آذربایجان توپونیملرینین کوک آراشدیرماسی ،آتروپاتکان می یوخسا آزربایجان می؟

دکتر فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

 

 

 

 

 

دونیانین بوتون مدنیتلری اوغوز مدنیتینین بازاسیندا یارانیب...

اوغوز مدنیتینی آنلامادان تورکلوگو- تورانی دا آنلاماق اولمور... اوغوز مدنیتینی آنلاماق اوچون معاصر تاریخ کیتابلاری یئتمیر... اونلار دؤولتلرین دینلرین تاریخینی تحریف اولونموش شکیلده بئیینلره گئیدیریبلر... اوغوز مدنیتی ائله بیر دریادیر کی معاصر علم مدنیت و دینلر اونون هئچ کیچیک بیر میثلینی تشکیل ائتمیر.... معاصر علم یالان اوزرینده قورولوب... سبب ایسه اوندان عبارتدیر کی مین ایللرله اوغوز مدنیتی خالقدان گیزلدیلیب...."

بو اوغوزشوناسین البتده بعضی نظریه لری و فیکیرلری دونیا خالقلارینین ائتنوگئنئزیاسی ایله اویغون گلمیر اؤزللیکله ده بو کونوسو کی دئییر:...بوتون خالقلارین میللتلرین کؤکو بیردیر - اوغوز... دونیادا اوغوز اولمایان بیر میللت یوخدور. 53 بیزجه منطیقی فیکیر بو اولا بیلر کی ایلک گوندن چئشیتلی سویلاردا و رنگلرده و دیللرده دونیا خالقلاری یئر اوزونده وار ایمیش و چوخ بدوی و تام وحشیلیکله موختلیف بؤلگه لرده و قورولوقلاردا یاشیییرمیشلار. آرتیق اوغوز گؤیدن ،باشقا بیر پلانئت دن (تک باشینا یا بیر ائکیپ اولاراق) یئره ائننده ، یئردکی اینسان گروپلارینی یوخلامیش و ان زکی سینی و هوشلو-باشلیسینی سئچیب لازیم اولان و گره کن پلانلاری او خالقین اَلی له پیاده ائتمک ایسته میشدیر و بو سئچیلمیش ، بَیَنیلمیش و آپاریجیلیق شرایطینه مالیک اولان و لاییق گؤرونن خالق ، تورک لرین اولو اجدادی ساییلان ایلکین تورک لر یا تور-لار (تور.اوقلار=تور نسلی) و باشقا آدلا دئسک "پروتورکلر" اولموشلار و ائله بو سببدن ده بو تورکلره "اوغوز تورکلری" دئییبلر و تاریخده ده آز-چوخ ایزی-توزو قالیر . یاخشی اگر بئله دئییلسه ، اوندا نه یاخشی باشقا خالقلارین ائتنیک آدلارینین ترکیبینده بو "اوغوز" بیرلشمه سی یوخدور و گؤرونمه ییبدیر.

بو اوغوزشوناس تورک آدینی آچیقلایارکن اونون ائتیمولوگیاسینی بئله یازیر : ... تورک-توران سؤزو اؤزو ده تور =بوغا=اؤکوز سؤزوندن یارانیب آنلامی دا یئنه ده اوغوز دئمکدیر... من تورکم اما بابالاریم اوغوزدور...54

