حبیب ساهرین یارادیجیلیق دورانلاری

حبیب ساهرین یارادیجیلیق دورانلاری


دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)

 

 

گیریش

حبیب ساهرین یاشامی و یارادیجیلیغی ایله ارتباط دا ایندیه قده‌ر هم درین و هم سطحی یازیلار چوخ یازیلمیشدیر. من بورادا تدقیقاتچیلاریمیزا ساهرشناسلیق ساحه‌سینده یئنی فضالار آچماق نیّتیم واردیر. بونا گؤره ساهرین شعریت دونیاسینی دؤرد یئره بؤلورم.

1- ساهرین ایراندا تجدد و یئنی‌چیلیک ادبی جریانلاریندا اولان نقشی و عثمانلی یئنی‌چیلری تاثیر آلتیندا یاشادیغی ایلک دؤنم شاعیرلیگی 1320 – یه قده‌ر.

2- ساهرده خلقی‌لیک و رئالیسم ادبی آخیملاری (1320 – 1332).

3- ساهرین مقاومت شعریمیزین بیر سارسیلماز تمثیلچی‌‌‌سی کیمی یاشاماسی (1333 – 1357).

4- ساهرین عمرونون سون ایللرینده‌کی فلسفی دوشونجه‌لی شعرلری (1357 – 1364).

بوندان سونرا ساهر حاققیندا یازیلان اثرلر داها دقیق و علمی و ادبی اینجه‌لمه‌لر اساسیندا اولمالیدیر. مدرن ادبی تدقیقاتا ایندی بیر فرضیه حاکیمدیر کی دئییر «هئچ بیر ادبی اثر، اوندان قاباقکی بنزه‌ر ادبی اثر اولمادان یارانماز.» و بونا گؤره‌ده بینا متنی بیر تدقیق متد و اصولو یارانمیشدیر. بئله‌کی هر شاعرین شعرلرینی معنا و لفظ باخیمیندان اوندان قاباقکی هر بیر شاعرین بنزه‌ر اثری ایله توتوشدورماق لازم گلیر.

 

ایراندا ادبی یئنی‌لیک

مشروطیت دؤنمینده،‌ ادبی یئنی‌لیک‌لر ایراندا باش وئرمگه باشلارکن، اسلام جغرافیاسی‌نین ایکی اساس حوزه‌سی یعنی «استانبول» و «قفقاز» حوزه‌سی. بیرینجی و اصلی تاثیر ائدیجی عامل ساییلیردی. بو عامل، شاعرلرین ایراندان استانبول مهاجرتی ایله اساسلانیردی. ایلک مهاجرت جریانیندا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی، ابوالقاسم لاهوتی استانبولا گئتدیلر. ایران عمومیتله، باتی مدنیتی ایله تانیش اولماق ایسته‌ییردی. لاکن بو تانیشلیق یالنیز استانبول کؤرپوسوندن کئچیردی.

روسلارین ایرانا باسغین وئرمه‌سی ایللریندن، عباس میرزا باشدا اولماقلا ایران آیدینلاری باتی یا ساری اوز گتیرمیشلر. استانبولدا ایسه لاله دورینده یعنی 1720 ـنجی میلادی ایللرینده، اوچونجو سلطان احمد زمانیندا باتی‌یا یؤنلمه باشلامیشدیر.

اما ماراقلی بوراسیدیر کی هم عثمانلی تورپاقلاری و هم ایراندا باتی‌یا یؤنلمه، خلق ایچیندن یوخ، یوخاریدان و دربارلاردان باشلامیشدیر. عثمانلیلار یئنی‌چریلرین تشکیلاتینی لغو ائتدیکدن سونرا، اؤزلرینی تجدید و یئنی‌لیگه سوق وئردیلر و ایرانلیلارین یوخاری سطح‌لرده فعالیت گؤسترین ادیبلر، شاعرلر و دوشونجه صاحبلری، ایچ استبداد و دسپوتیزمدن جانا کلمه‌لری نتیجه‌سینده دسته – دسته استانبولا مهاجرت ائتدیلر. یوز ایله یاخین استانبول، ایرانلی آیدین دوشونجه‌لری،‌ شاعرلری و ادیبلری‌نین تجمع مرکزی ساییلیردی. بیر چوخلو ایرانلی طلبه‌ده اورادا تحصیل آلیردیلار. حتی «مشروطه» کلمه‌سینی‌ده ایرانلیلار عثمانلیلاردان آلیب گتیردیلر. «دار الفنون» تاسیس ائتمه ده بیر جوره قاجارین عثمانلیلار ایله رقابتی ساییلیردی. «رشدیه» کلمه‌سی ده یئنه ده عثمانلیلاردان آلینمیشدیر. بو ساحه ده ایسه ایرانین شمال غرب حصه‌سی یعنی آذربایجان، داهادا مدنی‌لشمیش و یئنی لشمگه دوغرو گئدیر و ایرانین قالان حصه‌لری آذربایجاندا اولان شانسدان محروم ایدیلر. آذربایجان تورکجه‌سی فارس ادبیاتی اوچون یئنی‌لیک گتیرمه‌ده اساس رول اویناییردی. تقی‌زاده دئمیشکن اصلینده آذربایجانلی شاعرلر و ادیبلرین گؤزلری استانبول آچیلمیشدیر. بو شاعرلر تورک و فارس شعرینده آلیش وئریش گئرچک‌لشدیردیلر.

