مختوم‌قولو فراغی

حاضیرلادی:دکتر حسین شرقی

 

 

 

مختوم‌قولو فراغی (مختوم‌قلی هم نوشته‌اند) (زاده ۱۱۱۲  شمسی فوت ۱۱۶۹ یا ۱۱۷۶ شمسی) شاعر تورکمن است که از بزرگترین شاعران زبان  تورکی تورکمنی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مردم تورکمن و جهان تورک به شمار می‌آید. وی در اشعار خود بیشتر به مسایل اجتماعی و سیاسی می‌پرداخته.

 

زندگی

 

مخدوم‌قلی در سال ۱۱۱۲ هجری شمسی در روستای حاجی‌قوشان در شمال شرق گنبد کاووس به دنیا آمد.

 

برپایه برخی منابع محل تولد وی در منطقه‌ای به نام گینگ جای نزدیک مراوه‌تپه بوده است. پدرش دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و گوگلان و مادرش ارازگل از طایفه گوکلان، تیره گرکز بودند.

 

تحصیلات ابتدایی نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسه شیرغازی در خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان.

 

او در جوانی عاشق دخترخاله خود منگلو شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگ‌تر خود عبدالله در افغانستان که به درخواست احمد شاه درانی (بنیانگذار افغانستان فعلی) به آن‌جا رفته بود با بیوه برادر خود به نام آق قیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نام‌های بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند.

 

بر پایه برخی منابع مختوم قولو در سال ۱۱۶۹ ه. ش در کنار چشم اباساری در دامنه کوه سونگی داغ درگذشت. او را در کنار روستای آق تقه در ۴۰ کیلومتری غرب مراوه‌تپه (شمال شرق استان گلستان) و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند.

 

شعر

 

مختوم‌قولو در شعر خودمسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمن‌ها و تقبیح جنگ‌های آن دوران می‌پردازد. او همچنین مسائل اجتماعی هم‌چون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل مواد مخدر را مورد توجه قرار می‌دهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و به‌طور کلی مورد غضب اغلب خان‌ها و قدرتمندان زمان خود بود.

 

آرامگاه

 

در دهه ۱۳۷۰ آرامگاهی برای مختوم‌قلی فراقی ساخته شد. ساخت این آرامگاه در سال ۱۳۷۸ پایان یافت و در ۲۸ اردیبهشت هم‌زمان با سال‌گرد تولد او با حضور و سخنرانی صفر مراد نیازاف رئیس جمهور وقت ترکمنستان و  وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی افتتاح شد.

 

اهمیت

 

بیشتر اشعار او در جنگ‌های آن دوران (جنگ‌های ترکمن‌ها با حکومت قاجار ، خان‌نشین خیوه و خان‌نشین بخارا و نیز جنگ‌های بین قبایل ترکمن) نابود شده، اشعار باقی‌مانده او در دهه ۱۸۷۰ توسط آرمینیوس وامبری، جهانگرد و خاورشناس مجار گردآوری شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود. سه دهه پیش از وامبری هم مختومقلی توسط دو پژوهشگر لهستانی به نام‌های بوریهو و آلکساندر شودزکو به دنیا معرفی شده‌بود

 

قول‌ بولغیل‌

 

بير بي‌دولت‌ ايلينگ‌ بگي‌ بولينچانگ‌
دولتلي‌نينگ‌ قاپيسيندا قول‌ بولغیل‌
بداصل‌ بگ‌ قوللوغيندا قالينچانگ‌
اصل‌ بگينگ‌ ساياسيندا كول‌ بولغیل

 

‌ياماني‌ قوي‌، ياغشي‌لارا گوز ايلدير
كلهمچ‌ هم‌: اوز اوغلانيم‌ گوزل‌ ديير
قارغيش‌ قوردونگ‌ ذرياتيني‌ آزالدير
قويون‌ كيمين‌ چار ط‌رفه‌ ايل‌ بولغیل

 


سليمان‌ سن‌، موره‌ بير قولاق‌ قويغیل‌
سوزوني‌ دينگله‌گيل‌، جوابين‌ آيغيل‌
حاكم‌ بولسانگ‌، خلقي‌ گون‌ كيبي‌ چويغیل‌
آقاردا سوو، یا أوسرده‌ يل‌ بولغیل‌

