ارگئنه گون بایرامی , نوروز بایرامی, باهار بایرامی

حاضرلایان: مدیر مسئول دکتر حسین شرقی دره جکسوی تورک

Sorumlu müdir:Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

قدیم خالق بایرامی. فارسجا:نو روز، نوروز شیمال یاریمکوره سینده آسترونومیک یازین باشلاندیغی، گئجه-گوندوز برابرلیگی گونونده(مارتین ۲۰، ۲۱، ۲۲ ده) کئچیریلیر.

 بیر سیرا خالقلار یاز فسلی نین گلمه سینی طبیعتی نین جانلانماسی ایله باغلامیش، بو موناسیبتله شنلیکلر کئچیرمیش، اونو یئنی ایلین باشلانغیجی کیمی بایرام ائتمیشلر. قدیم زامانلاردان باشلایاراق ترکمن لر قیرقیزلار و قازاخلارلا یاناشیایران، افقانیستان، تاجیکیستان، اؤزبکیستان و بعضی باشقا شرق خالقلاری ایله یاناشی آذربایجانلیلاردا باهارین یئنی ایلین گلیشینی شنلیکلرله قارشیلاییردیلار.

فروردینین بیری مارتین ۲۱-ی ایران و افقانیستاندا رسمی تقویمین ایلک گونو ساییلیر. نوروز همچینین بهار تقویمی اوزره ایلین ایلک گونودور.

نوروزون منشایی و تاریخی

نوروز بایرامی نین منشایی، اونونلا باغلی اساتیرلر، میفلر قدیمدیر. تدقیقاتچیلار نوروز بایرامی نین محض یاخین شرقین قدیم اکینچیلیکله مشغول اولان خالقلار آراسیندا مئیدانا گلدیگینی سؤیله ییرلر. نوروز بایرامی نین آیر-آیری تاریخی و افسانوی شخصیتلرینآید ایله باغلاماغا چالیشمیشلار.

Description: سویی ایسلام دینی و یاخین شرق و اورتا آسییا اؤلکه لرینده یاییلدیقدان سونرا عرب خیلافتی بو اؤلکه لرین خالقلاری نین عادت عنعنه لری نین بایراملارینی تعقیب ائتمه یه باشلادی. عصرلر بویو دینی خادیملر موختلیف طریقت نوماینده لری بو بایرامی طبعیی و تاریخی کؤکلریندن آییرماغا چالیشمیش، اونا دینی لیباس گئییندیرمه یه جهد گؤسترمشلر. اصلینده، خالقین بایراملا علاقه دار کئچیردیگی مراسیملر هئچ بیر دینی احکاملار ایله باغلی دئییلدیر. اکثر خالقلار او جومله اعتیقادلاری نین مؤحکم یئر توتدوغونو گؤستریرلر. ابو ریحان ال-بیرونی (۶ جی عصر) نوروز بایرامی حاقیندا موختلیف روایتلردن اونون یارانماسی سببلریندن، بو بایرام موناسیبتیله خالق آراسیندا یاییلمیش عادت-عنعنه لردن بحث ائتمیش، نوروز بایرامی نین طبیعتین اویانماسی اکینچیلیک تصروفاتی نین باشلانماسی ایله باغلی اصل دونیوی بایرام اولدوغونو قئید ائتمیشدیر. نیظام ال مولک (نظام الملک) (۶ جی عصر) " سیاست نامه " اثرینده نوروز بایرامیندان یازین گلیشی ایله علاقه دار کئچیرلن کوتلوی خالق بایرامی کیمی بحث ائتمیشدیر. نوروزون گلیشی کلاسسیک شرق او جومله دن، آذربایجان پوئزییاسیندا گئنیش یاییلمیش " باهارییی " آدلی لیریک شعرلرده ده تصویر و ترننوم ائدیلیر.

ارگنه کون نه دیر

قدیم تورکلر آراسیندا بیر ساواش دوشور و ایلخانین اوغول لارین چوخو اؤلور. بولاردان چوخو دا توتساق توتولور آمّا بیر سوروسو و اولارین ایچینده کیزان ایلخانین اوغلانارینان بیری دوستلاری و باشچیلاری و عسکرلرینن بیر سوروسو دیری قالیلار بولار قاچارکن بیر یرده گیره دوشوللر ! کی بیر گئچی گئشماخا کورپو واریدی و گئشماخ اولمازدی نیه کی هامی اوردان دوشوب اؤلردیلر و قالانی آخار سو ، اوت علف گز آغاش لارینا دولو ایدی ، بیر گؤزل و قوخمالی یر کؤهول (غار) کیمی بیر زمان سونرا کی بولار اورادا قالیلاار بیر دمیرچی اولارین ایچینده دییر کی تهجه یول بیزلره داغی اَریدمَک دیر سونرا بولار تانریدان وئرن گوجه داغی اَریدیب و چیخاللار ایشیق و گؤنه و اؤزگؤلوق و آزادلیقا چیخیللار او یِرین آدینی ارگئنه گؤن دییب و او گؤن کی اؤزگور اولالار اونا یئنی گون آد وئریللر سونرا سؤز وار کی بو آد فارسجا دا نوروز آدلانیر آمّا آصلیندا بو آد گَئرک فارسجادا =خورشید تازه) دییلیدی نیه کی اولار قارانلیخدان گؤنه چیخیللار

نوروز دونیا خالقلاری نین بایرامی کیمی

هر بیر خالق بو بایراملا باغلی ائتنیک، یئرلی میلّی خوصوصیتلرینه اویغون، اؤزونمخصوس مؤوسوم نغمه لری، مراسیم نغمه لری یاراتمیشدیر. عومومیلیکده نوروز ایراندا، قافقازدا و مرکزی آسیادا چوخ طنطنه لی شکیلده قئید ائدیلیر.

ایران, آذربایجان , تورکمنیستاندا ، تورکیه,تاجیکیستاندا، ؤزبکیستاندا، پاکیستاندا، قازاخیستاندا، قیرغیزیستاندا بو بایرام خوصوصی طنطنه ایله قئید ائدیلیر آلبانییادا سولطان نئوروز بایرامی دینی بایرام کیمی بکتاشیلیک طریقتی نین داوامچیلار طرفیندن قئید ائدیلیر. عومومیتله نوروز دونیانین اکثر اؤلکه لرینده بو خالقلارین نوماینده لری طرفیندن گئنیش شکیلده قئید ائدیلیر. بو جور مکانلار آراسیندا لوس-آنجئلس، تورونتو، لوندونو سایماق اولار. لوس آنجلس شهری‌نین اوجاق قالاماغا دایر چَتین قرارلاری وار، هئچ بیر کسه اؤز مولکونده اوجاق قالاماغا ایجازه وئریلمیر. حتّی بونا باخمایاراق جنوبی کالیفورنییادا یاشایان و نوروزو قئید ائتمک ایسته ین ایرانلیلار و آذربایجانلیلار کالیفورنییانین چیمرلیکلرینه گئدیر و اوجاق قالاماغا ایجازه وئریلمیش یئرلرده اوجاق قالاییرلار.

نوروز آذربایجاندا

آذربایجاندا عادته گؤره نوورویز بایرامیندا گؤیردیلن سمنی یازین گلمه سی نین، طبیعتین جانلانماسی نین، اکینچیلیگین رمزیدیر. آذربایجان کندلیسی سمه نی گؤیرتمکله نؤوبتی تصرروفات ایلینه برکت، بوللوق آرزولامیش، بایراما دؤرد هفته قالمیش، هر چرشنبه آخشامی و بایرام گونو تونقال قالاماقلا، ماهنی ( " گون چیخ! " نغمه سی و س.) قوشماقلا اودا، آتشه، گونشه اولان اعتیقاد و اینامینی ایفاده ائتمیشدیر. بوتون بو مراسیملر ایسلامدان چوخ-چوخ اول مؤوجود اولموش قدیم شرق عنعنه لری نین داعوامیدیر.

نوروز بایرامی قاباغی عادتن ائوده حَیطده آبادلیق، تمیزلیک ایشلری آپاریلیر، آغاج اکیلیر و س. نوروز بایرامیندا شیرینیات نؤولری (قوغال، کولچ، فسه لی، پاخلاوا، شکربورا، شکرچؤرگی وس.) و پلوو بیشیریلیر. رنگبرنگ یومورتا بویانیر، مجمیی و سینیلرده خونچا بزه نیر، شام یاندیریلیر، تونقال قالانیر، سمنی قویولور، اؤلنلرین خاطیره سی یاد ائدیلیر، کوسولولر باریشیر، قوهوم-قونشولار بیر-بیرینه قوناق گئدیر، پای گؤندریرلر. آشیقلار باهاری مدح ائدیر. اوغلان و قیزلار تزه پالتار گئییب چالیب اویناییر، یاللی گئدیرلر. جاوانلار آت چاپیب، گولشیر، کوشتو توتورلار. نوروز بایرامیندا " هاخیشتا " ، ماهنیسی اوخویورلار.

قایناق : ویکیپدیا


محمد سعید اردوبادی نوروز بایرامی حاقیندا یازیر


 

 

 

 

 

 

 

 

 

محمد سعید اردوبادی آذربایجان یازیچیسی نوروز بایرامی حاقیندا بئله یازیر. شرق مملکتلری ایچینده دورد، فصلی، بیر بیریندن آیریلان مملکتلرین بیریسی‌ده، بیزیم یاشادیغیمیز آذربایجان‌دی، خصوصا آراز چایی ایله کور چایی‌نین آراسینا، (آماسیه‌لی استرابوئین) نظرلرینی اؤزونه جلب ائتمیشدی.

بو اؤلکه‌ده، قیش فصلی چیخان دک، طبیعت بیردن- بیره دگیشیر، ملایم و ایلیق کوله‌کلر اسیر، هوا ایسیلنیر.

بوردا باهار گلینجه، طبیعتین پرده‌نشین گلینلری بزه‌نه‌رک باهار صحنه‌سینه چیخار، نوروز گولی‌نین یاناغیندان شادلیق ترلری دامجیلار، تورپاقین بئشیگینده یاتان کؤرپه اوتلار یوخولی گؤزلرینی آچیب تازا گلدیگی، یئنی دونیانین معجزه‌کار طبیعتینه، باخاراق شیرین شیرین، گولومسر، مئشه‌لرده، چایلاردا، بولاقلارین و حوضلارین کناریندا یاشیل کونیکلی تپه‌لرین دؤشینده لاله‌لر، یابانی قرنفیللر دومورجوقلانار، باهار گله‌ن کیمی آذربایجان داغلاری، چؤللری، باغلاری، دوزلری، طاووس قوشونین قانادلاری کیمی بزه‌نر. زنبق گوللری نازیک دوداقلارینی آچاراق آذربایجان طبیعیتینه حصر اتیگدی قصیده‌لرینی اوخویار، بو زمان باهار شبنملرینده چیمن یاسمنلری‌ده ساچلارینی، یاشیل بوراقلارین اؤزرینه سریب قوروتماغا باشلار، ائله بیل‌کی، انسان قوشلارین نغمه‌لرینده بو سؤزلری ائشیدیر.

