نریمان حسن زاده یارادیجیلیغی

 

پروفسور معارفه حاجی اوا (ایکی مقاله)

اوزون ایللردیر کي، نریمان حسن زاده نین شعرلرینی سئوه-سئوه اوخویورام، يارادیجیلیغینی ديقتله ایزلهییرم. يادیمدادیر، هله 1966-جي ایلده اونون «يادینا دوشهجگم» آدلي شعر کیتابی يا­یینلانمیشدي. کیتابداکي بیر شعري حیرانليقلا ازیرلهدیگیم ده خاطیریمدهدیر. شعرین بیر بندي بئله ایدي:

 من سنی هر گؤرنده،

داغ چيچگیم دئیردیم،

چيچک گؤرسن هاردا سن،

داغدا، يا آراندا سن،

يادینا دوشهجگم

 او ایللرده ایکیمیز ده آذربایجان دؤولت اونیوئرسیتئتینده چالیشیرديق. من هم ایشلهییر، هم ده غیابی آسپیرانتورادا اوخو­یور­دوم. کیتابا کيچیک بیر راي يازیب «ادبیات و اینجهصنعت» قزئتینه گؤندردیم. مقالهنین يایینلانمادیغینی گؤرونجه رئداکسیايا زنگ


ائتدیم. مقالهنین ایتدیگینی سویلهدیلر. اصلینده من مقاله ایله یرایر نریمان حسن زاده نین منه «عزیز ائلقیزیم معاریفه خانیما» دئیه يازیب هدیه ائتدیگي کیتابی دا رئداکسیايا گؤندرمیشدیم. اليازماسي شکلینده گؤندردیگیم تنقیدي متنین و کیتابین یوخا چیخماسیندان چوخ ناراحات اولدوم و مقالهنین منده باشقا نوسخهسي اولمادیغي اوچون رئداکسیايا بیر داها موراجيعت   ائتمه دیم.

سونرالار، ندنسه، نریمان حسن زاده نین اثرلرینین تحلیلینه گیریشمکدن بیر آز چکیندیم، چوخ جسارت ائتمهدیم. آنجاق اونون بنظرسیز پوئزییا دونیاسیندان بعضي اؤرنکلر آلیب «فولکلور و موعاصیر پوئتیک پروسئس» (1991) آدلي مونوقرافییامدا و بیر چوخ آراشدیرما يازیلاریمدا تحلیل ائتدیم. حاقیندا آیریجا مقالهلر يازماسام دا، نریمان حسن زاده ارادیجیلیغینی داواملي ایزلهین اوخوجوسو ایدیم. اونون ایشيق اوزو گؤرموش «هار­دا­سان»، «دوستلار گؤزلهییر منی»، «قیز اورگي»، «کؤنلوم شعر ایستهییر»، «اونودولماز گونلر»، «نریمان»، «نییه دئمدینیز؟»، «سن دانیشمادین»، «سن فیکیر علم»، «کیمین سوالي وار؟»، «بو­تون میلتلر» کیمي اونلارلا کیتابی، يازدیغي علمي مقا­للرینین اوخوجوسو ایدیم. اونون شعرلرینه بسطلنمیش ماهنیلاري («سن باغیشلادین»، «یوخ دئیه-دئيه» و س.) سئوه-سئوه دینلهییردیم، يارادیجیلیغینا ماراغیم آرتیردي. اثرلرینی اوخو­دوقجا بیر داها بئله قناعته گلیردیم کي، منسوب اولدوغو خالقین تاریخي، بوگونو و گلهجگي، صنعتکار و زامان، بشر اؤولادینین معنوي عالمي، بو عالمده جريان ائدن پسیخولوژي دویوملار، عشقین دادي-دوزو و عذابی کیمي بشري موضولار نریمان حسن زاده نین شعرلرینین جؤوهریندهدیرنریمان حسن زاده ه شعرلرینده اینسان محبتینین اؤلچولمز و موقاییسه ائدیلمز گوجونو و قدرتینی یوکسک صنعت­کارليقلا تصویر ائدن شاعیردیر. حياتین قانونا اویغون اینکیشافینی مو­شاهیده ائدن و اونو عومومیلشدیررک منطيقلي بیر پوئزییا لؤو­حهسي چکن، فلسفلشدیرن اوستا قلم صاحیبیدیر.

 آدلاییب کئچیریک چتین یوللاري،

یوللارا گاه دومان، گاه شاختا دوشور،

شؤهرتین سئوینجي، ياشین کدري،

ترس کیمي هامیسي بیر واختا دوشور.