حالبوکی "تورک" سؤزو اصلینده "تور" Tur/"تور"Tür+"اوق"uq/"اوک"uk = تور.اوق Tur.uq// تور.اوک Tur.ukدئمکدیر وآنلامی دا "تور نسلی" دئمکدیر. توران سؤزو ایسه "تور" Tur+ "آن" An= تورلار ، تور//تورک طایفالاری دئمکدیر. تورلار یا تورکلر آسیادان باشقا،دونیانین دیگر بیر بؤلگه لرینه ده کؤچ ائدیب مسکونلاشیبلار و او سیرادان آوروپانین بیر چوخ بؤلگه لرینی اؤزلرینه یورد سئچیبلر. مثال اوچون ائتروسکلاری آد آپارماق اولار. ائتروسک ائتنونیمی اصلینده "ائ E.تورTur.اوسus.اوکuk "دئمکدیر. بو ائتنونیمده ائE=ائوev ،تورTur= ائتنوس آدی ، اوسus= اودod،گونشgünəş/ جمع بیلدیرن شکیلچی ، اوکuk =نسیل،ائولادوسُوی دئمکدیر."اوس" us سؤزونو ائتنوسلارین سونلوغوندا اولان جمع شکیلچیسی "اود"ud//"اوت"ut حساب ائتسک، دئیه بیله ریک "اود"ud شکیلچینین "د"d سسی "ز"zیا چئویریلیب و "ز"zدا، "س"sیا چئویریلیب: اوتut// اودud ----< اوزuz ----< اوسus . ائتروسک آدینی آتروسک Atruskو اوتروسک Otruskکیمی ده برپا ائتمک اولار .بئله حالدا دئیه بیله ریک بو ائتنونیمین بیرینجی کومپونئنتی «ائتر»Etr اصلینده قدیم تورکجه «اودیرodir/اوتیرotir» سؤزونون قیسسالمیش واریانتیدیر و آنلامی «اود یئری» ،«اود یوردو»،«اود ساخلانیلان یئر»،«آتشگه» و «آتشکده» دئمکدیر. بو ائتنوس آدینین ایکینجی کومپونئنتی «اوسکusk» ایسه ،اصلینده «اوس»us (=ایشیق،نور،ضیا) و «اوک»uk(=اوق،اوخ،ذَکر،ارککلیک آلتی)سؤزلرین بیرلشمهسینین ساده لنمیشی و قیسسالمیشیدیر ،یعنی اصلینده us.uk»»،«us.ok»و یا «us.oq» فورماسیندا اولوب و «اوسک» uskاونون قیسسالمیش فورمانتیدیر و بوتؤولوکده آنلامی «اوغول»،«ائولاد» و «جوجوق» دئمَکدیر.بو تئرمین و سؤز ایندی ده هَمَن آنلامدا ،آذربایجان خالقینین دیلینده ایشلَک بیر سؤز و تئرمیندیر .

آذربایجان تورک خالقینین دیلینده بو تئرمین و سؤز «اوشاق» فورمانتیندا ایشلَنمکده دیر و هَمَن کئچمیشده کی اصیل آنلامینی ،یعنی «چوجوق»،«یئنی یئتمه»،«ائولاد» و «اوغول» آنلاملارینی داشیماقدادیر. اوس.اوک  us.uk---< اوس.اُک us.ok---< اوس.آک us.ak---< اوش.آک uş.ak ---> اوش.آق uş.aq// اوشاقuşaq.  بو حالدا بیز بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی «ائتروسک» ائتنونیمینین آنلامی  «اود اوشاغی»،«اود بالاسی» ، «اود اوغلو»،«اودلار یوردونون ائولادی» ،و داها دوغروسو و دوزگونو «آذر اوغلو» و«آذر ائولادی» دئمکدیر.

 بیزه گؤره دیگر بیر گوجلو وئرسیایا گؤره ،ائتروسک آدی اصلینده"اُوتروک" کیمی برپا ائتمه لییک ."اُتروک" اصلینده ایکی قدیم تورک سؤزو "اود" (=آتش) و "اوروک" (=نسیل،سُوی،طایفا)سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش آددیر و آنلامی "اود نسلی" دئمکدیر. دیگر گوجلو احتیمال بو کی بو ائتنوسون آدی اصلینده "اوت.روز.اوک" کیمی برپا ائدک کی بو حالدا اوت//اود =آتش آنلامیندا ، روز(اورود)= گون//گونش آنلامیندا و "اوک" ایسه نسیل،سوی،طایفه آنلامیندا اولار و کوللیتده بو ائتنوسون آدی "اود و گونش نسلی " دئمکدیر کی بو دا تورکلردن (چوخ گوجلو احتیمالا گؤره آذر نسلی) باشقا کیمسه دئییل. بورادا یئری گلمیشکن قئید ائتمه لییک کی روز(= گونش) سؤزو هامینین ساندیغینین عکسی اولاراق فارسجا سؤز دئییل. ظاهرده فارسجا گؤرونن سؤز اصلینده تورکجه "اور.اود" Or.ud سؤزونون فونئتیک واریانتیدیر و تورکجه اولان "اور"or (چیرتداما/ گونون وورماسی) + اوز uz/ اوت ut/ اود ud(گونش/اود/ زامانین کئچمهسی) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیشدیر و آنلامی "گونون وورماسی" یا "گوندوز" ،"گونش // گون" دئمکدیر.ائتروسکلارین مدنیتینین کؤکو تورک اویگارلیغیندا یاتیب و اونلارین واسطه سیله تورک مدنیتی روم-ایتالیا بؤلگهسینه آپاریلیب. ائتروسکلارین و باشقا تورک طایفهلارینین آوروپا اویگارلیغینا  تاثیری دانیلمازدیر.