البته فارس و تورک شعرلری آراسیندا آلیش وئریشین اوزون اوزادی بیر تاریخی واردیر. بیلیریک کی تورکلر عروض قالیبلارینی آلدیقدان و منیمسه‌دیکدن سونرا، بیر سورو فارسجا و عربجه ترکیبلر و کلمه‌لر، دیوان ادبیاتی دئییلن رسمی شعره داخل ائتدیلر.

نامق کمال و ضیا پاشا رسمی دیوان ادبیاتی علیهینه قیام ائدن ایلک یئنی شعر بشارتچیلریندن سایماق اولار. بو ایکی بؤیوک شاعر قطعیاً اسکی شیوه علیهینه چیخیردیلار. مثلا نامق کمال دیوان ادبیاتینی «حقیقت و طبیعت عالملریندن خارجده اولان اوهامدان اقتباسلارین ارتباط‌سیز تصویرلری» آدلاندیریردی و ایجاد ائتدیگی یئنی فورمالاردا شعر یازماغا باشلاییردی.

ایرانلی شاعرلرده اونو و دیگر یئنی‌چیلری اؤزلرینه اولگو ائدیردیلر. مشروطه دورونده پارلایان شاعرلر و ادیبلرین دئمک اولارکی یوزده دوخسانی استانبولو گؤرموش و اورادا یاشامیشلار. ایرانلیلار تورکلرین بیر چوخ اثرلرینی ایرانا گتیریردیلر و حتی فارسجایا ترجمه‌ده ائدیردیلر. مثلاً نامق کمالین «جلال الدین خوارزمشاه» اثرینی ترجمه ائتدیلر و اونون «آمالیمیز، افکاریمیز اقبال وطندیر» شعرینی هر یئرده و هر مکاندا اوخوردولار.

کسروی «تاریخ مشروطه» کتابیندا بو شعرلردن چوخ نمونه وئریب و حتی دئییر:«در تبریز آن‌ها را به نام ایرانیان گردانیده و بسیاری خواندندی.»

آمالیمیز افکاریمیز اقبال وطندیر

سرحدّیمیزه قلعه بیزیم خاک بدندیر

ایرانلی[1]‌ لاریز زینتیمیز قانلی کفن‌دیر

دعوا[2]دا شهادتله بوتون کام آلیریق بیز

ایرانلی‌لاریق[3] جان وئریریز نام آلیریق بیز.

 

فولکلور غیداسی

ساهرین شعرلرین کؤکلرینی بیز، عاشیق ادبیاتیندا گزمه‌لیک. عاشیق مدنیتی، بیزیم فولکلوروموزون اساس قولودور، ساهرین شاعرلیگینده اگر عثمانلی شاعری جلال ساهر، نامیق کمال، توفیق فکرت، سلیمان نظیف،‌ ناظم حکمت و خصوصیله جلال ساهر تأثیر بوراخمیشلار، فولکلوروموزدان داها چوخ غیدالانمیشدیر.

آشاغیداکی شعرلره نظر سالالیم:

 

ترانه

اوزاخلاردان باخماگون

بولوتلاردان بیر سورون

بیزه یاخین گلمزسن

چکینرسن، نه اوچون؟

 

گونول یانار هر آخشام

سنی آنار هر آخشام

بو یارالی اوره‌گیم

نه‌دن قانار هر آخشام؟

(لیریک شعرلر، ص 64)

 

ماهنی

بولوتلاردا شیمشک چاخار

اریر قارلار، سولار آخار

داغ آردیندان گونش گولر

اولار بهار، اولار بهار . . .

 

گون ساچلارین سویا دوکر

اوزون گؤروب سودا گولر

گوگدن انیب، انسانلارا

او دونیادان خبر وئرر.

 

ای قیزیل گون، قرمزی گون

داغلار آرا، نلر گؤردون

درین- درین گوگلرده سن

نه‌لر گؤردون، ای قیزیل گون؟

(لیریک شعرلر، ص 64)

 

بایاتیلار

چراغ یاندیر، اوجاق قور،

کور یوخودان بیرجه دور

قوی امگین داغیتدسین،

یوردوموزا، قیزیل نور.

 

باتما غمه، آغلاما!

اوره‌گیمی داغلاما!

قوی باغریمدان قان آخسین،

یارامی، سن، باغلاما!

