کولتوروموزده موسکا

کولتوروموزده موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون ، طیلسیم،سئحیر ، فال چیلیق ،دَلقَک لیک ، بالماسکه ، رقص ،آواز ، موسیقی، تئاتر ، دین ، ایلکتانریلار و دیولرین یارانما سبب لرینین کؤک آراشدیرماسی(سون)


ریشه یابی پیدایش دعانویسی ، جادو ، طلسم ، سِحر ، رقص ، آواز ، زمزمه ، موسیقی ، تئاتر ، دلقک بازی ، بالماسکه ، فال بینی ، دین ، نخستین خدایان ، الهه ها ، فرشتگان ، اهریمنان و دیوان در تاریخ بشر

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

Description: فرهاد

 

 

 

 

 

ش.سامی «آرپاغجی» سؤزونون آنلامیندا یازیر : اووسونجو ovsuncu، ساحیر sahir، بویوجو büyücü، اوفوروکجو üfürükcü. 66اَسکی تاریخده تورک یوردو و اؤلکه‌ سی اولان «ماننا»دا «آرمایتی» Armaitiآدلی شهر و ولایت‌دن آد آپاریلیب . عینی حالدا عرب قایناقلاریندا دا هر زامان اولدوغو کیمی، گونئی (ایران) آذربایجاندا «اورمیا» Urmyaو «اورم»Urmآدلی ایکی توپونیمدن آد آپاریلیب کی بونلارین هر ایکیسی ده ایندیکی «اورمیا» شهر و توپونیمین آدی ایله باغلی و ایلیشکی‌ده‌دیر. آذربایجان تاریخچیسی قیاس الدین غیب اله یئفه گؤره Q.Qeybullayevچوخ احتیماللاایندیکی «اورمیا» شهرینین آدی ، «اورمئیاتئه» Urmeyateتوپونیمین آدینین قیسسالمیشی‌دیر(Q.Qeybullayev-آذربایجان خالقینین تشککولو تاریخی).اسکی تورک دیلینده «آریم» Arım، « ایریم» irimسؤزلری «فال» ،«نیشانه»،«بلگه»،« اؤنجه گؤره‌ن»،«اؤنجه‌دن خبر وئره‌ن» ، «اووسون» ، «جادی» ، «بویو» و «سئحیر»دیر. "ق.قئیب اوللایئف" یازیر کی بو «آرمائیتی»Armaitiآدینین ترکیبینده «آتا» سؤزو ایشله نیبدیر(آرمArm + آتئیAtey ) و چوخ احتیمال کی ایندیکی «اورمیا» ویلایتی و شهری، «موُغ»لار ویاخود «ماق» لارین یئری- یوردو ، قالدیقلاری یئر و مرکزی اقامتگاهلاری اولموش اولسون. بونا گؤره ‌دیر و تصادوفی دئییل کی «اورمیا» شهری «زرتُشت»-ون دوغولدوغو یئر ساییلیر. قوزئی آذربایجانین "زاقاتالا" Zaqatalaبؤلگه‌سینده«آرماتیان» Armatiyanآدلی اورونیم (داغ) وار کی چوخ احتیماللا ماغ`لار یا موُغ`لارلا ایلگیلی‌دیر. یعنی بو داغین آدی «آرم» Arm+ «آتئی» Atey+«آن» An سؤزلرینین ترکیبیندن یارانیب و بوتؤولوکده آنلامی « بویوجو و سئحیرجی پاپازلارین یئری و مسکنی» دئمکدیر.بو ترکیبده "آرم" Armسؤزونونبویو ،سئحیر، اووسون، جادو، فال، طالع، بخت و اقبال، اؤنگؤرولوک ، اؤنجه‌دن خبر وئرمک ، موسکاجی، بویو و موسکا ایله تداوی ائتمک و بو کیمی معنا چلارلاری و آنلاملاری واردیر . «آتئی» Atey/ «آتای» Atay سؤزو همچنینآتا،دده،آغ ساققال ،پاپاز، کاهین، موغ، ماق،شامان، قامان ، موللا ،خوُجا ، کاتولیکوس ، پاپ ، پاپا و بو کیمی معنا چالارلاری و آنلاملاری وار. ترکیبین سوُنونداکی «آن» ، بیر احتیمالا گؤره «جمع» ، چوخلوق علامتی و بلگه‌سی کیمی سوُنلوق اولموش اولا و باشقا احتیمالا گؤره اسکی تورکجه و اورارتوجا «این» inو «اینی» ini(= یورد،مسکن، یووا،یاشاییش یئری)توپونیملرده اؤزَه ل سوُنلوق و شکیلچی اولموش اولا. بورادا یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالیییق کی «ائرمیا»Ermya/ «آرمیا» Armyaپیغمبرین آدی دا چوخ احتیمال اولونور کی «آرم» / «آرمیا» / «اورمیا» توپونیملری ایله و یا "بویو" ، "اووسون" سؤزلری و آدلاری ایله باغلی اولموش اولا و بو پیغمبرین آدی اونون تورک سوُیوندان و آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Armیا ماغ Mağ/ ماق Maqطایفاسیندان اولماسینی گؤسته ریر.