 آوروپا بو حقیقتی دوشونمک ایسته میر و آوروپاداکی مدنیتین کؤکونو باشقا یئرلرده آختاریر.بو کؤکو دوشونمک و حقیقی عنواندا آختاریب تاپماق اوچون گره ک دیر تورکون تاریخینه ،دیلینه ،کولتور ، مدنیت و میفولوگیاسینا دریندن بیلمک و موسَللَت اولماق لازیمدیر. آوروپا تدقیقاتچیلاری و آراشدیریجیلاری بو شرطی یئرینه یئتیرمه لیدیلر،یوخسا تاریخین سوسوز چؤلونده آوارا و سرگردان قالاجاقلار و اؤز باشلارینا فیرلاناجاقلار و بیر چیخیش یول تاپمایاجاقلار.تاریخ مسئله سینده تدقیقات آپارما ،جورأت ، جسارت و هئچ بیر طرفکئشلیک و کین آختارمادان گرچکلری قبول ائتمک گره کیر.

 تاریخه آتدیم باسان آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورکون دیل،تاریخ و مدنیتیندن باشقا، یوخاریداکی شرطی ده قبول ائده ندن سونرا ،تاریخ صحنه سینه آتلیم آتا بیلر ، یوخسا کین-کودورت ساخلاماق ، نیفرت و کئچمیشده تورک اؤنونده یئنیلدیکلرینین آجیقلارینی ساخلاماقلا، دوزگون نتیجه یه چاتمایاجاقلار و تاریخین اؤنونده هرزامان اوزو قارالیقدان باشقا، بیر نصیبلری اولمایاجاقدیر. آوروپالیلار تورک دیلینین چئشیتلی لهجه لرینی بیلمه دن ، تاریخی اولایلاری آچیکلاماغا حاقلاری یوخدور. آوروپالی تاریخچی و تدقیقاتچی ،تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینی آوروپا تاریخینین دوگونلری و گیزلرینی آچماقدا ، نه قدر اؤنملی اولدوغونو بیلدیگینه رغمن ، اونو پوکوب قویوب بیر قیراغا و گؤرمکده ایسته میر و بونون قارشیسیندا باشلاییبلار 1500 ایللیک تورکه قارشی، اولان کین-کودورَتین بئجرتمه سینه اونلار بو حقیقته کی تورک دیلی ، کولتورو ، مدنیتی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین آوروپا مدنیتینین گیزلرینی آچماقدا یئگانه قورتولوش یول اولدوغونا چاتیبلار،اما چون بو دیل و مدنیتین اوزونده "تورک محصولو و استحصالی "یازیلیبدیر، گره ک دیر توللایاسان بیر کنارا. آوروپا 1780 ایللرینده ائتروسک لار تاپیلاندان سونرا اونلارین یازیلارینی اوخوماقدان و کؤکونو تاپماقدان عاجیز قالدیلار و تورکه ، اونون تاریخینه ،دیلینه مراجعت ائتمه دن ، ائتروسک دیلینین اؤلو بیر دیل و اؤلو بیر نسله عایید اولدوغونو نظر وئردیلر. آوروپا تاریخشوناسلیغی و عالیملری بو دیلین اییه سینین کیم اولدوغو حاقدا هر بیر یئره و هر بیر کسه مراجعت ائتدیلر، و هر کسه گومانلاری  گئدیردی ، یالنیز تورکدن باشقا. آوروپالیلار بو یازیلارین (کی اوخوماقیندان عاجیز ایدیلر) دیلینین کؤکونو بوتون دیللرده آختارمیشدیلار یالنیز تورک دیلیندن باشقا. و سوندا بوتون چالیشدیقلاری پوچا چیخیب بیر دوزگون سونوج الده ائتمه دیلر و بو یازیلاری گاهدان بیر دیله منسوب ائدیردیلر.

آوروپا چالیشیردی کی بو یازیلاری سانسکریت ، لاتین و اَن باشلیجادا قدیم یونان دیلی اساسیندا اوخویوب آچیکلاسین و لَژلیکدن ایستمهدیلر بو حقیقتی قبول ائتسینلر کی بو دیللرین بشر مدنیتی باخیمیندان ،تاپدیقلاری یازیلارا گؤره ،چوخ جاوان و یاشسیزدیر و اَن اؤنملیسی بو کی یازی ییه سینین آدینی چکندن سونرا دا، اؤزلرینی کارلیغا ووردولار.آوروپا گونون گون اورتا چاغیندا ، گؤز گؤره سی و آچیق آشکارا ائرادان (میلاددان) 600 ایل قاباق ، یوناندا یاشامیش و مسکون "پئلاسگ" Plasegآدلی تورک خالقینین یازیلارینی دانماق ایسته ییر و اونلاری ائتروسک تورکلرینه باغلی اولدوغونو قبول ائتمَک ایسته میر.