ياشین دوغوردوغو کدرله شؤهرتین وئردیگي سئوینجي بیر آرادا دوشوننلر بو شعري دریندن آنلارلار، بوراداکي فلسفي دورومو درک ائدرلر.

سووئت دؤنمینین 1920-جي ایلیندن باشلاياراق آذربایجاندا جريان ائدن حاديثه لر و 1988-جي ایلدن آذربایجان اوز­رینده اوینانان اویونلار، آذربایجانین طالع مسله سی نریمان حسن زاده نین اثرلرینده آنا خط کیمي گؤزه چارپیر. خالقینین «آلین یازیسي»ندان دایم شیکایتچي اولان شاعیر هله گنجلیک ایللرینده يازدیغي شعرلرینده بونلاري ایفاده ائتمهیه چالیشیردي، سونراکي ایللر­ده يازدیغي مقاله و سياسي چیخیشلاریندا بو دوشونجهلرینه داها آیدین شکیلده آچيقليق گتیریردي.

1990-جي ایلین «قارا يانوار» گونلرینده اعتیراض سسینی اوجالدان شاعیر، 1991-جي ایلده «سياسي موحيطیمیز، ادبی طالعییمیز» آدلي مقالهسینده يازیردي: «ایندي قبول ائدیلن اوچرنگلي بایراغیمیزلا ياناشي سووئت آذربایجانینا عایید ائدیلن بایراغین دا بایراملار­دا ایشلهدیلمهسینه اعتیراضیمي بیلدیریردیم. اونون حقیقتا ایشغالچي بایراغي اولدوغونو دئدیم. منیم بو قراریم تزه دئییل. هله 1957-جي ایلدن اوزرینده ایشلهدیگیم «نریمان» پوئما­سیندا ياز­میشدیم. تاریخي منبعنی اؤیرنندن سونرا منه چوخ شئي آیدین اولموشدو: 

ایللر يامان تؤکدو قاش-قاباغینی،

قورتارا بیلمهدیک قم ایله ياسدان.

آنجاق یوز ایللرله ياد بایراغینی،

آسديق بایراملاردا اؤز قاپیمیزدان.

 بو هئیکل قويانین الي قیریلسین،

قالدي تورپاغیمیز، داشیمیز اوسته.

هئیکل موستملکه ائمبلئماسي،

نادزوردو، افندیم، باشیمیز اوسته.

 منیم تکلیفیم بیر آنین، بیر حیس این ائموسیاسینا اساصلانمیردي و بورادا هئچ بیر غرضلي موناسیبت ده یوخ ایدي. تکلیف ائدیر­دیم کي، بو بایراغي گتیرن و قانونی دئموکراتیک دؤولتیمیزي زور گوجونه ییخان اون بیر اوردويا قویولان هئیکل گؤتورولملیدیر (باخ: نریمان حسن زاده ه. «بوتون میلتلر». باکي، 1991، ص. 324-325).

نریمان حسن زاده نین میلت وکیلي سئچیلدیگي ایللرده يازدیغي «بین الخالق محکمهیه، بوتون میلتلره بیانات»، «آذر­بایجان هارایی» آدلي شعرلري آذربایجانین طالعیینه حصر اولونموشدو. آذربایجان تورپاغینی ایشغال ائدن، احالیسینی سوي­قیریمي ایله اوز-اوزه قويان، ایکي ياشلي کؤرپه اوشاغي بئله يانان اوجاغا آتان ائرمنی گئنوسید جللادلارینین میلتیمیزي یوخ ائتمک نیییتلریندن هله ده دونیانین خیردار اولمادیغینی، يا دا اولماق ایستمهدیگینی قلمه آلان شاعیر دونیانی آذربایجانین فريادینی ائشیتمهیه چاغیریر:

 باشیم اوستن

 قارا يئللر اسیر منیم،

گؤز آچماغا

 قویماییبدیر بعضاً حيات.

ياري یولدا

 قاباغیمي کسیب منیم،

کیملیگیمي طلب ائدیر ایندي سالدات.

آذربایجان هارایی وار

ايچیمدهدي،

نه آغیردي

بو تورپاغین حيثیتي،

دردین آلیم،

دردلر يئنی بیچیمدهدي.

فرقي وارسا

آغریسینی چکندندي.

 ائرمنیلر طرفیندن کلبجرین ایشغال زامانی قیزي ائرمنی آلچاقلار طرفیندن اؤلدو­رو­لن کلبجرلي اوستاد آشيق شمشیره يازدیغي «دده شمشیر» شعرینده د، «باغانیس آیریم»، «شئهیدلر» شعرلرینده ده شاعیرین عئینی هارایی، فريادي واردیر:

 داندیلار آدینی، آي دده شمشیر!

