محرم ایمان و اوزگورلویون ابدی یئنیلمزلیی دیر

Məhərrəm iman vəözgürlüyün əbədi yenilməzliyidir.


Sorumlu müdir:Dr.hüseyin şərqidərəcək (soytürk)

مدیرمسئول:دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

بشر اوغلونون اوزون گئچمیشینه نظر سالاندا گورورسن کی، بو چوخ اوزون و ائنیشلی یوخوشلو یولدا هیچ ده یاددا قالان اولایلار آز دئییل.آنجاق اینسانین اوزونو شعورلو ایداره ائتمه تاریخیندن بو طرفه گوزه چارپان ساغلام عدالتلی حرکتلر او قدر ده چوخ دئییل.بو نادیر و یاددا قالان دینی- تاریخی حادیثه لرین ان اونملیسی شوبهه سیز محرم آیینین تاسوعا وعاشورا واقعه لری دی.

اونودولماز وابدی یاشار هم ده اینسانلیغا یون وئرن امام حسین (ع) حرکاتی تکجه بو حرکاتین مظلومیتی ایله یوخ هم ده بشریته اوزگورلوک واینسانلیق درسی وئره بیله جک نامیندان دا چوخ اونملی دیر."دینینیز یوخدورسا هیچ اولماسا کیشیلینیز اولسون" سوز بویوک اینسان رسول الله ین تورونو واماممیز اولان حسینین موبارک آغزیندان هیچ بیر اینانجا صاحیب اولمایان اینسان دونوندا اولان کفارا بیر هایقیری اولاراق اوجا سسله سسلندیریلمیشدیر کی،حالا او سس تاریخ بویونجا قولاقلاردا جینگیلده مک ده دیر.

کربلا واقعه سی هم ده اورک سیزلادان اینسانی روحا درین حزن و ماتمه سوخان آزیاشلیلارین شهید ائدیلمه سی آجیسیدیر.گوناهسیز و ملکلر قدر تمیز گوزل روحلو علی اصغر و علی اکبرلرین شانلی تاریخ یازما صحنه سی دیر.

سوسوزلوغون و دیره نیشین هم ده اینسان اراده سینین تایسیز گوستریسیدیر.او اراده کی اولوم بئله ظفر دیر اوردا.مادی دونیانین معنوییات قارشیسیندا نه قدر جیلیز و اوجوز اولدوغو آچیق آشکار گورونمک ده دیر.کربلا دا تاسوعا وعاشورا اولایی عدالتین ظالیمله ساواشی وغلبه سی دیر.تاریخدن آلیناجاق درس دیر.ایمانین و حقیقتین قارانلیقلارا غالیب گلمه سیدیر. کربلا دا اوجالان سس تک کیشی سسی دییل هم ده قادینین سسی وحیاسی دیر .بلی قانین قیلینجا غلبه سینی بوتون عالمه دویوران خانیم زینبین کسرلی سسیدی.اونوتمایاق کی او گونون شرطلرینی نظره آلاندا بو بیر الهی حادیثه وبشری رفورم دیر.

بوتون ستمه قارشی دیره نن هم ده اولایلرین گرچک اوزونو آنلادان بیر قادین وار .کیشیلرینی  اوشاقدان بویویه شهید وئرن وتک باشینا بوتون یتیم یسیرلره ییه دوران بو شانلی قادین اوز دیک دوروشو ایله تاریخ یازمیش و قارانلیقلری آیدینلاتمیشدیر.

 

محرم اوزگورلوکچو روحون تارییا اوچوش رمزی دیر.وار اولمانین جسدله فیزیکله یوخ بلکه اوتایا قویولان پولاتدان دا برک ادراده نین اولماسی دیر.گوز یاشلاریمیزلا سیزلری هر آن آناراق یولونوزدا یولجو اولماغا و او شانلی اوزگورلوک بایراغینی دالقلاندیرماغا یورویرک هله چوخ اویره نه جییمیز وار.

آذربایجان تورکجه سینده تحصیل مسله سی

 

عوموم خالق تحصیل سیتمینده بوتون کوتله نظره آلینمالیدی.بودا او دئمک دیرکی، اینسانلارین تومونون آنلادیغی و دانیشدیغی بیر دیلده ایتیم و اویرتیم حیاتا گئچیریلمه لیدی.مسئله یه سیاسی دوزیدن کنار یاناشماق لازیم دیر.قاجار دونمیندن بو طرفه اولکه ده حیاتا گئچیریلن غرب یونوملو تحصیل سیتمینده بیز تورکلری آنا دیلمیزده اوخوما یازمادان محروم قیلان قدار شاهلیق سیستمی بوتون وار گوجو ایله تورکلری آسیمیلاسیونا اوغراماسینا چالیشمیشدی.

بونون دا نتیجه سی تورکه فوبیه وآنتی آذربایجانچیلیق اولموشدور.حتی داها ایرلی گئدیلرک تورکه اهانت و آشاغالاما و قارالاما سیاستی یورودولموشدور. تورکجه میزین یعنی آنا دیلیمیزین تحقیرینی هدف آلان شوونیستی و ارتجاعی یاناشما طرزی سبب اولموشدور کی، بو دیلی دانیشانلاردا آشاغالیق کمپلکسی اورتایا چیخسین.بونا گورده تورک اینسانی اوزونو ایفاده دن چکینمیش و حتی اوزونو اینکار سویه سینه قدر ایره لیله میشدیر. پسیکولوژی آشاغالامالار نتیجه سینده اینسانلاردا اوزونو تحقیر ویا اوزوندن اوتانما کیمی شخصیت حادیثه لری اورتایا چیخمیشدی.

بونولا یاناشی بویوک مالی دستکلری اولان قوروم وقورولوشلار ودولت حمایه وتشویقی ایله اینانیلماز اولدوروجو و یوخ ائدیجی تئوری وتئوریسینلر قوشونو اورتایا چیخمیشدی.اوز هموطنلرینی دوشمن کیمی گورن سیاست اورتایا چیخمیشدی. بو گونه قدر ده داوام ائتمکده دیر. و ایللر بویودا داوام ائده جکدیر.اونا گوره کی بو غیر برابر وار اولما مجادیله سینده تورکلرین اوزونو قوروما و یاشاما مکانیزمی ژنتیکی شکیل ده ایشله مه یه باشلامیشدیر. او زاماندا بو واراولوش مجادله سی تجزیه طلب کیمی آدلارلا مرجک آلتینا آلینمیشدی و اونا قارشی سرت تدبیرلر مرکز طرفیندن حیاتا گئچیریلمیشدی. اصلینده تورکلرین هر بیر مدنی وکولتورل حرکاتلاری وطنه قارشی آنلایش ملزمه سینه چئویریلرک مرکز عرقچیلار طرفیندن باسدیریلمیشدیر.اجتماعیته تورکلرین بولوجو اولدوغو تبلیغاتی باشلادیلمیشدیر.اونون قارشیسیندا ایسه عادی تورک اینسانی وهیچ بیر مادی امکانا صاحیب اولمایان مظلوم میلتیمیز یانلیز اوزلرینین وطنه صداقتلرینی ساوشلاردا ایگیتجه ساواشارق گوسترسه لر ده قارشی طرف غرب اربابلاریندان آلدیغی تام نوت اساسیندا تورکلری یوخ ائتمه سیاستلرینی تحصیل آغیرلیقلی مجرالاردان داوام ائتدیرمیشلر. باسقی او قدر شدتلی وظالمانه اولموشدور کی حتی تورکلرین آدلاریندا دا بئله اینکار سیستمی حیاتا گئچیریلمیش واونلاری ایچریدن تهی قیلماق اوچون تورکه تحقیرله یاناشی مختلف ساختا آدلارین ایجادیله قرارلی شکیلده یوخ ائتمه سیاستی یورودولموش. دونیادا نادر درس کیتابلاریندا گورونن آشاغالاما ایفاده لریله گرچک دن تحصیل سیستمینده تورک اوونا چیخیلمیش . تورکلره اولمایان حقارتلر یاغدیریلمیش و تورک اوشاقلارینا اوخوتدورولموش. فارس تحصیل سیتمی تورکلرین دوشونجه و گیزلی ژنتیک کدلاریندا ابدی اولاراق دوشمن کیمی قالاراق غربین تورکه فوبی سیاستی ایران دا  قوندارما حاکمیتلرین اللری ایله حیاتا گئچیریلمیشدیر.اصلینده تورک عیرقینی هدف آلان آوروپالیلارین تورکلری آرخادان وورما سیاستلرینین نیجه سیدی. ایران سیاسی وتحصیل سیتمینین معمارلارینین هامیسی غرب پرست قووه لر اولماسی و یا خود اورالاردا اونلارین وئردیی بورسلارلا تحصیل آلمالاریدی. بوایش اصلینده اولکه نی سون نتیجه ده داخلی قوومی کین ونفرت اساسیندا پارچالاما سیاستی دیر. قوندارما پهلوی رژیمی غرب دسته یینی اوزرینده حیس ائدرک تورکجه یازیب اوخومایا قاداغلار گتیرمیش و ظن ائتمیش کی بو شکیلده تورک وارلیغینا سون وئریب اربابلارینین تورک قورخوسونو گیدرمیش اولاجاقدیر.