 «آیریم» Ayrımتورکلریندن تاریخده ، اسکی آنا و دوغما یوردلارینین قورو آدی یعنی آرمینی Armini/ آرمئنیا Armenia/ ائرمنیستان Ermənistan/ ائرمنییه Erməniyyəو آوروپا سوُیلو "های" Hayخالقینین یانلیش اولاراق اؤز اوزَه رینده داشیدیغی «ائرمنی» سوُی آدی کیمی نیشانه لری قالماقدادیر. «آییریم» Ayırımتورکلرینین اصیل ، حقیقی و دوغرو اراضیسی، ایندیکی "اَرزینجان" تا "کاپادوکیه" بؤلگه ‌سی اراضیسیندن توتموش سئحیرلی دنیزین گونئی دوغو ساحیللرینه قدَر اوزانیب گئدیرمیش. آراز ایرماغینین قوزئیینده یئرلشَن "آرمئنیا" یا "ائرمنیستان" اؤلکه ‌سینین آدی ، تاریخ باخیمیندان و تاریخ علمی آچیسیندان ، اصیل ، حقیقی اؤلکه و ائتنوس آدی دئییل. بو آذربایجان توپراقلارینین ائرمنیستان آدی داشیماسی، بونا گؤره‌دیر کی اورارتو دؤولتینین آیریمینی Ayrımini// ائرمنیستان Ermənistanتورک اراضیسینده یئرلشمیش «های»لارین، آرازین قوزئی بؤلگه‌سینه سورگون اولوب یئرلشمه‌لری اوزوندَن، یئرلی تورک خالقلاری اونلاری ائرمنیستاندان گلدیکلری اوچون ، ائرمنی آدلاندیریبلار و ائرمنی تورک آدینی ،حقیقتی دوشونمه‌دن، اونلارا تاخما آد کیمی تاخدیلار و زامان سوره ‌سینده بو تاخما آد ناحاق و یئرسیز اولاراق "های" Hayخالقینین اوستونده قالدی و اونلار دا یئنی یئرلشمیش یورتلارینا دا "ائرمنیستان" آدینی وئردیلر ، یوخسا اصیل حقیقی آییریم Ayırımتورکلرینین یوردو و اؤلکه‌سی ائرمنییه/ آرمینی / ائرمنیستان، آنادولودا وان گؤلو و اورمیا گؤلو چئوره ‌سینده یئرلشمیش بیر تورک اؤلکه‌ سی ایمیش.موسکا (=دووا / دوعا) یا طیلسیم ، بیر دوغال یا غئیردوغال مادّه‌دن دوزَلمیش شئی یا آراچدیر کی اوندا قوُرویوجو بویولو قوّوَه ‌لر و خوش طالئعی و اقبالی جذب ائتمه ده و شیطانی ، سئحیرلی شَرور دئولری و گوجلری ایسه دفع ائتمه ده‌دیر. موسکالار اینسانین کندیسی ایله داشینیر و یا بیر یئرده کی اونون بویو تأثیرلری اورا لازیمدیر ، باغلانیر یا تیکیلیر. بئله اینانیلیردی کی بو موسکالار گوجونو ، قووّه ‌سینی دوغا ایله ایلیشکیلرده ، دینی تؤرَه ‌ن لرده و سایر مراسیم لرده ، اییی و یاخشی کؤکلو ، اصالت لی و یاخشی نیّت‌لی بویولردن (جادولردن) آلیبدیر. بئله نظره چارپیر کی شومئر و آککاد دیللرینده «موسکا» (=دووا / دوعا) اوچون بیر تئرمین یا سؤز یوخ ایمیش ، حالبوکی بیر سیرا موسکا و طیلسیمه عایید اشیالار (شئی لر) ، او سیرادان مؤهورلر (نیشانلار) ایشله دیلیرمیش. چُوخراق او شئی لر کی "بویو" و "طیلسیم" / "طیلیسم" روللاری وار ایدی ، قبیر و مزارلاردا تاپیلیب‌دیر. یعنی آسسور (آشور) دؤورونون شاهلاری دمیر و مئتال طیلسیملرله بَزَدیلمیش بوُیون باغلاری (گردنبند) ، بویونلارینا آسارمیشلار. ائله بو دؤوردهقادین ، چوُجوق دوغان زامانی «پازوزو» Pazuzuآدلی تانرینین مئتال یا داش‌دان قایریلمیش باشینی اؤز بوینونا آسارمیش کی چوُجوغونو «لاماشتو» Lamaştuتانریچاسیندان قوُروسون. «لاماشتو»نو خالق بیر قادین و دیشی دئو و ضرر وئره بیلن بیر تانریچا کیمی تانیردیلار و شیطانی دئولرین و زیان وئریجی تانریچالارین باشیندا دوروردو. بو تانریچا (= الهه) ، «آن» Anتانری‌سینین قیزی ساییلیر و بو تانریچا شیطان مَلکینی (=فریشته سینی) اؤز ایستَکلری و آماجی اوچون تربیت ائدیب‌دیر. «لاماشتو»نون اصیل قوربانلاری یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لر یا قارینداکی چوُجوقلاردیر. اوشاغین سالینماسی ، سقط اولونماسی (=سقط جنین) و آنا قارنیندا اؤلمه ‌سی و همچنین یئنی دوغولموش کؤرپه ‌لرین اؤلمه ‌سی بو تانریچایا (الهه یَه یا فرشته یه ) باغلیدیر. "لاماشتو" حامیله و بوُیلو قادینین ائوینه گیریب ، چالیشیر کی قادینین قارنینداکی چوُجوغو اؤلدورمک اوچون ، یئددی دفعه قادینین قارنینا اَل سورسون و یاخود چوُجوغو دایه ‌سیندن اوغورلاسین. بونا قارشی اولاراق حامیله قادین ، Pazuzu «پازوزو» تانرینین بورونج‌دَن دوزَلمیش باشینی بیر موسکا (دووا / دوعا) و طیلسیم کیمی بوُینوندان آسار. دؤش سانجاقلارینی پئشکئش و هَدییه ائتمکده ،هدف لاماشتونو آلدادیب ، قوُوماق و اوزاقلاشدیرماق اوچوندور. "لاماشتو" تابلولاری مئتال یا داشداندیر کی اونون شکّ و شوپهه ‌سینی تصویره چکیردیلر کی بو دا اونون بویولو قوُروما نیّتی نی و قصدینی گؤسترمک‌ ایدی. لاماشتو`نو تابلولاردا خسته حالدا یاتاقدا یاتمیش و خسته ‌لیک داشیییجی‌سی بیر اَرکک کیشی کیمی گؤروروک. لاماشتو بئله تصویره چکیلیر : باشی آسلان باشی ، ائششک دیشلری ایله ، چیلپاق دؤشلر ایله ، چوخ توک‌لو بَدَن و تَنی، قان`لالکه لنمیش و قانا بولاشمیش اَللر ایله ، اوزون بارماقلاری ، اوزون دیرناقلاری وار و آیاقلاری قوش جایناغی (ایمدوگود) کیمی دیر. بیر کؤپک تولاسی و بیر دونوز اونون دؤشوندن(گؤیوشوندن) سود اَمیر و ایکی اَلینده ده ایلان توتوب ساخلاییر. 