آتا فريادینی،اي دده شمشیر!

کلبجر، ایستیسو آغلادي حزین،

آغدابان کندینده قارا گئیدیلر.

اؤلموشلر قیزینی اؤلدوروب سنین،

«بیر ائودار قادین دا اؤلوب» دئدیلر.

 دانیر فلاکتي گؤزویله گؤرن،

سوسور گولله آتان، آي دده شمشیر!

یرایر توتولور اؤلن، اؤلدورن،

آغلايان، آغلادان، آي دده شمشیر!

 «بیانات» آدلي شعرده ایسه سووئت دؤنمینین 70 ایلي بویونجا آذربایجانا قارشي حاقسیزليقلاردان دانیشیلیر، ساغلام بیر تمهلي اولمايان سوسيالیزم جمعیتینین خسته طبیعتي بديعي شکیلده عکس ائدیلیر:

 موسکوا يئتمیش ایل آلداتدي بیزي،

اینانديق.

اوردایدي «ائللر آتاسي».

دونیانین ان آزاد، خوشبخت اؤلکهسي،

اصلینده آغالار، قوللار دونیاسي.

«ائللر آتاسي» دئیه تورک دونیاسینین ان بؤیوک دوشمنی استالینین آذربایجان تورکلرینین الیفباسیندان توتموش سویکؤ­کو­ن، فولکلورونا، میلتین آدینا قدر دوشمن کسیلدیگینی، آذر­بایجانی آذربایجانلیلار اوچون ياري حبسخانايا چئویردیگینی، میللتي ايطاعتکارلیغا مجبور ائتمهیه چالیشدیغینی، بیر چوخلارینا دا قیزیل اولدوزلار باغیشلادیغینی، بو اولدوزلارین صاحیبلرینین ایسه خوش­بختلیکدن اوزاق اولدوغونو يازیردي:

قیزیل اولدوزلارا بورونوردولر،

آما آياقلاردا سورونوردولر.

بو دا شان-شؤهرتین فاجيعه سییدي،

خسته جمعیتین فاجيعه سییدي.

 آذربایجان خالقینین ايطاعتکار اولمايانلارینین ستالین و اونون ال آلتیسي ائرمنی اصیللي میکويان طرفیندن یوخ ائدیلدیگینی ده شاعیر بؤیوک بیر ايضطیرابلا بیان ائدیردي:

قوودولار، سوردولر بیزیم میلتي،

استالین، میکويان مکرییدي اساس.

نئچه صنعتکارا بؤهتان يازیبلار،

بویون اَیمینه «يارليق» آسیبلار.

جاوید، موشفيقه آد قویوبدولار،

حؤکمو اوزلرینه اوخویوبدولار،

اوددا ياندیریبلار آذربایجانی،

گوندوزون آدینی گئجه قویوبلار.

نریمان حسن زاده نین ایستر شعرلرینده، ایسترسه ده ایجتیماي-سياسي يازیلاریندا، میلت وکیلي اولدوغو ایللردکیکسکین چیخیشلاریندا دا ایکییه بؤلونموش آذربایجانین معنوي ايضطیرابلارینا، آغیر فاجيعه اولان بؤلونمهنین تاریخي عدالتسیزلیک اولدوغونا اعتیراض سسي هر آن یوکسهلیردي. او، «جنوبی آذربایجاندا ادبی دیل: نورمالار، اوسلوبلار» آدلي کیتاب حاقینداکي مقالهسینده يا­زیردي:«چار روسیاسي و فارس شووینیستلرین ایکییه پارچالادیغي، ماددي و معنوي ثروتینی تالاییب آپاردیغي آذربایجان هئچ بیر عصرده موباریزهسینی داياندیرمادي، سیلاحلیلارلا سیلاحسیز دؤیوشدو، تاریخي قانلا يازدي، تورپاغین هر قاتي قانلا، گؤز ياشي ایله سووا­ریلدي، آنالاریمیزین نالهسي نسیل-نسیل قولاغیمیزدا سسلندي، لایلا­لاریمیز حزینلشدیکجه طالعییمیز سرت گلدي. «مدنی دؤو­لتلرین سویغونچولوغو آرا وئرمهدي. بیر خالقین باشینا آچیلان اویونلار بارهده دونیايا و تاریخه ساختا معلوماتلار وئریلدي. بو، ایندي ده داوام ائدیر. «گولوستان موقاویلهسي» گولوستانلاریمیزي، «تورکمنچاي موقاویلهسي» تورکم دئین خالقلارین حياتینی پوزدو. تاریخیمیز يالان يازیلدي. بیزیم دیلیمیزه روس، جنوبداکي قارداشلاریمیزین دیلینه چوخلو فارس سؤزلري دولدورولدو. دیلیمیزین الیفباسي کیریل، او بیري قارداشلاریمیزین الیفباسي عرب الیفباسي اولدو. آغریمیزدان، آجیمیزدان خیریمیز اولمادي. بورادا ستالینه ال چالماغي اؤیرتدیلر. اورادا میلتین وارلیغینی داندیلار بیر خالقي ایکي يئره آییرماق اوچون آرالیغا تیکانلي مفتیللر چکدیلر» (باخ: «بوتون میلتلر». باکي، 1991، ص. 347-348).

