نظامی گنجوی و لیلی و مجنون مثنویلری (سون)

دکتر حسین محمدزاده صدیق

استاد بازنشسته دانشگاه

 

 

بئله‌لیکله مجنون ـون آتاسی اؤلور. مجنون دیلیندن آتاسی‌نین اؤلومو ایله علاقه‌دار نظامی بیر مرثیه گتیریر. لیلی‌ده مجنون ـون آتاسینی اؤز آتاسی بیلیر و ماتم ساخلیر.

نظامی‌نین بو روایتینی، امیرخسرو و جامی گتیرمه‌میشلر. فضولی ده بو روایتده دئییر کی آتا اؤلوموندن قاباق، مجنوندان ایسته‌ییر کی اونون اؤلومونده یاس توتسون:

بودور کرمیندن التماسیم،

کیم توتاسان اؤلدوگومده یاسیم!

هر لحظه ائدیب فغان و زاری،

توپراغیما ائده‌سن گذاری.                           

(ص. 242)

21- 6. مجنونون آناسی‌نین اؤلومو

نظامی دئییر: مجنون ـون عمیسی سلیم عامری، مجنون ـون یانینا گلیر کی اونا یاردیم ائتسین. گؤرور کی او لوت دوشوب توپراقلار اوستونه. اونو گئییندیریر و مجنون ـون آنا‌سینی اونون یانینا گتیریر. آنا:

گفت: ای پسر! این چه ترکتازی است؟

بازی است، چه جای عشقبازی است؟

(ص. 203)

آنا اونو ائوینه آپارماغی دوشونور. مجنون ایسه دئییر:

« کوشیدن ما کجا کند سود؟

کاین راه فتاده بودنی بود.»

(ص. 206)

مجنون آناسی‌نین آیاغین اؤپدو. بیر مدّت سونرا سلیم، مجنون ـون آناسی‌نین اؤلوم خبرینی گتیردی. مجنون آغلایا ـ آغلایا آتا ـ آناسی‌نین مزارلاری اوستونه گئدیب نوحه‌لر اوخویوب، داغلارا ساری یوللاندی.

امیرخسرو و جامی بو روایتی نقل ائتمه‌میشلر.

22- 6. مجنون و سلام بغدادی

نظامی، سلام بغدادی‌دن سؤز ائده‌رکن دئییر کی سلام، اونا یاردیم ائتمک اوچون حرکته گلدی.

مجنون دئدی کی:«عشقین یولو چوخ خطرلی بیر یولدور.»

سلام دئدی: «سنین قبله‌نه نماز قیلماق ایسته‌ییرم.»

مجنون دئدی: « من عشق شاهی‌یام، عشقیم توپراق عشقی دگیلدیر قبله‌سی اولسون.»

امیرخسرو و جامی‌ده بو روایتی گتیرمه‌میشلر.

23- 6. لیلی‌نین اری‌نین اؤلومو

نظامی مثنویسینده ابن سلام خسته‌له‌نیب اؤلور. لیلی گرچی ماتم ساخلاییر ولاکن اصلینده مجنون حقّینده دوشونور:

اشک از پی دوست دانه می‌کرد،

شوی شده را بهانه می‌کرد.

(ص. 236)

مجنون های سالیب اویناییردی و بئله حساب ائدیردی کی اودا بیر گون اؤله‌جکدیر.

امیرخسرو بو روایتی نقل ائتمه‌میشدیر. جامی ایسه لیلی‌نین اری اؤلنده، او بیر آه چکدی و طاقتین الدن وئردی. ولاکن:

زان دوست، غرض نه شوهرش بود،

با خویش خیال دیگرش بود.

(ص. 873)

مجنون ـ دئدیلر کی اجل یئلی آیاغین قاباغینا دوشن تیکانی آپاردی. مجنون آغلاماغا باشلادی. اوندان آغلاماغین سببین سوروشدولار، دئدی:

« وصلدن محروم اولان اؤلدو، من ایسه هجراندا اؤله‌جه‌گم.»

رنجی که به خود نمی‌پسندم،

چون بر دگری رسد، چه خندم؟

شاد از غم کس نزیستن به،

بر محنت خود گریستن به!

(ص. 874)

فضولی، ابن سلامین اؤلومونو بئله تصویر ائدیر:

کیم، پیکری نقش بستر اولدو،

رعنا قدی بستر ایسته‌ر اولدو.