دوغرودان‌دا باهارین بو دلربا، و طنطنه‌یی گونونی بایرام ائتمه‌ک قابل‌دیرمی؟ بو زمان بوتون کائناتدا، بیر حرکت باشلار، انسانلاردا، قوشلاردا، حتی عاجز قارینجالاردا بئله بیر تلاش و بیر هیجان حس ائدیلمگه باشلار، ائو، قادینلاری ائوینین شئیلرینی ائشیگه تؤکر، اوتاقلاری آغاردار، قیشین کثیف و آغیر هواسینی ائودن تمیزلر. باهارین بیرینجی گونونی تمیز وجود، و تمیز لباسلارلا قارشیلارلار. قوشولاردخی یوواسینی تمیزلر. تازا یووا تیکمک اوچون چالیشار. قارینجالا یواسینداکی توخوم توکونتولرینی بایرا، چیخاریب تازا توخوم تدارکی اوچون انبارلارینی دوزلدر، جوتچیلر زراعت آلتلرینی سهماناسالار، ایشه چیخماق اوچون مال- قاراسینی حاضرلار، بونا باخمایاراق باهار بایرامی‌نین موضوع و مندرجه‌سی اوزرینده بیر چوخ فیکرلر موجوددور، بعضیلری بونا دینی بیر رنگ وئرمگه چالیشیرلار. مثلا ایرانلیلار ایلک باهار بایرامینی دولت بایرامی، دییه اثبات ائتمگه چالیشیرلار. 

لاکن أتنوغرافیا (علم اقوام) عالملریندن فرانسه‌لی کی‌زه راندو و دین علملری متخصصلریندن مشهور سپنسر، خلقلرده موجود اولان باهار بایرامینی تمامیله دینی ماهیتدن اوزاق بیر حادثه کیمی قیمتلندیریرلر. باهار بایرامی دین و دولتله علاقه‌دار ائتمک اوغریندا یورودولن فیکرلرین هامیسی موفقیت قازانا بیلمیه‌رک بیر افسانه حالیندا قالمیشدیر.

بالعکس، فرانسز تدقیقتچی‌سی ژه راندو و دین تدقیقچیلریندن سپسرین باهار بایرامی‌نین اقتصادی و اجتماعی عامللرین محصولی اولدوغی باره‌سینده بیر چوخ قیدلری واردیر، اونلار باهار بایرامی‌نین هر شئیدن اول بیر اکینچیلیک بایرامی اولدوغی احتمالینی ایره لی سورورلر. 

باهار بایرامینین اؤزرینه حکومت بایرامی دامغاسی وورماق ایسته‌ینلر بوش بیر جمشیدین تاج گذارلیق گونونه تطبیق ائتمگه چالیشیرلار. لاکن بو ادعانی هئچ بیر تاریخی وثیقه ایله اثبات ائده‌بیلمزلر.

ایران شاهلارینین و پیغمبرلرین تاریخیندن بحث ائدن، “چهارچمن” و “شارستان” صاحبلری جمشیدین پادشاه، یهودیلرین سلیمان دئدیکلری پیغمبر اولدوغونو مئیدانه سورورلر. اونلار جمشیدی زمان، مکان و تاریخی ضدیتلر ایچریسینده ایتیرمیشلر. 

ایلک باهار بایرامی‌نین نه اسلام دینی نه‌ده اسلامیتدن اول موجود اولان دینلرله علاقه‌دار اولمادینی، بو بایرامین آیری آیری خلقلر آراسیلا چوخ قدیم زماندان موجود اولدوغو ایله ثبوت اولونور ایندی آرتیق دئمک لازیمدیرکی، بو بایرام، آذربایجان خلقینی ملی و عنعنه‌وی بایرامیدیر. آذربایجان اسلامیتی قبولدن اول زرتشتین مذهبی زمان ظهوریندن ایندیه قدر بیر چوخ دگیشیکلیکلره اوغرامیش و بیر چوخ شعبه‌لره آیریلمیشدیر. بونا باخمیاراق اونون بوتون شعبه‌لرینده مازده‌ئیزمین مهم عنعنه‌لری اؤز اورژینالیغینی ایتیرمه‌میشدیر. مازده‌ئیزمدن آیریلمیش اولان خلقلرین ایچریسینده بو گونه قدر، تاریخی عنعنه‌لر ایتدیریلمکده‌دیر. قدیم آذربایجان آذربایجانلیلار ایچریسینده تورپاغا حرمت و تازه تارلالار یاراتماغا اولان سئوگی او قدر یوکسک و او قدر مقدس ساییلیردی کی، اونلار باهارین ایلک گونو بیر تارلا بایرامی و بیر تصرفات بایرامی کیمی همیشه شادلیقلا قارشیلایردیلار. باهارین ایلک گونو گئجه ایله گوندوز بیرله‌شیر، گونش حمل برجنه داخل اولدوغو اوچون داغلارین قارلارینی اریدیر، چایلار، شلاله‌لر، بولوقلار، جوشور، تورپاغین و زراعتین برکتینه امکان یارادیر. دییه آذربایجانلیلار باهارین ایلک گونی ملی و عنعنه‌وی بیر بایرام اولاراق دوام ائتدیریرلر. باهارین ایلک گونی بایرام ائتمک عادتی یالنیز آذربایجان خلقینه مخصوص بیر عادت دگیل، بو بایرام اسکی رومالیالاردا دخی عین شکل و عین حالدا ایله‌میشدیر. اسکی رومادا، بو گونکی آذربایجاندا اولدوغو کیمی باهارین بیرینجی گونی بایرام ائتمه‌ک اوچون وقت ایکن حاضرلیق آپاریلیردی. آداملار یویونوب تمیزلنیر، تازا پالتارلارینی گئینیر، و داملاردا، حیاطلاردا، توتقال چاتیب اوزیندن هوپپانیز و بایرام گونی مئشه‌لرده، تارلالاردا توپلاتیب چالیب اوینایردیلار. 

نوروز بایرامینی عین شکلده بایرام ائله‌مک آذربایجان‌داخی بیر عادتدیر. بو عادتی چین کندلیلرده عین شکل و عین موضوعدا دوام ائتدیریرلر. اونلار بایرام گونی ایش ماللارینی به‌زه‌دیب موسیقی و نغمه‌لر چؤله چیخیردیلار برقدر چالیب اویناییر، سونرادا زراعتین و چؤل ایشلرینین رسم کشادینه باشلایردیلار.

عمومیتله دئمک اولارکی، خلقلرده، موجود اولان باهار بایرامی عینی و بیر موضوعین مختلف شکل‌لریندن باشقا بیر شئی دگلدیر. البته بو بایرام زامان و مکانه گؤره یاخود محیط و تاریخی دؤرلرله علاقه‌دار اولاراق خلقین ذوق و استعدادینا تابع اولماقلا مختلف و جوربجور شکللرده اجراء اولونور و بعضاده یئرینی رومادا و سائر اؤلکه‌لرده اولدوغو کیمی باشقا بایراملار تسلیم ائدیر.

لاکن آذربایجاندا ساخلانیلان باهار بایرامی‌نین اقتصادی و عنعنه‌وی اهمیتدن علاوه بیرده اجتماعی قیمتی واردیر. باهار بایرامیندا بوتون بیر ایلی گؤروشمه‌نیلر گؤروشور. خلق بیر- بیرینین الینی دوست کیمی سیخیر، بیر - بیرینین کیفنی سوروشور و بیر بیرلرینین وضعیتلریله تانیش اولورلار بایرام گونو قانلیلار باریشیرتعزیه‌لیلر ماتم‌دن چیخیر، اونلار ماتم قاراسینی چیخاریب تازا و الوان پالتارلار گئنه‌رک کتله‌لره قوشولورلار. 

بایرام گونو وارلیلار اؤز قاپوسینی یوخسوللارین اوزونه آچیر، اونلاری بایرام یئمکلریله دویورورلار. عین زاماندا وارلیلاردا یوخسوللارین ائولرینه گئدیب بیر دامجی گلاب ایله بیر شیرنی گؤتوروب اونلاری شادلاندیریرلار. بوتون بونلاری نظره آلاراق دئمک اولارکی، باهار بایرام اجتماعی حیاتین تظاهراتینه خدمت اوچون یارادیلمیش ان گؤزل بیر واسیطه‌دیر. بوردا بیر مسئله‌نی‌ده قئید ائتمک لازیمدیر. انسانلارا شادلیق و آزادلیق ویریجی بایراملار هانسی بیر خلقین طرفیندن وجوده گلیرسه گلسین، او، گیت گیده بین‌الملل بیر حقوق قازانیر و بوتون خلقلرین بایرامی اولماق صلاحیتینی کسب ائدیر.

بو نقطه نظردن‌ده ایلک باهار بایرامینین قونشوموز اولان ایراندا (نوروز بایرامی) آدلانماسی تعجبه سبب اولاجاق بیر حادثه دگیلدیر. اونلار (نوروز) بایرامینی دینی و دولتی بیر بایرام حساب ائتسه‌لرده اساس موضوعدان آیریلمایاراق اونون اجتماعی قیمتینی انکار ائتمیرلر. آذربایجاندا بو بایرام نوروز آدلانیر، لاکن باشقا دینی بایراملاردان فرقلی اولاراق بو بایرامدا هر شئی ، عادت عنعنه و بایرام قاعده‌لری بو عزیز گونین خلق آراسیندان دوغدوغونی و گئنیش کتله‌لر بایرامی اولدوغونو گؤستریر. 

 



يازان : محمدرضااسماعيل زاده

خالقیمیز نوروز بایرامینی قید ائدیر. بوتون تورک دونیاسی اوچون چوخ عزیز اولان بو بایرام زامان اؤتدوکجه معیین دییشیک‌لیكلره اوغراییب، بعضی عادت‌لری اونودولوب، یئنی عنعنه‌لر اورتایا چیخیب. بونون اوچون ده ایندی یاشلی اینسان‌لار نوروز بایرامیندا، ائله‌جه ده چرشنبه‌لرده دئییرلر: “هي آی بالا، اوّل­کی بایرامدان اثرعلامت قالماییب”.