نظره آلساق کی همن همن اولکه نین هر یئرینده یاشایان تک عیرق تورک عیرقی دیر اوندا انگلیسین، اسرایلین و بوتون آوروپانین تورکیه تورکلرینین آرخاسیندا بیر بئله تورکون اولماسی و زامانی گلینجه اولارین بیرلشمه لری همچنین اورتا آسیا تورک بیرلیینین یارانماسی تاریخده اولدوغو کیمی اوروپانین تورکلر طرفیندن توتولما قورخوسو اونلاری همیشه وادار ائتمیشدیرکی،تورکیه اطرافیندا بوتون تورکلری آسیمیلاسییا اوغراتسین . نه یازیق کی بو اویدورما پلانی آنلامایان بعضی قووملرده اونلارا آلت اولموش و باجاردیقلاری قدر عین قدری و عین دینی پایلاشدیقلاری هموطنلرینه ظالمجه سیاستلر اویقولامیشلار.بویوک امپراتورلوقلارین قالان واریثلری اولان تورکلر تاریخ ده دوست و دوشمنلریندن سون ضربه لری آلماقدادیرلار.

بو یوخ ائتمه سیاستی اسلاو وروسلاریندا ایشینه یارامیش اونلاردا باتی (غرب) قدر ده اولماسا بئله تورکو ازمه سیاستی یوروتموشلر.

بو گیرشدن سونرا دونک اساس مسله یه ،ایراندا تاریخی کوکلره صاحیب اولان تورکلر و بورادن باشقادا بیر اولکه لری اولمایان بونلار نیه بو قدر دوغوب بویودوکلری و زامان زامان اوغروندا اولدوکلری و یارالاندیقلاری حتی یاشاملارینی بوتون مادی و معنوی بویوتدا وئردیکلری اولکه لری طرفیندن سیخنتیا معروض قالیرلار؟.

وارلیغیمیز چوخ مشهود وملموسدور گیزله دیله سی و یا باسدیریلاسی بیر شئی دئییل. آنجاق بللی سببلردن دولایی عیرقی رقابت نتیجه سینده اورتایا چیخان بو ناطرازلیق بللی زامان کسیینده مسکن درمان کیمی حل ائدیجی گوروله بیلر .آنجاق اوزون زامان بیچیمینده و نسیللرین دییشیب یئنی یئنی معلوماتلارا صاحیبلندینده بو گونکو اویقولانان سیاست اویقولایانلار اوچون هیچ ده خوش تاثرات اولوشدورمویاجاق.

تصور ائدین سیز ائوده بیر عایله ده ایکی فردسینیز بیرینیزه خرج چکیلیر اوخویوب حکیم اولورسوز او بیریسی ایسه  خرجسیز فلانسیز بویویور حتی زامان زامان اوزرینه گئدرک اونو سیخیشدیریرسیز.سونرا اورتایا چیخان فرقی شیشیردیب و باشلایب یوخسون قالان آدامی تحقیر ائدیرسیز و دئییر سیزکی : باخ سیروسا ادبلی کاماللی ، یوکسک مدنیتلی و ساییر.سونرا اونو یاشارلا مقایسه ائدیب دئییرسی باخ  بونون دونیا گوروشنه و اونو آشاغالاییرسیز.اوزیندن گئچن زامانی و اورتامی سیروسون یتیشدیریلمله هزینه لرینی ده یوخدان ساییب ومقایسه یه باشلاییرسیز.اورتایا چیخان تابلو بللی دیر.

گلین عادیل اولاق, باخاق گورک کی تریلیونلار هزینه سی اولان سیروس نیه اوزونو بو یوخسول ساخلانیلمیش یاشارلا مقایس ائدیر. بیزیم آنا دیلمیز ده تحصیلین اولماماسینین سببینین بیری بودور.

اکینجیسی ایشچی قووه سی کیمی اوندان بهره لنمه وماهیت اعتباریله آشاغا کولتور طبقه سینده ساخلاماق و ایستنیلن آن تحقیره معروض قویماق و کوچومسه ییب استفاده ایله مک.

اوچونجوسو میللی وارلیقلاریندن اوزاق توتماق و بو وسیله ایله فرد وتوپلومدا بیلینجسیزلیک اولوشدوروب سوز و ادبی مدنی قابلیتسیزلیک یاراتماق. سن نه قدر اوز میللی شخصیتلرینی تانیماسان او قدر کیچیله جکسن و قارشی طرفه تابع وامر بر اولاجاقسان.

دورونجوسو ایسه سیاسی آماجلی سیاست ملزمه سی چونکی اینسان اوزوملشدیکجه جهانیله شیر. میثال اوچون بیر فرد اوزوملشدیکجه سوسیال مئدیا دا دا بیر دونیا اینسانی کیمی اوز وارلیغیندان یولا چیخیر و عاید اولدوغو توپلومون منافع لریندن چیخیش ائدیر.

هرکسه معلومدور کی آنا دیللی تحصیل همیش وهر یئرده آنا اوخوللاردان یعنی ابتدایی مکتبلردن باشلاماق مجبوریتینده دیر اونا گوره کی، اوشاق عایله ده اویرندیکلرینی داها دقیق و گئنیش آلاندا تطبیق اتئمه یه باشلاسین.آنجاق بیزم یا خود دا بیزه وعد ائدیلیب و منتله وئریلن آنا یاسال حاقلاریمیز کیملرین سه طرفیندن انتخابات ملزمه سینه چئوریلیب وسونرادا  اونو من وئردیم دییه میلیونلارجا تورکه 24 نفرلیک درس اوخوما شانسی

تورکلرین ديل ، ادبيات و فولکلورونا اوتری باخیش

  آرتيق دونيا کوره سللشمه یه گيرميشدير. بو گيريش اؤزو ايله برابر ديگر خالقلارينین مدنيييتلريني ده  بير پاي وئرجييني اومود ائدير. قلوباللاشما بير گئرچکليکدير وه قاچيلمازدير. هم ده اونون ياخشي و پيس طرفلري واردير. آنجاق دونيا تورکلري اولاراق بو دونيا مدنييت بيرلشمسينه نه کيمي تاثير و قاتقيميز اولا بيلر مسله سيني اؤز درين کئچميش و شيفاهي خالق ادبيياتي، آتالار سؤزو و ديليميزين، هم ده ديل تاريخيميزين زنگينلييينده آختارمالييق. تاريخين بيزه وئردييي بو حاقليليقدان دوغرو يؤنده ايستيفاده ائتمليييک. 

  بيليريک کي، قلوباللاشما تورک دونياسيندان دا يان کئچميجکدير. اونا گؤره ده مدني داوامليليق، چاغداش پوزيسيون و گونجللشميش کولتور وه مدنييت محصوللاري ايله اؤزوموزو و وارليغيميزي دونيا اينسانينا گؤسترمليييک. 

  تورک خالقلاري شيفاهي خالق ادبيياتي ايله زنگيندير و بو بير چوخ عنعنه وي تورک توپلولوقلاريندا اؤز وارليغيني داوام ائتديرمکددير. بير اوجو سيبيرييادان توتموش و او بيري اوجو آنادولويا قدر اوزانان تورک و تورک وارليغيني اؤزونده عکس ائتديرن زنگين بير مدنيييت توپلولوغودور.  

  تورکلرين کؤچوب هر يئرلرده يئرلشملري دؤولت قوروب و دؤولتچيلييي ساغلامالاري اونلارين زنگين فولکلوروندا دا او يئرلرده ابديلشميشدير. اونا گؤره ده تورک شيفاهي خالق ادبیاتي، يعني فولکلورو چوخ گئنيشدير. بو گئنيشليک زنگينليکله ده بيرلشميشدير. او اوزدن تاريخين درينليکلرينه قدر اوزانان بو کؤکلو وارليق هر زامان تورک خالقلارينين مدنييت وارليغينين تمليني تشکيل ائتميش و اونو قوروموشدور. 

  سيبئرييادان آوروپايا، عربيستان ياريماداسيندان هينديستانا، ياخين شرق (اورتا دوغو)و ديگر جوغرافي بؤلگلريني اؤز ايچينه آلان تورک توپلولوقلاري جوغرافييا ياييليمي ايله برابر بير چوخ دؤولت و مدنيييتلرين ده قوروجوسو کيمي تانينماقداديرلار1.  

  تورکلرين مدنيييت گئديشاتي هميشه ديناميک اولموشدور. بوتون فرقليليکلري اؤز ايچريسينده هضم ائدن و اؤزوملشديرن تورک کولتورو حقيقتن مؤحتشم و عظمتليدير. شيفاهي خالق ادبیاتي نومونه لري هر بير بؤلگه ده اورادا ياشايان تورک خالقلارينين و ائتنوسلارينين حيات طرزلريني و دونياگؤروشونو گؤسترمکددير. 

  بو بير حقيقتدير کي، شيفاهي خلق ادبیاتي ياراديجيليغي تورکلرين موشترک دويغو و دوشونجلريني بير ديلله سسلنديرمکددير. او دا قديم و کؤکلو تورک ديليدير. دده قورقودون، يونوس امرنين ديليدير، اديب احمد يوکناکينين، اميرعلي شيرنواينين ديليدير، بؤيوک فوضولي نين، نسيمينين و شهرييارين ديليدير. آشيق قريب، کوروغلو و اصلی کرم داستانلارينين ديليدير. بونونلا ياناشي ليلا و مجنونون ديليدير. بوتون سادالاديقلاريميزلا ياناشي تورکون آنالارينين و آتالارينين ديليدير. ارگنه گوندن باشلايان آنادولودا کارامان شهرينده رسمي دؤولت ديلي اولان تورکجميزين و اونا اولان اورکلريميزدکي سئوگينين ديليدير. تورکجميزي دئينده اورتا آسيادان آوروپايا قدر بو ديلي سئورک دانيشانلارين ديليني نظرده توتوروق.  