67 ... بونلار بؤیوک اؤلچوده تانریلارین طوفان چیخاردیب ، اینسانلیغی یوخ ائتمه سئحیرلی لیگی ایله ایلگیلی اولمالی. بعضی تانریلارین بو آجیماسیز سئحیرلردن خوشلانمادیقلارینی و اوزونتو دویدوقلارینی گؤروروک. سونرا دا کیتاب مقدّس دَه کی نوح`اون قارشیلیغی اولان "زیوسودرا" ایله تانیشیریق، دیندار،تانری قورخوسو اولان ،دوشلر(= رؤیالار) و بویولو سؤزلر یولو ایله بیلدیرَ‌ن تانریسال واحیلری هَپ گؤزه تَن بیر کرال اولاراق بَتیملَنمیشتیر... 68بابیل اویگارلیغی (=تمدن) دؤورونده عددلرین ده موسکادا (= دووادا / دوعادا) اؤزَل یئری و روُللاری اولموشدور. عددلرینده موسکادا اؤزَل آنلاملاری اولوب،اؤرنَه یین اوچ (۳ ) عد‌دی هر زامان بویوده اؤنَملی نظره آلینیب، چونکی بابیل لیلرین دونیا گؤروشلرینده ، دونیا ۳ قاتا بؤلونموشدور : گؤی ، یئرو یئرآلتی دونیا.بویوده دؤرد (۴ ) عددینین ده اؤزَل یئری وار ایمیش .اَسکی سومئرلر چوخ احتیمال کی یئری دؤرد بوجاق بیلیرمیشلر کی دؤرد (۴ ) بوجاغی وار ایمیش و بو دؤرد(۴ ) بوجاق ، ۴ یئلین اَسدیی یؤنلری گؤستَه ریر: گونئی ، قوزئی ، دوغو و باتی. آمما عددلرین ایچینده اَسکی مئزوپوتامیادا (= بین النهرین)، اَن اؤنَملی عدد یئددی(۷ ) ایمیش ویئددی (۷ ) بورج`لا (۷ اولدوزلا یا ۷ باجیلارلا) برابر ایمیش. بویولر ، طیلسیملر گرَه ک‌دیر یئددی(۷ ) دفعه تکرارلاناردیلار یئددی(۷ ) دئو یا کؤتولوک دئولرینی قوووب و یئددی(۷ ) تانرینی چاغیرمیش اولاردیلار. بویو و اووسون تؤره‌ ن لری ده یئددی(۷ ) دفعه گرَک تکرارلانا ایدی و یئددی(۷ ) طیلسیم و بویو و یا موسکا ، بوُیوندان آسیلمالی ایمیش. 69 بورادا یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور عددلر حاققیندا دئییله کی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده بیر سیرا عددلرین ده بویو(=جادو) ، بویوجولوک (=جادوگری) و طیلسیملر عالمینده ، اؤزَل یئر توتموشلار کی بو بویو و بویوجولوک عددلرینین باشیندا دوران ، یئددی(۷ ) عددیندن آد آپارمالیییق. یئددی (۷) عد‌دی تورک میفولوژی و میتولوژیسینده هرزامان اؤزونو تورلو- تورلو میفیک افسانه‌لر و ناغیللار و آسترونومیا اوبرازلارینین بیوگرافیالاریندا و تورلو- تورلو تانریلار و تانریچالارین اسرارنگیز حیاتلاریندا ایشتیراک ائدیب و اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. بونو دا آرتیرمالیییق کی ، یئددی (۷) عددین آدی دا بو گرچَه یی و حقیقتی آچیخلاماقدادیر و بو عددین آنلامی دا، بویو و طیلسیم‌دیر. بو عددین آدی اصلینده "یئدَه" yedə/یئدئه yede /"یَدَه"yədə(یئته yetə/ یئتئهyete/ یَتَه yətə)دیر. بونو دا بیلیریک کی «یئده»yedə / یئدئه yede / "یَدَه" yədə/ یادیyadı/ یاتی yatı، اسکی تورک دیلینده ، بویو و جادی ، طیلسیم دئمکدیر و بو عددین میفیک و میفولوژی اؤزَل‌لیکلرینه گؤره ، تورک خالقلاری اونون آدینی «یادی» yadı ، «یئدَه» yedə و «یئدئه» yedeسؤزوندن آلاراق ، یئدی yedi، یئددی yeddi، یئتی yeti، یئتتی yettiقوُیوبدور. بویولرده ایشله نن باشقا اؤزَل عددلردن۸ ، ۵۰ ، ۶۰ ، ۳۶۰۰ ، ۳۶۰۰۰ عددلرینی آد آپارماق اولار . گاهدان دا اولوردو کی هر بیر عدَ‌ده بیر تانرینین آدینی وئریرمیشلر و عددییازارکن ، تانرینین آدینی یازارمیشلار. اؤرنَک اوچون۲۰ =«شمش» ، ۳۰= «سین» ، ۴۰= «ائا» و ۵۰= «ائنلیل» ایمیش. 70بورادا قئید ائتمه لییک کی «نوسکو» nuskuیا «نوسکا»نی nuskaآچیقجاسینا و تام جورعتله ، بویو ، اووسون، سئحیر تانریسی کیمی آدلاندیرا بیله ریک. سئحیر ، بویو و اووسونون اَن اؤنَملی تانریسی همَن بو "نوسکو" nuskuیا "نوسکا" nuskaتانریسی‌دیر. "نوسکو" یا "نوسکا" ، اَسکی تورک دیللرینده «ن» nو«م»mحرفلرینین بیر- بیرینه چئویریلمه ‌سی قانونونو نظره آلاراق همَن «موسکو» muskuیا muska«موسکا»دیر. و ایندیکی ایشله‌نن «موسکا» سؤزو ده ، همَن تانری "نوسکو" یا "نوسکا"نین آدیندان آلینمادیر : نوسکو--->نوسکا---> (ن--->م) موسکا . دئمک ایندیکی ایشلتدیگیمیز «موسکا» سؤزو، اَسکی سومئر تورکلرینین تانر‌سی ساییلان "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسینین آدیندان آلینمادیر. "نوسکا" یا "موسکا"، اَسکی تورک سؤزو ساییلاراق «یازی» ، «مکتوب» ، «بیتیک» ، « تانریلار و سئحیرلی ، کؤتولوک تانریلاری و دئولری(دئمونلاری) ، بویولر و یا بویولو سؤزلر سیاهی‌سی و لیسته‌سی» آنلامیندا دئمک‌دیر. ائله‌جَه ده سامی سوُیلو خالقلار ، او سیرادان آککادلار ، بابیللر ، آسسوریلر ، آموریلر ، آرامئیلر و ایندیکی عربلرین اولو اجدادلاری ، بو اسکی تورک سومئر سؤزونو ایکی هئجایا آییراراق ، تَرسینه اوخویاراق و ترس یازاراق ، اونو «کاموس» فورماسینا چیخاردیب ، ایشله دیبلر. بو پروسئس اصلینده بئله اولوبدور : نوسغا Nus.ğa ---> نوسقاNus.qa---<نوسکاnus.ka---<n---< م m)موسکا mus.ka // موسقاmus.qa---< کاموس kam.us // قاموس qa.mus