نریمان حسن زاده ه «کئچدیم آرازي» آدلي شعرینده «ایکییه بؤلونموش آذربایجان» فیکرینی بئله دیله گتیریر:

کئچدیم جولفاداکي دمیر کؤرپودن،

اوردا فارس دايانیب، بوردا روس دورور.

قارشیدا -

 ایکییه بؤلونموش وطن،

اورتادا -

 بیر آراز، بیر ناموس دورور،

بو طرف شوروي، او طرف ایران

بیزیم بختیمیزه قم يازدي فلک. 

«تیریز»، «سالام آذربایجان»، «اوخو منی»، «قارداش»، «آج دولاننام بوردا ناهار واختیمي»، «من سو گتیردیم»، «سوروجو»، «توتوبدو» کیمي شعرلرینده ده شاعیرین قناعتي عئینیدیر.

نریمان حسن زاده نین سون کیتابلاریندا تورکیه، اوراداکي دوستلاري و مسلکداشلارینین (توران يازقان، سئوینج چوکوم، ریفات چوکوم، راوف آلانیالي، طاهیر کوتسي ماکال، نیهات چئتینکايا و ب.) آدلارینی حؤرمتله ياد ائدیر. مقالهلرینده تورکیه و آذربایجان تورکلرینین اوزون سورن آیریليق سببلرینی ايضاح ائدیر. «تورپاق آغریسي» آدلي مقالهسینده يازیر: «تورکیه ایله اوزون ایللر بیزیم ابدي، ايقتيصادي، سياسي علاقه لریمیز دئمک اولار کي، قا­داغان ائدیلمیشدي. مرکز همیشه ائرمنیداشناکلارینین بؤه­تان­چي اویدورمالارینا اینانمیش و بیزدن شوبحهلي قالمیشدي. ياشلي نسلیمیزین جانیندا بیر واهیمه قالیردي کي، تورک آدي چکمه، میللت­چي دئیرلر. آذربایجاندا اینگیلیسین، آلمانین، فرانسیزین، يا­خود ایسپانین آدینی چکمک اولاردي، تورکون یوخ. تورک دئدین، پانتور­کیستسن، قورتاردي گئتدي» (باخ: «بوتون میلتلر»، ص. 318).

تورکیهده توران يازقانین چالیشما اوتاغینین دیواریندا بؤیوک آتاتورکون، 1918-1920-جي ایللر آراسیندا موستقیل آذر­بایجانین لیدئري محمدمین رسولزاده و موعاصیر آذر­بایجانین اونلو شاعیري بختیار واهابزادنین رسملرینی يان-يانا گؤرونجه بوندان چوخ تاثیرلنرک، بو رسملره «دیوار بایراق» آدلي شعر حصر ائتمیشدي:

آتاتورکون شکیلي،

 محمدامین، بختیار.

اوچمايان اوچ سوتونا

سؤیکهنیبدي بو دیوار.

اوچ رنگلي بایراغیمین

هر فصلیدیر هرهسي،

حریت تشنهسیدیر،

 ایستيقلال شجرهسي.

بوردا من بایراق کیمي

قالدیریرام دیواري،

بختیار گؤرسون بیزي،

بیز گؤرک بختیاري!

1986-جي ایلده شاعیرین حيات یولداشینین اؤلومو شاعیري چوخ سارسیتدي. نریمان حسن زاده ه بو ايضطیرابی دیله گتیرن «قادینسیز حيات» آدلي سیلسیله شعرلر يازدي. «قادین»، «يانیمدا سن اول»، «آیریليق»، «گل عزیزیم»، «آغلادي ائللر سارانی»، «سنسیز»، «نئجه اونودوم»، «طالعییم» کیمي شعرلر بؤیوک معنوي و اخلا­قي کئیفیتلر داشیییر. میللي وضعن اولان قوشما و گرایلي شکلینده يازیلان بو شعرلرده قادینین اؤلچویگلمز و موقا­یی­س­ئدیلمزگوجو، عاییله حياتینداکي بنظرسیز رولو اورکلري سیزیلدادان یوکسک صنعتکارليقلا قلمه آلینمیشدیر.