  هامييا معلومدور کي، تورک ديلي درين کئچميشه و وارليغا صاحيبدير. شومئر گيل لؤوحه لريندن آلينان سؤزلر و جوغرافي اولاراق مونقولوستان، چين، آوروپانين اورتالارينا قدر هارداسا دونيانين دؤردده بيريني قاپسايان تورک ديلي حودودلاري سيبئرييادان هينديستانا، آفريقادان آوروپايا قدر بو گونوموزده ده اوزانماقدادير. 

  بو ياييلما اراضيلري قديمدن اوزو بري، يعني آلتاي داغلاريندان باشلايان يوروشون تاريخ بويو سوردورولمه سي دئمکدير. تاريخده هاراداسا دونيانين بوتون قيطه لرينده دانيشيلان تورک ديلي حال-حاضيردا آسيا و آوروپا قيطه(قاره) لرينده يازيلي و شيفاهي شکيلده اؤز مؤوجودلوغونو و ياشاماغيني قوروماقدادير. 

  تورک  ديلينين تاريخي تاريخين موختليف دؤنملرينده موختليف مرحله لرينده آراشديرما اوبيئکتي اولموشدور. بو گونکو علم دونياسينا بلليدير کي، تورک ديلينين آلت قايناغي و آنا اوجاغي آلتاي مرحله سي اولموشدور2. بو مرحله  تورک ديلينين قايناغي و باشلانغيجي ساييلماقدادير. دوغولدوغو جوغرافي اراضي شرطي ايله ديلين ده آلتاي ديل قروپونا آيد ائديلمه سي اساسيني تشکيل ائدير. 

  ديليميزين (تورک ديللرينين) ايستر گونوموزدکي يازي ديلي، ايسترسه ده شيفاهي خالق ياراديجيليغي بؤلومو اولسون، بير چوخ مرحله لرده تدقيقاتچيلار طرفيندن آراشديريلميشدير. خوصوصي اولاراق بو مرحله لر تورکيه لي عاليم احمد بيجان ارجيلاسون طرفيندن «تورک ديلينين تاريخدن گونوموزه دؤنملري» اثرينده گؤستريلميشدير. 

  بوتون تورک دونياسينين ايلک تورک يازيلي ديل بيلگيسي اولان کيتابي و اثري ايسه «ديوان لغت تورک»دور.  بو اثرله ياناشي ديگر ايلکلر ايسه «قوتاتقو بيليک» (اديب احمد يوکناکي)، «محاکمه الغات » (عليشير نواي) اثرلريدير کي، 19-جو يوز ايله قدر خوارزم، قيپچاق، جيغاتاي ديل بؤلملري ايسه هاميسي تورک ديلي آدلانميشدير.3 

  آنجاق تورک ديلي بير ديل اولماقلا ياناشي، هم ده مدنييت و شيفاهي خالق ياراديجيليغي ادبیاتينين ياراديجي واسيطه سي اولموشدور. بو ديلي دانيشان اينسانلار بو ديل ايله مدنيييتلرينين اساسيني قورموشلار و اونو کئچميشدن بو گونه قدر قورويوب ساخلاميشلار. سون ايللرده تورک دونياسي چوخ ديناميکدير. اونو مدني اينکيشافي کئچميش ايللره گؤره چوخ سورعتله ايرليلمکددير. مدني ايجتيماعي و سياسي دييشيکليکلرله ياناشي وار اولان اينکيشاف هم ده ايقتيصادي و معاريف زمينينده اؤزونو گؤسترمکددير.  

  بو بير حقيقتدير کي، تورک دونياسي ايللر بويو اسيرليک زنجيرلريني قيريب هم ده مدنييت اولاراق باشقالارينا يئم اولماقدان اؤزونو قورتارا بيلميشدير. کئچميشده قالان دردلر و سيتملر بو گون اؤزونو موعاصيرلشمه يه و دونيادا سؤز صاحيبي اولماغا وئرميشدير. بونا نومونه ايسه دونیادا سون 20 ايل عرضينده مدني، سياسي و ايجتيماعي ايرليلييشلريني قئيد ائتمک اولار. اونا گؤره کي، تورک خالقلاري اؤز مدنييت و ادبیاتلاري ايله ياناشي ميللي شخصيتلريني ده يئتيشديرميي باجارميشلار.

   ایندی آذربايجاندا شيفاهي خالق ادبیاتي نومونلري توپلاناراق چاپ اولونماغا باشلادي. ميثال اولاراق دئيه بيلريک:9 

  لاي-لاي دئديم ياتينجا 

  گؤزلرم آي باتينجا 

  گؤزومه شيش باتيررام 

  سن حاصيله چاتينجا. 

   

  اوياق قاللام ياتينجا 

  گؤزلرم آي باتينجا 

  قولومو ياستيق ائيلرم 

  سن حاصيله چاتينجا. 

   

  لاي-لاي قوشلار هاوادا 

  بالالاري يووادا 

  گئجه-گوندوز اللريم  

  سنين اوچون دوعادا. 

   

  لاي-لاي دئديم بويونجا 

  باش ياستيغا قويونجا 

  يات سن گول ياتاغيندا 

  باخيم سنه دويونجا. 

   

  لاي-لاي دئديم بويونجا 

  باش ياستيغا قويونجا 

  پارداقلان قيزيل گولوم 

  بير اييلييم دويونجا. 

  (گ. آذربايجان فولکلورو5، AMA فولکلور اينستيتوتو، باکي، 2015، ص. 12) 

  تورک دونياسيندا تورک عاييله موحيطينده اؤولادلارين تورک روحو ايله بؤيودولمه سي عنعنه سي هر يئرده اولدوغو کيمي اولکه میز ده آنالارين شيرين ديللري  ايله اؤولادلارين روحونا هوپموشدور. 

  سووئتلر بيرلييينين داغيلماسي بوتون دنگلري پوزدو. ديل و فولکلورون يئنيدن جانلانماسينا شرايط ياراندي. موستقيل تورک رئسپوبليکالارينين يارانماسي ايسه تورک کيملييينين و وارليغينين ايرليلمه ديناميکاسيني سورعتلنديردي. 

  تورک ديل بيلگيسينه اساسن آنا آلتاي ديلي عاييله سينده يئر آلان ديليميز بو عاييله ده بيزلرله ياناشي مونقول، مانچو، تونقوز و گئنيش آلاندا کوره(کره) و ان قديم دؤورلرده ايسه ژاپون ديليني احتيوا ائتمکددير. تورک ديلي ياواش-ياواش بو قوهوملوقلاردان اوزاقلاشاراق آنا تورک ديلي مرحله سينه قدم قويور و بئلجه تاريخي جريان باشلاميش اولور.8 

  سونرا تورک ديلي و سومئرجه علاقه لري تخمينن ميلاددان اؤنجه 3500 وه 1700-جو ايللر آراسيندا باش وئرير و بو گونکو مئسوپاتومييا بؤلگه سينده حاديث اولور. بو يؤنده تورکيه لي تورکولوق عاليم عوثمان نديم توران «سومئرلر و تورک ديللرينين تاريخي ايلگيسي و تورک ديلينين ياشي مسله سي» آدلي اثرينده گئنيش آراشديرمالار آپارميشدير. ديرلي عاليم بيلديرير کي، قديم قود  کلمه سي سومئرجه ده قود و تورکجده اود، يعني اؤکوز آنلاميندادير. آدي چکيلن عاليم 40 ايلده 32 سس تثبيت ائتميشدير. عاليمين گلدييي قناعته گؤره سومئرجه و تورکجه قوهوملوغو مؤوجود اولموشدور. تورک ان آزي 3500 ايل ميلاددان اؤنجه مئسوپاتومييادا گليب يئرلشميشدير. تورک ديليميز بو گون آراشديرمالارين نتيجه سينه گؤره 5500 ايلليک تاريخه ماليکدير.4  

  عاليم پروفئسسور محمد تاغي زهتابي(کیریشچی) ايسه «ايران تورکلرينين تاريخي» آدلي کيتابيندا ايسه تورکلرين بو اراضيلرده 7000 ايل اؤنجدن مسکونلاشديغي قئيد ائديلميشدير.7 

  قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو گونکو يازيلي ديللر آراسيندا ان قديم يازيلي منبعيه صاحيب اولان ديل يالنيز تورک ديليدير. بونلار ايسه ميخي يازيلاردان آلينان سومئر لؤوحه لرينده اولان کلمه لردن قايناقلانير. 

  هون تورک ديلي مرحله سي ايسه هونجا و ياخود لير تورکجه سي باشقا سؤزله، شاز تورکجه سي آدي ايله بيلينمکددير. تورکولوگييا و فيلولوژی علمينه معلوم اولان اودور کي، هونجادان بير چوخ سؤز چين ديلينه کئچميش و اونونلا ياناشي بو تورکجه نين قديم اوغوز تورکجه سي اولدوغو دا تثبيت ائديلميشدير. بو بارده گئنيش معلوماتي تورکيه لي تورکولوق طلعت تکين آراشديرمالاريندا گؤرمک مومکوندور.  