 

اگیل، دگیل اوپ منی!

ایستر اوره‌گیم سنی،

سن‌سیزنیلر خاطریم،

گلستانی،‌ چمنی؟

 

سن بیر اولدوز، گونش سن،

روحومدا بیر آتش سن،

پادا وارسان،‌ قورتارمام:

آل قانینا بلشسن.

 

داغلار اوجا، گوگ اوجا،

قونور بیر قوش آغاجا

یوردوموزدا، چوخ شکر،

توستی‌ لیر هر باجا.

 

خالچا دوخور گلینلر،

دنه دولور اکین‌لر،

گللندیرر حیاتی:

دونیادا سن کیمینلر.

 

گیمته گونش، بیر دایان،

سن‌سن گوللری آچان،

سنسیز دونیا قارالار،

پاریلداماز آسمان.

(لیریک شعرلر، ص 67)

جلال ساهرین ایزلری

ولاکن اونون شعرینده، جلال ساهرین بوراخدیغی درین ایزلری انکار ائتمک اولماز. دئدیگیم کیمی او حتی اؤز شعر تخلص آدینی جلال ساهردن آلمیشدیر.

حبیب ساهرین جلال ساهر ایله مناسبتینده بیر مسأله‌ده چوخ ماراقلی‌دیر. اودا بو کی او، فرانسه شاعرلری، عرب شاعرلری و فارس شاعرلری‌نین شعرلریندن ترجمه‌لر ائتمه‌سی ایله یاناشی بیر چوخ عثمانلی و تورک شاعری، مثلا احمد هاشم، جناب شهاب الدین، توفیق فکرت، ناظم حکمت و باشقالاریندان‌دا بیر چوخ شعرلر سئچیب فارسجایا منظوم ائتمیشدیر.[4] اما جلال ساهردن من هئچ بیر ترجمه‌سینه راستلامادیم. بونون آنلامینی بلکه بئله ایضاح ائتمک اولارکی او، بورادا اؤزونو جلال ساهر سانیردی و اصلینده اونون آذربایجان تورکجه‌سینده و فارسجادا دیلی حساب اولوردو، اودورکی ترجمه‌یه‌ده احتیاج گؤرموردو. بونا گؤره‌ده من فکر ائدیرم کی او،‌جلال ساهرین بعضی شعرلرینی، فارسجادا یئنی‌دن قوشموشدور. فارسلار دئمیشکن «بازسرایی کرده است.» مثلا «غروب در دریا» شعری:

به سوی غرب، در آنجا که دامن دریاست،

به رنگ زرد، یکی نیم‌دایره پیداست.

اگرچه بی‌فرّ و کم‌رنگ و کم فروغ است آن،

چو شمع، اشعه‌ی زرین پراکند هر آن.

که ابرها همه رنگ طلا به خود گیرند،

شکوفه‌های طلایی در آب بشکوفند.

* * *

به روی پرده‌ی دریا، ز آسمان کبود،

همه بریزد نور تر طلا آلود.

در این میان که جهان فسرده بس زیباست،

زوال روز تموز و غروب در دریاست . . .

(اساطیر، ص 32)

و یا «غروب در صحرا»:

به زیر قبه‌ی سربی آسمان، اکنون،

به روی بادیه، اندر کرانه‌ی هامون،

فتاده شعله‌ به دامان باختر، کم کم،

بگفتی آتش افتد به پهنه‌ی عالم.

* * *

هوا گرفته و گرم است و راه خاک آلود،

غبار تیره بخیزد، چو موج‌های دود.

به ریگ‌های برافروخته، گدازد نور،

ردای تیره بپوشد کرانه‌های دور.

درون شعله رود اهل قافله، ناگاه،

ز دور جلوه نماید چو سایه‌های سیاه . . .

(اساطیر، ص 32)

و یا «لیریک شعرلر» کتابیندا یازدیغی غروب ایله علاقه‌دار شعرلر:

 

آلولانان غروب

دنیزده دالغالارین گوک، حریر ساچلارینی،

آلولانان و گولن بیر غروب اوخشارکن.

شفقده بیر سوروقوش، کهربایی رنگینده،

اوچاردیلار و اوچارکن، ایتردیلر گؤزدن.

فقط گونولده قالاردی، اوزاق افقلرده،

اوچان طیور یئرینده، دومانلی بیر پرده . . .

 

او پرده ده گؤرونردی سونوک خیالاتم،

که قوش کیمی سورونردی افقده، خون آلود!

یاواش- یاواش ارییرکن خیاللر هیهات!

گونشلی گون‌ده اولوردی خیال تک نابود!

فقط افقده قالیردی قیزیللی بیر گوندن

ساری غروب و غروب فراق و درد و محن . . .

 

دنیزده دالغالارین سایه‌دار پرده‌سینی،

بالیقچی بیر قایغی پنجه‌ سیله‌ییر تارکن:

خیالیمین گلو، اول گول‌عذار بد عهدی،

گؤرردیم همسر اولوب بیر یابانچی‌یه عمداً!