ایندیکی ایشله‌ نن کاموس/ قاموس (=سؤزلوک،لوغتلر توُپلوسو) سؤزو ده ، سامی سوُیلولارین ترس و عکسینه یازدیقلاری "موسکا" // "موسقا" سؤزوندن آلینما سؤزدور و هر ایکیسی ده اصلینده عینی آنلامی داشیماقدادیر. بونو دا قئید ائتمه لییک کی عرب ، فارس و گونئی آذربایجان تورکلرینین ایشلتدیگی "نُسخه" ،"نوسخَه" سؤزو اصلینده همَن یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز "نوسغا" /"نوسقا"/"نوسکا" سؤزونون باشقا فونتیکی واریانتی دیر و عینی سؤزدیلر. "موسکا" اسکی زامانلار ، تانریلار و کؤتولوک تانریلاری ، سئحیرلی قووَه ‌لر و دئولر(دئمونلار) توُپلوسو سیاهه سی و لیسته ‌سی ایمیش و ایندی ده «کاموس» / «قاموس» دئدیگیمیز سؤز ده سؤزلوک آنلامیندا ، لوغَت لر و سؤزجوکلر سیاهی‌سی ، لیسته‌سی و توپلانمیشی‌دیر. اسکی مئزوپوتامیادا (بین النهرین) سومئرلردن توتموش تا آسسور (آشور) و یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، "نوسکو" یا "نوسکا" تانریسی سئویلیب ، تاپینیلیردی. "نوسکو" یا "نوسکا" تانری ، ائنلیل تانرینین اوغلو و هم وزیری (قایم مقامی) ساییلیرمیش. او بیر سومئر منظومه‌ سینده ، "ائنول" و "نینول"`اون اوغلو کیمی تانیدیلیر. "نوسکو" یا "نوسکا"، قایم مقاملیق و وزیرلیک مقامیندان باشقا ، اود و ایشیقلا ایلگیلی بیر تانری کیمی ده وظیفه داشیماقدا اولوبدور. گاهدان اود تانریسیKimil"کیمیل" ده اونون اوغلو ساییلیر. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بویواوُوسونلاریندا اؤزَل یئری واردی و او سیراتانریلاردان ساییلیر کی سئحیرجیلر طرفیندن و عینی حالدا سئحیرلری یاندیرماقدا ، اوندان ایمداد و یاردیم طلب اولونور. یئنی آسسور(آشور) اویگارلیغی دؤورونده ، "نوسکو" یا "نوسکا" ، او سیرا تانریلاردان ساییلیرمیش کی هامیسی بیرلیکده «حَرّان»دا Hərran(سوریه نین قوزئی باتیسیندا) تاپینیلیرمیش. بو تانری حرّان`دا ، «سین» تانرینین اوغلو ساییلیرمیش. بو تانرینین آدی اسکی سامی سوُیلو آرامی لرین یازیلاریندا «نسک» NSK کیمی یازیلیرمیش. "نوسکو" یا "نوسکا" تانرینین بلگه‌سی و سیمگه‌سی، پیه یاندیران چیراق یا لامپادیر کی کاس تورکلرینین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدَر ، مئزوپوتامیا اینجه صنعتینده (=هنر) کودورو داشلار اوزَرینده اؤزونو گؤسترمکده‌ اولوبدور. پیه‌سوز چیراغی بیر تانریسال بلگه کیمی "کاس" تورکلرین دؤوروندن تا یئنی بابیل دؤورونه قدر ، "موسکا" تانریسینین بلگه‌سی کیمی کودورو داشلارین اوزَرینده حکّ اولونوبدور. 71