  هونجا: سو کئ تيليکانگ توگوکانگ 

  آذربايجانجا: ساواشا چيخين کيچيک ايگيدي توتون. 

  لير تورکجه سي بير غرب تورکجه سيدير. بو گونکو منبعلرين ايستيفاده ائديلمه سي قديم بو ديلين تورک ديلينين اساسيني تشکيل ائتمه يي بيزه گؤسترمکددير. ميثال اوچون شاز تورکجه سينده قيز سؤزو لير تورکجه سينده قير کيمي دئييلمکددير. بو بؤلمدن سونرا تورک ديلينين آخاريندا تونا بولقارجا گلير کي، اونون اساسي بو گونکو چوواش تورکجه سيدير. بو ديل ايسه «ز» و «ش» حرفي اولان پروتوتورک ديليدير. بو ديلدن ايسه ماجار ديلينه 300 سؤز کئچميشدير. 

  تورک خالقلاري فولکلورو و لهجه لرينين اساسيندا يارانميش و دونيا تورک خالق ادبیاتي، باشقا سؤزله شيفاهي خالق ياراديجيليغي کيمي اؤزونو گؤسترمکده اولان قديم تورکجه ميزين ديگر بؤلومو ايسه ايديل وولقا ديالئکتيدير کي، بو ديالئکتي ده شيفاهي خالق ادبیاتي  تاريخي 13-جو يوز ايله  آيددير. ديليميزين بو ديالئکتينده شيفاهي خالق ادبیاتي گؤسترگلري 13-14-جو يوز ايللره قدر مؤوجود اولموش و عرب اليفباسي ايله يازيلي ادبیاتا کئچميشدير. چوواش خالق ادبیاتي ايسه گونوموزده لير تورکجه سينين يگانه تمثيلچيسيدير. شاز تورکجه سي ايسه ديگر شيفاهي خالق ياراديجيليغينين شرق بؤلومو آدلانماقدادير. 

  تورک ديلينين ديگر مرحله سي خزر تورکلري مرحله سيدير. اورتا عصرلردن باشلاميش تاريخي ديل مرحله سيدير. بو مرحله  ايسه تورکجه ميزين قديم تورکچو دؤنمي آدلانديريلير کي، 6 و 10-جو يوزايلليکلرده تورک وارليغيني و مدنييتيني، ائلجه ده شيفاهي خالق ياراديجيليغيني ياراتميش و سونراکي نسيللره اؤتورموشدور. بو ديلين نومونسي 1912-جي ايلده علم دونياسينا کامبيردئقئ مکتوبلاري کيمي بلليدير. بو تورکجه ايبريجه يازيلان مکتوبونون سول آلت طرفينده رونيک اليفباسي ايله يازيلميش تورک ديلي نومونه سيدير. گؤي تورک اليفباسينين خزر واريانتيدير. بو ديلده 12 حيوانلي تقويم و بير شخص آدلاري علمه معلومدور.  

  کومان تورکلري 14-جو يوزايله، پئچئنکلر ايسه 12-جي يوزايله قدر داوام ائتميش و سونرا اوغوز ديل قروپونا داخيل اولموشلار. 

  گؤي تورکجه، ياخود قديم تورک ديل مرحله سي ايسه علم دونياسينا بو آدلا داخيل اولموشدور. بو تورکجه ايله يازيلي ادبیات فورمالاشميشدير. ميلاددان 700 ايل سونرا مونقولوستاندا يازيلي ادبیات داش اوزرينده بو ديل ايله اؤز وارليغيني قوروماقدادير. قديم تورکجه مرحله لريندن بيري ده اويغور تورکجه سيدير کي، بو مرحله ده ده يازيلي و شيفاهي ادبیات گونوموزه قدر گليب چاتميشدير. گؤي تورکجه سيندن سونراکي مرحله  تورک ديلينين يئني گلن مرحله سيدير کي، بو دؤورده ديليميزه چين و سانسکريت، هم ده سغد ديللريندن سؤزلر داخيل اولموشدور. 

  ميثاللار: 

  کادقوردوچا = دردلنديکجه 

  کاشي کؤرتلم = قاشي گؤزليم 

  کاسينچيقيمين اؤيو کادقوراو مئن = ياخينليغي دوشونوب دردلنيرم 

  بورا ييمئ اوماز مئن = گئده بيلميرم. 

  قاراخانلي تورکجه دؤنمي ايسه 10-15 يوزيلليکلري آراسي تاريخينده مدنيييتيميزين تمل داشي اولموشدور. بو تورکجه ايسه مدنييت و ديل باخيميندان تورک دونياسينين اورتاق ديل مرحله سي کيمي قيد اولونماقدادير. آنجاق 13-جو يوزيلدن باشلاياراق تورک ديلي شيمال (شرق)، جنوب (قرب) اولاراق ايکييه آيريلميشدير و بو ايکييه بؤلونمه هله داوام ائتمکددير. قاراخانلي تورکجه سي دئمک اولار کي، اويغور تورکجه سينين موعاصير فورماسيدير.5 

  خوارزم تورکجه سي ايسه 12 جي يوزيلليکده باشلانان تورک ديل مرحله سيدير. چينگيزخانلارين و آلتون اوردونون ديليدير. بو ديل قاراخانلي ديليندن سونرا گلن ان اينکيشاف ائتميش تورک ديليدير. ان اساسي ساواش ديلي، مدنيت ديليدير، بونونلا ياناشي دؤولتچيليک ديلي دیر، هم ده ياراديجيليق عصرينين ديليدير. خوارزم ديلي 1241-1502-جي(میلادی) ايله قدر داوام ائتميشدير.  

  تورک ديلينين ديگر مرحله سي ايسه جاغاتاي تورک ديلي مرحله سيدير کي، 15-جي يوز ايلدن باشلاميش و 20-جي يوز ايله قدر داوام ائتميشدير. جاغاتاي تورکجه سي آنجاق اورتا آسيا تورکلري طرفيندن منيمسنيلميشدير و اورادا يارانان تورک دؤولتلرينين ديلي اولموشدور. اوغوزلارين و کاييلارين  ديلي اولماميشدير. جاغاتاي تورکجه سي ايله يازيلان اثرلرين چوخو عرب اليفباسي ايلدير. بونونلا ياناشي آز سايدا اويغور اليفباسي ايله ده اثرلر يازيلميشدير. بو ديلين چاغداش داوامچيسي بو گونکو اؤزبک تورکجه سيدير. 

  قئيد ائتمک لازيمدير کي، بير-بيريميزه باغلايان و قوپماز تاريخي تئللري مؤحکم ساخلايان تورکجميز تاريخ بويونجا آرا-سيرا موختليف آدلار و شکيللره دوشسه ده دونيانين ان چوخ دانيشيلان ديلي کيمي اؤز مؤوجودلوغونو قورويوب ساخلاميشدير. اونون ديناميکاسي و اينکيشافي هئچ زامان دايانماميشدير. زامان نه قدر اوزريميزدن اسيب کئچسه ده يئنه ده اورتاق و موشترک ميراثين صاحيبلري او لاراق تورک دونياسينين وارليق موجاديلسينين اصيل موباريزسينين آنا خطي اولان فولکلور يئنه ده ديريدير، هم ده بيرليين فوندامئنتيني تشکيل ائتمکددير. 

  گلين گلير ياواش-ياواش 

  قولتوغونا ويريب لاواش 

  تويلار موبارک، موبارک 

  ائي گولو ريحان ريحان بيچرم من 

  اوغلان يولوندا جاندان کئچرم من.9 

  گؤروندويو کيمي تورک فولکلوروندا گلين گلمک و عاييله قورماق چوخ اهميييتلي مسله دير، هم ده بو مسله تورک عاييله ساغلامليغيني قوروماقلا ياناشي بؤيوک تورک ميلتي نين تؤرمه و ياشاماسيني چوخ ساده بير ديلده اوخوجويا چاتديرا بيلمه سيدير. اونا گؤره دئديک کي، فولکلور خالقين اؤزييني و تمليني تشکيل ائدير. تورکلوک دونياسينين ان آنا و تمل اساسلاريندان بيري اولان شيفاهي خالق ياراديغيليغي زامانا مغلوب اولماياراق اؤز ايليق ايسينتيسي ايله هله ده تورکون کؤورک اورييني بيرلشديرمه يه ايمکان يارادير.  

  من اينانيرام کي، بو عصر تورک آراشديرمالار عصري اولاجاقدير و کوره سللشن دونيادا زنگين ديل تاريخيميز و ادبي ديل وارليغيميز بيزي بو تلاتوملو اوکئاندان قورتارماغي باجاراجاقدير. هم ده تورک ياخينلاشما و بيرلشمه عصري اولاجاقدير. بير-بيريرندن آيري دوشموش، ايللرله حسرتله بير-بيرينين سسيني، سؤزونو، شعريني، فولکلورونو اؤزله ين تورک خالقلاري قلوباللاشان(جهانی له شن) موعاصير دونيادا مدني بيرلييه چاتاجاقدير. 300 مينه ياخين تورک اولوسونون آمالينا خيدمت ائدن تورکلوک بو يوزايلين تورکلره ارماغاني و اولاجاقدير. 21-جي يوزايل اونا گؤره اؤنمليدير کي، يئنيدن تورک ديللري بير آرايا گلمه يي و عصرلر بويو پارچالانماغي، هم ده آيريلماغي سونا چاتديراجاق. هامي، دونيا تورکلري بير-بيريني آنلايا بيلجک بير ديله دوغرو حرکت ائدجکدير و ائتميه ده مجبوردور. 

