر آراسیندان هانسی‌لارین سایابیلرسینیز؟

§ تورک ادبیاتیندا، دوغو و باتی تورکلری‌نین «اورتاق چاغی» واردیر. بو چاغ سلجوقلولار دؤنمینه قده‌ر دوام ائتمیشدیر. قوتادغوبیلیغ، عتبة الحقایق، دیوان لغات الترک، مقدمه‌ی جارالله زمخشری، نهج الفرادیسو قرآنترجمه‌لری بو دؤنمه عائددیر. آذربایجانین ایسه اؤزل ادبیات تاریخی مین ایل بوندان اول یازیلان کتاب دده‌ قورقودایله باشلاییر. اونونلا بیر زماندا یاشایان ترکی کیشی و جوجی آدلی شاعرلریمیزده اولموشدور. خواجه احمد یسویده اؤز اثرلرینی همین زماندا یازمیشدیر



[1]«مشرق این ناحیت (= آذربایجانحدود گیلان است و جنوب وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و خزران. و این جای‌هاست، بسیار بانعمت‌ترین ناحیت‌هاست اندر اسلام. و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب‌های روان و میوه‌های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان ...»

[2]اعتماد السلطنه، محمدحسن‌خان. مرآة البلدان، تصحیح: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث.

[3]«... وَ حدّ آذربیجان من برذعَة مشرقاً، إلَی ارزنجان مغرباً، وَ یَتَّصِل حدّها مِن جهة الشُّمال بِبلادِ الدیلم و الجیل و الطارم؛ و هُوَ اقلیمٌ واسِعٌ مِن مشهورِ مدائنِها تبریز وَ هِی الیوم قَصبتها و اکبر مُدُنِها ... و اهلُها صَباحُ الْوُجوه، و حمرها رقاقَ الْبُشرَة وَ لَهُم لغة یقالُ لَها الآذریّة لایَفْهمُها غَیرُهم.»

هـويت قومي فرهنـگي صـمد بهـرنگي

مطالعة صـمد بهرنگي بعنوان يك نويسنده، بدون توجـه به هويت قومي آذربايجاني‌اش كافـي نبوده و محقق را به مقصود نخواهد رسـاند. « زندگي صـمد بهـرنگي نويسنده از هنگامي آغاز شد كه با حلقة روشنفكران آذري پيوند خورد. نخستين نوشته اش بنام تلخون كه بر گرفته از افسـانه هاي محلي آذربايجان بود ، به امضاي « ص قارانقوش » در كتاب هفته به چاپ رسيد» ( محمـد هـادي محمـدي و علي عباسي ، 1381 ، ص 30 ).  همين رونـد دربـارة وي تا آخـر عمر ادامه مـي يابـد. چنانكـه مرحـوم جلال آل احمد در مقالـه اي كه بعد از مـرگ صـمد در ويـژه نـامة مجلة آرش چـاپ شـد وي را بـا عنـوان « ايـن وجـدان بيـدار يـك فرهنـگ تبعيـدي » ( جلال آل احمد ، 1347 ، ص 7 ) معرفي مـي كند.

براي توضيح و تبيين عبـارت » فرهنگ تبعيدي » مدارك و اسناد فراوانـي در تاريخ ايران وجود دارد كه نشـان دهنـدة ارادة رسمـي حاكميت وقت، مبنـي بر حـذف زبـان و فرهنـگ آذربايجان مـي باشد. كه بعنوان مثال با مراجعه به كتاب « گذشته چراغ راه آينده »، منتشر شده توسط جامي ، وكتابهـا ومقالات بسيـار ديگر، اخذ پاسخ اين گونه مسائل به آسانـي ميسر است ، كه ما را سرپرداختـن به آنهـا نيست. لذا به عنوان نمونـه به پاسخ مرحوم احمد شاملو اشاره مـي شود كه در مقابل سوال آقاي مهـدي اخوان لنگرودي مطرح مـي شود.

سوال كـه به دوران مديريت مرحـوم شاملو در مجلـه خوشـه بـر مـي گردد چنين است :

« دوستـان در آن روزگار جبهـه اي داشتنـد كـه نمـي خـواست ديگـران و مخصوصـاً شهرستـاني هـا در مجلات پايتخت سـرپـلي داشته باشند » ( مهـدي اخـوان لنـگرودي ، 1374 ، ص 38 ).

شـاملـو در پاسـخ آقاي اخوان لنگررودي بـا رد ادعاي فوق، اهتمام مبالغه آميزشان را نسبت به دموكراسي، آنهم عـلي رغم خطـرات موجود، مورد تاكيد قرار داده و مـي گويد :

« من حتي، اشـعاري از شاعران آذربايجان را بـه زبان اصـلي چاپ مـي كردم كـه مدام هم زر زر سـاواك از اين بابت بلند بـود » ( مهـدي اخـوان لنـگرودي ، 1374 ، ص 39 ).

صمـد بهـرنگي در چنين جـوي با اهميت دادن بـه هويت قـومـي خـود مطالعة كتب تركـي را علـي رغم مشكلات موجود از دوران كودكـي آغـاز مـي كند. او « از همان اوان زنـدگي علاقة خاصي بـه زبان مادري خود داشت و از كساني كه لغات تركي را بـا لهـجه فارسـي مـي گفتند و يا در صحبت تـركي، براي خـود نمايـي، لغـات فـارسـي وارد مـي كردند نفـرت داشت. او يك بار در سـال آخـر دبيرستـان بـا يكـي از هم شـاگردي هـايش كـه بـه خـاطـر يـك سـال در تهـران بودن تـركـي را شكستـه وبستـه صحبت مـي كـرد و بـا اصـطلاح خـودي نشـان مـي داد سخت دعـوا كرده بـود. بـه طوري كه مدير مدرسه پدر را به مدرسه فرا خـوانده بود »  ( اسـد بهـرنگـي ، 1379 ، ص 95 ).