یوخون قاچدي، ائوده ياتا بیلمهدین،

تورپاقدا يات، تورپاق قوزوم، آ لایلاي.

گیزلي-گیزلي اوفولدادین، اینلهدین،

اوياق قالان یوخوسوزوم، آ لایلاي.

 

لایلاي دئدیم، بئشیک دئدیم مزارا،

داش گتیردیک، سالديق سنی هاسارا.

ها يالواردیم، ها چاغیردیم، آي سااااراا!..

داریخاندا حيانیمیز، آ لایلاي،

آیري دوشن اونوانیمیز، آ لایلاي.

 نریمان حسن زاده ه يالنیز کؤورک، لیریک شعرلرین، درین فلسفي ميصراعلارین مؤلیفي دئییلدیر. «آتابیلر»، «پومپئیین یوروشو»، «قوي بوتون شرق بیلسین» کیمي بیر چوخ درام اثرلرینین ده مؤلیفیدیر. اونون درام اثرلري آذربایجان درام تئاتریندا دفعه لرله تاماشايا قویولموشدور. تاریخي ائپیک-دراماتیک پوئما اولان «زومرود قوشو»، «وطنسیز»، «میدییا سارایی»، «حسرت» کیمي پوئمالاري اوخوجو رغبتینی قازانان اثرلردیر. پسیخولوژي فیکري بديعي قایناقلار اولان «کیمین سوالي وار» آدلي پوئماسي منطيق و فلسفي دوشونجهلرله زنگیندیر:

ياخشینین پیسلرله توتماز صؤحبتي،

بو دوزلوگو سئور،

 او خيانتي.

منفیلر موثبتلر دونیاسیدیر بو،

بلکه ده دونیانین معناسیدیر بو.

 بورادا شاعیرین «پیس» و «ياخشي» حاقینداکي محاکیمهلري اوخوجونو دوشونمهیه وادار ائدیر.

 ياخشي آداملاري دایم قورویون،

ياخشي آداملارا حالالدي حؤرمت.

ياخشي آداملارا کئشیکچي قویون،

داغیلار، چورویر یوخسا جمعیت.

پوئماداکي صورتلر ماراقلي و دوشوندوروجودور. اینسانی نعجیبلیی، مئهریبانلیغا، پاکلیغا چاغیران بو فلسفي پوئمادا جمعیتین ایجتیماعي-اخلاقي پروبلئملري اؤنه چکیلیر و اثرین اساس ایجتیماعي-اخلاقي قایهسي ده بونونلا ايضاح اولونور. اینسان لياقتینی، اینسان معنوياتینداکي موباریزهدن یوغرولوب قلمه آلینان بو پوئمادا سواللار و جاوابلار دا بو آمالا خیدمت ائدیر.

پوئمانین «پرولوق عوضي» آدي وئریلن باشلانغیجیندا شاعیر اوخو­جوسونو بو موناسیبتلردن خیردار ائدهجک بیر اورتا بیر وضعیت مئیدانا گتیریر، موناقیشهلرین آنلانماسي اوچون زمین حاضیرلاییر: 

منیم سوالیم وار،

جاواب وئر بو گون،

من آخي، نه قدر

 لال دورمالییام.

ایندي الیمي یوخ، -

 گؤرونمک اوچون،

ایندي من -

سسیمي قالدیرمالییام.

 

نریمان حسن زاده نین اثرلرینده بیتیب-توکنمک بیلم­ین خالق و وطن محبتي، تورپاق یرکتي وار. ادبی دونیايا گیردیگي ایلک گوندن اعتیبارن اوخوجونون سئوگیسینی قازانان نریمان حسن زاده نین صنعتي بو گون ده ان موکممل دؤو­رونو ياشاییر. اونون معنوي آغریلارینی عکس ائتدیرن اثرلري اویرازلیدیر، میللیدیر. وطن سئوگیسي ایله دوپدولو اولان بو اثر­لردکیرنگ و چالارلار گوجلودور. بو قودرتلي قلم اوستاسینین اوخوجو رغبتینی قازانماسینین سببینی ده بو نؤقطهده آختارماق لازیمدیر