  ائله بونا گؤره من اينانيرام کي،  شيفاهي خالق ادبیاتي ياراديجيليغميزين کئچدييي زنگين تاريخي سورجدن ايلهام آلاراق قوووشدورمانين و بيرلشديرمه نين منبعيي و قايناغي اولاجاقدير. البته دینی ایناجلاریمیزین دا بو سوره جه درین قاتقیسی وار اودا تقریبا تورکلرین یوزده دوخسانینین مسلمان اولماسی اونلارین دیل و دین بیرلیینی ساغلامیش اولاجاقدیر.اسلاما اینام دیلمیزین ومدنیتیمیزین یایقینلاشماسینا درین تاثیر ائتمیش و ائده جکدیر. سرت و غدار داغيديجي قلوباللاشان کولتورلره قارشي و اونلارلا قارشيلاشديقدا ايسه اساس و غايه ميز طبيعتدن اولان گوجوموزو اورتايا قوياجاغيق. اونا گؤره کي، تورک مدنييتي حيسس ائديلدييي قدر ديري و جانليدير. اونو بسلين قايناقلار منبع و ادبیاتلار ايسه چوخ دولغون و موکملدير. بير بئله عظمتلي کؤکه و سويکؤکه باغلي اولان بير مدني وارليق اؤزونو ياشاتماغي باجاراجاقدير.  

  19-جو يوزايلدن باشلاياراق وارليقلاريني سوردورن تورک ديللري ايسه بئلدير: يئني اويغور بو گون بونا اويغور تورکجه سي ده دئييلير کي، 20-جي يوزايلدن باشلاياراق يئنيدن يازي و ادبیات ديلي اولموشدور. ديگر تورکجه ايسه قيپچاق تورکجه سيدير بو ديلين کؤکلري اورتاق ديل دؤنمينه آيددير، تاتار، باشقير، خاکاس، قيرقيز، قاراکالماق، نوقاي، قيميک، قاراچاي، کريم تاتار و اورومجا (تورک ديللرينين اوغوز بويونداندير، يونان ديلي ايله قاريشميش بير تورک ديليدير) تورک ديللرينين موعاصير فورمادا ديالئکتلريدير. 

  مملوکي قيپچاقلار، آنا اوغوز تورکجه سي اصلینده ميلاددان اؤنجه بو گونه قدر ياشايان ان اؤنملي تورک ديل قروپودور. بو گون بيزيم دانيشديغيميز، يازيب  و ياراتديغيميز تورک ديلي ايسه بو قروپا آيددير. بو قروپا آيد قديم اوغوز تورکجه سي آنادولو واريانتي، قديم اوغوز تورکجه سي آذربايجان واريانتي، عوثمانلي تورکجه سي، موعاصير تورکيه تورکجه سي و موعاصير آذربايجان تورکجه سي هم ده عراق تورکمنلرينين، او جوملدن سوريياداکي تورکلرين ديليدير. آوروپادا ياشايان قاقاوزلار دا بو ديلده دانيشيرلار. خوراسان تورکلري، تورکمنيستان تورکلري و ايران اراضيسينده ياشايان بوتون تورکلر و آذربايجان تورکلري ايله ياناشي باشقا ديگر تورکلر، او جوملدن خلج و قاشقايلار دا بو ديل قروپونا آيدديرلر10. بو ديل ايله فولکلور و ادبیات ياراتماقدادير و اونو ياشاتماقداديرلار. 

  ادبیات :

  1.پروقسورطلعت تئکين. «هونلارين ديلي». دوروک يايينلاري. آنکارا، 1993 

  2.دکتراحمد بيجان ائرجيلاسون. «باشلانغيجتان گونوموزه تورک ديلي تاريحي». آکچاغ يايينلاري. آنکارا 2010 

  3.پروفسورعثمان اويانيک. «اوروم تورکجه سينين سينيفلانديريلماسينداکي يئري». سئلجوک اونيوئرسيتئسي. تورکييات آراشديرمالار درگيسي. 2010، ص. 27. 

  4.پروفسورعثمان نئديم تونا. «سومئر و تورک ديللرينين تاريخي ايلگيسي و تورک ديلينين ياشي مسله سي». تورک ديل کورومو. آنکارا 1997، ص. 119. 

  5. دکترجاواد هئيت. تورکولوژي خلج. وارليق درگيسي. 1998،ص 12-24. تهران 

  6دکترحسين شرقي دره جک سويتورک. «آزربايجان ادبي ديلميزين گئرچکليلييي و وارليغي». خداآفرين درگيسي. تهران 2016، ص. 2-7. 

  7. پروفسور محمدتقي زهتابي کيريشچي. «ايران تورکلرينين تاريخي». 2000. تبريز. اختار نشرياتي. ص. 38. 

  8.دکتر حسين شرقي دره جک سويتورک. «گونئي آذربايجان تورکولوگيياسي». باکي، 2013، الم و تحصيل نشرياتي. ص. 236-237. 

  9.دکترحسن. م. جفرزاده. «آتالارين حيکمتلي سؤزلري و کؤکلري». تهران 2013. شريف نشرياتي. ص. 6 

  10. دکترحسين شرقي دره جک سويتورک، متانت ماشاللاه قيزي (عبباسووا). «گونئي آذربايجان فولکلورو». باکي، 2015. فولکلور اينستيتوتو. ص. 12؛ 329  

 

12 ایل بیر عمردیر

12 ایل بیر عمردیر همده یارادیجلیق سالنامه سی و مدنیته خیدمت یولودور.هم دادلی هم ده آجی بیر یولدور.زامان تونلینده گئچن عمر یولو هم ده چوخ مسئولیتلی اولموشدور. دوشونجه و اوزون مدتلی آمالین اساسیندا دوزنلنن و یول خریطه سی اوزریندن داوام ائدن خدافرین مدنی دیره نیش و اوزلاشی هم ده باریش وسئوگی ایچریکلی بیر کولتورل وارلیق کیمی دورمادان یولا دوام هیجانی ایله تورکلویوموزو قوروما آماجی ایله همیشه یاشار آبیده کیمی تارخ صحنه و صحفه لریمیزده  بیزم- بیز اولدوغوموزون اونایی کیمی بلگه له نرک نسلیمیزین و چاغیمیزین یاشام مجادله بایراغی کیمی گله جک چاغلارا وتورونلارمیزا میراث اولاراق بیزدن  باشاریلی دده لر کیمی اصیل ارمغان اولاجاقدی.                                                                       

خدافرین تاریخه وئره جییمیز   حساباتدیر. آسیمیلاسیونا قارشی دیره نیش و وارلیق مجادله سی دیر.اونا گوره ده بو بیر درگی یوخ ،بلکه بیر یولدور و اونون دونوش نوقطه سی تام اوزوموزو درکین یوکسک سویه سی دیر.اوزونو تانیمایان و یا خود اوز کیملیینه اوزگه یاناشان هر بیر میللت وخالق اوزون زامان مسافه سینده باشقالارینا یئم وقول اولماق مجبوریتینده دیر.بیز اولو بابالاریمیزین زنگین گئچمیشینی الده بایراق ائدرک یولا چیخدیق. چونکی کوله لیک و ظالیملیک قانیمیزدا اولمادیغیندان همیشه اصیل ساده وتمیز تورک قانلی اولاراق هرکسه ائشیت یاناشما طرزی ایله  کوره سلله شن دونیادا اوز ائتگی و بیلگیمیزی گوسترمه لی و سرگیله مه لییک ،اونا گوره خدافرین تورک روحوندان دوغدو وبویدو. اینانیرام هر گون بویویه جکدیر.او اوزدن تانرینین تاپشیریغی اولاراق یئر اوزونده بیرگه یاشامین،عدالتلی وار اولمانین همیشه تمثیلچیسی اولاجاییق.                                   اوجا داغ تک باشی همیشه قارلی اولان خدافرین اوز اوزلویونده یارادیجی گوجه مالیک دیر. او یولا توتولان ایشیق دیر.آیندینلاشدیریر و توره دیر ،شاعیرلرین ، یازارلارین ،آشیقلارین و هنر آداملارینین سوز و دوشونجه مسکنی وگووندیی سیغیناجاقدیر.اثرلرینین یاییلان وپایلاشیلان قایناغیدیر.او اوزدن هم ده یئنی یولجولارین بایراغی و آمال مکتبی دیر.                                                                                              

خدافرین سیرلرین چوزولن شیفره سی وگله جه یه دوغرو شیفره له نن دوشونجه وقان یادداشیمیزدیر. اوردا دده قورقود نفسی ایله یاناشی نسیمی روحو وار.هم ده فضولی عظمتی ایله برابر واقیف احترصی وار.خورشید بانونون کورک اوره ییندن دوغان گونش شعالاری ایله یاناشی اونون روحوندا بابک عزمی وار.    خدافرین ان اوزاقلاردان روحوموزدا وهوجیره لریمیز ده گیزلی ساخلانان قان کدلاریمیزین قیطعه لر آراسی بویوک فاتحلیک یوروشونون ظفر رمزی دی.اورتا آسیادان ،مزوپوتامییادان ،اورتا دوغودان قوزیی آفریقادان،آوروپادان آخیب گلن  وار اول ای تورک سسینین آوازیدی.اوخوللاری اولمایان باشقا دیلده ایلیم- ایلیم ایمیلده ین چوجوقلارین اومید چیراغی دیر .آذربایجانین قاراداغیندان  روحموزا آخان آنا سودودور.تاریخ همیشه قارانلیقلاردان دوغار ،اونا گوره ده تورک دونیاسینین ان قارانلیقلاریندان دوغان خدافرین اویغورون روحوندا وار اول سسی اولماقلا یاناشی ،گاگائوزوز هامیمیز دییه بیله جک هایقیریدی.کرکوکون آجیلاریلا باریشمایان تانری داغلاریندان قیدالانان ،خزرده جیلالانان  اوزاق شرقدن آوروپایا اوزانان هون و اوغوزون سسی دیر.گیجه بیلمه دیک گوندوزلری سئوگی نامینه تمیز ،پاک،صاف، مغرور،دموکرات بیر اولوسون سسی اولماغا غیرت گوستردیک.                                