صـمد هميشـه در مقابل كسـاني كه در انكار و يا كم رنگ جلوه دادن هويت قـومـي و فرهنگي وي مـي كوشند ، عكس العمل نشـان مـي دهد ، « بعد از دوران مصـدق رژيم ]...] براي كشاندن تعداد بيشتـري از مـردم پاي راديو هـا برنامه هايي بـه زبان آذري منظور كرد. ]...] صـمد مـي گفت بد نيست. ولي چشم تنگي را ببين كـه نام برنامة تركي را هم فارسي گذشته اند.1

صـمد يكبـار هم بـه ادارة راديـو رفت كـه بگويد شـما چـرا تـركي را بـا لغـات فارسـي قاطـي مـي كنيد » ( اسـد بهـرنگي ، 1379 ، ص 96 ).     

او با انتخاب آنتـي تـزي متناسب با تـز جبهـة مقابل مبارزة خود را شكل مـي بخشيد. در مقاله اي طنـز آميز با عنوان « آقاي چـوخ بختيار » كـه شخصيتي است پست ، بي خاصيت ، ترسو ، مجيز گو ، حسـود ، نفع پرست و راحت طلب ، كـه « بچـه اش را فارسي ياد داده است. فقط مثل اينكه هر دو ‍‍] زن وشوهر [ معتقدند كـه تـركي حرف زدن مال آدمهاي بيسـواد و امل است » ( صـمد بهـرنگي ، 1357 ، ص 292 ) ، عمق نفرت خـود را از افـرادي اين چنين بـه نمـايش مـي گذارد.

در اكثر نوشته هـاي صـمد بهـرنگي، خصوصاً در مقالات وي شاهد اينكونـه عكس العمل‌ها   هستيم. او گاهي مستقيم و گاهي نيز بطـور غيـر مستقيم با ايدة حذف ، تـحريف و تحقير، از ناحية هر كس كه بـاشد مخالفت مـي كند. چنـانكـه در پـاورقـي يكـي ازمقالات وي مـي خـوانيم : « سـاري قيه يعني صخرة زرد ، در اسنـاد رسـمي ، ده را  سـارقيـه مـي نامند و اين اسنـاد رسمي ها علاقة عجيبي بـه قلب نـام روستـا ها و گاهـي شهـرها دارند. مثلاً در نزديكي تبريز دهـي هست بنـام  آخماقيـه  ( صخـرة لغـزان )  آنوقت بيـا و ببين كـه اسمش را گذاشتـه انـد احمقيه !  ، سئيوان ،  كه در تركي چـادر معني مـي دهد نام سگبان گرفته »( صـمد بهـرنگي ، 1357 ، ص 238 ).

او علـي رغم اين دشمنـي هـا كـه بـا گوشت وپوست و استخوان خـود لـمس مـي كرد لحظه اي ترديد به خـود راه نمـي داد و « يـك تنـه اداي دين بـه زبـان مـادري اش را تعهد مـي كرد »( جـلال آل احمد ، 1347 ، ص 12 ).  و در اين راه اعتقاد دارد كـه بايد كار كرد چرا كه تنهـا شعـاردادن كافـي نيست. بايد چنگ به ريشه هاي تاريخـي خود زد تا بتوان مسير رشد و بالندگي را طـي كرد ه وتعالي يافت. چنانكه در قصـة « يك هـلو وهزار هـلو » مـي خوانيم : « بوته هاي خاكشير چنان با عجلـه و تند تند قد مـي كشيدند كـه من تعجب مـي كردم. اول خيال مـي كردم چند روز ديگر سرشـان از درخت بادام هم بالاتر خـواهد رفت اما وقتـي ملتفت شدم كـه رگ و ريشـة محكمي توي خاك ندارند ، بـه خودم گفتم كه بوته هـاي خاكشيـر بزودي پژمرده خـواهند شد و از بين خـواهند رفت » ( صـمد بهـرنگي ، 1378 ، ص 265 ). پس بايد كار با كيفيت و قابل ارائه انجام داد و در اين مسير ، تكيـه به گذشتـه اولين مرحلـة صعود به آينده است.

لذا براي اولين گام جنگ پاره پاره را كه گزيده اي بود از اشعار تركي شعراي آذربايجان، چـاپ و منتشر كرد و تاوان آن را نيز به ساواك پرداخت.او بـه جمع آوري وچاپ اتل ها و متل هـا ي آذربايجان اقدام كرد. كاري كـه هم بـه لحاظ حجم و هم از حيث هـزينـة لازم معمولاً و ظيفة مراكز تحقيقاتي و پژوهشـي دولتي است. ولـي او بـه اندازة توان و بضاعت خـود حـركت كرد. چرا كـه تصميم خـود را گرفته و راه خـود را انتخـاب كرده بـود.

صـمد در نامـه اي بـه بـرادرش اسـد مـي نويسد : « شـايد جنگـي چـاپ شـود در تهران به پول...  و من و چند هم ولايتـي ديگر. ]...] بس كه نام خوب و بكري است :   سـاوالان. آره همان كه تو كتابهـا به نام كوههـاي سبـلان ( كه در قبال سـاوالان بي مزه هم هست ) خـوانده اي » ( اسد بهـرنگي ، 1376 ، ص 37 ).

تعصب قـومـي صـمد ، تعصبـي كـور كـورانه نيست. او بـا تفوق طلـبي مخالـف است. فريـاد او از برتري جـويـي هـا و در واقع تعصبات كور كـورانة قـوم و فـرهنـگ حاكم است. او نه « پا نيست » ،  كه ضد « پانيزم » است. ازنظـر وي « زبان و يا فرهنـگ هيـچ ملتـي نمي تواند به زبـان و فرهنگ ملت ديگر برتري داشتـه باشد »  ( اسد بهـرنگي ، 1374 ، ص 382 ). فلسفـة وي همان فلسفة ماهـي سيـاه كوچولو است كـه خطاب به كفچه ماهـي هـاي خـودپسند ي كه او را تحقيـر مـي كنند و معتقدنـد اصل ونسب دارنـد و خـوشگلتر ازآنهـا تـو دنيـا پيدا نمـي شـود ، مـي گويد : « من شما را مـي بخشـم چون اين حرفهـا را از روي نـادانـي مـي زنيد. ]...] اگر نادان نبوديد ، مـي دانستيد در دنيا خيلي هاي ديگر هستند كـه ريختشـان براي خودشـان خيلـي خوشـايند است » ( صـمد بهـرنگي ، 1378 ، ص 383 ).