 آوروپا تدقیقاتچیلاری چوخلو یازی تاپینتیلارینین اوخوماسیندان عاجیز قالیب و سونرا دئییرلر کی بو یازیلارین سؤزلرینین کؤکو و منشایی بَللی دئییل ، او سیرادان فرانسالی دیلچی و فیلولوگیا عالیمی "آندرئ مارتینئت"یAndre Martinet  آد آپارماق اولار کی ائتروسک کؤکنلی "پلاسئگ"لرین یازیسیندان باش چیخارتمادیقدا، دئییر کی کلمه نین کؤکو بللی دئییل. سبب ده بودور کی بو سؤزلرین پئلاسئگ تورکلرینه عایید اولدوغونو بیلمه ییرلر و بورادان تورک دیلی و اونون چئشیتلی لهجه لرینین ،آوروپا عالیملری طرفیندن اؤیرنمه سی اهممیتینی ،آوروپادا تاپیلمیش قدیم یازیلاری اوخوماق  حاقدا ،باشا دوشمک اولار.

 آوروپا اوشاق سایاغی لژلیگیندن ال چکن دئییل و تاریخین بوتون باشقا ساحه لرینده بو آنتی-تورک یولو توتوب داوام ائتمکدهدیر و حتی تاریخی گئرچکلرین قارشیسیندا اوتانیب-قیزارماقدان و باش آلچاق اولماقدان دا ،قورخوسو یوخدور و چَکینمیر و هر اوتانجی گؤزونون اؤنونه آلیبدیر . آوروپا ،تورک دن قالما اود کولتونو ده کؤکدن ،قدیم یونانا باغلاییر ،و حتی اؤلو یاندیرما دب و دینی عادت-عنعنه نی ، کورقانلاری دا قدیم یونانا باغلاییب،منسوب ائدیر و کورقان سؤزونو ده روسجا سؤز بیلیر و بونونلا چالیشیرلار کی تدقیقاتلارینی بیر هیند-آوروپا دیلی اساسیندا گؤسترمیش اولسونلار و ائله بو اساسدا دا تورک سویلو هیتیتلری (هئتلری) چونکی کورقانلارلا اود مدنیتیله باغلیدیلار و کورقان دا (اؤز دئدیکلرینه گؤره)بیر روسجا سؤزدور، هیند-آوروپالی دیللی خالق کیمی تانیددیریرلار.

حالبوکی کورقانین تورکلرده یارانما تاریخی ایله روسلارین تاریخده پئیدا اولمالارینین آراسیندا ،ان آزی 8000 ایل فاصیله وار. باتی و آوروپانین اؤز تاپدیغی یازیلارینین اوخونولمادیغی دوگونو و او یازیلارین کؤک آراشتیرماسیندا عاجیز قالماسی ، آوروپانین سهو تدقیقات و آراشدیرما سیستئمیندن ایرهلی گلیر. بیزیم اؤز سویداش تدقیقاتچیلاریمیز دا اونلارین زَوزَدیکلرینه ایناناراق و اویاراق ، بیلمه دن سویو اونلارین دییرمانینا آخیدیرلار و تورکون دیلی و یازیسینین تاریخینی ائرادان سونرا 800 جی ایله چیخاردیرلار ، حالبوکی تاریخچی "حالوک ترجان"-ین دئدیگینه گؤره ، روس عالیملرینین (تورکلرین زاغالاردا و کؤهوللرده داشلار اوزه رینده جیزدیقلاری رسملی خطلرین) "کاربون 14" تئستی ایله ائرادان اؤنجه 12000 و بعضیسینی ده 14000 ایل یاشلاری اولدوغونو اثبات ائدیبلر54. باخین آرادا اولان فرقه . 1200 ایل یاش هارا ،  16000 ایل یاش هارا ؟! بو 12000 ایل و 14000 ایل ائرادان اؤنجه یاش قیدمَتینی، تورک دیلی و یازی خطّینه مالیک اولدوغونو بیز دئمیریک ، بونو روس عالیملری ثبوت ائدیب دئییرلر.

 دا بونا نه سؤز وار ؟ آوروپا و باتی آنجاق گوجونو وئریب بو مسئله یه کی دونیا خالقلارینین بئیینلرینه یئریتسین کی تورکلر کؤچَری و چادیرلاردا یاشایان بیر خالق اولوب و اونون مدنیتی اولا بیلمز و بونو دئمیر کی تورکلر باشقا یوردلارا کؤچ ائدیبلر ، اما "کؤچری یاشاییشلی" بیر خالق اولماییبدیر.

تورکلر اؤز کؤچلریله آسیادان اؤز یوردلارینی ترک ائده رکن ، یازی خطّی و مدنیت صاحبی ایدیلر.