دوغروسو خدافرین بیر درگی اولماقدان یانا آتامین غرورلی تورک روحونون ابدی یاشارلیغی وآنامین آماندی اوغلوم سنه اویرتدییم بو دیله صاحیب چیخ دئمه سیندن دوغموش دور.اونلارین اینجه ستمه قارشی چابک بویواوغلوم، آرزو ودیلکلرینین تام دا اولماسا هر بیر تورکون اوغول وقیز بویتمه آماجینین تعجلی سی دیر.            خدافرین آجیلی باشارینین چوخ دادلی لذتی دیر.بوردا کوورک گنجه جیک شاعیرلرله یاناشی اوستا قلمللرین و جسور اورکلرین ده پایی وار.اولوسوموزون بوتون کسیملرینین رغبتینی قازانان خدافرین همده بو میللتین قلبینده یاشاییر.کیمسه گیزلی گیزلی اوخویور،کیمسه مترودا ،اتوبوسدا                       

توفیق(فرید) قلی اف عوض اوغلو 80 ایل شانلی عوموریولو

توفیق(فرید) قلی اف عوض اوغلو 80  ایل شانلی عوموریولو

 

TOFİQ(FƏRİD) QULİYEV 80 İL ŞANLİ ÖMÜR YOLU

SORUMLU MÜDİR: Dr. HÜSEYİN ŞƏRQİ DƏRƏCƏK SOYTÜRK

مدیر مسئول:دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

 

 

توفیق قلی اف در سال 1935 در استان آغدام آذربایجان بخش فین دراستان روستای پاشابیلی چشم به جهان گشود. ایشان در سال 1953 دیپلم خود را از مدرسه روستایی محل سکنت خود اخذ نموده و در همین سال وارد دانشکده کشاورزی، بنام کارل مارکس شد. در سال 1957 این دانشکده را با رشته اقتصاد صنایع به اتمام رساند. وقتی که او در دانشگاه دانشجو بود رئیس گرو جمعیت علمی دانشجویان نیز بود. ایشان به خاطر فعالیتهای علمی که داشته است بارها و بارها لوح های تقدیر فراوانی از مرکز جوانان کمونیست شوروی سابق دریافت کرده بود. هنگامی که دانشجو بوده، یکسری مقالات علمی، حکایات و روایات کوتاه و شعر نیز به چاپ رسانده بود.

توفیق قلی اف بعد از اتمام تحصیلات دانشگاهی در بسیاری از ادارات و وزارتخانه ها بعنوان مهندس اقتصاد مشغول بکار شده بود. او بین سالهای 1960 و 1963 دانشجوی فوق لیسانس دانشگاه پله خان اف مسکو بود. او اولین کسی بود که در تاریخ علم اقتصاد آذربایجان در رشته اقتصاد کار درجه دکتری فلسفه دریافت کرده بود. او در دوران تحصیل فوق لیسانس خود فعالیتهای علمی گسترده ای داشته و پایان نامه کارشناسی ارشد خود را چندین مالی جلوتر از زمان تعیین شده ارائه نموده بود. ایشان در 28 سالگی فوق لیسانس و 33 سالگی دکتری خود را دریافت نموده بود. و سال 1970 یعنی بمدت 44 سال است که پروفسور می باشد. ایشان علاقه وافری به جامعه شناسی و روانشناسی اجتماعی داشته و بخاطر همین نیز موضوع دکترای خویش را در همین رابطه دفاع کرده است. یکسال قبل از اینکه از دکترای خود دفاع کند مقاله ای تحت عنوان مشکلات معنافع در جمعیت سوسیالیست در نشریه میسل مسکو به چاپ رسانده بود. بطور کلی تا تاریخ نشر این کتابچه هیچ نوع کتابی یا مقاله ای به این نام در شوروی چاپ نشده بودو برای همین نیز دانشمندان این علم در شوروی توفیق را پیش آلینگ این علم به حساب می آوردند. جالب است که در سال 1974 یک اثر دیگر او بنام تدوین اهمیت کار در سوسیالیسم در نشریات ایزنانی مسکو به چاپ رساند. و کتاب دیگر او در زمینه نحو اداره کردن و جنبه های روانشناسی اجتماعی آن و کتاب دیگر او در زمینه نحو اداره کردن و جنبه های روانشناسی اجتماعی آن با تیراژ ده هزار نسخه به چاپ رسید. در سال 2013 و 2014 دو کتاب مهم او در انتشاراتی اکنیکای مسکو به نامهای منطق اقتصادی و بحران لیبرالیسم به چاپ رسیدند. او همچنین مولف کتابهای مدرنیزم و رئالیست در ادبیات و بحران در هنر موسیقی به چاپ رسانده است.

پروفسور قلی اف علاوه بر این مولف مقالات علمی و مجموعه های پژوشی در مجلات علمی ماریند واپروسی اکنومیکی و اکنومیک چیسکی ناووکی مسکو به چاپ رسانده است که اکثر این مقالات در کنفرانسهای علمی، در جای جای مختلف شوروی سابق بیان گردیده بودند. بنابراین دلایل مستحکم ایشان در میان عاملان اقتصادی شوروی سابق از شهرت خاصی برخوردار بوده است.

توفیق قلی اف در دوران دانشجویی کارشناسی ارشد خود در شهر مسکو در کلاسهای روزنامه نگاری شرکت کرده و در 28 سالگی عضو جامعه خبرنگاران شوروی بوده است. او همچنین عضو انجمن اقتصاددانان بین المللی نیز می باشد حتی عضو هیئت رئیسه این انجمن نیز بوده است.

پروفسور قلی اف سالهای مدیدی در شورای علمی و تکنیکی و تحصیلی وزارت تحصیل شوروی سابق فعالیت داشته است. او همچنین عضو آکادمیهای علوم شوروی سابق بوده بنابراین در سال 1989 این آکادمیها او را به بخش اقتصاد آکادمیهای علوم آذربایجان معرفی کرده و خواستار عضویت او در آنجا گردیده است. آفرینشهای علمی و دستاوردهای پژوشی او بسیار دقیق و همه جانبه است. پروفسور قلی اف 30 کتاب درسی نیز تدوین کرده است. تاکنون حدود 450 مقاله از ایشان در روزنامه ها و محلات علمی به چاپ رسیده است ماریند اقتصاد کار، تشکیلات علمی کار، پایه های مدیریت و اداره کردن، جامعه شناسی کار، مقدمات مدیریت و سایر که اساساً این مقالات بصورت کتابهای درسی نیز با همین عناوین با حجم بیشتر به چاپ رسیده اند. او خادم علم کشور خود می باشد و با همین مدال نیز تلطیف گردیده است. او جایزه قلم طلایی را نیز از آن خود نموده. در کنار همه اینها ایشان روشنفکر پرنفوذ مردم خود نیز بوده و دیپلم افتخاری این عنوان را نیز از آن خود کرده است.و ایشان یکی از 100 شخصیت برتر کشور خود می باشد. او همچنین با لوح تقدیر مرکز علمی ویکتور نیز تلطیف شده است.

کتاب تنظیم اقتصاد بازار به زبان روسی در سال 2000 در بوداپست در کنفرانسی به همین نام در اینترنت نشر گردیده است. به خاطر همین کتاب پروفسور قلی اف از طرف کتابخانه دولتی جمهوری خلق چین با لوح تقدیر تلطیف شده است و در همین لوح تقدیر به زبان چینی نوشته شده است که دستاوردهای علمی این عالم گرانقدر بین سالهای 1967 الی 1974 که در این کتاب در شهر مسکو به چاپ رسیده است به 80 کتابخانه جهان از جمله آمریکا، چین، آلمان فرستاده شده است. تاکنون ایشان استاد رآلینمای 54 فوق لیسانس و یک دکتری بوده است. اکنون در دانشگاه هاروارد آمریکا 4 کتاب درسی او موجود است. و بیش از 180 بار به آثار او استناد شده است. او همچنین در کی اف اکراین و ورونژ، تفلیس، ایروان استاد و مشاور دانشجویان فوق لیسانس و دکتری بوده است. در کشور خود و دیگر جمهوریهای شوروی سابق تاکنون 150 رأی برای دانشجویان فوق لیسانس و دکتری نوشته است.