تورک خالق‌لاری اوچون نوروز بایرامی ندیر؟

نوروز طبیعتین اویانیشینی، گئجه ایله گوندوزون برابرلشمه‌سینی، اکین‌چی‌لیک حیاتینین باشلانغیجینی، یازین گلیشینی اؤزونده تجسسوم ائتدیرن بایرام‌دیر. نوروز تورکون طبیعته باغلیلیغین‌دان گلن و اونا دویولان سئوگی‌دن تشکّول تاپان اولو بیر بایرام‌دیر. تورک میللتی‌نین اؤز حیات فلسفه‌سین‌دن، طبیعت دوشونجه‌سین‌دن دوغموش یاز بایرامینین هر گلیشی اولدوقجا بؤیوک جوشقو ایله قارشیلانیب. چونکی طبیعت‌دکی دییشیک‌لیک تاریخ بویو ائله‌جه ائتنوسون حیاتیندا دا بیر دؤنوش و تزه‌لنمه نقطه‌سی اولا‌راق دوشونولوب. اسکی تورک امپراتورلوق‌لار چاغیندا ایلک باهار و سون باهار بایرام‌لارینین رسمی دؤولت بایرام‌لاری اولدوق‌لاری حاقيندا بیلگی‌لره چین قایناق‌لاریندا راست گلیریکمحمود کاشغری‌نین “دیوان لغات تورک” آدلی ایلک ديوان لوغتینده باهارین گلیشی “سئل‌لرین-سول‌لارین چاغلاماسی، قارین ارییب داغ زیروه‌لری‌نین گؤرونمه‌یه باشلانماسی، دونیانین نفسينین ایسینمه‌سی، رنگارنگ چیچک‌لرین آچیلماسی، یئر اوزونه یام­یاشیل ایپک قوماشین سریلمه‌سی، حیوان‌لارین بالالاماسی” شکلینده تصویر اولونور. نوروز عادت-عنعنه‌لرله زنگین بیر بایرام‌دیر. لاکین، ائله عادت‌لر وار کی، معاصر دؤوروموزده اونودولوب،بیزه گلیب چاتماییب؟

باهار بایرامی عادت-عنعنه‌لری، اینانج‌لاری ایله چوخ زنگین‌دیر. “شال ساللاماق” و بونون دیگر فورماسی اولان قاشیقلا کاسا چالماق آخیر چرشنبه ایله علاقه‌دار اولان و گئنیش یاییلان عادت‌دیر. بو عادت قدیم اکین‌چی طایفه‌لارینین بیری دیگریندن اکین اوچون توخوملوق دن نومونه‌لری توپلاماق عادتینی خاطیرلا‌دیر. هاوا قارالدیق‌دان سونرا اساساً گنج‌لر قوهوم‌لارین، تانیش‌لارین قاپی‌لارینا گئدیب اَللرینده ساخلادیق‌لاری قابی قاشیقلا ووروب سس سالاردی‌لار. ائو صاحبی سسی ائشیتجک قاپییا چیخیب ایچری اوزادیلان قابا پای قویور. پای اوچون شیرنی، قورو مئیوه، بزک شئی‌لری و ... قویولوردو. پای توپلایان نه اؤزونو گؤستریر، نه ده دانیشیردی. اگر او، دانیشسایدی، پای وئرن بو حرکتی پیس عادت سایاردی. “شال ساللاماق عادتی سوبای گنج‌لر طرفیندن اجرا اولونان “قورشاق آتدی”، “پاپاق آتدی” و ... مراسیم آیین‌لری‌نین مضمونجا عینی‌دیر. آخیر چرشنبه آخشامی اونلار بئل شالی، اؤرپک، گؤتوروب سئودیک‌لری قیزلارین ائولرینه گئدیب، شالی باجا‌دان، دام‌دان، پنجره‌دن حیته، ائوه ساللایاردی‌لار. اگر قیزین آتا-آناسی راضی اولاردیسا، شالی اونون بئلینه، بعضی یئرلرده قولونا باغلاییردی‌لار. راضی اولماسا‌لار دسمالا شیرنی قویوب گئری قایتاراردی‌لار. آخیر چرشنبه و نوروز آخشامی کندین آغ­ساققال‌لاری ائوینده ماتم اولانين، يعني بایرام کئچیره بیلمه‌ین آدام‌لارین قاپی‌سینی دؤیوب، اونلارا سمنی خونچاسی آپاراردی‌لار. سمنی خونچاسیندا گؤیردیلمیش سمنی، مئیوه، نوغول و ... قویولاردی. سمنی خونچاسینی آپاران‌لار بوینونا کئچیردیگی توربا‌دان حیتده اوینایان اوشاق‌لارا جويز- بادام ، یومورتا، کیشمیش، قووورغا وئرردی‌لر. بو عادتین مقصدی سینیق قلب‌لری اووندورماق، یاسدا اولان اینسان‌لارین کؤنلونو آلماق ایدینوروز بایرامی و ایلاخیر چرشنبه اؤزونه­مخصوص اینانج‌لاری ایله دقتی جلب ائدیر.

آخیر چرشنبه گئجه‌سی نحث دانیشماق، ایچکی ایچمک، نالاییق ایشلر توتماق اولماز. نوروز بایرامی آخشامی یاندیریلان تونقال‌دان خئییر-برکت ایستنیلیر. نوروز بایرامی آخشامی قونشولار یاسلی آدام‌لارین حیتینده تونقال یاندیریب، اونلاری “قارا بایرام” دان چیخاریرلار. نوروز بایرامیندا باغداکی آغاج‌لارین قورو بوداق‌لارینی کسمه‌سن، آغاج کوسر،بار وئرمز. نوروز بایرامی سوفره‌سینه سو دولو قاب قویوب، ایچینه خیردا بالیق بوراخیرلار. بالیق قابین دیبین‌دن دوز شاقولی قالخیب سویون اوزرینه بورون وورونجا ایلین تحویل اولدوغو بیلینرمیش. آخیر چرشنبه گئجه‌سی اَره وئریلن قیزلاری تونقالین باشینا دولاندیرار و دئیرلر: “قوی اودلو-اوجاقلی اولسون‌لار”. آخیر چرشنبه گئجه‌سی قیزلار چوخ آرا‌لی‌دان آرخاسی قاپییا دوروب آیاق‌لارین‌داکی باشماقلارين ساغ تایینی گئرییه دوغرو آتارلار. اگر، باشماقين بورنو قاپییا طرف دوشسه،دئمک یاخین واختدا اره گئده‌جک‌لر. آخیر چرشنبه آخشامیندا بیر نئچه پارچا کؤمورو، بیر اوووج دوزو، بیر-ایکی دنه ده قارا پولو بیر کوزه‌یه قویوب دامدان آتارلار. دئیی‌لنه گؤره، کؤمور قارا گونون، دوز آج­گؤزلوک و شورگؤزلوگون، قارا پول ایسه یوخسوللوغون نیشانه‌سی‌دیر. اونلاری کوزه‌یه قویوب آتماقدا مقصد قارا گون‌دن، آج­گؤزلوک‌دن، یوخسوللوق‌دان قورتولماقلا باغلی‌دیر. 

 


باهار بایرامی یا نوروزپیدایش حماسه ارگنه قــون


 

متین قزلجه

در داستانهای حماسی تورکان، بالاخص در بین "گوگ تورکها/ تورکان آسمانی"، واقعه بازگشت از ارگنه گون آغاز سال نو محسوب میشد و آنرا با شکوه و جلال خاصی برگزار می کردند. این رسم باستانی هنوز نیز برگزار می شود. رؤسای دول مستقل تورک زبانان آسیای میانه، آذربایجان، ترکیه و... با کوبیدن پتک بزرگی بر آهن دمیده در آتش جشن ارگنه گون و آغاز سال نو را اعلام می کند. مراسم شکوهمند ارگنه قون هر ساله از تلویزیون دولتی ترکیه مستقیما پخش می شود.

حماسه ارگنه قـون چیست و از کجا نشأت می گیرد؟

گوک تورکان در سراسر امپراطوری خویش با عدالت حکمروانی می کردند. در زمان حکمرانی ایل خان، سرکرده قوم تاتار بنام "سوینچ خان مغول" با هجومی غافلگیرانه و با حیله گری به سرزمین گوک تورکها هجوم آورده، تمامی جنگجویان و مردان را از دم تیغ گذرانده، زنان و اطفالشان را به اسارت گرفت.

فرزند کوچک خاقان بنام "قیان" و پسرعمویش "توقوز" از این حمله وحشیانه جان سالم بدر می برند. آنها با همسرانشان به جنگلی انبوه پناه برده، این محل پرصفا و خوش منظر را "ارگنه قـون" می نامندکمره کوه، قون = قونماق، فرود آمدن، ارگنه وصفی برای این محل). طی سالیان متمادی آنان در ارگنه قون بتدریج قدرتمند می شوند و بر تعداد جمعیتشان نیز افزوده می شود.

تورکها برای اینکه در این جنگل وسیع دچار گرسنگی نشوند، سه ماه از سال را در تدارک آذوقه زمستانی به جمع آوری غذا می پردازند. آذوقه های جمع شده را در سوم غار) می انباشتند. یکسال زمستان سخت و درازی پیش آمد. آذوقه تورکان نیز تمام شده بود. اوغوز نامی از تورکان بدنبال آذوقه راهی جنگل شد هرچه گشت خوردنی نیافت، نا امید در حال بازگشت به بوز قورت گرگ خاکستری) برخورد می کند و احوال خود را بیان می کند و در وصف برخی فصول سال می گوید:


اوچی جنت یاغی دیر، سه تایش مانند بهشت است

اوچی بیزه یاغی دیر، سه تایش دشمن ماست

اوچی یئغیپ گتیره ر، سه تایش فراهم آورنده است

اوچی اوروپ دآغیدارسه تایش پریشانی است


بوزقورت گرگ به وی می گوید: "ای فرزند اوغوز! در مسیرت یک گله گوسفند، یک دسته گندم، سنگ آسیاب و یک دوک خواهی دید. آنها را با خودت بردار. گوشت گوسفندها را بخور، پشمش را بریس و برای ایلت لباس بدوز، از پوستش پوستین بدوز. بعد از فرارسیدن بهار، دانه های گندم را بزمین بپاش و با عرق پیشانی ات آبیاری کن، بره های گوسفند را در دستانت پرورش بده تا زیاد شوند."

اوغوز نصیحت بوزقورت را برجای می آورد. در بهار گندم را درو می کنند، گوسفندان بره های فراوان می آورند. تمامی اولوس شاد می شوند و تانگری آسمانها را دعا می کنند.

اوغوز باز هم به همان بوزقورت برمی خورد و بنا به پیشنهاد وی از روز سی ام چله بزرگ جشن بزرگی برپا می کند و همگی دور آتش مقدس به شادمانی می پردازند.

تورکها چهارصد سال در ارگنه قون می مانند. سرانجام تصمیم می گیرند که به سرزمین پدری بازگردند. ولی هرچه تلاش می کنند، راه بازگشت را نمی یابند. باز هم بوز قورت گرگ نجات بخش) به سراغ آنها آمده می گوید: "اگر در پشت این کوه اتش برافروزید، سنگها گداخته شده راه برای شما باز خواهد شد." تورکها این کار انجام می دهند و راه بازگشت به وطن پدری را می گیرند. این بار نیز بوزقورت آنان را تا رسیدن به سرزمین آبا و اجدادی شان راهنمائی میکند.

روز بازگشت تورکان به سرزمین پدری مصادف با برابر شدن شب و روز بود، بهمین سبب آنرا "تأزه گون" روز نو/ نوروز) می خوانند که با مصادف با 21 مارت می شود. این روز سرسبز و پر از لاله و ریحان را "اوغوز گونی" روز اوغوز) نیز می نامند.

از آن تاریخ تا به امروز این روز، سرآغاز سال نو محسوب می شود. جشن سال نو را خاقان با کوبیدن پتکی بزرگ بر آهن تاخته می گشاید.

در بین تورکان تقویم 12 حیوانی رایج بود. هر سال به نام حیوانی نامگذاری می شود موش، اسب، خرگوش، گاو...). در بین ایرانیان تا رواج تقویم جلالی در عهد سلجوقیان سالشمار مخصوصی نبود. بنابه محاسبات دقیق دانشمند عهد ملکشاه21مارت، برابری روز و شب بعنوان آغاز سال نو اعلان می شود.

در کتاب "تاریخ بخارا"ی ابوبکر نرشچی و نیز در کتاب جغرافیای حدود العالم، به بزرگداشت جشن نوروز در بین تورکان اشاره می شود. حتی در بین تورکمنها هم اینک جشنی بنام «چوپون نوروزی» رایج است که آن ده روز قبل از نوروز فعلی برگزار می شود.