ایلکین بویوجولر و سئحیربازلار بشر تاریخینین، ایلک موزیسین لری (=موسیقی‌چیلری) و ایلک رقاصلاری (دانسوزلار،اویونجولار) اولوبلار :

اسکی داش دؤورونده،اینسان آرتیق رقص و موسیقی یه اَل تاپمیشدی و ماغاراداکی داش دؤورورسملریندن تام بَللی و آیدین اولور کی او دؤورون اینسانی (شامانلار/ ماقلار/ قامانلار) بویو ایشلرینی ، موسیقی و رقص ایله یئرینه یئتیرَرمیشلر. اَن اسکی دؤورلردن بَری، شامانلار بویو ائتمه زامانی، بویو تؤره‌ ن لرینده موسیقی آلت لری، یعنی داوول، زورنا، ساز (نئی، بولول، فلئیتا) و زینگ (چانگ) چالارمیشلار. دئمک رقص`سیز (دانس`سیز) ، اوُیون‌سوز و موسیقی‌سیز ، بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لری یاپیلمازمیش. بونونلا دئمک اولار «بویو» büyü، ایلک موسیقینین و ایلک رقصین (دانسین) یارانماسینا سبب و تَمَل اولوبدور. بویو`نون تأثیر ائتمه‌ سینه ، موسیقی و رقص ، اساس قووَه و سبب ساییلیرمیش. بونونلا بئله چیخیر کی مئلودی و چالغی`یا ( اورتا دوغودا «موسیقی» و آوروپادا «موزیک» Musicدئییلیر) ، ائله‌بو «موسکا»نین آدی ایله باغلی‌دیر و اسکی زامانلار موسکا(دووا / دوعا) ، بویونون آیریلماز بیر حیصّه ‌سی اولدوغونا گؤره ده، ریتمیک و هارمونیالی چالغییا دا «موسیکی» Musiki، «موسیکا» Musika، «موزیکا» Muzikaدئییلیبدیر. "ف. ژیران" فرانسالی میتولوژ «آسسور و بابیل میتلری» آدلی اثرینده بئله یازیر : « بئله‌لیکله ظنّ ائتمک اولار کی بو گروپ رسملر کی هئچ بیریسی رئال حقیقته و گرچَه‌یَه یاخین دئییل ، تکجه بیر میتولوژیا صحنه‌ سینی گؤسترمک اوچون ، رسم اولونوبلار و اَسکی داش دؤورونون «اورفئوس» سایاغینین بیر قیسمی‌دیر کی رقص(= اویون) و موسیقی ایله میت و میفیک حیوانلاری بویو و اوُوسون ائدیر.» 72