گون ـ گوندن اولوب خراب حالی،

قالمادی ساغالماق احتمالی.

دردینه دوا بولونماز اولدو،

رنجینه شفا بولونماز اولدو.                        

(ص. 267)

فضولی بیر یئرده ابن سلام ایله مجنون ـو مقایسه ائده‌رک دئییر:

اول، نقشِ صحیفه‌ی وفادیر،

بو، طرز جریده‌ی فنادیر.

اول، غرقه‌ی بحرِ ذوقِ جاندیر،

بو، محو تنعّم جهاندیر.

اول، خیر یولونا راهبردیر،

بو، باشلادیغی طریقِ شردیر.                  

(ص. 206)

فضولی، ابن سلامین اؤلومونو، مجنون ـون دیلیجه باشقا جوره دگرلندیریر. مجنون، اونون کامل و واصل آدلاندیریر:

جانانه‌یه جان وئره‌ن یئتیبدیر،

جان وئرمه‌یه‌ن آرادا ایتیبدیر.

اول دوستوم ایدی، دگیلدی دشمن،

هم اول اونا عاشق ایدی، هم من.

اول جانینی وئردی واصل اولدو،

اؤز مرتبه‌سینده کامل اولدو.                 

(ص. 269)

24- 6. مجنونون اؤلومو

ابوالفرج اصفهانی[1] مجنون اؤلدوکدن سونرا، اونون یانیندا بیر چوروموش خرقه تاپدیلار کی اوزه‌رینده بو ایکی بِیت یازیلمیشدیر:

اَلا اَیّها الشّیْخُ الّذی ما بِنا یَرضَی،

شَقیتُ و لاهَنّییتَ مِن عیشک الخَفصا.

شَقیتَ کما اَشْقَیتَنی و تَرکتَنی،

آهیمُ مع الهُلّاکِ لااَطعمُ الغَمضا.

[چئویری:

بیزه سعادتی ایسته‌مه‌دین سن،

سن ده گؤروم بیر گون بدبخت اولگیلن.

سعادت اوزو گؤرمه‌، ای قوجا قاری!

نئجه من دادمادیم دادین نعمتین!]

نظامی بو حادثه‌نی بئله نقل ائدیر کی لیلی خسته‌له‌نرکن آناسینا آند وئردی اونون وصیتینه عمل ائتسین:

از بهر خدا نکوش داری،

در وی نکنی نظر به خواری!

(ص.251)

آناسیندان ایسته‌دی کی مجنون اونون مزاری اوسته گلنده دئسین کی:

در عاشقیِ تو صادقی کرد،

جان در سرکار عاشقی کرد.

می‌باید تا تو در پی آیی،

سرباز بس است تا کی آیی!

(ص. 252)

مجنون ایسه اونون مزاری اوستونه گلنده، «ای دوست!» دئدی و جان وئردی.

امیرخسرو مثنویسینده، لیلی اؤله‌رکن، آناسینا دئییر:«منی، غسل وئردیکدن سونرا، اونون گئییمیندن بیر تیکه منیم کفنیمه تیکگیلن کی مزاردا اونونلا اولام:

رنج دو جراحت اندکی کن،

خون دو شهید را یکی کن!»

(ص. 229)

مجنون اوچون ایسه وصیت ائدیرکی:

منشین که بساط در نوشتم،

تو زود بیا که من گذشتم!

(ص. 229)

امیرخسرو روایتینه گؤره، لیلی اؤله‌رکن، آناسیندان ایسته‌ییر کی مجنون اونون مزاری باشینا گلنده، دئسین:

کاید چو شهان در این عروسی،

لب ساز کند به فرق بوسی.

وانگه به وفا چنانکه داند،

هم‌خوابه شود، اگر تواند!

(ص. 227)

مجنون اونون مزاری باشیندا وصال غزلی اوخویور و اؤزونو مزارین ایچینه آتیر:

باید لحدی به تنگی آراست،

تا هر دو جسد یکی شود راست!

(ص. 231)

قوهوملاری ایسته‌ییرلر کی اونو مزاردان چیخارتسینلار. ولاکن بیلمیرلر کی:

با هم شده بود پوست با پوست،

پرواز نموده دوست با دوست!