چهار، چهارشنبه آخر هر سال به نامهای "سوو چهارشنبه سی" چهارشنبه آب- بمناسبت ذوب شدن یخها و جاری شدن آب)، "یل چهارشنبه سی" چهارشنبه باد- بمناسبت وزش باد ملایم بهاری)، "اوت چهارشنبه سی" چهارشنبه آتش بمناسبت دمیده شدن گرما بر خاک و رویش) و "توپراق چهارشنبه سی" چهارشنبه زمین/ خاک- تقدس به برکت دادن زمین) نامگذاری می شود. تورکان در هریک از این چهارشنبه ها آتش بزرگی می افروزند، تمامی اولوس بر گرد آن جمع می شوند و به نیایش تانگری آسمانها می پردازند. و نیز مراسمی در ایام " غیسغا چهارشنبه" چهارشنبه کوتاه) و "اوزین چهارشنبه" چهارشنبه طولانی) برگزار می کردند. در مراسم "غیسغا چهارشنبه" تورکان یال و دم اسبان را کوتاه کرده آنرا می آرایند. زنان نیز در این روز موی سرها را بشکلی زیبا تزیئن می نمایند. در آخرین چهارشنبه سال، بر فراز تپه بلندی آتش بزرگی می افروزند و در اطراف تا صبح به شادمانی و پایکوبی می پردازند و از قمیز شراب مخصوص از شیر مادیان) سرمست می شوند. قبل از طلوع آفتاب، از چشمه مقدس کوزه ها را پر کرده به منزل بر می گردند. مراسم آتش افروزی در این روزها بخاطر سپاسگزاری و شکرگزاری و یاد آوری روز بازگشت به

ائلمیرا ادبیاتمیزین سولمایان چیچه ییدیر

مدیر مسئول دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

Sorumlu müdir :Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK


قادین اولماق  یارادیجی اولماق دئمک دیر. آنجاق یارادیجی قادین اولماق خالق و میلت اوچون تانرینین ارمغانی دیر. بئله اورنکلردن بیری ده حاقیندا قیساجا دیرلندیرمه یازدیغیم المیرا زنجانی دیر.


ائلیمیرا زنجانی(صنم)همیشه یارادیجیلیق آختاریشیندا وشعرلرین سوز روحونون سولمایان عطرینین اَن گوزل رایحه سی اولان انسانلیق و وطن سئوگیسی پئشینده دیر؛  او یاشامین عرفان دویغولاریندا دوز یولونو و اولومو(Olumu)  ترنم ائدیر اونون شعرلری انسانین داخلی حیس عالمینه نفوذ ائده رک هر کسین معنوی عالمی نی اوچورملو سارسینتلاردان قورویور.

 او هم ده سئویر و سئویلیر؛  پاییز یارپاقلاری تک جیلوه لی عشق سسینی دویورماغی باجاری؛ حکیم ابولقاسم نباتی(عندلیب قاراجا داغی) نین دئدی کیمی:


تا کی بنیاد ائیلرم رخسار جاناندان حدیث

ائیله بیل کیم ائیلر گولزار جاندان حدیث

 
صنم بوتون یارادیجیلیغیندا بویوک نباتی نین دئدی کیمی موضوعلارا باخاراق سئوگیسی نی انسانلیغی هر شئی دن اوستون توتاراق اطرافینی گولزار ائتمه گه جهد ائدیر.  و بو حدیث عشق اونون جان داماریندادیر چونکو اونون روح عالمی بویوک تورکلوکدن الهام آلیر؛  دده قورقوددان ؛  عزالدین حسن اوغلودان ؛  فضولیدان باشلایان ادراکدان قایناقلانیر .

صنم خانیمین شعری انسانلارین درین معنوی قاتلارینا نفوذ ائدیر؛  او بوتون یارادیجیلیغیندا سئوگی و محبت له یاناشی آختاریش و یئنی لیک روحونو ساخلاماقلا یاناشی موضوعونون ایچ ماهییتینی ده آچیر و اوخوجولارینا تقدیم ائدیر .

  او هرضامان روح یوکسک لیگینی سئوگی گوجو ایله قورویور؛  کلمبیالی یازیچی قابریل مارکزین دئدییی کیمی: "الهی اگر منیم امکانیم اولسایدی بوتون نیفرتیمی بوغاردیم گونشین نه واقت افق دان بویلاناجاغینی گوزله ییردیم.  الهی اگر منیم عمروم بیر قدر اوزانسایدی سئودیگیم آداملارا اونلاری سئودیگیمی بیر گون دئییردیم؛  اگر قادر الله منه بیر قدرده حیات بخش ائتسه یدی ؛  چوخ عادی گئینردیم گونشین ایلک شافاق لارینی عالمه ساچاندامن یوخودان قالخار تکجه بدنیمی دئییل روحومودا گونشین شعاع لاری قارشسیندا چیلپاقلاشدیراردیم ".

  بلی بویوک فیکیر انسانلارین دئدیگی بو اوزل کلاملار ائلمیرا خانیمین یارادیجیلق حیاتینادا دلالت ائدیر؛  چونکو او هر زامان سوزلرینی و دوشونجه سینی سئوگی و اوزگورلوک شعاع لاری ایله بزه ییر و فیکیرین تام اوره گینه قدر ائنمه یی باجاریر و قادین شعیرینده او بو اوزللیگی آچیقجا ترنم ائدیر: 


بیزه جان بخش ائدن بیر اولوی سس دی

چیلخا محبتدی ایستی نفس دی

حیاتین داددیر اوجالان سس دیر

قادینا خور باخما سرت باخیش بسدیر

کوبود باخیشلارین آمانین کسدی

ویا
گوزومون یاشلاری سوزولوب گئدیر

گوزومون یاشلارین توپلایان سئل اول

 
اجل ساچلاریمی شانه ائله ییر

تئلیمی کنارا دارایان یئل اول

 

صنم مجادله و مبارزه شاعری اولماقلا یاناشی هم ده رمانتیک و حزین دالغالانان شعرلرین مولفی دیر اونون شعیرلرینده قادین حاقّی انسان حاقلاری؛  وطن سئوگی و محبتی ایله یاناشی حزین لایلالارا اوخشایان عشق ترنم لی لیریک شعرلریده وار ؛  اونون شعیرلرینده چاغداشلیق لا یاناشی معین تاریخییلیک ده واردیر سیاسی اجتماعی باخیمنان دا دولغون شعیرلر یارادیجیسی اولان ائلمیرا زنجانی بشرین اخلاقی ناقص لیگینه قارشی بیر چوخ توتارلی شعیرلرین مولفی دیر.

 شعیرلری قیسا ییغینجام اولسادا معنا یوکو یئترلی دیر و چوخ ایره لیلردن خبر وئریر.

 اونون یارادیجیلیغی انسانا بویوک شاعیرلرین روحو اسینتیسینی خاطیرلادیر؛  شعیرلرینی اوخودوقجا کلاسیک لریمیزی داها دا یئنی آنلامدا خاطیرلایاجاغیق کیمی منه گلیر صنم خانیمین اثرلری او جمله دن میرزه علی اکبر صابیر ؛  معجز شبسترلی؛  آشیق علسگر؛  عندلیب قاراجا داغی(نباتی)هم ده بعضا ناظیم حیکمتی، آتیلا ایلهانی بیزه خاطیرلادیر؛  چوخ دَییرلی حیات یولداشی یورقون تورکمانلی(آرش بی)یین ده نفسی اونون سئوگی و محبت شعیرلرینده حیس اولور و دویولور.

حیات دولو عشقی ترنم ائدن هم ده بویوک آنا محبتی ایله دولو بیر آنا شاعیردیر. او اوزانلاریمیزی سئویر و اونلاری یاشادیر؛  حتی اونون شعیرلرینده معنوی ده یری چوخ یوکسک اولان آشیق ادبیاتی دا گوز اونونده بولونور؛  شعیرلری اوخوناقلی و جلب ائدیجی دیر؛  او لیریک شعیرلرینده و رمانیک اثرلرینده؛  کلاسیک بدیعی شعیر یارادیجیلیغیندا اوخوجوسونون قارشی سیندا تام صمیمی دیر؛  روح چیرپینتیلارینی قولاقلارا دویورا بیلیر؛  چونکو او یازدیغی شعر کیمی دورو و سئوگیسی کیمی اوجادیر.

اوره ک قاپیسی آچیق دیر؛  هم ده‌ اوز صمیمیتی ایله بویوکلوک‌ اولچوسودور او هر زامان خوشبتخت لیک پئشینده دیر ؛  اوزو اوچون یوخ؛  سئودیکلری اوچون و اونو سئونلر اوچون حبیب ساهیری؛   زلیم خانی؛  بهمن وطن اوغلونو؛  حسرت موغانلی نی؛  اسمایل اولکری؛  ائلچی بی ی(بهبود مرادی) ایوب کلبجرلی؛  صمد وورغون؛  نریمان حسن زاده؛  رامیز روشن؛  دده کاتیب؛  نصرت کسمنلی ؛  و دیگرتورک دونیاسی نین سوز و فیکیر انسانلارینا سیخ سیخ مراجعت ائدن شاعیره میز همیشه سوز صفحه سینی قیزیل مصراعلارلا زنگین لشدیریر؛.

 او معنوی ثروتین بویوک خزینه اولدوغونو درک ائده رک شعیرلرینده بئله بیر قناعته گلیر کی حیاتین دوگونلو و کئشمه کشلی وضعیتینی یالنیز دوغرولوقدا و دوزلوک ده اولدوغونون زامان چوزه بیلرسن؛  میللی وارلیقیمیزا همیشه یارادیجیلیغی ایله قاتقیدا بولونان ائلمیرا زنجانی(صنم) ادبیات تاریخیمیزده ابدیلشن بایان شاعیره لریمیزدن دیر .

  هله گنج دیر داها دا دولغون یارادیجیلقلاری قاباقدادیر؛  من شخصا سیزه اوغورلار و باشاریلار دیله ییرم ؛

  یولونوز آچیق اولسون.

شاعیر اماموئردی سامانی (ایمان) و اونون شعر دوشونجه سی

 

قید ائتمک ایسته ییرم بو یازینی من دیرلی شاعیرمیزین  کتابینا اون سوز اولاراق یازمیشدیم. اما بئله بیر قناعته گلدیم کی, اونو خدافرینین دیرلی  و داییمی اوخوجولاریلا دا پایلاشیم.

تملی ساغلام اولان ادبیات و یارادیجیلیق همیشه یاشاردیر . یارادیجیلیغین روحوهرزامان دوغرو و میللی اولان ادبیاتین سایریشان اولدوزلارینین گؤی سماسی دیر . ادبیاتین قان دامارینین چیرپان اوره یی دیر. اونودمایاق کی آسیلا سیونا آزمعروض قالمیش یوره سل ادبیاتیمیز اونون گوجلو یارادیجی لاری طرفیندن هرزامان قورونما قدادیر.

امامویردی سامانی ده آذربایجان خالق یارادیجیلیغین و شیفاهی خالق ادبیاتینین اونجوللریندن دیر.

اونون شعر دیلی وطن هاواسی ایله قاریشمیش و یوغرولمو شدور. اونون تفکور و دوشونجه سی ساغلام اساسلارا دایاناراق هرگون تؤره مک ده دیر. قهرمان یوردونون ایگید اوغلو اولما غاجان آتان شاعیر سامانی ایلک نووبه ده ساغلام کاراکتره و کاریئرایا صاحیب دیر.