قایق ایتردی نظردن، دومانلی ساحلده،

فقط گونولده قالیردی فجیع بیر پرده!

جلال ساهرین ادبی دوشونجه و شخصیتی‌نی اوچ دوره‌یه آییرماق اولار:

الف. ثروت فنون (ان گنج شاعر) و سنتی شعرلردن اوزاق گزمه و اساس شعر موضوعونو «قادین» سئچمه مسأله‌سی.

ب. ادبیات جدیده‌نین یئنی ادبی دالغالارینا قوشولماسی.

ج. تورکچولوک آرمانلاری ایله شاعرلیگی.

د. جمهوریت دؤنمی یئنی لسان ایله شعر یازماسی.

حبیب ساهرین ده ادبی یارادیجیلیغینی ایسه اونون یوخاریدا سیرالادیغیم خلاقیت دؤنملری ایله بئله مقایسه ائتمک اولار:

الف. جلال ساهرین ایلک ثروت فنونچولوق دؤنمی آغیردیل ایله رمانتیک شعر یازماق 1320 یه‌ قده‌ر.

ب. 1320 دن 1332 ـنجی ایله قده‌ر خلقی‌لیک و انقلابی و آرمانی شعرلر دؤنمی.

ج. 1332 ـنجی ایلدن 1357 ـنجی ایله قده‌ر اختناق و وحشت دؤنمی.

د. اسلامی جمهوریت دؤنمینده یاشادیغی ایللرده‌کی یازدیغی شعرلر.

جلال ساهر و حبیب ساهرین ایلک دؤنم شعرلرینده دیل آغیردیر. 2 ـنجی دؤنم شعرلرینده دیل خلقی‌لیگه ساری یؤنه‌لیر.

هر ایکی شاعر ایلک دؤنم شعرلرینده قادین و طبیعت منظره‌لرینی اساس موضوع سئچیرلر.

هر ایکی شاعر سون دؤنم شعرلرینده،‌ هم دیلده و هم محتوادا رئالیسمه ساری یؤنه‌لیرلر.

جلال ساهرین ایلک کتابی «بیاض کؤلگه‌لر» و «حبیب ساهر»ین کی «سایه‌ها» دیر. هر ایکیسینده دیل آغیردیر.

حبیب ساهر «لیریک شعرلر» کتابینی طبیعت منظره‌لری و قادین موضوع‌لارینا اختصاص وئریب. نئجه کی جلال ساهرین «بیاض کؤلگه‌لر» کتابیندا «لیال ساهریت» عنوانلی بیر شعر توپلوسو واردیر، ساهرده بو کتابدا غروب، آخشام و گئجه منظره‌لرین گؤزل شعر تاپلولاری ایله گؤسترمیشدیر. حبیب ساهرین لیریک شعرلر کتابیندا، بئله منظره‌لر چوخدور. مثلاً‌ همین کتاب بئله باشلاییر:

دالغالار قابارمیش، آچیلمیش گوللر

صبحون هاواسیندا سو پرده‌سینده

دویولور فراقین غملی آهنگی

آغیر- آغیر اوچان قوشلار سسینده.

 

افق‌لردن دوغان قیزیل گونشین

زمرّد سولاردا اریر کؤلگه‌سی

گمی اوزاقلاشیر، اوزاقلاشدیقجا

صدفلی ساحلین کسیلیر سسی.

(لیریک شعرلر، ص 2)

بو شعر استانبول دنیز کناری غروب حال هواسینی گؤستریر. همین کتابدا «آلوولانان غروب» عنوانلی شعرده یئنه همین موضوع ایله علاقه‌دار یازیلمیشدیر «آلوولانان غروب» شعر قطعه‌سی تمامیله جلال ساهرین یارادیجیلیغی‌نین ایلک دؤنم اثرلری تاثیرینده‌دیر. بورادا دیل چوخ آغیر و تکلّف‌لودور:

دنیزده دالغالارین گؤی حریر ساچلارینی

آلولانان و گولن بیر غروب اوخشارکن

شفقده بیر سورو قوش کهربایی رنگینده

اوچاردیلار و اوچارکن ایتردیلر گؤزدن

اوچان طبور یئرینده دومانلی بیر پرده . . .

 

او پرده‌ده گؤرونردی سؤنوک خیالاتیم

کی قوش کیمی سورونردی اوفوقده خون آلود

یاواش- یاواش اری‌یرکن خیاللار، هیهات!