 ایشان علاوه بر رشته تحصیلی خود در ادبیات ترکی آذربایجانی نیز جایگاه رفیع و خاص خودش را دارد.کتابهای منتشر شده از ایشان در این زمینه نشان دهنده آین واقعیت میباشد که او در آتش حسرت دوری از قره باغ که زادگاه ای استاد وادیب و شاعر والا مقام است میسوزد .و واقعیتهای تاریخی را که توام با جدال اجتماعی است به نثر ونظم میکشد.او در کتاب "زلفیه دخترک جنگ زده" واقعیتهای تلخ جنگ را به نظم میکشد.از زبان طفلک کوچکی بنام زلفیه ده آسیبهای روحی و روانی جنگ میپردازد.اسارت خاک وطنش از سوی ارامنه و دیگر همدستانشان را در قالب شعر منصور ومنظومه بلند با آه و فغان درونی به خواننده قرن بیست ویکمی ارایه میدهد.رفتار ددمنشانه دشمن قسم خورده که میخواهد هر چقدر که میتواند انتقام از مسلمان بگیرد را با مضمونی کاملا انسان محورآنه بسرایید.

او با زبان بی زبانی کودک اسیر که دخترکی است که والدین اور مثل صدها مسلمان دیگر در شهر خوجالی وحشیانه به قتل رساندند بیان میکند.  ایشان تنها از دشمن نمی نالد بلکه از خودیها نیز شکایت میکند. چون خودیها بیشتر از ناموس وطن به امیال خود می اندیشند.زبان شعر شاعر همزمان با گفته های نرم ولرزان کودکانه هراز گاهی هم مانند آتش مسلسل به غرش درمی آید.

اگر راجع به آفریدهای ادبی  پروفسور توفیق (فرید)قلی اف بخواهیم ژرف نگری کنیم آن وقت باید مقالات متعددی راجع به هر یک از آثار ایشان بنویسیم که خود تخصص ویژه میطلبد.

 اما آنچه از ضرورت پیش می آید این است که به بهانه هشتادمین سال عمر پر برکت ایشان نگاهی اجمالی به آثار نشر شده ایشان بیاندازیم که خوانندگان این آثار این کتابها را پیشتر با الفبای عربی چه به صورت کتاب وچه به صورت دیجیتال در سایتهای گوناگون از جمله در سایت ماهنامه خداآفرین مطالعه کردند.تقریبا تعداد آنها بیش از30 هزار نفر بوده است.

بطورخلاصه میشود به آثاری از جمله:"ادبیات و اینجه صنعت حاقیندا فلسفی دوشونجه لرمقاله  و شعرلر توپلوسو","کؤرپه قاچقين زولفییه وحکایه لر-شعرلر"," سئچیلمیش اثرلری (اوچ کیتاب)","منجمنت","همشهری گدای من(مجموعه داستانهای کوتاه وچند شعر بلند)"در این اثر گرانسنگ مولف بازخوردی از غیرت ,شجاعت توام با یک بینش آسیب شناختی از جنگ قره باغ ارایه میدهد که از نظر جامعه شناختی بسیار با اهمیت است.همچنین نگرش بی مسئولیتانه برخی از هموطنانش را نیز با تیز بینی تمام مورد نقد قرار میدهد.

 پروفسور قلی اف شاعر نوازشهای دل انگیز نیست, او صدای نهیب وفریاد مظلومیت ملتی است که هم از بیرون و هم از درون مورد تعرض قرار میگیرد.او شاعر لالایی های شبانه کودکان سرزمین خود نیست.بلکه آوازه خوان ضجه وشیهه های زخمهای التیام نیافته کودکان دیار خود است. ایشان گاهی از عشق میگوید بله از عشقی که در آن لغزش نیست.عشقی که از سرچشمه آفرینش آغاز میشود و به جاودانگی ختم میشود.ایشان مبلغ دوستی وحسن همجواریست.انسان را مقدم میشمارد وآسیبهای وارده به روح و روان وتخریبهای بعدی را با مهارت تمام به رشته تحریر در میاورد.  در ادامه یک حکایت از ایشان آنگونه که به سادگی وپاکی عشق نوشته تقدیمتان میکنم.

 پرنده و عشق انسانی

عشق هم راهیست برای رسیدن به زندگی. اگر انسانها برای خود مکانی برای زندگی درست نمی کردند گاهی نیز در عشق آنان طوفان به پا می شد. عشق محل زد و خورد و یا بد و بیراه گفتن و جنگیدن نیست. حتی سستی و بی عاری و بی غیرتی نیز نیست. عشق محرکه ای است که احساسات انسانها را به حرکت درمی آورد و به قوه معجزه آسا تبدیل می کند. البته عشق توأم با عدالت باید باشد. عشق متعادل و عادلانه از عشقهای پر زرق و برق ماندگارتر هستند. خیلی هم طبیعی. اما امروزه می گویند اگر این صفتها در عشق نباشد هم مانعی وجود ندارد. آنچه که در عشق واجب است مردانگی و بی باکی است. نه کم کردن از گرفتاریها و مشقتها. این معیار اکنون معیار عشق است در جوامع ما. تیمور و نزاکت تقریباً اینجوری فکر می کنند. تمام فعالیتهای زندگیشان نیز بر این ساختار نهادینه شده است. چونکه آنها هنوز در زندگی خود سختی نکشیده اند و پایشان نلغزیده است. کسی به آنها ضربه ای نزده است. به طرز عامیانه بگویم کسی گوششان را نکشیده است.

هر دوی آنها از نظر خصوصیات اخلاقی ضد همدیگر هستند. هر از گاهی نیز همدیگر را سرزنش می کردند. انگاری که روی زبانشان و درون دهانشان شیطان لانه کرده است. سکوت و آرامش را دوست نداشتند. چشمهایشان را از حدقه بیرون می دادند و با همدیگر اینگونه صحبت می کردند. خفه نمی شدند از صحبتهای احمقانه سیر نمی شدند. اما از احساسات مبارزه جویانه و جنگ آوری محروم بودند.

وقتی خیلی عصبانی می شدند به همدیگر می گفتند چرت و پرت نگو عوضی احمق.

وقتی که مست می کردند این حرفها از دهانشان بیشتر بیرون می زد. گاهی نیز وقتی مست می کردند خوب می رقصیدند حتی گریه کردن را نیز خوب بلد بودند. آنها بعضاً خیلی صمیمی دیده می شدند. با همدیگر گرم می گرفتند. از این دنیا، از آن دنیا، از همه جا صحبت می کردند. از اینکه در آن دنیا مثل روحهای دو قلو به هم خواند پیوست، صحبت می کردند.

یواشکی دراز می کشیدند و به فکر فرو می رفتند. وقتی مرگ یادشان می افتاد اندکی نیز غمگین می شدند حتی گریه نیز می کردند. از سیاهی و تاریکی آن دنیا و عذابهای جهنم ناراحت می شدند. زیرا به کارهایی که در این دنیا می کرده اند با شک و تردید نگاه می کردند. روزی تیمور ذات الریه کرد و مرد.

نزاکت خیلی دلشکسته شد. انگار که زندگی او متلاشی شد. ولی چندروزی گذشته بود که نزاکت را با کس دیگری دیدند. او وقتی مرا دید همچو لبو سرخ شد. دستش را از دست دوستش بیرون کشید و من نیز خودم به خودم گفتم :

ای انسانها، ای انسانها. به اندازه پرندگان نیز نیستید. می گویند که وقتی همسر پرنده قوی ماده می میرد، یا اینکه از طرف کسی کشته می شود، آن یکی نیز خودش را به این طرف و آن طرف می زند و می کشد. اما وقتی که پرنده قوی نر می میرد یا شکار می شود، همسرش ناراحت می شود و خیلی عذاب می کشد. در یک کلام وقتی یکی می میرد آن یکی نیز می میرد. این طبیعت پرندگان قو است. آنها به قانون خود عمل می کنند. آنها از مادران و پدران قوی خود چنان آموخته اند.

زیرا آنان بدون ریا و چشم داشت همدیگر را دوست دارند. عیاشی نمی کنند. به بار نیز نمی روند. اما در درد و غم یکدیگر شریک می شوند. کارهای به معرفت انجام نمی دهند. اصلاً نگاه کنید مرغ و خروس را. خروس مرغ ها را به دنبال خودش می کشاند. ولی الآن برعکس شده است. خانمها آقایان را بدنبال خود می کشانند. وقتی برایشان دانه ریخته می شود خروس با زدن منقارهای الکی به زمین مردانگی خود را ثابت می کند. اما اکنون بعضی مردان روزی زنان را نیز از دستشان می گیرند. بلی، بنظر من پرندگان و عشق آنان قابل تقدیر است. بیایید پرنده نباشیم، آدم باشیم ولی مثل پرندگان صداقت داشته باشیم. عاشق عاشق شدن باشیم. در امواج خروشان زندگی پیروز باشیم. باشد که ما مخلوق خطاکاریم. نامردی نباشد نام انسانیت را لکه دار نکنیم. حرکات غیر آبرومندانه انجام ندهیم زیرا در عشق داد و ستد معنی ندارد.