اونون دویغو و حسییاتی همیشه وطن و اونون جان داماری اولان آنا دیلیندن یانادیر . سامانی اوزشعرلریندن خالق دئیملرین میزان ترازی بیلمیش و بویولون یولچوسو اولموشدور. او ایچ دویغو و حیسلری ایله ائلینین یوردونون و جاندان چوخ سئودییی قاراداغین ، آذربایجانین غمینی چکیر . فضولی دئمیشکن " بدبخت اودورکی ، غم چکه بیلمیر". امامویردی سامانی بو جهت دن چوخ خوش بخت دیر . یوردون بوللور هاواسیندا آی ایشیغی آلتیندا کلمه لری بولمه یه چالیشیر. یوز ایله یاخیندیر کی، یوردو کوچ و مدنی آیری سئچگیلیلره، معروض قالان سامانی اوزون ایللر عؤمرونو سوروجولوکله گئیچر میش، اؤلکه نین دئمک اولار بوتون دیارلارینی گزیب دولانمیشدیر . آنجاق اونون ایچینده اولان وطن سئوگیسی ، آنا دیل محبتی یانارداغ کیمی سونمک بیلمه میشیدیر. آتالار دئمیشکن . "چوخ یاشایان یوخ ، چوخ گزن چوخ بیلر" ، بلی امامویردی سامانی (ایمان) ده بوتون بیلیک و باجاردیغینی امکلی اولدوقدان سونرا اوز  مدنیت و ادبیاتینین چیچک لنمه سینه صرف ائتمیشدیر. صمد بهرنگی روحونو اؤز دوشونجه سینده حیس ائدن شاعیرمیز ایلک آددیم لارینی دونیا شهرتلی صمدین "خیرداجا قارابالیق " حیکایه سینی  ترجمه ائدرک و اونو شعره چئویره رک آتمیشدیر .

 ساغلام باساماقلارا ( پله ) باسان شاعیریمیز دورمادان اوز اوزه رینده چالیشاراق آغ ساچلارینین تئللرینده نباتی روحونو اوجا زیروه لره داشیاراق قوجامان بابکین غیرتیله یوغورموش و هر گئچن گون داها سامباللی اثرلر اورتایا چیخارمیشدیر ...

کلیبر شهرینده مسکن سالمیش شاعیر گولر اوزللولویو و صمیمیتی ایله اورکلر فتح ائتمه یی باجار میشدیر.

شاعیر امامویردی نین عشق فلسفه سی وطن دیر، آنا دیلی دیر ، اونون شعرلری یوکسک روح یوکو ایله یوکلنمیشدی آخیجی ، سلیس و روان شعرلری هرکسین قلبینی قازانماغا و فتح ائتمه یه یئترلی دیر. وطن سئوداسینی سؤزلری ایله باریندیران شاعیر سوسیال ، فلسفی ماهیتلی یارادیجیلیغادا یئر آیرمیشدیر.زامانین نبضینی توتان شاعیر هم ده شعرلرینی اوزاق گله جک لراوچون یازمیشدیر. اینجه روحلا بسته له دییی وطن هاواسینداکی شعرلری هم ده درین بیر تاریخین نفسینی حیس ائتدیرمک ده دیر. شاعیرین بوئتیک ادراکیندا شعریت روح و جانلا قالیبله شیر و اورتایا بیرجان چیخاریر. اونون شعر یارادیجیلیغی آلترناتیوی اولمایان بیر سئچمیدن ، بیر اینامدان ایره لی گلیر . پامبیق کیمی یوموشاق اوره ییندن صاف و دورو اولان وجدانیندان اوزگورلوک هایقیر تیسی تک زامانا باغیریر و زامانین حاصارلارینی دلیب دئشیر.

او عدالتلی دیر و حاقسیز لیغا قارشی باغیریر. لو باباسی نباتی دن آلدیغی معنوی گوجله مثبت تئما ایله بدبین لییه و قارانلیقلارا قارشی دورور چونکو او آشیق روحلو قاراداغ ادبیاتینین نوماینده سی دیر.آشیق علی کلیبرلی دن الهاملاناراق آرازین سرین مئهی ایله اوتایا بویلانیر . قاراباغدان- قاراداغا اوزانان سئوگی تئللرینی اوج- اوجه دویونله ییر. اونون ساده و درین آنلاملی شعرلری, شیت شعرلری وحیسلری زاول مزارینا «باسدیریر» بعضاًده شاعرین شعرلرینده آغیلا سیغمایاجاق درجه ده حرارتلی بوئتیک حیسلر آلوولانماغا باشلاییر.

جانلانیر و بؤیویور.اوزون بیریولون ایشیق دیره یینه چئویریلر.وطن، آنایورد و آنادیلی هارمونیک لییی شاعیری ابدی یاشار ائتمیشدیر.

امامویردی سامانی نتیجه اعتباریله اینسان و اونون طالعینین بخش ائتدییی آلین یازیسی نین داورانیش، پیسکولوژی هم ده اخلاقی مسطویسین تام ریاسیز شاعیری دیر. مقام، شهرت و مدال آختارمایان شاعیر یئرلی ،یوره سل, میللی اولماغیلا ادبیات تاریخیمیزین وار اورلان و ابدیلشن سیمالاریندادیر.


 

شاه ايسماعيل خطایي سياست و ايدئولوژي معماري

شاه ايسماعيل خطایي سياست و ايدئولوژي معماري

ŞAH İSMAİL XƏTAİ SİYASƏT VƏ İDEOLOJYİ MEMARI


 مدیر مسول :دکتر حسين شرقي دره جک سوي تورک

SORUMLU MÜDİR: Dr.HÜSEYİN ŞƏRQİDƏRƏCƏK (SOYTÜRK) 

 

 

شرق عالمي نين بؤيوک داهيسي  و دوشونورو (موتفککيري) بؤيوک شاه ايسماعیل خطاي قوجا دوغو دونياسي نين يئتيشديرديگي نادير و حيکمتلي سؤز آدامي و دؤولت قوروجوسودور. بو بؤيوک وارليق هم ده آذربايجان تورک اينسانيدير. اونون دوهاسي، ايراده و جسارتي حربي، سياسي و ادبي باجاريغي اؤزوندن يوز ايللر سونرا دا يئني-يئنیروحلارين يئتيشمه سينده درين ايز و ائتگي (تاثير) بوراخميشدير. 

  يوردوموزون بئله بؤيوک دوشونور دوهالاري نين يئتيشديرمه سي دونيا و اينسانليق نامينه بؤيوک شرف و غورور منبعييدير. بيزيم اولان بؤيوک شخصيت دونيا اينسانلارينا معنوي زنگينليگي و يوکسه ليشي، هم ده فلسفي-ايدئولوژي آچيسيندان تاثير ائتميشدير. حتّی، اونلارين چيخيش يوللارينا چئوريله رک گله جه یه ايشيق توتموشدور. شرق و ايسلام مدنيتيني دريندن منيمسه ين شاه ايسماعیل هم ده بير حؤکمدر کيمي تورک آذربایجان-ایران و ايسلام عالمي نين پسيخولوژي يؤنلريني کؤکلو شکيلده اؤيره نيب بيلميش و دييشديرمشدير. 

  عوموميتله، شاه ايسماعیل دؤورون تورک تفککورونون عرصه يه گتيرديگي جاهانشومول شخصيتلردندير. اونا گؤره کي: 

  1. تورک ديلي نين (آذربايجان تورکجه سينين) ادبي ديل و سونرا ده دؤولت ديلي سويييه سينده استاتوس قازانماسي نين سببکاريدير؛ 

  2. ايدئولوژي معماردير، اونا گؤره کي، ايسلام ديني نين شيعه فورماسيني فلسفي و علمي شکيلده دئمک اولار کي، عرب ايسلام مدنيتيندن فرقلي اولاراق يئرلي ميللي اینانج و مدنيتي نين بانيسيدير. بو يئنيليک بيزلره ساده گؤرونه بيلر. آنجاق تاريخين او دؤورونده عربچيليک فيکير ايستيلاسيندان قورتولوش يولو کيمي محض تاريخي-ايدئولوژي يئنيليکدير. شاه ايسماعیل ايسه بونون حاميسي و بانيسيدير. ائلجه ده بو اساسدا او قوردوغو دؤولتي عرب ايسلام فيکير سولطه سي ايله يوخ، یئرلی ايسلام يؤنته مي ايله ايداره ائتميشدير. بونا قيزيلباشلار دئیلير؛ 

  3. او قوروجو و جسوردور، اونا گؤره کي، دؤولت و دؤولت سيلسيله سي نين قوروجوسو و بانيسيدير. بؤيوک صفويلر دؤولتي نين ياراديجيسيدير. جسور سرکرده و شاهدير. هم ده اجدادي نين ايللر بويو بيريکديرديگي فيکير داغارجيغي نين سؤزون اصيل معناسيندا قوردوغو دؤولت واسيطه سيله حياتا کئچيرميشدير. ايدئولوژيني سياسته، سياستي دؤولتچيلييه خيدمت کيمي ايستيفاده ائتمگي باجارميشدير. زيرا، ايدئولوژيسي اولمايان دؤولت زامانين سوره حؤکمونه محکومدور. آنجاق ايدئولوژيسي اولان دؤولت و دؤولتچيليک تاريخي مغلوبيته اوغراسا دا يئنيدن جوجريب روشد ائتمگي باجارير؛ 

  4. او، صوفي خاقان، حاکيم اولاراق هم ده شاعيردير، يعني، سؤز اينسانيدير. ديليميزين تمليني سارسيلماز بونؤوره لرله مؤحکملنديرميش و اونون روشد و نوموووونا خيدمت ائتميشدير. «دهنامه» و «نصیحتنامه» کيمي اثرلري ايله ادبياتيميزي زنگينلشديرميشدير؛ 

  5. شاه ايسماعیل بير اينساندير. البته کي، اونون سهولري ده اولموشدور. آنجاق اونون بو سهولري ده يئنه خاريجي عاميللرين تاثيري ايله باش وئرميش اولا بيلر.  

  بوتون موثبت يؤنلو ايشلري ايله ياناشي چالديران ساواشي اونون تاريخي سهوي اولاراق، هم ده اونون شخصيتيني، ائلجه ده قوردوغو دؤولتي دريندن سارسيتميشدير. نهايتده اونون قوردوغو ميللي دؤولت بو سورجدن سونرا باشقا بير خالقين دؤولتينه چئوريله رک آذربايجان دؤولتچيليک استاتوسونو ايتيرميش اولدو. بو سببدن ساواش و موحاريبه  نين ده يارانما دليللري آچيق-آيدين اورتادادير. شاه ايسماعیلين ساواش مسله سينه بير شاه و حاکيم کيمي گيريشي ايلک نؤوبه ده اونون تورکلويه و تورک بيرليگينه ووردوغو ضربه کيمي باشا دوشمک اولار.

چونکي او بير شاه و يا سولطان کيمي بو ساواشا گيرمه يه بيلردي. آنجاق ديگر طرفدن تورکون (آزربايجان) قديم دوشمنلريندن اولان آریایزم عاميلي و بو عاميلين صفوي ساراييندا شاهين ديزي نين ديبينده اولماسي گؤسترير کي، ايلک نؤوبه ده بو فاکتور ساواشين يارانماسيندا اؤنملي سببدير.

 اونا گؤره کي، آریاچیلیق دؤولتچيليگي عرب و تورکلوکدن آلديغي يارالاريني بو يارالاريني بو عملليري ايله بير آز دا اولسا ساکيتلشديرمه يه جهد ائتميشديرلر.