 بونلار زنگین مدنیتی اؤزلریله آسیادان ، تالاس وادیسی و قیرقیزیستاندان یولا دوشوب "سوئیس"(شئوئتساریا) آلپ داغلاریندا مسکونلاشدیلار.

 بو مُهاجیرلر (کؤچ ائده نلر) همن قدیم تورکلرین اولو اجدادی پروتورکلر ایدیلر ،نه کؤچَری و چؤللرده چادیرلاردا یاشایان خالق ، نئجه کی چاغداش و معاصر دؤورده آوروپا و آمئرکایا گئدیب مسکونلاشان تورکلر ده ،مهاجیردیلر یعنی کؤچ ائدیبلر ،نه کؤچری یاشایان تورکلردیلر.

بونلاردان بیری یوخدو سوروشا کی گؤرهسن تورکیستاندا (غربی-شرقی) و آذربایجاندا بیر بؤیله تاریخی و یاشلاری 3-4 مین ایلی آشان شهرلری،چادیردا یاشایان کؤچری چوبانلار دوزلدیبدیرمی؟ ! بؤیوک تورک تاریخچی و یازاری حالوک ترجان گؤزل شکیلده آوروپالیلارین حیله لی و مَکیرلی سیاستلرینی تورکیستان حاققیندا آچیقلایارکن قئید ائدیر کی آوروپا و باتینین شرق و شرق شوناسلیق علملرینین  عالیملری و تاریخچیلرینین مهارتی و باجاریقلاری اوجوباتیندان ،خزردن چینه قده ر اوزانان تورک اراضیسینین تورکیستان آدینین سیلینمه سینه تامام اولدو و بو خیانتلی و تاریخی سوچ ایشلَمه لریله تورکیستانین ایکی یئره بؤلونمه سینه سبب اولدولار و سونرادا اؤز منافئعینی قوروماق اوچون چئشیتلی ائتنیک گروپلار یاراتماغا باشلادیلار.

 (اؤزبک،قازاق،قیرقیز،تورکمن...) و بو ایش ایله بو ایکی یه بؤلونموش اراضینین چین و روس طرفیندن غصب و ایشقال اولونماسینا سبب اولدولار 55. تاریخ بویو تورکون بیر نومره لی دوشمانی اولان روسلار، غربی تورکیستاندا ،تورکیستان آدینین بو نهنگ اراضیدن سیلینمه سی اوچون و او آددان هئچ بیر اثر و نیشانه قالماسین دئیه ، و عینی حالدا تورک تاریخی ،دیلی ، و مدنیتیندن آد گئتمه سین دئیه تورکیستان آدینی ،"اورتا آسیا" آدی ایله دییشدیردی و زامان سوره سینده هامی بو اویدورما، قوندارما و ساختا آدا، عادت و وردیش ائلهدی و بو آد یئرینه دوشدو و ایندی هامی بو آدی اؤز اصل و حقیقی "تورکیستان" آدیندا یوخ ، بلکی ده روسون قوندارما و ساختا "اورتا آسیا" آدی ایله تانیییر. بئلهلیکله آنتی-تورک روسون بو حربه و فندی ایله "تورکیستان" آدی و "تورک" آدی آغیزلاردان دوشدو ،سیلیندی و بو شرایط ده بو آدین سیلینمهسیله ،دا بوندان بئله تورک تاریخینین ردّ و اینکار ائدیلمه سی و تاریخده اونون کولتورو، مدنیتی و تاریخینین  اولمادیغی ادعانی یوروتمک و ذئهینلرده یئرلشدیریلمه سی چوخ راحات اولدو و بو حیله لرله ،بو تورک خالقینین اَن آزی 16000 ایللیک تاریخینین ایستاژینی ائرادان.اؤنجه 3- جو یوزایللییه یئندیردیلر و بئله لیکله دونیایا گؤستردیلر کی تورکون تاریخی چوخ گنج و یئنی آیاق توتموش بیر تاریخدیر و روسلار بئله گؤستردیلر کی گویا بیر زامانلار تورکیستان دئییلن اراضیلرده هئچ تورک اولماییبدیر.

 عینی حالدا تورکون تاریخا قدّار دوشمانی اولان چین ده روسلار کیمی عمل ائتدی و روسلارین غربی تورکیستانین باشینا گتیردیگی بلانی دا ،اونلار شرقی تورکیستانین باشینا گتیردیلر و بیر آز مدت ایشقالدان سونرا شرقی تورکیستان آدینی گؤتوردولر و اونون یئرینه چین تورکیستانی و سونرا "سین کیانگ" و اَن سوندا دا "سینجان" آدینا چئویردیلر. بو جینایتلرین قارشیسیندا بوتون تاریخچیلر سوسدولار و هئچ بیر رئاکسیا گؤسترمه دیلر و حَتدا اؤز سویداش تاریخچیلریمیز بئله بو جینایتلی پروسئسی قبول ائتدیلر و حَتدا درسلیک و تاریخ کیتابلاریندا دا، اونلارین دئدیکلرینی و ایسته دیکلرینی یئرلشدیردیلر.