ان اسکی زامانلاردان یعنی داش دؤوروندن بَری ، بویوجولر(=جادوگرلر) ، بویو و اوُوسون تؤره‌ ن لرینی یئرینه یئتیره ‌رَک ، بویو و اوُوسون ویرد لرینی (سؤزلرینی) چالغی ایله میزیلدایاراق (آغیزدا میزیلداماقلا و بوُغوناق سسله) اوخورموشلار.ژاک. دوشئس گیلمین Jack. Duchesne Guilleminیازیر : «موُغلار (=ماق لار) بوغوناق سسله اوخویورلار و بئلهاوخوماق ، اوجا سسله اوخویان باشقالاری اوچون، چوخ حئیرَت دوغوروجو ایمیش .73پرونتیوس Prontiyus ، زوروسترئی سوسوری`دن zoroastrey Susurri و ائپولیوس Epoliyusایسه ، ماگیکوم سوسوررامئن`دن Magicum Susurramen حئیرتله سؤز آچیرلار.74عربلرین حیرتلری و شاشیرمالاری اونلاردان دا آز دئییل ایدی و بئله دعا(دووا) و ویرد اوخومانی، «زَمزَم» یا «زَمزَ‌مه» کی اصلینده اسکی تورکجه سؤزدور و همَن تورکلرین ایشلتدیگی "زیمزیمه" و یاخود "زومزومَه" سؤزودور.«ویکاندر Wikander» بو کونودا آراشتیرمالار آپاریبدی. 75ویدن گرئنWidengren موُغلاردان (ماق لاردان) سؤز آچارکن یازیر : "موُغلار (ماقلار) اؤلکه‌نین هر بؤلگه‌ سیندن اؤز اوستاد و بیلگینلرینین باشینا توپلانارمیشلار و بو موُغ (ماق) بؤیوکلریندن «آنلامسیز و قانیلمایان و یاخشیجا دویولمایان دوداق آلتی میزیلداماغی» اؤیرَه نیرمیشلر و بو موُغ بیلگینلری و موغ اوزمانلاری ایله «کُر»(خوُر) ،یعنی گروپ و جمع حالدا بیرلیکده «ویرد»(دوعا) اوخویاراق ، دیشلرینی وحشی دونوز (یابان دونقوزو // قابان) کیمی بیر- بیرینه سورتَرمیشلر و دیشلری بئله سورتَرکن ، یول گئدیب ، یئریه رمیشلر کی بو دا «آوارا درویشلری» بیزه یانسیتیر". 76 ائله‌جَه ده "موسکا" سؤزو ده تورک دیلینده ، بویوجولر ، اوُوسونجولار و سونرا ماقلارین ،قامانلارین و شامانلارین میزیلداماقلاری ایله ایلگیلی آدلانیبدیر. اونلار "بویو"و "اوُوسون" ائدَرکن و بویو تؤره‌ ن لرینی یاپارکن ، بویو سؤزلرینی چالغی موشاییعتی له (به همراهی) میزیلدارمیشلار (زومزومه ائدَرمیشلر) و بویو سؤزلرینی کیمسه دویما سین و اوندان باش چیخارتما سین دئیه ، و عینی حالدا سئحیرلی قووَه ‌لر و گوجلر اونو دویماسین و ایبطال (باطیل / اثرسیز) ائتمه ‌سین دئیه ، بویو سؤزلرینی آچیق ، آشکارا اوخوماییب ، آنجاق آغیزلاریندا میزیلتی ایله (میزیلداماقلا) ایفا ائدَرمیشلر. بونون اوچون یاپتیغی بویو و جادی نی، «میزیلتی»دان mızıltıآلاراق ، «میزغا» mızğa، «میزقا» mızqa، «موزقا» muzqa، «موسقا» musqa، «موسکا» muska دئمیش و عینی حالدا بو ایشده و بو تؤره ‌ن‌ده چالینان چالغییا دا «میزیق» mızıq، «میزیک» mızık، «موزیک» muzık، «موسیق» musıq، «موسیقی» musiqiدئمیشلر. دئمک بو سؤزلرین هامیسینین کؤکو «موسکا»یا دایانیر و اوندان آلینیب یا تؤره نیب‌دیر.«میزیک»mızıkیا «موزیک» muzık، ایستر بویو و اوُوسون اولسون و یا ایستر چالغی و اوخوماق اولسون ، هامیسی اینسانین ساغلام‌لیغینی ، اییی لیگینی و کئیفینین ساغاتماغی اوچوندور. کئیفی نیننشعه لندیریسی اوچوندور. ساغلام ، خسته اولمایان اینسان ، اوُودا (=شکار) باشاری قازانمیش اینسان ، اییی و بوُل اوُولار اوُولامیش تورک اینسانین کئیفی ساز و نَشعه لی اولور. دئمَک بویو ، اوُوسون ، چالقی ، چالغی ایلهبویوجونون (شامان یا قامان`ین) گؤیه آتلانیب دوشمه‌سی ، رقص و دانس ائتمه ‌سی ، اَل-اَله وئریب یاللی گئتمه‌ لری ، اینسانین کئیفینین پوُزغونلوغونو، خسته لیگینی ،کدَه رینی ،اوغورسوزلوغونو و باشاریسیزلیغینی ساغاتماق اوچوندور. دئمک تورک سوُیلو (اوغوز سوُیلو) خالقلارینقاموسوندا «میزیک» mızık/ «میزیق» mızıq، کئیف و نشعه آنلامیندا اؤزونه یئر آچیر. بونونلا اوغوز- تورک خالقی «میزیق» mızıqسؤزوندن «مئزقون»mezqunسؤزونو موسیقی چالقی آلت لرینه (اینسترومئنتلری اوچون) یارادیر یعنی «کئیف و نشعه گتیره ‌ن شئی و آراچ « و بو آلتی و آراجی کوللانان آداما و چالانا دا «مئزقونچو»mezqunçuدئییرمیشلر. «مئزقون» تورک سؤزو (چالقی آلتی)، سامی سوُیلو عرب خالقینین دیلینه کئچه ‌رک ، بو سؤزون ایکینجی بؤلومو «قون»اون یئرینه «مار» marسؤزونو قویاراق ، اونو «میزمار»mızmarفورماسینا سالمیش و همَن آنلامدا ایشلنمَکده‌دیر. شمس الدین سامی «میزمار» mızmarسؤزونون آنلامیندا یازیر : عربجه ‌دیر و آنلامی «موسیقی آلتی»دیر :