او در اعتقادش بـه هـويت فـرهنـگي خود راسخ و ثابت قدم است. و استدلال خـود را در هر موقعيتي بـه زبان مـي آورد. به طوري كه در نامه اي بـه نسيم خاكسـار مـي نويسد: 

 

« من يازده سـال در دهـات آذربايجان الفباء فارسـي گفته ام . هميشـه فكرمـي كردم كه روزي بالاخره بايد اينهـا هم ادبيات خـاص خـودشـان را داشتـه باشند » ( اسد بهـرنگي ، 1376 ، ص 15 ). صـمد قصـه هـايش را با  هـويت خـود رنگ آميزي مـي كند. اسـامـي ، كلمات و عبارات تركي را در قصه هاي او مـي بينيم. او حتي درمواردي از اشعار فولكلوريك آذربايجان در متن قصـه ها ، هر چند با ترجمه فارسي شـان استفاده مـي كند. بايد اذعان داشت كه قبل از وي شـاهد نمونـه هـايـي از اين دست نبوديم ؛ ‍‍‍‍اما او ابايـي از اينكه ايـرادي بـه وي گرفته شود ندارد. حتـي اصراري بـه رعايت هـر چه دقيق تر سـاختـار زبـان فارسي ندارد. همان طور كه عروسك سخنگومـي گويد : « شـايد خـود او هم خوش ندارد بـه زبانـي قصـه بنويسد كـه بلدش نيست. اما چاره اش چيست ؟ هـان ؟ » ( صـمد بهـرنگي ، 1378 ، ص 83 ).

صـمد بهـرنگـي در موضوع زبـان و ادبيـات و فـرهنـگ آذربايجان ، به گرد آوري ها وتأليف قصـه هـا قانع نمـي شـود. او بـا تأليف مقالاتي نظيـر « ماضـي و مضارع در جـريـان ، در زبان كنونـي آذربايجان » وارد اين عرصـة تخصصي شده ودر مقالات ديگري بـه نقد كتب و مقالات نويسنده هـاي ديگر، در اين موضوع مـي پردازد هم چنين در مقالة « ادبيات و فولكلور آذربايجان » با اشاره اي كوتاه به مقولة هنر و ادبيات توده ، انواع داستانهـا و قصه هـاي فولكلوريك آذربايجان را مورد بررسـي اجمـالـي قرار داده و بـه نمونه هـايـي از آنهـا اشـاره مـي كند. سپس بـا يادي از شعـراي توانمند آذربـايجان بـه نقد مختصربعضـي از آثار آنهـا نظيـر « حيدر بابا » ي شهـريار و « سازيمين سؤزؤ » ، سرودة سهند مـي پردارد. 

او به اشعـار تركي علاقمند است. اما طبيعي است كه نه هـر شعري. چـرا كه صـمد چشم بسته تعصب نمـي ورزد. چنانكـه در پاسخ دفـاع آقاي نصرت اله  فتحـي آتشباك از نظيـره هـاي حيدر باباي شهـريار مـي گويد : « هر مزخرفي را صرفاً به خاطر اينكه بزبان مادري است نمـي توان محترم داشت » ( صـمد بهـرنگي ، 1357 ، ص 185 ). و يا در همين جـوابيه : « اگر به خاطر يكـي دو معني باريك ، يا دو سه تركيب بديع ، هر آش شله قلمكاررا شعـري بخـوانيم آنوقت بايد تمام مزقان نواز هـاي كاباره اي و كافـه هـاي شهـر نو را بـه خـاطر يكي دو نت هماهنگ يا به خـاطـر دو لا چنگ بجايـي كه احتمالاً در آنهـا يـافته خـواهد شد ، شـاهكار موسيقـي بناميم »( صـمد بهـرنگي ، 1357 ، ص 190 ).



1. نامبرنامة ياد شده »ما و شما »بوده است.

صمد بهرنگی‌نین ایلک کیتابی

دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

ناکام دوستوم و قارداشیم صمد بهرنگی‌نین ایلک نشر اولان کتابی‌نین عنوانی «پاره- پاره» ایدی. بو کتاب 1342 ـنجی ایل تبریزده «ابن سینا» نشریاتی طرفیندن یاییلدی.[1] اوندا منیم 18 یاشیم وار ایدی. تبریزین «دانشسرای مقدماتی پسران» مدرسه‌سینی تزه قورتارمیش و معلم اولموشدوم. صمد ایسه 6- 5 ایل ایدی معلم‌لیک ائدیردی. او، همین کالجی 1318 ـنجی ایلده قورتارمیشدی.

کتاب، جیبی قطعده و 209 صحیفه‌ده ترتیب ائدیلمیشدی. 1332 ـنجی ایلدن 1342 ـنجی ایله قده‌ر قانلی- قادالی کودتا رژیمی‌نین حکم سوردوگو اون ایل ایچینده هئچ بیر تورکجه کتابین نشرینه اجازه وئریلمه‌میشدی، اوسته‌لیک 1320- 1332 ایللری آراسیندا نشر اولان بوتون تورکجه کتابلارین یاندیرما امری وئریلمیشدی. تورکجه یازماق و کتاب نشر ائتمک قاداغان ایدی. کیمسه بو ایشه جرأت ائده بیلمیردی. مدرسه‌لرده ایسه احمد کسروی‌نین آذری دیلی تئوریسینی تبلیغ ائدیردیلر و تورک دیلینی «مهاجم دیل» ساییردیلار.

تورکجه گؤرونن هر بیر کتابی اودلاییر، یاندیریر، جیریر و پارالاییردیلار.

بلکه ائله بونا گؤره‌ده صمد کتابی‌نین آدین «پاره- پاره» قویموشدو. کتاب بیرقیسا اؤن سؤز ایله آچیلیردی. اؤن سؤز دؤرد بندده و بئله یازیلمیشدی:

«1- من باشاردیقجا اللشمیشم کی ساحلی- سوللی بیر کتاب آذربایجان دیلینده اولان شعرلردن دوغرولدام. امّا دئیه بیلمرم کی بو ایشی دوز- عمللی یئرینه یئتیرمیشم. اوندان اؤتورکی هله چوخ شاعرلر وارکی ال چاتماماغا گؤره اولارین شعرلریندن بو کتابدا یوخدی.