چین آنتی-تورک حاکمیتی بئله لیکله ایسته دیگینی یعنی «شرقی تورکیستان دئدیگیمیز خالقین تاریخی گویا چین مدنیتی ایله باشلانیر» ایدئیاسینی ،یوروتمک ایسته دی. آنتی-تورک روسلار، ایلکین تورکلرین(پروتورکلرین) تاریخ و مدنیتینی  ایسکیتلر (ساکالار) اونا داخیل اولاراق ، چوخ سَرت و شدّتله رد ائدیرلر و حَتدا باتی و آوروپا عالیملرینین ادعالارینا، محض اَلی-قُولو باغلی تسلیم اولان بیزیم اؤز سویداش تورک مؤلفلریمیز ده ،آغری وئریجی و عذاب وئریجی دیر.  اونلار، آوروپالی عالیملرین دئدیگینین پئشیندن گئدیرلر و اونلارین دئدیگی سؤزلر و نظریهلری آیه ی قوران بیلیرلر. روسلارین تورک و تورکیستان حاقیندا اولان ادعالاری ،اونلارین ایندیکی روسسیا اراضیسینه 9-جو یوزایللیکده کؤچ و موهاجیرت ائتدیکلری کیمی بیر او قدر غئیر-ی علمی و غئیر-ی رئالدیر. روسلارین کیریل الیفباسینین کؤکو ایلکین تورکلرین تاریخ و مدنیتینده بولونور و تورکون زنگین خزینهسیندن گؤتوروب یارارلانیبلار و بو حقیقتی گیزلتمک اوچون باشلادیلار "تورک-روس" آدیندا بیر یئنی سوی یاراتماغا. دی اِن آ  تئستلری ائتدیلر و اؤزلرینی تورکیستانین ایلکین خالقلاری عونوانیندا گؤسترمک اوچون ،اولماسین ایشلره،تئستلره و قالماسین اویونلارا ،اَل آتدیلار ، اما بیر یئره چاتدیرا بیلمه دیلر.

  آوروپالیلار دا آنادولودا بو اویونا اَل آتدیلار و تورکلری آنادولویا سونرادان گلمه سینی ایثباتلاماک اوچون دی اِن آ  تئستی یاپدیلار و چوخ حیرت ائدیجی عکس جاواب و سونوجا چاتدیلار و اونلارین اومدوغونون عکسی اولاراق سونوج اولدو و اونلارین دا روسلار کیمی اوخلاری داشا دَیدی. آوروپا بو تئستلر و آنالیزلر اساسیندا ، آنادولودا یونانلارین ایزینی آختارماق و پئشینده ایدی ،اما عکسینه یئرلی تورکه آیید اولدوغونو گؤردو.

تورک عالیمی حالوک ترجان بو حاقدا دئییر کی باتی و آوروپا "تورک" آدینی چکمه مَک و دیله گتیرمه مک اوچون ، "تورک" آدی و سؤزونو ایشلتمَکدن ایمتیناع ائدهرک ، "تورکیک" دئییب چاغیریر و بو سؤزون آنلامی یعنی "تورک واری" ، "تورکه سایاق" ،"تورکه اوخشار" ،"تورکه بنزر"دیر و بئله دئمکله بیر-باشا آچیق-آشکار تورک دئمکدن جانینی قورتاریر و بیر قاچاق یولو بولور و عینی حالدا بو عملی ایله آنادولو و دیگر تورکلر آراسیندا آیریلیق، تفرقه و سویوقلوق سالیر ،اَلبت ده باشقا دولایی یولو ایله ، سیم آلتدان سو یئریده رک. بیر باشقا تاخما و قوندارما آد دا آوروپا و باتی ،تورک خالقینین تفرقه و پراکندهلیگی اوچون ده اؤزوندَن یارادیب و او دا "آزیانیک" (آسیانیک) تئرمینیدیر و "آسیالی" آنلامینی وئریر و بَللی دئییل هاچان بو تئرمینی یاراتدیلار.هدف و آماج بودور کی تورکو تکجه زاماندا یوخ ،بلکی ده مکاندا دا سیخیشدیریب و بیر بللی اولمایان جوغرافیادا گؤزدن و ذئهینلردن ایتیرسینلر.