 ايکينجي عاميل سني ايسلامدان ايمتيناع و شيعه مذهبينه کئچمک، بو دا آریایزم عنصورونون عربلردن ايسلام واسيطه سيله آلديغي بؤيوک داغيديجي ضربه نين تلافيسي کيمي تلقي ائديله بيلر. آریچیلیق فاکتورو هميشه عرب، ياخود ايسلامين اونلارا ايستيلا يولو ايله ديکته ائديلمه سيني قئيد ائدير. آنجاق، ايران اراضيسينده تورک عنصورونون مؤوجوديتي ايسلامين ياییلماسينا ياشيل ايشيق اولاراق زمين يارادير.

 صفوي دؤولتي بو يؤنده هم تورک عاميلي اولاراق، هم ده آریایزم فاکتورونون ايشينه يارايان دييشيک ايسلام فورماسيني بير فورصت کيمي قارشيلاميشدير. زيرا، اوندان اؤنجه ده اونلارين تورک دؤولتلرينده بئله بير حرکتين حياتا کئچيريلمه سينه چابالاري اولموشدور. آنجاق تورک حاکيميتلري نين دينه و ايسلاما تمل اساسلارلا باغلي اولدوقلاريندان بو مومکون اولماميشدير.

اوچونجو عاميل ايسه خاريجي عاميلدير. آوروپانين عوثمانلي تورک ايمپئريياسي ايله اولان دوشمنچيليک سببي بونون اساسيندا دايانير. تورکلرين قارشيسيندا عاجيز قالان آوروپاليلار چيخيش يولونو موسلمان دونياسيندا ديگر ائتنيک (يا دا ميللي) منسوبيتلي خالقلاري تورکلردن قوپارماق سياستي حياتا کئچيرميشدير. صفوي و عوثمانلي ايکي تورک ايمپئريياسي اولسا دا ايلک نؤوبه ده اونلارين آراسيندا جوغرافي و سياسي سرحد يارادا بيلمه ين خريستيان عالمي ان اينجه يوللارلا مذهب آيريشماسينا  يول آچميشلار. سونرا ايسه سؤزده ايسلامي قبول ائديب، روحلاريندا ايسه عرب ايسلام قاليبيتيني هضم ائده بيلمه ين آریچیلیک عاميلي نين  الي ايله آوروپا عاميلي اورتاق دوشمن دئيه اورتاق مخرجه گلرک عوثمانلي تورکلرينه آرخادان ضربه ائنديره رک اونو ضعيفله ديب، ائلجه ده مقصدلرينه نايل اولماقدير.

 بونو دا چالديراندا قارداش ساواشي ايله باجارميش اولان اوزاق خاريجي عاميل، يعني آوروپا (خريستيان دونياسي) و ياخين داخيلي (صفوي دؤولتي نين ايچينده) اولان آریچیلیک عاميلي کي، عرب ايستيلاسي و ايسلاميتيني سئومه ين شووينيست کؤهنپرست آریالیلا دئمک اولار کي، تاريخي باشارييا ايمضا آتميش و او گوندن سونرا تورکلرين بير- بيرلريندن دين و ديل فرقلنمه سي گنيش وسعت آلميشدير. بئلجه ده اورتا آسيا ايله تورپاق بيرليگي باغليليغي قوپموش اولان آنادولو تورکو، آنادولو اورتا آسيا ايله اراضي ياپيشيقليغيني سياسي ده اولسا ايتيرميش اولموشدور.

چالديران ساواشيندان سونرا صفوي دؤولتي آذربايجان دؤولتچيليگيندن چيخاراق ايصفانا اينتيقال ائتميش و فارس دؤولتچيليگينه قوللوق ائده رک  سادجه تورک عنصونلريني ديلده و معمارليقدا قورويوب ساخلاماقلا قناعتلنميشلر. جوغرافي بوتؤولویو اولاراق اورتا آسيادان گلن ايران فلاتيندان يول ائده رک آوروپايا اوزانان تورک وارليغي ايرانين اورتا (مرکزي اراضيلرينده) بوتؤولویو قيريلاراق مسافه آچماغا باشلاميشدير.

 مين ايللرله اراضي بيرليگيني و بوتؤولوگونو تامين ائدن تورک عنصرونون بيردن-بيره چالديران ساواشيندا آتا يوردو ايله آنا يوردو آراسيندا قوپما و قيريلما عمله گلميشدير .

بو سياست پلانيني تورکون ازه لي و ابدي دوشمنلري چوخ اوستاليقلا باجارميش و حياتا کئچيرميش اولورلور. اوندان  سونرا آوروپا عاميلي عوثمانلي تورک ايمپئريياسيندا موختليف خالقلاري تحريک ائده رک  اونو پارچالاميش، هر يوز ايلدن بير بير قدر تورکلرين اراضي بوتؤولویونو قيرماغا مووفق اولموشدور. بيرينجي دونيا ساواشيندان سونرا دا آذربايجان تورکلري ايله آنادولو تورکلري آراسيندا بعضي صنعي دؤولتلرين ياراديلماسي ايله (گورجو و ائرمني کيمي) قوندارما دؤولتلرله بؤلمگي باجارميشلار. داها ايره ليه باخساق، گؤرريک کي، چالديران ساواشي سياستي هله ده داوام ائتمکده دير. اونا گؤره کي، آوروپا عاميلي اگر آذربايجان خالقينا اؤز موقددراتيني تعيين ائتمک حوقوقونو تانيميرسا، لاکين بير نئچه مين ائرمنييه ايشغال ائديلميش قاراباغدا اؤز مقددراتيني تعيين ائتمک حوقوقونو تانيييرسا و بونونلا ياناشي کوردلرين دولت قورماسینا بو قدر جان آتيرسا، بو او دئمکدير کي، اونلار يئني، نؤوبتي يوز ايلده، آذربايجان، خوصوصيله ده تورکيه تورکلري آراسيندا کورد قوندارما (عيني ايله گورجو و ائرمني کيمي) بير دؤولتين يارانماسينا جهد ائديرلر و ائتمکده ديرلر. عراق- سوريه ايچ ساواشي، ائلجه ده کورد ترور بؤلوجو قروپلاشمالاري بونون عياني ثوبوتودور.

 آوروپا عاميلي اونلار اوچون چالديراندان دوغان گونشين ايشيغيندا بونا نايل اولا بيلسه لر، او زامان تورکيه تورکلري نين باغيني تاماميله آذربايجان و اورتا آسيا ايله کسميش اولاجاقلار. بو مرحله دن سونرا ايسه اونلاري آوروپا بيرليگينه آلاراق يوخ ائتمه و آسسيميلياسييا سياستينه باشلاياجاقلار. گرچي بو سورجده آریاییلر اونلارا تورک قونوسوندا لازيم اولماياجاقلار .آذربايجاندا ميللي کؤکلره باغلي اولمايان ضعيف دؤولتين ايجاد ائديلمه سينه ياشيل ايشيق يانديرميش اولاجاقلار. اونوتماياق کي، اونلار عربلره خوف گلمک اوچون آریلری ضعيف ساخلاياراق هميشه دستکليه جکلر. لاکين بوتؤو آذربايجان دؤولتي نين يارانماسينا هئچ واخت موساعيدت ائتميه جکلر. چونکي اونلارين آنا سياسي خطلري ايله گوجلو هر هانسي بير تورک عنصرلو دؤولت ضيديت داشييير. حال-حاضيردا چالديران ساواشي نين آچديغي يوللا ايره ليليه رک کوردوستان دؤولتي نين يارانماسينا نايل اولماغا چاليشيرلار . بونون دا بؤلگه و قاره ميز اوچون دوغوراجاق اولاجاق  بير چوخ تهلوکه لي عاميللريندن قورونماق گره کير. 

Description: چال  شاه باباميزين بوتون موثبت ايشلري ايله ياناشي بيرجه چالديران ساواشي تورکلويه آغير ضربه اولاراق تاريخده اؤز يئريني آلميشدير. بو گونکو تورکلوک بو يارالارين ساريلماسي اوچون آلتئرناتيو يوللار و سياسي امکانلاردان ايستيفاده ائتمه ليدير .

 حال حاضردا سیتملی آسیملاسیون یوللاریلا تورکلری اوز کوکلریندن اوزاقلاشدیرماغا بویوک مادی و سیاسی حتی حربه متدلار حیاتا گئچیریلمک ده دیرلر.اورتا دوغونو یالنیز اسراییل اوچون ایسته ین سوپر گوجلر یوروتدوکلری آنتی اسلام سیاسی و حربی حمله لریله بو گونده چالدیران دان باشلاتدیقلاری باشارینی داوام ائتدیرجکلر. آییق و سایاق اولماقگره کیر.


 

دیل کیملیی نه دیر ؟ آنا دیلینین قورونماسی و گلیشمه سی ندن اونملی دیر.

DİL KİMLİYİ NEDİR?ANA DİLİNİN QORUNMASİ VƏ GƏLİŞMƏSİ NƏDƏN ÖNƏMLİDİ?


 

 

 

 

 

 

 

 

Description: 17مدیرمسئول : دکتر حسین شرقی دره جک( سوی تورک)

SORUMLU MÜDİR:Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK  SOYTÜRK

 

 

کوره سللشن دونیادا هر گئچن گون دیللرین اهمیتی آرتماقدادیر. اونا گوره کی دیل اینسانلارین مادی و معنوی دیرلرینین بیریکیم گوسترگه سیدیر.  دیل هر بیر فرد ؛ توپلوم و میللتین  اوز گئچمیشدن گونوموزه اوزانیب گلن باشاری حیکایه لرینین ان گوزل گوستریجیسی اولماقلا یاناشی میلتلر ایچینده اونون وارلیق امضاسی دیر.

آنا دیلی گلنه یین و گوره نه یین تریبوناسی دیر.دامارلاردا آخان قانین اوره ک  فیلترینده  سئوگی ؛ نیفرت  و باشاریلارینین سوز فاکتورودور.

بوتون بونلارلا یاناشی آنا دیلی فردی کیملیین توپلومسال کیملییه کلید نقطه سی دیر. او ذات دیر.ژنتیکی اتصالین جانلی و تاریخی سورجینین واز گئچیلمز ندنی دیر. دیل کیملیی آتانین امه یی و آنانین عشقیله یوغرولموش سئوگی خمیری دی. اونو کیمسه نین سیفاریشی ایله سیلیب آتماق اولماز .

بو گونلرده اولکه نین تحصیل باخانی م.بطحایی طرفیندن ایره لی سورولن آنا دیلی تحصلینه یاساق گتیریلمه سی اصلینده سیستملی شکیل ده آنا دیلینی یوخ ائتمه قصدی دیر. باخان (وزیر) یاشادیغی اولکه نین حقیقتلرینی بیلمه دن دانیشارسا ,اونون زیانی بهره سیندن چوخ اولا بیلر. فارس دیلی عموم اولکه اونسیت دیلی کیمی قبول اولونور . آنجاق بو دیلین قرمیزی جیزگی اولماسی باشقا دیللری ازیب گئچمک و اونلارا حورمتسیزلیک دیر. بیر اولکه نی پایلاشیریقسا اونون هر شئیینی برابر بولوشمه لییک. بو اوزدن آنا دیلی کیملیی اهمیتلی دیر. فارس دیلی کیملیک دئییل او بیر فاکتوردور. اونون اولوشومو سیاسی و نیظامی گوجون وارلیغینداندی.آنجاق آنا دیلی یالنیز بیر یارادیلیشین و سئوگینین وار اولوشومونداندی.