2- اللشمیشم کی کتاب عقله باتان سوز قاندیران بیر رسم خط‌نن یازیلسین. ایندی هاراجان باشارمیشام، اونودا سیز یاخشی بیلرسیز.

3- قاباقجا فکریمده یوخ ایدی کی بایاتیلاری دا بو کتابدا یازام. امّا سونرا حئیف‌سیلندیم و اؤز- اؤزومه دئدیم هاردان بئله بیر اورگه یاتان دادلی- دوزلو ساده شعر تاپاجاقسان؟ اونا گؤره بایاتیلاری‌دا بوردا یازدیم.

گره‌ک بیلمک کی بونلارین چوخو تبریزده دئییلن بایاتیلاردیر. او بیریسی آذربایجان شه‌هرلرینده ده آیری بیر بایاتیلار واردی کی هله‌لیکده ائلیه بیلمه‌دیم بورادا یازام. بو ایش سونرالاردا اولا بیلر.

4- اگر کتابی اوخویوب بگندیز، وئرین تانیشلاریزدا اوخوسونلار.»[2]

اؤن سؤزدن سونرا، کتابا کئچمیش عصر آذربایجان شاعری «عباس صحت»دن بئش شعر سالینمیشدیر. شعرلرین عنوانلاری بئله‌دیر:

1- قورد و قوزو، 2- تنبل، 3- قوشلار، 4- وطن، 5- شاعر و پریسی.

سئچیلمیش شعرلر، اوشاق ادبیاتینا عائد اولموش و تعلیمی ماهیت داشییر. مثال اوچون «تنبل» شعرینه دقت ائده‌لیم:

چوخ یاتما، دور، آ تنبل،

یاتسان اولار ایش انگل.

گون داغلارا یاییلدی،

هربیر یاتان آییلدی.

یار یولداشین سحرلر،

تئز مکتبه گئدرلر.

سن چاشتادک یاتیرسان،

پال پالتارین آتیرسان.

خیر و شرین قان اوغلوم!

اؤز حالینه یان اوغلوم.

بیر آزجا همت ائیله،

بیر آزجا غیرت ائیله.

هرکیم دیلر شاد اولسون،

گئتسین چالیشقان اولسون.[3]

اصلینده صمد بیر جوره درسلیک کتابی و یا «ادبیات منتخباتی» ترتیب ائتمیشدیر.

عباس صحتین تعلیمی شعرلریندن سونرا، تبریزلی حکیم لعلی‌دن دؤرد شعر گلیر. حکیم لعلی تفلیسده و تبریزده یاشامیش، آذربایجان طنز شعری مجموعه‌سی‌نین اوستاد شاعرلریندن ساییلیر. لعلی‌نین کتابا سالینان شعرلری‌نین عنوانلاری:

1- کندلی، 2- ایسدی الیندن شکایت،‌ 3- درد و بلا، 4- هنگامه.

اونون «کندلی» عنوانلی شعری، ان معروف شعرلردندیر. بیر چوخ شاعرلر، همین شعره جواب یازمیشلار. بعضی شاعرلر، اونو، کندلیلرین آجیناجاقلی معیشت و دوروملارینی گؤسترمه‌ده، لعلی‌نی ستایش ائتمیشلر، بعضیلر ایسه شاعری، کندلیلری آلچالتمادا خطالی سایمیشلار.

همین شعرین بعضی بیتلری بئله‌دیر:

نه گرمادن یئتر اعضاسینه آفت نه سرمادن،

هوا هر قسم گرم و سرد اولا، عریان گزر کتدی.

قویون ساخلار همیشه بیر سوری، عمرینده ات دادماز،

یییر بیر بسدیلیق جیز- بیز، گلنده شهره، هر کتدی.

یاتار یایدا داش اوسته، گون قاباغیندا، چکر خورنا،

اگر مین قیل و قال اولسا، اویانماز بیر نفر کتدی.

یییر سگز فطیر، ائیران ایچر بیر مترد اوستوندن،

پیلو دنیانی دوتسا، تندیر آشین چوخ سؤور کتدی.

یارالار باشینی، قانین یوماز، بیر هفته گر گئچسه،

سالار باشینه چادر شب، ائله عرضه گئدر کتدی.

یئمیش قسمندن عالمده سوغاندان باشقا زاد بیلمز،

آخیر چارشنبه اولسا بیر اوغوج کیشمیش ییر کتدی.[4]

کتابین 23 ـنجو صحیفه‌سیندن باشلایاراق 39 ـنجو صحیفه‌یه قده‌ر، طنز شعریمیزین ان آدلیم شاعری اولان میرزا علی معجز شبستری‌نین آشاغیداکی شعرلری چاپ اولموشدور:

1- عمه، 2- حرامی وار، 3- ای قیز، 4- مسلمان عورتی، 5- قورخماز 6- آج یاتیر، 7- سید، 8- اؤلورم.

معجزدن سئچیلن شعرلر، تمامیله سیاسی مقصدلر ایله سئچیلمیشدیر. ان قیسا شعر «قورخماز» شعریدیر:

گوله عاشیقدی بولبول طعنه‌ی اغیاردان قورخماز،

جفای خاره صبر ائیلر، هزار آزاردان قورخماز.

پیشیکدن قورخماسا، عزلت گزین اولماریوواسیندا،

یییر قند و نبات و هئل، سیچان عطاردان قورخماز.

قاپار بؤرکون باشیندان، ائتمسه اندیشه حاکمدن،

سویار گوندوز گؤزی خلقی، مسلمان تاریدان قورخماز.

اؤزون بیهوده یورما واعظا آز سؤیله دوزخدن،

باخار نامحرمه گؤز آتشین مسماردان قورخماز.

چؤره‌کچی خانه یانیندا دورار آج، بوینی چیگننده،

کؤتکدن قورخار اول بیچاره، نار و ماردان قورخماز،

اریک لذتلیدور شیریندور آلما، دادلیدور کشمیش،

تامارزی اوغری دوققوز مهره‌لی دیواردان قورخماز.

اگر سئیر ائتمسه یولدا مسافرلر سلاحیله،

کسر باشون حرامی، سطوت قهاردان قورخماز.[5]

کتابین 41-جی صحیفه‌سیندن 51-جی صحیفه‌سینه دک علی‌ تبریزی‌نین آشاغیداکی شعرلری گلمیشدیر:

1- ملا نصرالدین و آشپز، 2- یاتانمادیم، 3- شیخ ایله من، 4- کیم آغلاماز، 5- سیزیلتی، 6- قیریلداتمایین.