گونلش گون‌ده اولوردو خیال تک نابود

ساری غروب و غروب فراق و درد و محن

 

دنیزده دالغالارین سایه‌دار پرده‌سینی

بالیقچی بیر قاییقی پنجه‌سیله ییرتارکن

خیالیمین گولو اول گول‌عذار بدعهدی

گؤرردی همسر اولوب بیر یابانجی‌یا عمداً

قاییق ایتردی نظردن دومانلی ساحلده

فقط کؤنولده قالیردی فجیع بیر پرده

 (لیریک شعرلر، ص 63)

ارجاعات:

ساهر، حبیب. لیریک شعرلر، قزوین، 1343.

ساهر، حبیب. اساطیر، قزوین، 1337.

حبیب ساهر، همراه با مردم

دکتر حسین محمدزاده صدیق

حبیب ساهر را بوسیله‌ی دو اثر با ارزش لیریك ‌شعرلر و كؤشن می‌شناسیم. این دو كتاب علاوه بر این که برخی از آثار ارزنده‌ی او را كه از بیست- سی سال پیش در مطبوعات آذری زبان چاپ می‌شد در بر دارد، حاوی مقدار معتنابهی از اشعاری هم هست كه در سال‌های اخیر سروده شده‌اند. آنچه كه بیش از هر چیز توجه خواننده‌ی این دو مجموعه را جلب می‌كند، راه مستقلی ا‌ست كه ساهر در شعر ترکی آذری می‌پیماید و كوشش دارد آن را هر چه هموارتر كند. این راه را حسین مهدی- منتقد و نویسنده‌ی فقید آذربایجان- به موقع خود «خصوصیات شعر ساهر» نام داده بود.

این خصوصیات، اینك پس از پیمودن سی سال راه‌های هموار و ناهموار و سخت و سرشار، مكتبی بوجود آورده است كه اطلاق «مكتب ساهر» بدان پر بی‌جا نخواهد بود. استفاده‌ی ماهرانه و هنرمندانه از اوزان و قالب‌های عروضی كه قرن‌هاست‌جسم و روح‌شعر ترکی‌آذری را تسخیر كرده‌است و در آمیختن قالب‌های لطیف عروضی با اوزان طبیعی هجایی، مهم‌ترین ویژگی‌ این مكتب است.

ساهر به خلاف شاعران نام‌آور معاصر آذربایجان -كه به دلیل این که وزن عروض با تكنیك زبان ترکی آذری سازگاری ندارد، آن را به طور كلی دور انداخته بودند و بسیاری از آثار كلاسیك را هم سعی داشتند با جرح و تعدیل‌هایی به قالب‌های هجایی نزدیك كنند- خود را قادر می‌بیند كه تابلوهای جاندار از حیات اجتماعی خلق کند و اندیشه‌های عصر خود را در قالب‌های شناخته شده و طبیعی و لطیف عروض[5] به دست دهد و با به خدمت گماشتن این قالب‌ها در اشكال تازه، در واقع سرسختانه می‌خواهد وزن عروض را مغلوب قدرت و استعداد بكند. مثلاً قطعه‌ی  بسیار زیبای «نخند» را در نظر بگیریم:

نه قده‌ر آغلاسان، آغلا كی سنین آغلاییشین،

بو قارانلیق گئجه ایچره اریییب محو اولاجاق،

نه سنین‌ چین‌ده بو گؤیلرده قیزیل گون دوغاجاق .

تا آن كه:

اونما یاردیم بو سَمادان بو یاشیل چارداقدان،

سنه بو اؤلكه‌ده قانون قارا بیر داخما وئریب،

شاها یالدیزلی سارایلارو یاشیل آسما وئریب،

یات بو ویرانه ده حسرتلره قاتلان ... گولمه!

گولمه سولسون اوره‌گینده آچیلان لاله‌لرین،

اؤل! كی سؤنسون او گونش رنگلی

خوش زلفِ ترین ... الخ

حاصل كوشش‌های صمیمانه و هیجان‌انگیز سراینده در نمایاندن صحنه‌ها و چشم‌اندازهایی حقیقی از حیات توده‌های عظیم زحمتكش، چنان مملو و سرشار و قوی‌ است كه خواننده را تسخیر می‌كند و به هیجان وامی‌دارد و محبتی عمیق در دلش می‌آفریند. و این، زاییده‌ی قدرت سحرانگیزی ا‌ست كه وی در استخدام كلمات مناسب و به كار گماشتن آن‌ها در اوزان بدیع و زنده‌ی سرشار و تحرّك بخشیدن به واژه‌های بی‌جان به كار می‌برد. این توانایی شاید در كمتر شاعر ترک آذری زبان معاصر (چه آن سو و چه این سو) یافت ‌شود. شعر «به دختر قالیباف» می‌تواند بهترین شاهد این مدعا باشد:

نزیك_ ایپك خالچالارین گول آچدی

اوتاغیندا هر گلینین _ هر بگین ...

بزه دینسه مجلس‌لری، دۀ گؤروم

زاوللی قیز! بو دونیادا وار نه‌یین؟

 

نه واختادك آج قارینلا ایشله‌ییب،

یورغون اللر صرف ائده‌جك مین امك؟

ائشیدیبسن بو مثلی باباندان:

رنگین اوچوپ، دوداقلارین گؤیه‌ریب ...