 دودوک ، قووال ، نای ، داوول 77. بونونلا «میزاق» mızaqسؤزو تورک قاموسوندا یئر توتوب ، ایشلنمَکده اولور. سونرالار سامی سوُیلو خالقلار بو سؤزو تورک خالقینین مینلر سؤزو کیمی ، آلاراق و «ق» سسینی «ج»یا چئویره ‌رَک ، اونو «میزاج»mızacفورماسینا چیخاریر و اؤز دیلی قاموسوندا یئرلشدیریر. «میزاج» سؤزو قاموسلاردا ایندی لیک عرب بیر سؤزو کیمی تانینیر و آنلامی دا «خوی ، طبیعت» ،"خاصیت" (=کاراکتئر) کیمی ایشله نیر. شمس الدین سامی «کاموس تورکی»ده "میزاج" (مِزاج) سؤزونون آنلامیندا یازیر :میزاج عربجه‌ دیر و اینسان بدَ‌نینده اخلاطین بیر نیسبت اوزره قاریشماسیندان تاپیلان حال و استعداد طبیعیه دئییلیر. «میزاج» ساغلیق ، بَدَ‌نین صحت و علّت نُکته ی نظریندن بولوندوغو حال :

میزاج عالی نیز ناسیلدی ؟ 78 سونرا یازیلیر : نامیزاج = کئیف‌سیز ، حاستا(=ناخوش،مریض) .79 ش.سامی «میزاج سیز» سؤزونون آنلامیندا یازیر : کئف‌سیز ، حاستا88

اسکی تورک بویوجولر ، اووسونجولار ، ماقلار و قام- شامان لار ، بویو و اوُوسون ایشلری یاپارکن خسته ‌نی(مریض/ ناخوش) تَداوی و علاج ائتمک اوچون و کئیفینی ، نشعه سینی یئنی‌دن ساغاتماق اوچون بویولنمیش،اوُوسونلانمیش و ویرد اوخونموش درمانلاری و ایچکیلری ، خسته‌ یه یئدیدردیلر و ایچتیرَردیلر کی او خسته (مریض) ساغالسین و بو درمانلارا و یئدیدیلن لره و ایچتیریلن لره («میزmız ، میزیق mızıq، میزیک mızıkسؤزوندن آلینیب تؤرَنمیش) «میزوَرَه mizvərə، موزوَرَه müzvərəیا میزوارا » mizvaraدئییرمیشلر. ایندی ده ایران آذربایجانیندا تورک خالقینین آراسیندا ، یاشلی و یاشلانمیش آداملار آراسیندا بو سؤز ایشلنمَکده‌دیر. دئمَک اَسکی تورک خالقی ، درمان و داوایا«موزوره» müzvərəسؤزونو دئییب ایشلدیرمیشلر.