سن منی سئومه سن منیم ده سنی سئومه مه لزوم قالمیر آرتیق. اورتاق دیرلریمیزی سئورک قورومالییق. سن بال یئه من ایسه زهر , بونون هاراسی  قارداشلیق دیر. بونون نه یی بیرلشدیریجی دیر.

وورقولاماق ایستردیم کی , هرکس بیلمه لیدیر بیز چوخ میللتلی اولکه نی پایلاشیریق اونا گوره ده بیرینین دیرچه لمه سی نامینه باشقالارینی یوخ ائتمک فاجعه ایله نتیجه لنه بیلر. بون بیلمک ده یارار وار. هم اولکه نی 40% فایزینی اولوشدوران بیز تورکلره سیزین قرمیزی جیزگیلرینیز سون درجه آغیر هاوادیر. نتی بیر آز بم دن چالما زامانی گلمیشدی. آتالار دئمیشکن :" آغیر اوتور باتمان گل " کی میندیین گمی ده بوغولمویاسان.

بیزیم و آتالاریمیزین هر بیریسینین  بو توپراقلارین وار اولوشوندا زحمتلری واردیر. ایستر عراقلا ساواشدا ایستر استکبار جهانی ایله مجادله ده گوستردیمیز دوروشوموزدا.

بیزیم آنا دیلده تحصیل آلماغیمیز اگر وزیری قورخو وتشویشه سالیرسا , او زامان او میللی لیک دن چوخ اوزاقدیر. آخی بو یوردون توپراقلارینی شهیدلریمیزین قانلاریلا برابر سوواردیق .ایندی نئجه اولور بیزیم قانیمیز گره کلی دیر , دیلیمیز ایسه قورخونجدور.

پارادوکسالییق اصلینده ایچینیزده اولان فوبیا دان اورتایا چیخار , اونا گوره ده نیکبین و جسور اولماق گره کدیر. سیز قورخسانیزدا , بیز واریق سیلیب آتماغا دا گوجونوز یئتمز چونکو بیز درین کوکلره مالیک کولتورل  و گلنک لره مالیکیز.

بیر ده کی هانسی چاغ دا یاشادیغینیزی بیلمه لیسینیز. رضاخان نین انگلیسلر طرفیندن دئدیرتدیکلری او آرخاییک سوزلری یئنیدن گوندم ائتمک قباحتدیر. بیز برابر یورودوک کی برابر یاشایاق و برابر قازاناق. اونوتمامیشیق بیر عصر بیزه و دیلمیزه  و کولتوروموزه اولان ستمی و آیریسئچگیلیی .

وزیر قارداش وئره جکسن حضور وئر یوخسا بیزیم حاق چاناغیمیز سنین کیندن داها چوخ دولودور.

تورک اینسانی آرتیق چاغین نبضینی توتماغی اویرنمیشدیر. او یارالی مدنیتینی ساغالتما یوللارینی بیلیر. بیزیم یارالاریمیزا مرهم دئییلسیز هئچ اولماسا دوز باسمایین. منیم ده دیلیم , منیم ده آنام , منیم ده مدنیتیم  عزیزدی و گرامی دی.

آتالار دئمیشکن : "منه قییخ باتیرینجا اوزونه بیز اینه باتیر"

دیرلی سویداشلاریم دیلین قورونما اهمیتی ائله بوردا اورتایا چیخییر.اسن کولک و فیرتینالار سنی یئریندن قوپارا بیلمز او زامانادک کی سن دیلینی بیر وارلیق کیمی قبول ائدیب و قوروموش اولاسان.

دیل وارلیغی کوک وارلیغین قوروما مکانیزمیدی. اونوتمایاق کی بیزلری اونجه دیلدن سونرا ایسه کوکوموزدن آلی قویارلار.

یئری گلمیشکن آنا دیللی مطبوعاتمیزین 143  جو ایلیدیر . گرچکدن بیر عصر یاریم اونجه دیلیمیزی و دیل کیملییمیزی قوروماغا تشبوث گوسترنلره تاریخی و معنوی سایقی و حورمت بورجوموز واردیر. حسن بی زردابینین تملینی قویدوغو اکینجی قزئتی او گوندن بو گونو یولوموزا ایشیق توتماقدادیر.یولو یولجولولو اولسون.

 

آذربايجان تورکجه سینده آنا دیللی مطبوعاتي نين 143 ياشي تامام اولور

   

حسن بي زردابي نين ياراتديغي و رئداکتورو (سردبیری) اولدوغو  " اکينچي "  قزئتي ايله اساسي قويولان آذربايجان ژورناليستيکاسي موختليف دؤورلرده آغير سيناقلارا معروض قالدي، آما ميللي ديلين ياشاماسي نامينه هر چتينلييه دؤزدو و توتدوغو شرفلي يولدان دؤنمه دي. 

" هئچ اولماز کي، دوغرو سؤز يئرده قالسين "  دئين حسن بي زردابي ائل-اوبانين ظولمت ايچينده بوغولدوغو بير واختدا اونا ال اوزاتماق، اونون يولونو علم، معاريف چيراغي ايله ايشيقلانديرماق، دوغرو يول گؤسترمک اوچون  " اکينچي " ني ياراتدي.  " اکينچي "  آذربايجان تورکجه سینده اصل ميللي دئموکراتيک و خالق مطبوعاتي نين ايلک تمل داشيني قويدو. 1875-جي ايل تیر 12-دن 1877-جي ايلين شهریوردک جمعي 56 نؤمره سي چيخان  " اکينچي " ميلتين آيناسي اولدو، آذربايجان ژورناليستيکاسي نين بايراقدارينا چئوريلدي. 

  سونراکي ايللرده گؤرکملي ضياليلار طرفيندن نشر ائديلن  " ضيا " ،  " کشکول " ،  " شرقي-روس " ،  " ايرشاد " ،  " موللا نصرالدين "  کيمي قزئت و ژورناللار  " اکينچي " نين عنعنه لريني داوام ائتديردي. و او گوندن بو گونه ایستر او تایدا و ایستر بو تایدا بوتون زورلوقلاری آشاراق آنا دیللی مطبوعاتیمیزی یاشاتماغی باجارمیشیق. بوندان سونرادا داها ایناملا آدیملایاجاییق.

  به بهانه 143 سالگی مطبوعات

به پاسداشت فعالیت های آگاهی بخش روشنفکران قرن نوزدهم  و اوایل قرن بیستم در قفقاز و خدمات صورت گرفته از سوی آنان صفحاتی با عنوان روزنامه های آن دوره از جمله "اکینچی"، "ضیاء"و "ارشاد" در ویکی پدیا راه اندازی شده است.

به گزارش یول‌پرس، به مناسبت ۱۴۳ سالگی مطبوعات آذربایجان، تعداد ۱۴۳ عنوان نشریات از سوی کتابخانه مرکزی این کشور انتخاب و با ویرایش در ویکی پدیا منتشر شده‌‌‌‌‌‌‌اند. از بین این مقالات تعداد ۵۵ عنوان قدیمی ویرایش شده و ۸۸ عنوان جدید بوده‌‌اند. هدف از این اقدام در واقع پر کردن خلا های موجود در زمینه های خاص در ویکی پدیای آذربایجانی بوده است.

در نخستین گام با الهام گرفتن از نام قدیمی ترین نشریات جمهوری آذربایجان صفحاتی با عنوان “تفلیس خبرلری” و “قفقازین بو طرفی‌نین خبرلری” ایجاد و انتشار یافته است. در مرحله بعد نیز به پاسداشت فعالیت های آگاهی بخش روشنفکران قرن نوزدهم  و اوایل قرن بیستم در قفقاز و خدمات صورت گرفته از سوی آنان صفحاتی با عنوان روزنامه های آن دوره از جمله “اکینچی”، “ضیاء”، “کشکول” و “ارشاد” راه اندازی شده است.

همچنین صفحه ای ویژه به یاد نخستین روزنامه طنز در جمهوری آذربایجان با عنوان “ملا نصرالدین” و نیز نشریاتی که تحت تاثیر این نشریه فاخر چاپ می شدند از جمله “بهلول”، “مزه لی” و “کیرپی” راه اندازی و انتشار یافته است.

بخش دیگری از این فعالیت فرهنگی به نشریاتی اختصاص یافته است که بستری برای انتقال مفاهیم ملی و استقلال خواهی از زیر یوغ تزارها بوده اند. از جمله نشریاتی که در این قسمت جای گرفته‌‌اند روزنامه معروف “فیوضات” بوده است که در آن روشنفکرانی از جمله جلیل محمد قلیزاده، حسن زردابی و عمر فائق زمانی قلم زده بوده‌‌اند.

نشریات آموزشی قدیمی از جمله “مکتب” و “رهبر” و همچنین نشریاتی با محوریت مطالبات زنان مانند “آذربایجان قادینی” و “ایشیق” از دیگر صفحات مهم ایجاد شده در این طرح فرهنگی بوده‌‌‌اند.

نشریات مهم دیگری از جمله “آچیق سؤز” که در دوره حکومت دو ساله جمهوری دموکراتیک آذربایجان به عنوان ارگان رسمی دولت عمل می کرد از جمله نشریات ویرایش شده و انتشار یافته بوده‌‌اند./ آناج

حسن بیگ زردابی

حسن بیگ زردابی(ترکی آذربایجانی: Həsən bəy Zərdabi)،حسن بیگ سلیم بیگ اوغلو ملک‌اف Həsən bəy Səlim bəy oğlu Məlikov زاده ۲۸ ژوئن ۱۸۳۷ یا ۱۸۴۲ ۱۵ نوامبر ۱۹۰۷) بود. او یک روشنفکر و روزنامه‌نگار آذربایجانی و بانی اولین روزنامه تورکی آذربایجانیاکینچی (دهقان) در سال ۱۸۷۵ بود.

زردابی در زرداب که آن زمان یک روستای کوچک در کنار رودخانه کُر غرب باکو بود متولد شد. او تحصیلات اولیه اش را در مدرسه روسی شاماخی و بعد از دریافت یک بورس تحصیلی در تفلیس به اتمام رسانید و سپس به بخش ریاضی و فیزیک در دانشگاه مسکو پیوست. پس از فارغ‌التحصیلی اوبه مدیریت مسّاحی زمین در تفلیس و بعد به قوه قضائیه در قوبا منصوب شد. او از این سمت خود استعفا داد تا به عنوان یک معلم علوم در یک مدرسه متوسطه در باکو کار کند،جایی که او یک مؤسسه خیرخواهانه تأسیس کرد تا به تحصیلات مدرن بچه‌های مسلمانان کمک بکند.

 فعالیتها

زردابی در طول زندگی اش مبارزی برای روشنگری مسلمانان در قفقازبود.

 زردابی طرفدار سکولاریسم وسواد آموزی در میان جمعیت مسلمان درقفقاز جنوبی بود.

در ابتدا او از حکومت , حمایت می‌کرد، اما بعداً در ارزیابی خوددر مورد مزایای حکومت امپراتوری روسیه تجدید نظر کرد. روشنفکران جوان آذربایجانی درآن دوره روسیه را به عنوان کانالی برای نزدیکی به ترقیات اروپا می‌دیدند آنها به زبان ترکی آذربایجانی به عنوان وسیله‌ای برای ابراز هویت فرهنگی می‌نگریستند. آنها در حین مبارزه خود برای تغییر و تحول، همان‌طور که آدری آلشتات(َAudrey Altstadt) توضیح می‌دهد، روشنفکران آذربایجان متوجه شدند که نیازی به ترک میراث فرهنگی خود برای بهره بردن از پیشرفتهای اروپا نیست. زردابی به چنین نتیجه‌گیری در نتیجه سال‌های طولانی تبعید در روستای کوچک زرداب به این نتیجه رسید.