 اونلار اؤزلری بیلمه دن تورکلرله شومئرلری بیر-بیرینه باغلاییب دوگونله ییبلر ، چونکی شومئرلره ده آزیانیک دئییرلر. آنادولو یئرلی تورکونون نئچه مین ایللیک ایستاژی (سابیقه سی)اولاراق ،اونا دئییرلر : سن اورتا آسیادان گلیبسن ، ائله ایسه قاییت اؤز یئرینه"  و اونون قاچاغینی سالماق ایسته ییرلر و ائله داورانیرلار کی دئیه سن آنادولونون میلکی سندی اونلارین(آوروپا) آدینادیر و بونونلا اگر بیر یئرآلتی تورک اثرینی گؤسترمک ایستَرسن ، تئز اونا بیر "18-جی عصر آسیا مینوره" اِتیکئتینی اوزرینه یاپیشدیراجاق ، یعنی "18-جی عصر کیچیک آسیا اثری" و بئله لیکله ده تورکون آنادولودا اولماغینی اینکار و رد ائدیر. گاهدان دا یئری گلنده تورک آدینین یئرینه موسلمان کلمهسینی کوللانیر و یازیلاریندا یازیرلار کی مثال اوچون :"سمرقند ، تورفان و یارکندده موسلمانلار مسکوندولار" ، "اورتا آسیا موسلمانلاری" ، "بولغار موسلمانلاری" ،"یونان موسلمانلاری" و بئله لیکله ده بورادا بو دفعه موسلمان آدینا سیغینیرلار تا کی "تورک" سؤزونو آغزیندا رسما ایفا ائتمه سین دئیه. ایندی اونلاردان سوروشماق لازیمدیر کی بو حسابلا خریستیان تورکلری ، یهودی تورکلری و بودیست تورکلری نئجه اولاجاق ؟ اونلاری نئجه چاغیراجاقسینیز ؟ آوروپا قیرقیزیستانا "موسلمان ساکینلی قیرقیزیستان" دئییر و بو موسلمان آدی وئرمکله آماجی تورکون کیملیگینی موسلمانچیلیق و ایسلام دینی عونوانی آلتیندا رنگسیز گؤسترمک و عرب-ایسلام کولتور و مدنیتینده اَریتمک و دین آدینی ،تورک آدیندان قاباریق گؤسترمکدیر ،اما اؤزلریندن سؤز گئدنده ،اؤز اؤلکه آدلارینی دینی گؤروشلر اساسیندا گروپلاشدیرمیرلار و مثال اوچون یونانا "ائگه اورتودوکس جمهوریتی"و یا ایتالیا`یا "مئدیتئرانه کاتولیک جمهوریتی" و یاخود آلمانیا`یا "مرکزی آوروپا پروتئستان جمهوریتی" دئمیرلر.

 دئدی "قوناقلیق خوشدور ، بیر گون بیزده ، بیر گون ده سیزده" . باتی و آوروپا هر بیلدیگینی تورکون محو اولدوغو اوچون و آدینین تاریخدن سیلینمه سی اوچون ائدیر. اورتا آسیا تورکلرینی طایفا و قبیله آدلاری ایله چاغیریر : کازاک، قیرقیز ،تورکمن ، اؤزبک ،اویغور ، چوواش، یاکوت و ... دئییر اما آنادولو تورکلرینه یئتیشنده "اوغوز" آدینی ایشلَتمیر و اونلارا تکجه "تورک" دئییر.

 تورک خالقی آلاسکا-کامچاتکادان توتموش تا آنادولو ، بالکان یاریم آداسی ، یونان ، ایتالیا ، ماجاریستانا قده ر پارچالانیب ، حیصّه-حیصّهیه بؤلونوب ، بوتؤولوکدن چیخاردیلیب و بو یوز تیکهیه پارچالانماغا رغمن تکجه بونلاری قوووشدوران اورتاق نوقطه "تورک دیلی" و "تورک تفککور و دوشونجه سی"دیر               . اورمیه - 31-مای 2014

قایناق   

 1.م.آذرلو،ت.موسوی،ز.یامپولسکی "آذربایجان" لوغتی سؤزو بارهده ،1974،ص. 82

2.یئنه اورادا ،ص. 83

3.یئنه اورادا ، ص. 83

4.یئنه اورادا ، ص. 83

5.ایقرار علیئو ، بیر سیرا ایسکیف-ساک لوغتی پروبلئمی بارهده مولاحیظه                                                                                             6 ر.قوربان ، "آذری"،"آذربایجان"،"آتروپاتئن" سؤزلری حاقیندا آز.اس .اس.ار علملر آکادئمیاسی خبرلری سئریاسی 1968 ،نو 3،ص. 85             