علی تبریزی‌نین رسمی مدرسه تحصیلی اولماسادا، او دیلیمیزین ادبی فورماسینا یئیه‌لنمیش، روان و آهنگدار شعرلر یازمیشدیر. اونون همده «شاه اسماعیل» عنوانلی اوزون منثور و منظوم رومانی ایکی جلدلیک «تورکی ترانه‌لر» آدلی کتابی و عمرونون سون ایللرینده یازدیغی «دیل و ادبیات» عنوانلی اثری واردیر. اونون شعر دیوانی اجتماعی- سیاسی مضمون داشیییر:

تا صبحه دک دونن گئجه‌نی من یاتانمادیم،

عالم دولاندی باشیمه، غمدن یاتانمادیم.

ایلدن زیاده گلدی منه صبحه‌تک گئجه‌م،

اولدوم جهانی فکر ایله اؤلچن یاتانمادیم.

عمروم کیمی قارالدی گئجه‌م گوندوزوم منیم،

دنیانی ظلمت ایچره گؤررکن، یاتانمادیم.

تک بیردونن دگیلدی کی تا صبحه یاتمادیم،

قلبیم همیشه چالدی معیّن، یاتانمادیم.

دردیم چوخالدی نی کیمی گلدیکجه خلقدن،

فریاد و آه و ناله و شیون، یاتانمادیم.

مظلوملار فغانی، یازیقلار سیزیلتیسی،

قهر ایله اولدی جانیمه دوشمن یاتانمادیم.

بو یئر گؤزومده اولدی تیکانلیق دوشونجه‌گین،

گر ظاهری اولورسادا گلشن یاتانمادیم.

کؤنلوم فغانه گلدی، گؤزوم دولدی قان ایله،

سینه‌م اولوندی غملره مخزن یاتانمادیم.

ای گول! مذمّت ائیلمه تبریزی‌یم، غمه

دوشسن بو دوغرودور گؤررسن یاتانمادیم.[6]

علی تبریزی‌نین یازدیغی 214 صحیفه‌لیک «شاه اسماعیل» رومانی خلاق بیر اثردیر. همین روماندان بیر پارچانی نقل ائدیرم:

«عرب زنگی شیرین شیرین اوخویارکن شاه اسماعیل تعجب ایله اونا باخیردی و هنوز اینانمیردی که بو زرنگلیقدا و گوجلیقدا قیز اولا. چونکی شاه اسماعیل ایندییه کیمی چوخلی قهرمانلار و قلنج اوینادانلار ایله توتوشوب و ووروشموشدی ولی هیچ بیر پهلوانی بو آی پاراسی گؤزل کیمی که اوز آدینی عرب قویوبدور گؤرمه‌میشدی. شاه اسماعیل حله فکر ایچنده ایدی که عرب سؤزون کسیب قوللارین اونون بوینونا دولادی و بیرده بیر اؤپوش سئودیگی شاه اسماعیلین اوزوندن گؤتوردی و شاهزاده که هنوز اونون باره‌سینده فکره دوشموشدی بیردن بیره اؤزونه گلیب خیالیندان اویاندی، سونرا اودا بیر ایستی و قیزقین محبت ایله بیردن بیره ایگیت قوللارین آلا گؤز عرب‌زنگینین بوینونا سالیب، اونون گل یاناقلاریندان اؤپمگه باشلادی. داها بو ایکی سئوگیلی بیر مدت راز و نیاز ائله‌مگه مشغول اولاندان سونرا شاه اسماعیل عربدن سوروشدی که نه اوچون قیز اولدوغی حالدا اؤزونی کیشی صورتینه سالیب عرب‌زنگی یئنه‌ده بیردن بیره قوللارین اونون بوینونا دولایب بئله‌ سؤیله‌دی:

هر گلن کیشیه کیشی دئمزلر،

هر یئتن میوه‌نی دریب یئمزلر.

هر یئتن سئوگییه جان سؤیله‌مزلر،

تکجه بوق دگلی کیشی صفتی.

دولاندیم داغلاری بوتون باغلاری،

مغربی مشرقی، سولی ساقلاری.

گؤردوم چوخ یالانچی مرد اوغوللاری،

تکجه بوق دگلمیش کیشی صفتی.

عهد ائله‌دیم گئدم ایگیت اوغلانا،

گؤردوم حله اونی دوغماییب آنا.

گؤرمه‌دیم بیر کیشی چیخا میدانا،

ضربتیمه اودا وورا ضربتی.[7]

علی تبریزی‌نین شعرلریندن سونرا، صمد 20 صحیفه میرزا علی اکبر صابر (هوپ هوپ) ین شعرلرینه یئر آییرمیشدیر. صابر، مشروطه دؤنمی‌نین ان آدلیم قهرمان شاعری کیمی ظهور ائتمیش، ظلم، جهالت، خرافات و استبداد علیهینه کسگین و تاثیر ائدیجی شعرلر یازمیشدیر. صمد اونون 14 شعرینی اؤز مجموعه‌سینه داخل ائتمیشدیر. صمدین «هوپ هوپ‌»نامه‌دن سئچدیگی شعرلر، تمامیله گنجلرده مبارزه روحو اویالدان شعرلر اولموشدور:

گؤرمه! باش اوسته یومارام گوزلریم.

دینمه! مطیعم کسرم سؤزلریم.

بیر سوز ائشیتمه! قولاغیم باغلارام.

گولمه! پکی، شام، سحرآغلارام.

قانما! باجارمام! منی معذور دوت،

بئیله‌جه تکلیف محالی اونوت!