(ص. 232)

جامی‌نین روایتینه گؤره اعرابی، مجنون ـو آهولار ایچینده بیر الف کیمی گؤردو. باشقا گون، گؤزلری و بوینو لیلی‌نین گؤزلری و بوینونا بنزه‌ین بیر آهو گؤردو. بیلدی کی مجنون داها یوخدور. یئره باخیب، مجنون ـون بو یازیسینی گؤردو:

کاوخ که ز داغ عشق مردم،

بر بستر عشق جان سپردم!

(ص. 898)

اعرابی مجنون ـون اؤلوم خیرین لیلی‌یه چاتدیراندا، لیلی حالدان گئدیر و اؤزونه گلندن سونرا دئییر کی:

نزدیک وی‌ام نهید بستر،

تا بر کف پای وی نهم سر!

(ص. 898)

و بئله‌لیکله لاله کیمی قانا بله‌شیر و خسته‌له‌نیر و دئییر:

وصلش کاین جای دست از آن بست،

باشد که در آن جهان دهد دست!

آناسینا خطاب دئییر:

از خلعت عصمتم کفن کن،

رنگش ز سرشک لعل من کن.

زان رنگ ببخش روسفیدیم،

کان است علامت شهیدیم.

(ص. 902)

بیرده آناسیندان ایسته‌ییر کی مجنون ـون آیاغی آلتیندا دفن ائدیلسین. آناسی ایسه دئییر:

امروز که اختیار دارم،

مقصود تو را به جای ­آرم!

و نهایت، ایکی عاشق ـ معشوق مزاری زیارتگاها دؤنور:

شد روضه‌ی آن دو کشته‌ی غم،

سرمنزل عاشقان عالم!

(ص. 904)

جامی‌نین مثنویسینده مجنون، لیلی‌دن قاباق، لیلی‌یه بنزه‌ر بیر آهونو قوینونا چکمیش و اؤلموشدور. مجنون و آهونو عامریلر گلیب دفن ائتمیشلر.

فضولی، مجنون ـون لیلی وفاتیندان خبردار اولماسینی بیر بؤلوم اولاراق ایشله‌میشدیر:

کیم، زِیدِ ستم رسیده‌ی زار،

اول واقعه‌دن اولوب خبردار.

فی الحال قیلیب عزیمتِ راه،

مجنون حزینی ائتدی آگاه:

کِه «ـ  ای شیفته‌ی شکسته طالع!

افسوس کی، سعیین اولدو ضایع.

ادبار طلسمین اولدو باطل،

بو مشغله‌دن دخی نه حاصل؟

بازار پوزولدو، ییغ بساطین،

بو سلسله‌دن کس ارتباطین!

لیلی سنه وئردی زندگانی،

سن اول باقی، اول اولدو فانی!

سن صدقه‌سی اولدوغون پریوش،

صدقه سنه اولدو ای بلاکش!

عزمِ رهِ جنّت ائتدی اول حور،

فردوس مقامین ائتدی مأمور.»                 

(ص. 312)

فضولی‌نین دیلیجه دئسک، مجنون دئییر:

یارب! منه جسم و جان گره‌کمز،

جانانیمسیز جهان گره‌کمز!

من بعد ذلیل و خوار قیلما،

سرگشته‌ی روزگار قیلما!                         

(ص. 316)

25- 6. نظامی و فضولی اثرلری‌نین اساس فرقلری

نظامی گنجوی‌نین، لیلی و مجنون مثنویسی 5600 بِیتده، فضولی‌نینکی ایسه 3149 بِیتده‌دیر. نظامی، شرق حکایه‌چیلیک شیوه‌سیندن تبعیت ائده‌رک، مجنون ماجراسی ایچینده، فرعی و کیچیک حکایه‌لر و ماجرالاردان‌دا سؤز ائدیر.

لاکن فضولی، اساس ماجرالاری دوشونور، و فرعی حکایه‌لر یئرینه، اصلی قهرمانلارین دیللریجه، حادثه‌لر ایله علاقه‌دار، غزل و یا رباعی پارچالاری گتیریر. بو شیوه، فضولی‌یه مخصوصدور.

نظامی و فضولی‌نین مثنویلری آراسیندا اساس فرق بودور کی نظامی مجازی و دنیوی عشقی ترنّم ائده‌رکن، فضولی الاهی و علوی بیر عشق آردینجادیر و کسگین بیر دیل ایله بئله بیر عشقی مدافعه ائدیر.