6.م.کاشغری ، دیوان لغات تورک ، تاشکند 1960 ، I--جی جیلد،ص.108

8 – س.د.یئرئمیان ائرمنیستان جوغرافیایا گؤره - ایروان 1963

9 – میر علی سئییدوو ،آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ترجومه:ر.شاوانلی ، اختر نشری ،تبریز 2006 ،ص 26 

10.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 29

11.یئنه اورادا ،ص. 30

12.فیرودین آغاسی اوغلو (جلیلوو) 

13.میر علی سئییدوو گؤستریلن کایناک پ.47-48

14.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلن کایناک ، پ.240

15.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.288 : آنانیکیان ، آرمئنیا ، ائرئ .I  794

16.ژاک. دوشئس  گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287

17.ژاک. دوشئس گوئیللئمین ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.287 : Markwart ، Wehrot .او.آرانگ ، لئیدئن ، 1938 ، پ.186

18.رشیدالدین فضل الله ، گؤستئریلئن کایناک ، جیلت III ، (آیغاگ سؤزونون ایضاحی) پ.2309

   19-میرجا ، ائلیاده - گؤستئریلئن کایناک                                                                                                   20 قیاس الدین غئیب اللایئو ، ائسکی تورکلئر و ائرمئنیستان ، آذربایجان دؤولت نئشریاتی ، باکو 1992 ،پ.29

21. گ.آ.کاپانسیان ، خایاسا(هایاسا) کولیبئل آرمیان ائرئوان ، 1948 ، پ.163

22. دیاکونوو ، پرئدستوریا آرمیانسکوگو نارودا ، ائرئوان، پ.235

23. قیاس الدین غئیب اللایئو ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.29

24 -Oscar White Muscarella , The Elghth Campaign of Sargon II , Tr.By : Samad Elliyoun , Ahter Yayınevi , Tebriz 2011 , p.27 : Stephan Kroll , Translated Collected Papers With An Introduction 

25.شئمس الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

26.شئمس  الدین سامی ، گؤستئریلئن کایناک ، پ.28

27.، ق.قئیبوللایئو ،آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی ،آذر نشر ،باکی  1994

28.آممیان مارتئللین ،کیئف تاریخی ، 1907،3-جی کیتاب،باشلیق ، ص. 13

29.ب.آ.اولوبابایان ، آلبانیا ،آغوانق و آران یئر آدلاری (ائرمنی دیلینده) ، تاریخی فیلیلوگیا  ژورنالی،1971،نو3،ص. 116

30.لاتیشئو ، قافقاز و ایسکیفیا حاقیندا قدیم یازیچیلارین معلوماتلاری ،1904،جیلد 2، بیرینجی حیسه

31.م.خورئنسکی ، ایروان ، 1961 ، ص. 153 

  32 - ی.یوسیفوو ، آلبانیا و آران آدلاری حاقیندا ، 1961 ،نومره 10 ، ص. 24

33.ا.باکیخانوو ، گولئستان ئ ائرم ، باکی ، 1951 ، ص.20

34.İ.شوپئن ، قافقاز و اونون اهالیسینین قدیم تاریخی حاقیندا یئنی قئیدلر، 1866 ، ص. 374

35.ک.V.تئرئوئر ،قافقاز آلبانیاسینین... ،1959 ، ص. 5

36.  ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ، 1961 ، نومره 10،ص. 24-25

37.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 26 

38.ی.یوسیفوو ، گؤستریلن اثری ،ص. 28  

39.ا.دمیرچیزاده ، 50 سؤز ، باکی ، 1968 ،  ص. 20

40.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری ، ص. 22-23  

41.اولوبابایان ، گؤستریلن اثری ، ص. 117

 42.ک.V.تئرئوئر ، گؤستریلن اثری ، ص. 5

43.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

44.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 120

45.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 118

46.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ، ص. 635

47.قوردلئوسکی ، سئچیلمیش اثرلری ، جیلد3،موسکوا، 1962 ، ص.312 -315           

48.ف.پورشانسکی ، یاقوتلاردا قارا اینامین آشینماسی،1902

49.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق ،ص.637

50.میر علی سئییدوو ،گؤستریلن قایناق

52.ا.دمیرچیزاده ،گؤستریلن اثری

53.ب.بوداقوو ، تورک اولوسلارینین یئر یادداشی، کؤچورن ه.شرقی-ر.سافری،تبریز 2006 ، ص. 58 

54. قالیب قولیئوwww.فاجئبووک.جوم/گالیب.گولویئو

55.هالوک ترجان ،اؤن تورک اویگارلیغی ،2-جی باسکی ،ایستانبول 2006

56.هالوک ترجان ، همن قایناق