ایلکینبویوجولر و سئحیربازلار، بشر تاریخینین ایلک تیاتروجولاری ،ایلک دَلخکلری ، ایلک جامبازلاری و ایلک بالماسکاجیلاری ساییلیرلار : بویوجولر و اووسونجولار (شامانلار و قامانلار) بویو و اوُوسون تؤره ‌ن لرینی یاپارکن ، اؤزَل‌لیکله اوُوو اوُوچولوک بویولری یاپارکن ، قافالارینا (باشلارینا) و اوزلرینه «ماسکا» ، اؤزَل‌لیکله ده اوُولانان حئیوانلارین موقاوواسینی و ماسکاسینی تاخارمیشلار کی او حئیوانلارین روحلاری و اونلاری قوُرویان تانریلاری، اورکوپ قاچماسین و یا کوسدورولمه‌ سین و اینجیمه ‌سینلر. بوندان بئله سونوج چیخاریلیر کی «ماسکا» سؤزو ده تورک سؤزو اولموش و «میزق mızq/ میزیق mızıq/ میزیک mızık/ میسیک mısık/ ماسک maskو ماسکا`دان maskaآلینیب‌دیر. بویوجو ، اوُوسونجو و یا شامانلار/ قامانلار، ماسکانی اوزه و باشلارینا کئچیررکن ، موزیک و چالغی چالاراق گؤیه آتلانیب دوشَرمیشلر و بو حرکتلره گئنَل اولاراق «ماسقارا» ، «ماسخارا» ویا خود " مسخره" دئیرمیشلر. ایندی بو سؤز تَمَسخور و گولونج و دَیَرسیزلیک آنلامینی تورک خالقی آراسیندا داشیماقدادیر و بیریسی گولونج ، گولدوروجو و اؤلچو- بیچسیز ایش گؤررکن ، اونا خیطاب دئییلیر :"ماسخارا ایش گؤرور ، ماسخارا وئریر". یعنی خالقی اؤزونه گولدورور. عرب دیلینده ایشله نن «مُسکِر» mosker(= سرخوش ائدَ‌ن ، سرخوشلوق وئره ‌ن ، نشعه ائدیجی ایچکی ، کئیف وئره ‌ن ، کئفلندیرَ‌ن ایچکی ده، همَن «میزیق» mızıq، «میسیک» mısıkیا «موسک» musk سؤزوندن آلینمیش بیر سؤزدور. کوشکوسوز ، بویوجولر و شامانلار یئری گلنده روحی ، پئسیخی خسته‌ لری (مریض لری) درمان و تداوی ائدَرکن بو ایچکی‌دن خسته‌یه ایچدیررمیشلر و اونو سرخوش ائدرکن اؤز بویولرینه باشلارمیشلار. اونلار یئری گلنده بویولرده و بویو ایشلرینی یاپارکن ، گؤزَل قوخولاردان ،عطیرلردن و گول سویوندان و یا مارال میسکین‌دن (مُشک ناف آهو) همچنین کوللانیردیلار کی اییی ،خوش و خئییرلی روحلاری و قووَه ‌لریاؤزلرینه ساریخسته‌نی (مریضی) تداوی و درمان ائتمک اوچون چاغیرسینلار و اونلاری بویو چیزگیسی و حریم دایره ‌سینین ایچه ریسینه چَکسینلر. بونا گؤره ائله «میسک» (مُشک مُشک عنبر) سؤزو ده همَن «میزق» mızq/ میسک mısk/ موسک musk / moskسؤزلریندن آلینما و ایلگیلی‌دیر. بورایا قدر وئریلمیش بو ایضاحاتدان بئله معلوم اولور کی بویو و جادی (=جادو) اینسان حیاتینین ایلک گونوندن بری ، اونون حیاتینین اَن اساس بؤلومونو تشکیل ائدیبدیر. اینگیلتره ‌لی عالیم James George Frazerجیمز جورج فریزر`ین دئدیینه اساساً ، جادوگرلیک و بویوجولوک ایلکین بشر توپلوملاری و مدنیت لرین‌ده ، هر بیر قبیله‌ نین حیاتیندا بیر اوُ قدَر اؤنَم داشیییردی کی رفاه و آساییشی و او قبیله‌ نین یاشامینداکی خوشبخت‌لیغی ، اونون جادو و بویو تؤره ‌ن لرینین یئرینه یئتیرمه‌سیله باغلی ایدی. جادوگر و یاخود بویوجو ایجتیماعدا و توُپلومدا چوخ بؤیوک بیر حؤرمت و عزت صاحیبی ایدی. جادوگر ویاخود "بویوجو" ، چوخ راحات‌لیقلا قبیله ‌نین باشچیلیغینی و رهبرلیگینی اَله آلا بیلیردی . جادی و بویو ، فیکیر و اندیشه‌نین بیر نؤوو و واریانتی و فورماسی کیمی اولاراق ، بیر گوج و قووَه ساییلیر کی قبیله حاکیمی ،تانری ایله او گوجه و قووّه ‌یه اورتاق اولوردو و بئله بیر بویوجو و جادوگر حاکیمه ، هئچ بیر کیمسه رقیب اولا بیلمز ایدی و بو حاقدا تصوّور بئله ائتمک اولمازدی. 81 بویو و جادیبشر تاریخینده ، دین‌دَن چوخ- چوخ آرتیق ، مؤحکم ، تأثیر ائدیجی و گوجلو اولوبدور."جیمز جورج فریزر"ه گؤره بیر زامانلاری بیزیم اجدادیمیز فیکیرلرینی اؤز طرفدارلارینا آچیقلاماقلا، اونلاری تأثیر و نفوذ آلتیندا قویوبدولار. اونون نظرینه گؤره دینین (تانری پرست‌لیک مفکوره‌سینی گؤستره‌ن‌دیر) عکسینه اولاراق ، بویو و جادودا بیر گوج و قوه وار کی اینسانین فاعیلیّتین‌دَن و عامیل لیگیندن (=عمل اراده‌سیندن) تبعیت ائدیر. بئله لیکله مقاله نین سونوندا بو نتیجه یه چاتماق اولور کی بویو و جادو ، ایلک شعور و دوشونجه یه مالیک اولموش ایلکین بشرینتفکورونون و دوشونجه سینین ایلکین تَمَل مرحله سینی و اؤزه یینی تشکیل ائدیبدیر.

قایناقلار آرشیوده