 


نه‌ ايشدن‌ دير- ياتيپ‌، نفسينگ‌ بسله‌سنگ‌
آقماقليق‌ دير اوزونگ‌ ياغشي‌ توسلاسانگ‌
هر بازاردا رواج‌ بولماق‌ ايسله‌سنگ‌
ياغشي‌لارينگ‌ كيسه‌سينده‌ پول‌ بولغیل‌

 


مختومقلي‌، باردير دمينگ‌ حسيبي‌
اير- گيچ‌ يتر هر بندانينگ‌ نصيبي‌
كيشي‌ بولسانگ‌، قويغیل‌ قوري‌ تعصيبي‌
ياغشي‌، يامان‌، بارچالارا ديل‌ بولغیل‌

 

بلا  بولار

 

گورينگه اوزين اوانه

 

رحم اتماز دوغان دوغانه

 

سلاسين منگزاديب سوغانه

 

اوی يتان ملا بولار

 

 

 

گورينگ قدرتلی نشانی

 

هر آغيزدان سوز بوشانی

 

آخرت وقتينگ ايشانی

 

بداصل کدخدا بولار

 

 

 

آدم يخشی سی عالمدور

 

عمل اتمسه ظالمدور

 

منينگ زيناتلی مالمدور

 

حق بوگون آتا بولار

 

 

 

موخنث اوغلی هر يرده

 

اوزينی قويار چوخ درده

 

ايشنگ دوشسه بر مرده

 

يامان گونده قلا بولار

 

 

 

گورينگ لار نچيک زمانه

 

يخشی قوشيلدی يامانه

 

قوچ يگيت مينسه چامانه

 

وهم بيلان مبتلا بولار

 

 

 

زمانه ياقين گلانده

 

پارخ بولماز يالان چينده

 

حق قناعتی آلانده

 

نوالی بی نوا بولار

 

 

 

مختومقلی سوزلار ديليندان

 

ناموسين برمز قوليندان

 

قياس ادينگ قيز گليندان

 

ائيل ائيلدان بی حيا بولار

 

 

 

گؤرجك رسول

 

دوشدو بير خوشلوق جهانا نصرتين گؤرجك رسول

 

سرنگون اولدو صنم‌لر لُمعَتين گؤرجك رسول

 

كل عالم ائتدي اقرار سنّتين گؤرجك رسول

 

راه ظلمت اولدو روشن آيتين گؤرجك رسول

 

تاپدي دوزخ‌دن آمان كيم صحبتين گؤرجك رسول

 

 

 

سن كي گلدين دنيايا بت‌لار اولوندو سرنگون

 

آرتدي اسلام شهرتي كافرلر اولدو‌لار زبون

 

هم ابوبكر و عمر، عثمان و حيدر رهنمون

 

اولدو كافر ضد سنه اسم قربن مؤمنون

 

ايكي دنيا اولدو خوشنود رحمتين گؤرجك رسول

 

 

 

حرمت ايله حق سلام وئره‌ن صفي‌الله کیمی

 

عالمي غرق ائيله‌ين نوح نبي‌الله کیمی

 

گؤيده گونه يار اولان عيساي روح‌الله کیمی

 

نئچه مين پيغمبر اول موسي كليم‌الله کیمی

 

قالديلار حيران‌دا «لولاك» خلقتين گؤرجك رسول

 

 

 

اول شب معراج خبر يئتجك سنه معشوق‌دن

 

عرش و فرش اولموش تجلّي چون منيم تك شوق‌دن

 

بو مقرّب‌لر بسي با بهره‌دير بو ذوق‌دن

 

هم بساط قرب اوزه واردين اوتوردون فوق‌دن

 

قويدو ديش بارماقه اونلار قربتين گؤرجك رسول

 

 

 

دور سابق‌ده اؤتن‌لر وار جمالين چون أنين

 

گردشي شايسته قالان معتقددير‌لر يقين

 

قوللوغون‌دا گون خجالت ايچره قالميش هم زمين

 

هم فلك اوزره ملك‌لر دئدي‌لر صد آفرين

 

بو مقام اعلی ايله بو همّتين گؤرجك رسول

 

 

 