قابل امکانمی اولور قانماماق؟

مجمر نار ایچره اولوب یانماماق؟

ائیله خموش آتش سوزانیوی،

قیل منی آسوده، هم اؤز جانیوی.[8]

صابردن سونرا صمد وورغون‌دان 4  شعر، میرمهدی اعتماددان 4 شعر و سونرا فضولی‌نین شعرلری گلیر. کتابا فضولی‌دن 8 غزل، بیر مثنوی، 4 رباعی و 12 تک بیت سالینمیشدیر. صمد، فضولی‌دن گتیردیگی بوتون شعرلره تیتر و عنوان‌دا تعیین ائتمیشدیر. فضولی‌نین شعرلرینی دقت ایله اوخوموش، دوغرو دوزگون املاء‌ایله گتیرمیشدیر. غزللرین بیرینه، کتابی‌نین آدینا اویغون «پاره- پاره دل» عنوانینی وئرمیشدیر:

جانیمین جوهری اول لعل شکرباره فدا،

عمرومون حاصیلی اول شیوه‌ی رفتاره فدا.

درد چکمیش سریم اول خال سیه قوربانی،

تاب گؤرمیش تنیم اول طرّه‌ی طرّاره فدا.

گؤزلریمدن تؤکولن قطره‌ی اشکیم گهری،

لبلریندن ساچیلن لؤلؤی شهواره فدا.

چاک سینه‌مده اولان قانلی جگر پاره‌لری،

مست چشمینده اولان غمزه‌ی خونخواره فدا.

پاره- پاره دل مجروح پریشانیمدان،

سر کویوندا گزن هر ایته بیر پاره فدا.

جان و دل قیدینی چکمکدن اؤزوم قورتاردیم:

جانی جانانه‌یه ائتدیم، دلی دلداره فدا.

ای فضولی نولی گر ساخلار ایسم جانی عزیز؟

وقت اولی کی اولی بیر شوخ ستمکاره فدا.[9]

صمدین فضولی‌دن سئچدیگی تک بیتلر گؤستریرکی او، فضولی دیوانی ایله چوخ محشور ایدی و اونون دوشونجه استقامتینی یاخشی تانییردی، کتابا سالدیغی آشاغیداکی رباعی ایسه، او زامان اوچون چوخ معنالی ایدی:

پروانه‌یه ظلم بی‌حساب ائیلر شمع،

ظلم اودونا باغرینی کباب ائیلر شمع.

گویا کی بیلیر شمع سرانجامی نه‌دیر،

بیهوده دگیل‌کی اضطراب ائیلر شمع.[10]

فضولی‌نین شعرلریندن سونرا، رسول رضادان 4 شعر، شهریارین «حیدربابایا سلام» منظومه‌سیندن بیرنئچه بند، علی آقا واحددن 17 غزل، محمد راحیم‌دن 3 شعر، علی فطرت‌دن 3 شعر، ابراهیم ذاکر، بالاش آذراوغلو، مذنب، ملامحمد تقی گلزار، مروارید دلبازی و محمد بی‌ریادان، هر بیریندن بیر شعر کتابیندا گتیرمیشدی.

کتابین سونونا 1333 ـنجو قمری ایلینده چاپ اولان «مزه‌لی» نشریه‌سیندن بیر نئچه شعر سئچمیش گتیر سالمیشدی.آشاغیداکی شعر همین نشریه‌دن گؤتورولموشدور:

آخشام نمازینی تله‌سیک قیل، یوبانما، یات!

سول بؤیرون اوستونه اوزانیب، قوردالانما، یات!

اویقی غذای روح، قوای وجود دور،

هرکس ضررلیدور دئسه، اصلاً اینانما، یات!

دورسون، خدا نکرده، گون اورتا طعامینه،

بوزباشینی یئین کیمی، آرتیق دایانما، یات!

چوخدور مشقتی گؤزی آچیقلیغین اینان،

آچسان گؤزینی، غم گؤره‌چکسن، اویانما، یات!

صنعت، تجارت، علم، هنر، یورد، یئر، حیات،

اولسون اجانبین هامی، سن فایدالانما، یات![11]

بو شعردن سونرا، کوراوغلو دستانلاریندان 3 قوشما گلیر و صحیفه 172 دن 194 نجو صحیفه‌یه قدر صمدین تبریزدن توپلادیغی 100 بایاتی کتابا سالینمیشدیر. بایاتی بؤلومونه یازدیغی اؤن سؤز بئله‌دیر:

«بوردا یازیلان بایاتی‌لار آذربایجاندا اولان چوخلی بایاتی‌لاردان بیر نمونه‌دیلر. بایاتی‌لارین ایچیندن خلقین آرزیلارین حسرتلرین، درین-  درین دردلرین، شادلیقلارین، و نئجه دوشونماقلارین و فکر ائله‌دیقلارین آنلاماق اولار. اودی کی گرکمز بولارا آلچاق نظرینن باخیب، گئچاق. بو ساده و بعضی وقت بیر- بیرینه مربوط اولمایان بایاتی‌لار خلقین دوغری آرزیلارینی و ایسته‌دیقلارینی گؤرسدیرلر. ائله کی مملکتیمیزین فارسی‌ دانیشان شهرلرینده و کندلرینده ده ائله بیر شعرلر وارکی بئله زادلار نشان وئریرلر.

سیز اوخویانلاردان خواهشیم بودور کی باشاردیقجا اؤز شهریزین بایاتیلاریندان منیم اوچون گؤندره‌سیز تا کتابین گلن چاپیندا اؤز آدیزا چاپ اولونالار.»[12]

کتابین سونوندا 8 صحیفه‌لیک لغت- معنی و سونرا فهرست یئرلشمیشدیر.

پاره- پاره کتابی گؤستریرکی صمد بهرنگی گنج یاشلاریندا شعورلو اولاراق آذربایجان تورک ادبیاتی نمونه‌لری ایله دریندن ماراقلانمیش، ادبی اثرلری تاپیب اوخوموشدور. هئچ بیر شعری تصادفی سئچمه‌میشدیر،‌ دقت و حوصله ایله، حتی تلخیص ائتمیشدیر. مثال اوچون صمد وورغونون «اوره‌ک» عنوانلی منظومه‌سیندن سئچدیگی بیتلری گتیرمه‌دن اؤنجه یازیر:

«اوره‌ک منظومه‌سی بؤیوک، بیر اوره‌گه یاتان منظومه‌دور. بو منظومه بیر دانیشیقدی شاعر و اوره‌ک آراسیندا، بوردا بیر نئچه بند شاعرین اوره‌گه وئرن جوابیندان اوخویاجاقسوز.»[13]

صمد بهرنگی، بو کتابدان سونرا، «قوشماجالار و تاپماجالار» کتابینی نشر ائتدی.[14]

بو کتاب اونون نشر ائتدیگی ایلک فولکلوریک اثریدیر. اثره‌ تبریزدن توپلانمیش فولکلور اورنکلری سالینمیشدیر.