گل، گونشلن. . . آچسین سولموش گوللرین ...

گل، قوش كیمی قاناد آچیپ اوزاقلاش!

قیزیل گونش اؤپسون ساری تئللرین ...

ترجمه: قالی‌های حریر تو، خوابگاه‌های دامادان و عروسان را مفروش كرد. اما مرا برگو ببینم، در این جهان پهناور تو را چه دادند ای دختر تیره بخت ! - تا كی می‌خواهی به شكم گرسنه و با دست‌های خسته كار كنی؟ نكند این مثل را شنیده‌ای از پدرت كه «خود عریان بگردی و دیگران را آذین ببخشی»؟ رخسارت چه زرد و لبانت كبود شده ... بیا خود را به آفتاب برسان ... تا گل‌های پژمرده‌ات شكوفان شود ... بسان مرغ پر بگشا و به پرواز آی تا خورشید، گیسوان طلایی‌ات را بوسه دهد ...

و همین گونه است قطعه‌ی بلند «نرگس» و منظومه‌ی «رودخانه‌ی نیل» و شعرهای «آندرمدا»، «شاعر و بیگ»، «سایه‌ی ماه»، «غروب مشتعل»، «خاطرات گذشته» و غیره كه زیر سایه‌ی این توانایی آرمیده‌اند.

سود جستن از تداعی معانی و آگاهی از روانشناسی را، می‌توان یكی از علل زایش این توانایی به شمار آورد. او هر چیز و حادثه‌ای را با تكیه به تداعی معانی، بهانه‌ای می‌گیرد برای بیان خواست‌های خود. فرق یك شخص عادی با شاعر هم در همین است. شخص عادی نیز در فنجان چینی چایی می‌خورد، مثلاً ساهر هم. اما دومی به برگ گل سرخ رنگی كه در دور و بر این فنجان نقش بسته است، نگاه می‌كند و به ‌یاد روزهای درخشان و آفتابی خود می‌افتد كه چسان خود را به ظلمت شب واسپردند، افق‌هاشان را تاریكی فرا‌ گرفت و تباه گشتند و به‌یاد خورشیدی می‌افتد كه به‌یكبار غروب كرد و مردم سرزمینش در تاریكی آواره و سرگردان ماندند وحكومت ‌ظلمت به درازا انجامید وحسرت به دل شاعر نهاد .

دردها و محنت‌های او در چنین تابلوها، چه بسا حبسیه‌های مسعود سعد سلمان و حرف ‌نظامی عروضی را درباره‌ی آن‌ها به خاطر می‌آورد:

« وقت باشد كه من از اشعار او همی‌خوانم، موی بر اندام من بر پای خیزد و جای آن بود كه آب از چشم من برود.»

خواننده پیوسته خود را شریك غم‌های جانكاه او می‌بیند و تصویر خویشتن را در چنین شعرها می‌یابد . حسرت‌ها، آرزوها و امیدهایی كه در دل سراینده آشیان كرده است، در ‌دل خواننده نیز لانه می‌كند. خیزابگاه این ناله‌ها و فغان‌ها، ظلمی ا‌ست كه شاعر را از گردش در چمنزار‌های سرسبز وطنش بازداشته و به دست «غربت» سپرده است. در شعر«دیار غربت» می‌خوانیم:

قارانلیق ایچره گئده‌ركن، اؤلومله چارپیشاراق،

حیات ‌چشمه‌سینه بیر قدرده یاخلاشدیق.

یازیق كی اسدی فنادان، قورو _ قارا یئللر،

یانیب، یانیب داتوز اولدوق . . . اوفوقلری آشدیق.

ترجمه: در تاریكی ره سپردیم، با مرگ دست به گریبان شدیم كه خود را به چشمه‌ی آب حیات برسانیم! ولی افسوس كه بادهای خشك و سیاه از دیار فنا وزیدن گرفت ‌و ما غباری شدیم. از افق هم گذشتیم.

بیداد و خیره‌رویی بیگانه او را واداشته است كه در هر جا با بیگانه و سرزمین بیگانه به نفرت و انزجار روبرو شود (مثلاً در شعرهای «كوچه‌ی باربد‌»، «شب‌های تابستان تهران» و غیره). از سویی هم باعث گشته كه شاعر به مردم وطنش و به همه‌ی مردمی كه سرنوشتشان با سر‌نوشت خلق او آویزشی دارد، در دل خود محبتی عمیق بپرورد. و این محبت، سبب شده است كه او علی‌رغم دوری و فاصله‌ای كه از سرزمین خود دارد، پیوسته متوجه آن جا باشد و تمام حوادثی را كه در آن جا می‌گذرد زیر چشم بدارد . مثلاً شعر بلند «خشكسالی در مغان» كه در حقیقت كتاب گویایی از حوادث سال‌های اخیر وطنش است.