 

حسن بیگ زردابی همراه با روشنفکر تاتار اسماعیل گاسپرالی و سیاستمدارعلیمردان توپچوباشوف

در سال ۱۸۷۳ زردابی با یکی دیگراز روشنفکران فعال، نجف بیگ وزیراف اولین تولید هنری تئاتر در آذربایجان را با نمایش ماجرای یک خسیس بر اساس نمایشنامه میرزا فتحعلی آخوندزاده به روی صحنه آورد.

در سال ۱۸۷۵ زردابی روزنامه اکینچی را تأسیس کرد. این اولین روزنامه مستقل به زبان ترکی آذربایجانی در امپراتوری روسیه بود. مطابق با ایده‌ هاینارودنیک (پوپولیستی) زردابی این روزنامه با نام اکینچی در واقع خطاب خود را در درجه اول به طبقه کشاورزاختصاص داده بود. این موازات باایده‌هایی بود که غالب در دانشگاه‌های روسیه در آن دوران رواج داشت. این روزنامه چندین بار توسط مقامات روسی تعطیل شد و با عنوان "مضر و سیاسی غیر قابل اعتماد" قلم داد شد. "در شمال آذربایجان در پاییز سال ۱۸۷۷ پلیس هامشغول بودند به دستگیری تعداد زیادی از تحصیل کردهای "تاتارها" (حکومت روس به آذربایجانی‌ها عنوان "تاتارهاً را داده بودند). دلیل دستگیری‌ها عمدتاً برای فعالیت‌هایی مانند تشکیل محافل و توزیع تبلیغات ضد دولت بود." پس از بسته شدن اکینچی در سال ۱۸۷۷ زردابی به روستای اجدادی خود تبعید شد.

در سال ۱۹۰۵ اوفعالیت‌های فرهنگی خود را به عنوان یک خبرنگار، برای یک روزنامه مترقی به نام حیات از سر گرفت. او در مقالات خود مردم را به وحدت فرهنگی مسلمانان در روسیه و استقرار یک زبان واحد تورکی دعوت می‌کرد، تا بدین وسیله ترقی و تکامل اجتماعی از طریق کمک به رشد اجتماعی مسلمانان روسیه تظمین شود. به نظراو برای اینکه پیشرفت و توسعه اجتماعی جامعه مسلمان تضمین شود مردم باید به زبان مادری خود بنویسند.

زردابی در سال ۱۹۰۷ در شهر خود درگذشت.

اکنون از حسن بیگ زردابی به عنوان یکی بنیانگذاران روزنامه‌نگاری و تئاتر مدرن آذربایجان یاد می‌کنند. دانشگاه دولتی گنجه به اسم حسن بیگ نام‌گذاری شده‌است.

 حسن بیگ زردابی و اكینچی قزئتی

حسن بی ملیكوو (زردابی) 1837-جی ایل اییونون 28-ده كئچمیش گؤی چای قزاسی نین زرداب كندینده آنادان اولموشدور. حسن بی ایلك تحصیلینی موللاخانادا آلمیش، سونرا شاماخی شهرمكتبینده اوخوموش، اورتا تحصیلینی ایسه تیفلیسده تاماملامیشدیر. 1861-جی ایلده موسكوا اونیوئرسیتئتینه داخیل اولان حسن بی زردابی دؤرد ایل سونرا همین اونیوئرسیتئتین طبیعت-ریاضیات فاكولته سینی بیتیرمیشدیر. 

  عالی تحصیل اوجاغیندا اوخودوغو مودتده حسن بی طلبه لر آراسیندا خوصوصی اولاراق سئچیلدیگینه گؤره    فاكولته نی علا قییمتلرله باشا ووردوقدان سونرا علمی ایش اوچون اونیوئرسیتئتده ساخلانیلمیشدیر. لاكین وطنینه، دوغما آذربایجانینا اولان سونسوز محبتی، خالقینا، میلتینه خیدمت ائتمك آرزوسو بو گنج، پئرسپئكتیولی موعلیمی آذربایجانا چكیب گتیردی. بیر موددت تیفلیسده قوللوق ائدندن سونرا قوبادا محكمه ده ایشله ین زردابی داها سونرا باكییا گله رك بورادا روسجا اورتا مكتبده طبیعتدن درس دئمه یه باشلادی.  

  گونده لیك حیاتیندا و ایشینده خالقلا سیخ باغلی اولان زردابی آسوده واختلارینی خالق آراسیندا كئچیریر، اوشاقلاری و یئنی یئتمه لری علمه، مدنیته، معاریفه هوسلندیریردی. اونون آپاردیغی تبلیغاتین كؤمگی ایله باكی گیمنازییاسیندا اوخویان طلبه لرین سایی آز بیر زاماندا خئیلی چوخالمیشدی. 

  او زامان آذربایجانین مركزی شهری كیمی باكی نین سورعتلی اینكیشافی میللی مطبوعاتیمیزین یارانماسی ضرورتینی دوغوردو. دوغما آنا دیلینده قزئته بؤیوك احتییاج اولدوغونو درك ائدن حسن بی زردابی قزئت چاپ ائتمك اوچون حؤكومته موراجیعت ائتدی. بونونلا علاقه دار بؤیوك موتفككیر ایستامبولدان حوروفات گتیرتدی و نهایت، خئیلی زحمتدن، عذاب-اذیتدن سونرا 1875-جی ایلین 22 اییولوندا باكیدا قوبئرناتورون مطبعه سینده آذربایجان دیلینده  " اكینچی "  قزئتی نین نشرینه مووففق اولدو. بو مطبوع اورقانلا میللی مطبوعاتیمیزین اساسی قویولدو.   1875-جی ایلین 12 تیردن 1877-جی ایلین 19 شهریوره  قدر چاپینی داوام ائتدیرن  " اكینچی "  آیدا ایكی دفعه  300-400 تیراژلا نشر اولونوردو. بو ایللر عرضینده قزئتین 56 نؤمره سی چیخمیشدیر.  " اكینچی "  قزئتینده نجف بی وزیرووون، عسگر آغا گورانی نین موسكوادان، محمدتاغی علیزاده شیروانی نین شاماخیدان، حیدری نین دربنددن گؤندردیكلری مكتوبلار، سید عظیم شیروانی نین شعیرلری و میرزه فتعلی آخوندووون  " وكیلی-نامعلوم میلت "  ایمضاسی ایله مقاله لری درج اولونوردو. حسن بی زردابی نین یاراتدیغی  " اكینچی "  قزئتی نین دستی-خطی اساسا بیر ایدئیا اوزرینده قورولموشدو. زردابی و اونونلا بیرلیكده بو قزئتده چالیشان بیر سیرا معاریف پرور، دئموكراتیك ناشیرلر شرقین گئریلیگینی، بطالت و سست لویونو حقیقی آزادلیغین اولماماسیندا گؤروردولر. اونلار اؤز سؤزلرینی دولایی یوللا اولسا بئله، بو قزئت واسیطه سی ایله خالقا چاتدیرا بیلیردیلر. او دؤورده خالقین باشا دوشه جگی ساده دیلده یازیلان بو قزئتده بئله فیكیرلرین سسلنمه سی طبیعی كی، آذربایجانی اسارت آلتیندا ساخلایان ایمپئرییا مأمورلارینی جیدی ناراحات ائدیردی. 

  ایلك مطبوع اورقان كیمی  " اكینچی "  اؤز اساس ایدئیاسینا اویغون اولاراق اینجه صنعت و ادبیاتا دا عایید یئنی دئموكراتیك طلبلر ایره لی سوروردو. آذربایجانین بؤیوك دراماتورقو نجف بی وزیروو كؤهنه شعرلرله یاناشی، شاعیرلری موعاصیر حیاتدان یازماغا، خالقی جهالت و غفلت یوخوسوندان آییلتماغا، موعاصیر روحدا تربییه ائتمه یه چاغیریردی. بونونلا زردابی نین سسینه آذربایجانین بیر چوخ گؤركملی، معاریف پرور اینسانلاری سس وئریردی. طبیعی كی، بو جور دئموكراتیك مقاله لریندن سونرا چاریزمین دیكته سی ایله اؤزلرینی  " ضیالی "  سایان بعضی اوزدن ایراق اینسانلار یئربیئردن  " اكینچی "  نین اوزرینه هوجوما كئچدیلر. نهایت، 1877-جی ایل شهریورین  19-دا  " اكینچی "  اؤز نشرینی دایاندیرماغا مجبور اولدو. میللی مطبوعاتیمیزین ایلك قارانقوشو اولان بو قزئت ایكی ایللیك عؤمور یاشاسا دا خالقین میللی و موعاصیر روحدا تربییه اولونماسیندا چوخ بؤیوك رول اوینادی. معاریفچی و دئموكراتیك ایدئیالارین جارچیسی اولان  " اكینچی "  رئالیست ادبیاتیمیزین اینكیشافیندا موستثنا خیدمتلر گؤستردی. محض بونا گؤره ده بئله ترققی پرور قزئت مورتجع، ایشغالچی بیر رئژیمین اسارتی آلتیندا چوخ یاشایا بیلمه دی. 

  بئله لیكله، 1880-جی ایلدن باشلایاراق حسن بی دوغما كندی زردابدا یاشاماغا باشلادی. او، كند تصروفاتی ساحه سینده كندلیلره یاخشی مصلحتلر وئریر، مقامی یئتیشنده یئرلی جاماعاتا اؤز معاریف پرور، دئموكراتیك ایدئیالارینی دا چاتدیریردی. باكیدان كناردا یاشاماسینا باخمایاراق زردابی یئنه ده مطبوعاتدا فعال ایشتیراك ائدیردی. بئله كی، 1880-1890-جی ایللرده ناشیرین باكیدا و تیفلیسده چیخان  " زییا " ،  " كشكول " ،  " كاسپی " ،  " نووویئ اوبوزرئنییئ "  و س. قزئتلرده آذربایجان و روس دیللرینده چوخلو علمی-كوتلوی مقاله لری نشر اولونموشدور. 

  حیاتی نین سون ایللرینده زردابی باكی شهر دوماسیندا معاریف شؤعبه سینده رسمی وظیفه ده چالیشاراق باكی و اطراف كندلرده كی  مكتبلره باشچیلیق ائدیردی. 1906-جی ایلده باكیدا كئچیریلن آذربایجان موعلیملری نین بیرینجی قورولتاییندا فعال نوماینده لردن بیری ده قوجامان معاریف خادیمی، گؤركملی موتفككیر زردابی اولموشدور. 

  گرگین علمی فعالیتله مشغول اولان حسن بی زردابی حددیندن آرتیق ایشله ییب اؤزونو یوردوغو اوچون ایفلیج خسته لیگینه توتولدو و 1907-جی ایل نویابر آیی نین 28-ده وفات ائتدی. او، 1907-جی ایلده كؤهنه بی بی هئیبت مسجیدی نین یاخینلیغیندا دفن اولونسا دا، 1937-جی ایلده همین اراضی داغیدیلیب. مرحومون سوموكلری بیر-نئچه ایل ائوده عاییله سی نین یانیندا قالیب. نهایت، حسن بی زردابی نین 50 ایللیك یوبلئیی قئید اولوناركن اونون سوموكلری فخری خیاباندا دفن اولونودو.