1- فضولی، نظامی قده‌‌ر عربجه حکایه‌‌نین اصلینه دایانماییبدیر و ایسته‌دیگی کیمی شخصیتلری، اؤز ذهنی تصویرلری ایله فورمالاشدیرمیشدیر. مجازی عشقی عارفانه عشقه ساری چکمیشدیر.

2- نظامی سئوینج و شادیانالیق شاعری کیمی دئییر:

اسباب سخن نشاط و ساز است،

این هر دو سخن بهانه‌ ساز است.

فضولی ایسه، شادیانالیق یئرینه بلا ایسته‌ییر:

اولدوقجا بن، گؤتورمه بلادان ارادتیم،

من ایسته‌رم بلانی، چو ایسته‌ر بلا منی!        

(ص. 151)

3- نظامی و هم فضولی هر ایکیسی مجنون ایله آتاسی‌نین گؤروشلرینی تصویر ائتمیشلر. فضولی‌نین اثرینده، مجنون آتاسینا رد جوابی وئره‌رکن، قولوندان قان آخر. آتاسی قانی گؤرونجه قورخویا دوشور، مجنون ایسه اونا دئییر کی ائله همین لحظه لیلی‌نین قولوندان قان الیرلار و اونون قان آخیتماسی، منه ده تأثیر ائتمیشدیر:

اول زخم اثری گؤروندو منده،

بیز بیر روحوز، ایکی بدنده.

بیزده ایکیلیک نشانی یوخدور،

بیر ـ بیری‌نین اؤزگه جانی یوخدور.

سانما کی اول اولدورور، منم من،

بیر جان ایله زنده‌دیر ایکی تن.

خرّم اولورام، او اولسا خرّم،

غم یئتسه اونا، بنه یئتر غم!                        

(ص. 240)

4- نظامی، ابن سلام ماجراسیندا، لیلی‌نی چوخ جسور ترسیم ائتمیشدیر. بئله کی لیلی، ابن سلام قارشیسیندا مجنون ـا بسله‌دیگی عشقی هئچ گیزلتمه‌ییر و اونون اوزونه سیللی‌ده وورور. و لاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، لیلی، داها مظلوم و حیالیدیر. او، ابن سلامین ائوینه گؤنده‌ریلدیکدن سونرا، اونا التماس ائدیر کی اؤزونو ساخلایا بیلسین.

5- نظامی، مجنون ـون دوستو زِید اوچون اهمیت وئرمیشدیر. بئله کی زِید، مجنون ایله ایکی دفعه گؤروشور. ولاکن فضولی‌‌نین منظومه‌سینده، مجنون یالنیز بیر کره زِید ایله گؤروشور.

6- نظامی، مجنون ـو، شیخ عامری‌لر اوغلو ساییر و حکایه‌ده‌کی شخصیّتلرین، زمان و مکان اؤزه‌للیکری واردیر. ولاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، مجنون عرب امیرزاده‌‌سیدیر، نوفل رومی (= تورک)دیر و عامریلر قوشونو ایله ساواشانلاردا رومی‌دیرلر.

7- نظامی، مجنون ـو لیلی ایله گؤروشدورنده، مجنون دیلی ایله خطاب دئییر:

تو یافته‌ی منی در این راه،

من گم شده‌ی، توام در این چاه.

با هست تو به که هست من نیست،

کین دست تو است، دست من نیست.

من خود کی‌ام و مرا چه خوانند؟

جز سایه‌ی تو، مرا چه دانند؟

من نیستم، آن‌چه هست با تو است،

این نقش خیال تو است با تو است!

سونرا مجنونو بئله وصف ائدیر:

چون من توام، این دو پیکری چیست؟

چون هر دو یکی است، داوری چیست؟

گشت از می بی‌خودی چنان مست،

کز پای درآمد و شد از دست.

زد نعره و راه دشت برداشت،

تیغ از سر و سر ز طشت برداشت.

ولاکن فضولی‌نین منظومه‌سینده، مجنون بو گؤروشده لیلی‌نی تانیمیر و دئییر:

چون منده یوخ احتمال ادراک،

سن سؤیله اؤزون کی کیمسن، ای پاک!     