در این تابلوها‌ی حقیقی و مهیج، شاعر همیشه امیدوار است و ایمانی سخت به امید، صبر، تحمل و ساهری دارد و امید را «شراب كهنه‌ای می‌داند كه اگر آن را به این جهان تاریك راه نبود، كسی به دنبال چشمه‌ی زندگی نمی‌گشت و مرگ، آواز نشاط را در گلو خفه می‌كرد».

امید اگر بو قارانلیق جاهاندا اولمازسا،

كیم آختاراردی حیاتین شفقلی چشمه‌سینی؟

حیاتین عشقی اگر اولماسایدی خاطرده،

اؤلوم كسه‌ردی ‌سئوینجین گؤزل وشن سسینی.

این شاعر امیدوار كه به درجه‌ی لیاقت و ارزش خود وقوف كامل دارد، پیوسته از این که او را از مردمش جدا كرده‌اند و مجال و امكان به جا نگذاشته‌اند كه مردم او را از نزدیك لمس كنند، می‌نالد و در این «انزوا» از شخصیت خود دفاع می‌كند. در شعر بلند «به خواجه حافظ شیرازی» چنین می‌گوید:

لذت دویماز كور اولانلار گؤزه‌لدن،

اؤلولره تاپار عجم ازلدن ...

مزارلیقدیر بو یئر، ایتلر هوره‌رلر،

صنعتكاری ‌سورگونلره سوره‌رلر.

شاعرلری زندانلارا آتارلار،

سولارینا آجی زه‌هر قاتارلار.

اونلار اوچون سونرا توربه تیكرلر،

بسله‌یرلر اوندا گؤی ‌اوت، گول چیچك.

ترجمه: ... كوران چه لذتی از زیبا‌رویان درك خواهند كرد؟ و عجبا كه عجم از اوّل مرده‌پرست است! این جا یك گورستان است، هنرمند را نفی بلد می‌كنند ... شاعران را به محبس‌ها می‌اندازند، زندگی را بر آنان تنگ می‌سازند و پس از مرگش، كاخ بر مزارش پی می‌افكنند، و در اطراف آن گل و سنبل و گیاه می‌كارند!...

این انزوا و ناآشنا ماندن چنین شاعری را در چه باید جست؟ بی‌شبهه در محیطی كه شاعرانی قافیه‌ساز آن چنانی پرورده است كه روی مجموعه‌های «شعر»ی‌شان كلمه‌ی «چاپ بیست و چندم» به چشم می‌خورد، دلقكانی كه در پی نام و نان، در خدمت این و آن درمی‌آیند و این منفذ تنگ‌چشمی‌شان و تاری كه دورشان تنیده شده است و محبوسیت‌هایی كه در مقیاس‌های تنگِ محیطشان به چشم می‌خورد، باعث می‌آید كه چندین منزل خود را از شاعری كه تار و پود هنرش متعلق به خلق است، عقب ببینند.

ساهر با چشم‌های تیزبین خود، شاهد این قیافه‌های كاذب و دروغین است. او از میان آثار شاعران معاصر آذربایجان به خصوص به «حیدربابایا سلام» سروده‌ی محمد حسین شهریار توجهی خاص دارد.

شاعر، چند شعر و منظومه‌ی بلند در وزن و پاسخ منظومه‌ی فوق ساخته و طنزی قوی در آن‌ها به كار گرفته است. مثلاً در «حوادث دهكده‌ی ما»، «خاطرات مكتب»، «نامه‌ی منظوم» و غیره كه در آن‌ها مانند دیگر جاها، مستقیماً از كسی یا چیزی بد نمی‌گوید بلكه با قدرت ویژه‌ی خود چهره‌ی واقعی هر چیز و هر كس را می‌نمایاند و خواننده را به تفكر و استنتاج وامیدارد.

در منظومه‌ی بلند «نامه‌ی منظوم» دست سراینده‌ی «حیدر بابا» را می‌گیرد و سرزمینش را ده به ده و كوی به كوی می‌گرداند. او را در زمستان، بهار، تابستان و پائیز می‌برد به دهكده‌ها كه از نزدیك، زندگی مشقت ‌بار مردم را لمس كند. «دهكده‌هایی كه در طویله‌ها دختران جوان، بیمار افتاده و خفته‌اند، در كنار تنورها عروسان جوان با رنگ زرد در رخسارشان به سرخی آتش خیره می‌شوند. در سرچشمه‌ها، زنان از خانه رانده شده، اشك بر گونه می‌سایند. دهكده‌هایی كه در كنار مسجدهای زرنگارش، دخمه‌های سیاه و دودگرفته و پست جلوه‌گرند. مردمش تابستان‌ها در كشتزارها جان می‌كنند و زمستان‌ها از سرما تلف می‌شوند و منصور خان‌های پولداری كه شاعر خشكنابی به ستایش او برخاسته است، اندك دارایی فرزندان آنان را هم از دستشان می‌گیرند و مساجدی با فضای روشن بنا می‌كنند.»