حمدينه ديل‌لر قصوردور عرش و فرش‌لر آغلادي

 

بي‌دهان و بي‌زبان اوت‌لار آغاج‌لار آغلادي

 

اشک‌آبين جوشدوروب بو داغ و داش‌لار آغلادي

 

يئددي گون كعبه داشيندا قورد ـ قوش‌لار آغلادي

 

آيديار مختوم‌قولو بو فرقتين گؤرجك رسول

 

 

 

 

 

مختومقولو فراغی؛ تورک ادبیاتی‌نین بویوک عاریفی

 

دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

کلاسیک تورک ادبیاتینا بیر یئنی باخیشمیز اولورسا، مختومقولو آدلی تورکمن شاعیرینین دوشونجه‌سی و باخیشی زیروه ده دایانمیب. بو ادبیاتین زیروه سینده بئله بیر بویوک عاریف و شاعیرین دایانماغی اؤنملی‌دیر. علیشیر نوایی، فضولی بغدادی و اولان ادبیاتین دوشونجه‌لی ، آنلی آچیق و اؤز زامانیندان آرتیقراق فیکیرله‌شن مختومقولوسودا اولا بیلمه‌لی‌دیر.

 

مختومقولو یالنیز تورکوستان شاعیری دییل، بو گؤن اونون دوشونجه‌لری و دویدوغو آنلار و یازدیغی اثرلر تورک دونیاسینین و ها بئله اسلام دونیاسینین باشا باشیندا یاییلیبدیر و عینی زاماندا بو عاریف چوخلو گنج باخیشلار اؤزونه ساری معطوف ائده بیلمیشدیر.

 

تورکمن چولونده 266 ایل بوندان اول یاشایان مختومقولو فراغی‌نین اساس سوزو اینسانلیق‌دیر، او بیر سنی مذهب اولاراق علی(ع) و فاطمه(ص)نی چوخلو شیعی شاعیرلردن آرتیقراق تانمیمیشدیر.

 

از مختومقلی فراغی میتوان به عنوان بزرگترین عارفان ادبیات ترکی نام برد

 

 حدود سه قرن از تولد شعرهای مختومقلی فراغی می گذرد و روز به روز بر عاشقان شعر و تفکر او افزوده می شود. مختومقلی نابغه شعر ترکمنی در ترکمن صحرابه دنیا آمده است (سال ۱۱۵۳ هجری قمری (۲۶۵ سال پیش) در روستای حاجی قوشان گنبدکاووس) ، پنجاه و هفت سال زندگی کرده است، زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود دولت‌محمد آزادی(که از بزرگان شعر و ادبیات ترکمنی است) آموخته و آثار ماندگاری در شعر و ادبیات ترکمنی از خود به جا گذاشته است. خدمات مختومقلی به زبان ترکمنی را میتوانیم همپای فردوسی در زبان فارسی بدانیم . زنده کردن زبانی که شاید کمتر نوشته یی در آن در آن روزگار بوده ، به گفته پروفسور سلطان شاه نیازف ؛ نام ترکمن با نام او در جهان متجلی می شود او پدر شعر ترکمن است ، او از بزرگان شعر و ادبیات ترکی جهان می باشد مختومقلی شاعر تمام مردم جهان و مظهری از آمال و آرزوهای مردم شرق است مختومقلی در بهترین مدارس زمان خود تحصیل کرده به زبانهای فارسی ، عربی و ترکی تسلط دارد و از همین رو شاهکارهای زبان ترکمنی را خلق کرده است .

 

دیوان مختومقلی و شعرهای او از بی نظیر ترین آثار زبان ترکی است که با کمی دقت برای بیشتر ترک زبانان قابل استفاده و دریافت عمیق است تفکری بزرگ و اندیشه یی بکر که او را در میان نویسندگان ترک ممتاز میکند شاید به همین خاطر است که ناظم حکمت او را می ستاید:

 

ناظم حکمت : ” مختومقلی ” شاعر من نیز هست . زبان او زبان من نیز هست. من چیزهای زیادی از مختومقلی می آموزم. او استاد من نیز هست . بین چیزهایی که او آموخته ، می خواهم مخصوصا بر روی یکی تأکید نمایم و آن مبارزه برای آزادی مردمش است .