(ص. 287)

بو سؤزدن سونرا، لیلی اؤزونو اونا، تانیتدیریر و اونو وصالا دعوت ائدیر. مجنون ایسه مجازی عشق وصالینا قول قویماییر و دئییر:

خیال ایله تسلّی‌دیر کؤنول مِیل وصال ائتمز،

کؤنولدن باشقا بیر یار اولدوغون عاشق خیال ائتمز.

حقیقی عشق چون مستوجب نقصان دگیل مطلق،

    اؤزون، اهل حقیقت، واله حُسن و جمال ائتمز!

(ص. 294)

8- نظامی‌نین اثرینده لیلی، اؤلنده آناسینا دئییر مجنون مزاری اوسته گلنده اونا دئسین کی سون نفسه کیمی اونو یاد ائدیردی:

چون بر سر خاک من نشیند،

مه جوید و لیک خاک بیند.

گو:«- لیلی از این سرای دلگیر،

آن لحظه که می­برید زنجیر.

از مهر تو تن به خاک می‌داد،

بر یاد تو جان پاک می‌داد.

در عاشقی تو صادقی کرد،

جان در سر کار عاشقی کرد!»

فضولی‌نین منظومه‌سینده ایسه، لیلی مجنون ـا خطاب ائده‌رک، اونودا فانی اولماغا چاغیریر:

سؤیله منِ زارِ مبتلادان،

کی عشقده لاف ائده‌ن وفادان،

خلوتگه اُنسه محرم اولدوم،

آزاده و شاد و خرّم اولدوم.

سن هم گله گؤر تعلّل ائتمه،

من منتظرم، تغافُل ائتمه!

گر صادق ایسن، بو یولدا سن هم،

صبر ائیله‌سن، ائیله ترک عالم!

گل کام دل ایله اولالیم یار،

بیر یئرده کی یوخدور آندا اغیار.

(ص. 308)

9- نظامی، مجنون ـو لیلی‌نین مزارینا گتیره‌رکن، مجنون ـو آغلادیر و اونو یارالانمیش ایلانا بنزه‌دیر:

نالید ز روی دردناکی،

آمد سوی آن عروس خاکی.

غلتید چو مور خسته کرده،

پیچید چو مار زخم خورده.

بیتی دو سه زار زار برخواند،

اشکی دو سه تلخ تلخ بفشاند.

برداشت به سوی آسمان دست،

انگشت گشاد و دیده بربست.

که:«- خالق هر چه آفریده ا‌ست،

سوگند به هر چه برگزیده‌ است!

کز محنت خویش وارهانم،

در حضرت یار خود رسانم.

آزاد کنم ز سخت‌جانی،

و آباد کنم به سخت‌رانی.»

نظامی، اؤز مثنویسینده، اصلینه دورسان، باشقا شاعرلره یول آچمیشدیر و صوفیانه بحثلری، بو حکایه‌یه وارد ائتمیشدیر.[2] او عرفانی بحثلر اوچون یاردیم ائده‌ن روایتلری، اونلارین واقع عالمده وقوع تاپیپ تاپمالارینا باخمایاراق، مثنویده ذکر ائدیر. مثال اوچون:

1- سوسوز و اوت ـ علفسیز چؤللرده، صیادین هر گون بیر آهو صید ائتمه‌سی، کی گئرچکله‌شه بیلمزمیش.

2- سلام منعم زاده‌ی بغدادی‌نین مجنون ایله یولداش اولماغی، کی تاریخی اولایلارین خلافینادیر. چون کی قِیس عامری، بنی امیه دُورونده یاشاییردی و او زمان هله بغداد معمور اولمامیشدیر.

3- زید و زینب چالیشیرلار کی مجنون ـو وصالا یئتیرسینلر. ولاکن حکایه‌نین اصلینده بو روایت یوخدور.

نظامی‌نین مثنویسینده، لیلی، ابن سلام ـا اره گئدیر. امیرخسروون روایتینده ایسه، ایلک اؤنجه مجنون، نوفلین قیزی ایله ائوله‌نیر. فضولی ایسه تام اولاراق نظامی روایتینه اویغون حرکت ائدیر.

 



[1]الاغانی، ج2، ص69.

[2] کفانی، محمدعبدالسلام. ادبیات تطبیقی، ترجمه‌ی سیدحسین سیدی، مشهد، شرکت به نشر، ص288.