زبان این قهرمان شعر امروز ترکی آذری گاهی چنان گیرا و جذاب و سرشار از تشبیهات و توصیفات بدیع و زیبا و ملهم از طبیعت ملموس است كه عنان از كف دل خواننده می‌رباید. زیرا در این موارد شاعر، كلمات را به گونه‌ای در قالب‌ها می‌ریزد كه حرفی و كلمه‌ای كم و زیاد به چشم نمی‌خورد.

مثلا جایی مادر خود را چنین توصیف می‌كند:[6]

آنام منیم اورتا بویلو بیر خانیم،

سیاه ساچلی «بایات» سویلو بیر خانیم،

دئیه‌ر - گولر، هایلی- هویلو بیر خانیم.

زنجیره‌لی كوله‌جه‌لر گئیه‌ردی،

«نوش آفرین» ناغیلی‌نین دئیه‌ردی.

 

هر سؤز باشی خومار باخیب گولردی،

زلفو تؤكوب، باشین آستا دیه‌ردی،

قیش گئجه‌سی بایاتیلار سؤیلردی،

روحا اوخشار این جا سسی واریدی،

كؤنولونده شعر هوسی واریدی.

 

آنا دیر كی یاردیم ائده‌ر شاعره،

ناققیش وورار سویوق- قارا بیر یئره،

الهام وئره‌ن بلكه اودور ساهره،

آنالارین قوجاقلاری جنّت دیر،

بو دونیادا دوغما آنا نعمتدیر.

این سه خط در منظومه‌ی بسیار زیبای «خاطرات مكتب» قرار دارد كه در جایی از آن باز به تلویح و طنز خطاب به شاعر «حیدر بابا» چنین می‌گوید:

من اؤزومدن داستان دئمك ایسته‌مم،

قضو- قدر، چرخی- فلك ایسته‌مم!

دوشمانلاردان یاردیم- دیلك ایسته‌مم . . .

بیر شاعرم «گئجه‌لری یاتمایان»،

اؤز شعرینی قیزیل پولا ساتمایان.

ترجمه: من از خود داستان نمی‌بافم، و به قضا و قدر و چرخ و فلك هم باور ندارم و به در دشمنان به گدایی نمی‌روم و از آنان یاری نمی‌جویم ... شاعری هستم شب زنده‌دار كه شعر خود را به پول سیاه نمی‌فروشم.

در جای دیگری از همین منظومه، از شعر نوی فارسی سخن می‌گوید و پاسداران آن را سخت محترم می‌دارد:

یئنی شئعیر بار وئره‌ركن خزاندا،

خراساندا، اصفهاندا، تهراندا.

آنماز اونو كیمسه بوتون ایراندا.

كیمسه اونا مرمر توربه تیكدیرمز!

توپراغینی قوجاقلاماز یاشیل «رز».

ترجمه:‌ شعر نو، به هنگام خزان در خراسان، اصفهان و تهران بارور می‌شد. اما در تمام ایران كسی آن را درنمی‌یافت. هیچ كس گور او (اشاره به نام « تقی رفعت» كه در بندهای پیشین آمده است) را به مرمر مفروش نمی‌كند و بر سر مزارش «رز» نمی‌كارد!

به هر انجام، ادبیات امروز ما ساهر را درخشان‌ترین چهره‌ی خود شناخته است. بی‌گمان او سال‌های درازی هم خواهد زیست و زبان و ادبیات ترکی آذری را غنا خواهد بخشید و شاعران جوانمان را دستگیر خواهد بود كه روزهای آفتابی و درخشان و سرشاری برای مردم سرزمین خود بینند.

 



[1] اصلینده: عثمانلی‌.

[2] اصلینده: غوغا.

[3] اصلینده: عثمانلی‌لاریز.

[4] تورک شاعرلری اوچون «نمونه‌های ادبیات منظوم تورک» کتابینا باخین. آوروپا شاعرلری‌نین ترجمه‌لری ایسه «اساطیر» و «اشعار برگزیده»ده گؤرمک اولار.

[5] حساب زبان ترکی و فارسي كه اولي از گروه زبان‌هاي پيوندي و دومي از دسته‌ي زبان‌هاي تركيبي است، از هم جداست و بنابراين، جمله‌ي اخير نبايد اين توهم را ايجاد كند كه مثلاً نگارنده عقيده دارد كه قالب‌هاي كلاسيك نمي‌بايست در «شعر امروز فارسي» كنار مي‌رفت. زيرا شعر نوي آذري خصوصياتي ديگر دارد و شعر امروز فارسي ويژگي‌هايي ديگر.

[6] كؤشن، ص 85.