بو کتابدان سونرا اونون «افسانه‌های آذربایجان» عنوانلی کتابی نشر اولدو.[15] هر ایکی کتابی ان یاخین دوستو شهید بهروز دهقانی یاردیمی ایله حاضرلامیشدی. همین کتاب و «تلخون» عنوانلی اثری، یئنه‌ده خلق آراسیندان توپلادیغی شفاهی ادبیات نمونه‌لری ایدیلر. اونلاری چاپ ائتدیرمه قصدی ایله فارسجایا ترجمه ائتمیش و مرحوم غلامحسین ساعدی‌نین یاردیمی ایله تهراندا نشر ائتدیره بیلدی.

صمد بهرنگی اوجا همت صاحبی بیر درین دوشونجه‌لی سیاسی فعال، ادیب، مترجم و متفکر ایدی. اودور کی هر حرکت و داورانیشیندا سیاسی و اجتماعی مسأله‌لره توجه و دقت یئتیریر، اؤز جمعیتی‌نین گوزو کیمی، حقیقتلره گؤز یوما بیلمیر، ساکت اولمور، فریاد ائدیر،‌ اعتراض ائدیر، عدالت‌سیزلیک، ظلم، بیلیک‌سیزلیک و زوراکیلیق قارشیسیندا دورودو، اؤزونده مظلوملار و زحمتکشلر اوچون تعهد صاحبی اولماغی حس ائدیردی. اونا گؤره‌ده ادبیاتیمیزدان سئچدیگی و نشر ائتدیگی نمونه‌لرده ده اؤزونون همین تعهد و مسئولیتی‌نی اونودماییر، بورادادا ایشینی هدفلی و مقصده اویغون اولاراق یئرینه یئتیریردی.

آذربایجاندا ملی شعورون اویانیشی و انقلابی حرکتلرین گئنیشلنمه‌سینده خصوصیله صمد بهرنگی‌نین ایشلری تاثیر بوراخمیشدی. اونون آجی اؤلومو خلق یارادیجیلیغی و فولکلوروموزا دا درین ایزلر سالمیشدی. عاشیقلار صمد حاققیندا دستانلار قوشموش و بایاتیلار سؤیله‌میشلر. آشاغیداکی نمونه‌لر همین فولکلوریک بایاتیلار آراسیندان سئچیلمیش نشر اولونموشدور.[16]

 گئجه‌نین ایلک بانی‌دیر،

سحرین صبح دانی‌دیر.

ایچمیرم آراز سوین،

صمدین آل قانی‌دیر.

 

کسرلی سؤز قمه‌دی،

اوره‌ک دولو غمه‌دی.

آراز آغلار قالاسان،

نئجه بوغدون صمدی؟

 

آرازا سد ووردولار،

صمدی بوغدور دولار.

کسدیلر مرد اثرین،

گوللری سولدوردولار.

یئنی نسلیمیز ملی ادبیات و آنا دیلیمیزه گؤستردیگی رغبت ده، دیل و ادبیاتیمیزی برپا ائتمه‌ده گؤستردیکلری فداکارلیقلاردا صمد بهرنگی‌یه بورجلو و مدیوندور. الله اونا غنی- غنی رحمت ائله‌سین.

ح. م. صدیق15 تیرماه 1395 - تهران



[1] بهرنگی، صمد. پاره پاره، تبریز،‌ انتشارات ابن سینا، 1342.

[2] همان، ص 16.

[3] همان، ص 12.

[4] همان، ص 18.

[5] همان، ص 33.

[6] همان، ص 42- 43.

[7] تبریزی، علی. شاه اسماعیل. آتروپات کتاب ائوی، تهران، 1339، ص 65- 66.

[8] پاره پاره، ص 71- 72.

[9] همان، ص 98.

[11] همان، ص 168.

[12] همان، ص 172- 173.

[13] همان، ص 79.

مقدمه ای بر کتاب «راههای احیا و غنی سازی زبان ترکی» (توکنکلر) فرهاد آغازاده

در اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 میلادی جنبش های بیداری ملی در ملت ترک پدیدار گشته که تا آن زمان دیده نشده بود. و این بیداری ملی بعداً نمونه و پایه درک ملی ترکان را شکل دادند.

وحدت سیاسی خود را از دست داده و از تکنولوژی معاصر دنیا نیز بی بهره مانده است. اما روشنفکران این ملت بزرگ به اندیشه احیاء شعور ملی و زنده کردن روح آن پرداختند. آنها براین باور بودند که با تأسیس مدارس و توسعه آن میتوان مردم را روشنگری کرد. با نشر مطبوعات و تبلیغ ایدئولوژی ملی و تأسیس جمعیت های ادبی و پرداختن به موضوعات و مشکلات لازم می توان شعور ملی و درک تاریخی آنان را به خودشان برگرداند.

میتوان اعتراف کرد که هیچ دولتی از ترکان پابرجا نمانده بود که از حقوق شهروندی و ملی آنها دفاع کند. زیرا ایران، روسیه و عثمانی هیچکدام دولت ترک نبودند. بنابراین روشنفکرانی که از درون ملت برخاسته بودند با مسائل ملی و معنوی حتی فرهنگی ملت خود به سختی مشغول بودند. آنان در موطن اصلی خود نبودند. بیشترشان در خارج و در کشورهای شرق و غرب به اخذ علم و تحصیل مشغول بودند. و تحصیلاتشان را در آن کشورها به اتمام رسانده بودند. اما در درون همه این روشنفکران ترک یک دغدغه بود. آنهم دغدغه وطن پرستی و احیاء روح ملی... این نیز قابل درک است و کاملاً طبیعی بنظر می رسد. تشکل واحد روشنفکران ترک از اواخر قرن 19 و اوایل قرن بیستم شروع به شکل گیری کرده بود نه تنها در یک بخش بلکه در بخش های مختلف به انحام مسئولیت می پرداختند. آنان هم محقق، هم معلم (پداقوق) هم ژورنالیست، همچنین خادمین اجتماعی و شخصیت های ادبی و اجتماعی بودند.

در آذربایجان در سالهای اول تأسیس حاکمیت شوروی این نسل روشنفکر توانست فعالیت های خود را ادامه دهد. زیرا دولت تازه تأسیس شوروی در فکر جلب توجه مردم به خود به واسطه این روشنفکران بود تا بتواند رأی اجتماعی را بنفع خود تنظیم کند. دوم اینکه با این متفکران ملی گرا باید مدارا میشد، سوم اینکه نفوذ شوروی را در دنیا باید تضمین و تأمین می کرد تا جهانشمولی آن را مورد تائید همگان قرار دهد.

بطور کلی در سالهای 20 قرن بیستم میلادی روشنفکرانی مورد تعقیب قرار می گرفتند که دشمن اصلی سیستم شوروی بودند. آنان که موضع لیبرال داشتند و به آگاهی های سیاسی دامن می زدند. اما کسانی که از اینگونه مسائل به دور بودند و صرف در جهت باروری فرهنگی و علمی کشور فعالیت می کردند توانستند تا سالهای 30 قرن بیستم به فعالیت خودشان ادامه دهند. اکنون که سیستم شوروی کادرهای لازمه را برای خود تربیت کرده بود از اوایل سالهای 30 به تعقیب و دستگیری متفکران و اندیشمندان پرداخت. این تعقیب و دستگیری تنها با نابودی فیزیکی روشنفکران همراه نبود بلکه سعی بر این بود که آفریده های علمی و ادبی آ نان که در نتیجه سالهای زیادی بوجود آمده بود را نیز نابود کنند. دستاوردهای ملی و معنوی آنان را به یغما بردند. بنابراین ایدئولوژی ملی آنها را مورد هدف قرار دادند و توانستند در یک کلام کلی به تفکر ترکی اندیشی آنان ضربه زده و آن را قدغن کنند. سیستم سوسیالیستی شوروی ضربه سختی را به درک ملی و خودباوری ترکی وارد کرد... .

فرهاد آغازاده (شرقلی) که از نمایندگان سرشناس و شناخته شده حریان ترکی اندیشی بود که در سال 1931 دار فانی را وداع گفت. دولت موجود با تمام

ایشان در سال 1880 میلادی در شهر شوشا در قره باغ آذربایجان چشم به جهان گشود و در سال 1900 مدرسه (گوری) ماورالقفقاز را به اتمام رسانیده است. در شهرهای باکو، شوئشا، گنجه و خاچماز به شغل معلمی پرداخته است. در طول این دوره همیشه در جهت توسعه و شکوفایی زبان و ادب ترکی اهتمام ورزیده است. ایشان که در زمینه زبان مادری خود (ترکی) کتابهای درسی نیز تألیف نموده و برنامه هایی جهت آموزش زبان ارائه کرده به شغل روزنامه نگاری نیز مشغول بوده است. او در سالهای 20 قرن بیستم در بسیاری از مطبوعات ادواری کار کرده و قلم فرسایی نموده است.

ایشان قبل از هرچیزی یک معلم زبان بود. آنهم زبان مادری ایشان در موضوعات اساسی زبان از جمله الفبا، نحوه نگارش و تحریر آن، قدرت کلمه سازی زبان و همچنین اصطلاح سازی در آن بسیار تحقیقات نمودند. کتابهای درسی و همچنین جزوات درسی را نیز تألیف کرده و به جمع آوری لغات پرداخته است. در این زمینه مقالاتی هم به چاپ رسانده است.

« چرا الفبای عربی برای زبان ترکی نارساست» باکو سال 1922 و همچنین لایحه هایی برای بهتر نوشتن و ترتیب الفبا در کل شوروی سابق ارائه نمودند. ایشان در جهت نوآوری الفبای خواستار دگرگونی ژرف در الفبای ترکی بود و الفبای لاتین را قبول می کرد. بخاطر خدمات ارزنده ایشان در این زمینه او را از دنباله روان ادیب بزرگ میرزا فتحعلی آخوندزاده می شود به حساب آورد. باشد که سیستم شوروی درباره نحوه نگارش و تدریس زبانهای ملی چالشهای دیپلماتیک بخرج می داد. اما فرهاد آغازاده در این مورد از دیدگاه ملی به موضوع می اندیشید. در نوشته ها و موضع گیری های خود این مسئله را به جد بیان می کند.

او در اثری بنام « راههای احیاء و غنی سازی زبان ترکی » (توکنلکر) که در سال 1923 به رشته تحریر درآورده، نشان می دهد که چگونه به موضوع زبان و زبان مادری دقت و توجه دارد. او می خواهد زبان مادریش را از وضعیت پیش آمده نجات دهد. آن را احیا کند و به آن جان تازه ببخشد. او معتقد است که کتابش راهنمایی خواهد شد برای زبان شناسان، کارمندان و مدیران خواهد بود. هدف اصلی کتاب هم همین است. که قدرت کلمه سازی و گنجینه لغات زبان ترکی را غنی ببخشد. کلمات ترکی را با افزودن پسوند و پیش وندها از بین نبریم بلکه کلمه را بپرورانیم تا آن کلمه- کلمه دیگری را زایش کند. این راهبردی بود که ایشان در جهت حفظ و نگهداری و توسعه و سرزندگی زبان ترکی بکار می برد. ایشان معتقد بود که در کلمه زایی زبان ترکی در قرون وسطی عملی نشده است. از این نظر است که زبان ترکی دچار تنبلی شده است. بنابراین بسیاری کلمات بیگانه به زبان راه یافته است. این پدیده نیز به نازیبایی زبان منجر شده است و سیر طبیعی آنرا دچار اختلال کرده است.

ایده و اهداف نگارش کتاب راههای احیاء و غنی سازی زبان ترکی در بسیاری از مقالات و نوشته های منتشر شده مولف به چشم می خورد. اما متاسفانه کتاب هرگز چاپ نشده است.

اما انتشار این کتاب بعدها توسط آقای حسن حسن اف به من پیشنهاد شد و این کار با ارزش را که دستنوشته های آن برای من فرستاده شده بود را انجام دادم. گرچه این کتاب از نظر زبان شناسی جز مراحل گذشته زبان تلقی می شود ولی اکنون نیز ایده و مقصد این اثر پابرجاست و قابل تقدیر.