 

ایشان عشق راستین را می ستاید و خطا کار بودن انسان را همیشه به او گوشزد میکند.در زیر روایتی را که بهتراست بگوییم حقیقتی را مطالعه میکنید که نام کتاب ایشان نیز بر پایه همین حکایت گذاشته شده است.هر چند بار که بخوانی بیشتر به خود می آیی و بیدارتر میشوی.درک وبینش آدمی نسبت به اطراف و حوادث پیرامونی بیشتر وبهترمیشود.محوریت اصلی نوشته های نویسنده بر پایه اخلاقیات استوار است.

همشهری گدای من

برادر خانم من در دوره شوروی سابق 7 سال در لبنان، 8 سال در عراق، 1 سال در مصر مترجم بود. او از بنده خیلی جوانتر است. هر آنچه را که دیده پیش من صحبت نمی کند. ولی روزی از اعزام خود به خارج صحبت می کرد. تابستان بود. همه اقوام در باغ دور هم جمع بودیم. ایشان از سفرهای خودش صحبت های جالبی می کرد...

گوشم چیزی شنید. از ایشان پرسیدم:

چی؟ او کوتاه جواب داد. هیچی.

هیچی؟ یعنی چه هیچی؟

هیچ ...می خواستم بگویم هزار بار شکر بر خانمهای ما که خیلی غیرت و ناموس و عار دارند.

راستش را بخواهید بفهمید من نیز همیشه در این فکر بودم. چون خانمهای ما غذاهای لذیذ می پزند، بچه هایشان را دوست دارند و آنها را با تربیت بزرگ می کنند. ولی آنها نیز آرزو و خواسته های خودشان را دارند. احتیاجات طبیعی دارند. ولی رویهمرفته متوجه حفظ آبرو و حیثیت خانواده نیز هستند. اینکه چرا آنها اینگونه اند شاید به ژنتیک آنها برمی گردد.در خونشان نهادینه شده و تربیتی که از بزرگترهای خود گرفته اند نهفته است. چه بدانم. شاید هم خیلی چیزهای دیگر. ولی متأسفانه جنگ زده شدن بسیاری از اهالی وطن یک نوع تفکر ناشایست در بین اهالی ایجاد کرده است. خود بنده نیز هنگام پیاده روی حرفهایی شنیده ام که می گفتند :

شاید همشهری شما باشد. چقدر هم آرایش کرده است.

این حرفها برای من گران تمام می شد. همشهری شماست. وقتی این کلمه را می گفتند می خواستند بگویند که اهل قره باغ هستی. این حرفها را نه ارمنیها و نه روسها به من می گفتند. خود برادران آذری ام به من می گفتند. وقتی می دیدند عصبانی شدم توضیح می دادند که:

ای بابا چرا عصبانی می شوی؟ همه زنها مثل هم هستند. همه آنها پول دوستند. همه آنها را با پول و شهرت و مقام میشه بدست آورد. ولی من حیا می کردم و از راههای ظریفتر جوابهایی به آنها می دادم :

وقتی می گویید همه زنها، آیا خواهر و مادرهایمان را هم می گویی؟ چون آنها نیز... چه بگویم؟ گاهی خودم با خودم فکر می کنم :نکنه همه خانمها عین هم هستند؟ شاید هم آدمهای فاسد همه چیز را به کیش خود می پندارند. آنها همه چیز را با متر خود اندازه می گرفتند. برای همین همه چیز اینگونه بنظر می رسید. چون معیار خودشان را داشتند و در معیار آنها همه چیز یک شکل بود...

با همین افکار به سوی محله قدیمی باکو یعنی باکی سووت رفتم. نیم ساعت مانده بود که به کلاس درس برسم. ده پانزده متر به باکی سووت مانده منظره خیلی عجیبی دیدم :

یک زن بلوند دست بچه اش را گرفته بود و ایستاده بود. داشت گریه می کرد. اشک چشمهای او بصورت فرزندش ریخته بود و آن نیز خیس شده بود. ایستادم. خیلی متأثر شدم. وقتی قیافه، لباس و رفتار زن جوان را دیدم اصلاً شبیه گدای حرفه ای نبود. برای همین توجه مرا جلب کرد. به او نزدیک شدم. انگار زبانش لال شده بود. آبرو و حیثیت حالیش بود. در چند کلمه کوتاه گفت من جنگ زده قره باغ هستم. وقتی این جمله را شنیدم خیلی ناراحت شدم. اندوهگین شدم. رهگذران به من نگاه می کردند که با زن گدا صحبت می کنم. چون اکثرا مرا می شناختند. شاید می گفتند پروفسور با زن گدا چکار دارد؟ ولی درد دل زن گدا قلب مرا به رقت آورده بود. او در یک جمله کوتاه همه درد و اندوهش را توانسته بود بمن برساند. خب بگو ببینم خانه داشتی؟ بله، حیاط بزرگی داشتیم. عطر گلهایش در همه جا می پیچید. خانه ما مهمان زیاد داشت. چون اهالی قره باغ مهمان دوست هستند.

من گفتم : دخترم راست می گویی. همه اهالی قره باغ و همه مردم آذربایجان مهمان نواز هستند.

زن گدا گفت : دایی جان افراد بد هم داریم. خدا بدها را به روز بد دچار کند.

دست به جیبم کردم یک مانات به او پول دادم. اشک چشمان زن جاری شد. چون تا حالا بیشتر از 20 قپیک ندیده بود...

نگاه معصومانه کودک این زن فریاد استمداد بود. گریه کودک صورت مادر را خیس می کرد. ولی زن گدا خیلی قیافه جدی داشت. آدم تصور نمی کرد که او گدا باشد. نگاههای معصوم، چشمان خیس و اندوهگین داشت. همه اینها نشان می داد که غمی در دل او نهفته است که مانند ترانه قره باغ شکسته سی در دل همه ما وجود دارد. بار دیگر من از او پرسیدم :

دخترم، خواهرم آخر چرا اینگونه... چرا گدایی می کنی؟ ولی نتوانستم بگویم و خجالت کشیدم. شاید هم کلمه ها نخواستند جاری شوند. روا ندیدم و جمله خویش را قورت دادم. ولی انگار که او فهمیده بود. با آه و زاری گفت :

شوهرم بیمار است. ریه هایش از کار افتاده. پزشکان گفته اند که باید غذاهای خوب بخورد. دارو لازم داریم. دو تا بچه نیز داریم.

در نگاه اول این گفته ها شاید عادی بنظر می آمد. او بدون هیچ مبالغه ای مشکل خودش را بیان می کرد. این در نگاه اول درکش آنقدر نیز سخت نبود. ولی سخنان صاف و هیجان انگیزی بود.:

شوهرم بیمار است... انگار این کلمه را کودکی که در بغل او بود نیز درک می کرد. چون دوباره پلکهای او خیس شد. او یواشکی گریه می کرد. در این لحظه به یاد یکی از آشناها افتادم: که می گفت همشهری های شماست، همه زنها عین همند ولی این زن گدای همشهری من با عصمت و مغرور بود. می خواست خودش را قربانی شوهر بیمارش بکند.

گر گریه کرد خموش- خموش

ولی بدست آورد پولی اندک

فریاد زدند بر سرش

ای گدا، ای گدا

این سخن داغی شد بر دل او

گریه کرد مادر و فرزند

او نخواست نامش لکه دار شود.

قصد و هدفش بود شوهر بیمارش

چه کند؟

که نام این کار در میان ما نهند

گدا، گدا.

Description: imagesهمشهری شما هستند. بله این زن گدا نیز همشهری من بود. ولی بدنبال حل همه مسائل در رختخواب نبود. او می دانست که اگر بخواهد خیلی ها طالب او می شوند. ولی ترجیح داده بود به چنان زندگی روی نیاورد. او آزاد بود، آزاد نفس می کشید، وجدانش پاک و راحت بود.

چند روز بعد همان آشنای قبلی که هر روز با طعنه با من حرف می زد حال و احوال کردم. خیلی عصبانی بود. اصلاً حالش خوش نبود. علتش را پرسیدم نگفت. غروب بود که یکی از اقوام به من زنگ زد و گفت : می دانی او چرا به شما چیزی نگفت؟ چون خجالت می کشید. زن قانونی و شرعیش با معشوقه اش به خارج رفته است. هرچه دار و ندار هم داشته، با خودش برده است.

حال آشنای من بعد از این ماجرا خیلی خراب شده بود. درک این موضوع راحت بود. هرچقدر هم او را تسلی بدهیم چاره کار نخواهد شد. زنگ زدم ولی با طعنه صحبت نکردم. برعکس چون می دانستم که حرفهای زیادی او را بیشتر ناراحت خواهد کرد. چون زن شوهردار با معشوقه اش گذاشته رفته خارج این حادثه خوبی نبود. چون این مسئله ناموس و لیاقت و شرف بود. بعدها من چندبار با این آقا صحبت کردم. ولی انگار نه انگار که من از موضوع چیزی می دانم. هیچی نگفتم. ولی یک روز در ساحل به همدیگر برخورد کردیم، حال و احوال کردیم. یک استکان چایی خوردیم. راجع به زن گدا که همشهری من بود با او صحبت کردم که این زن گدا به خاطر معالجه همسرش دست به این کار می زد. دیدم رنگ از رخسارش پرید من نیز با زن گدای همشهری خود احساس غرور کردم. البته او فهمید که من راجع به چه چیزی صحبت می کنم؟

امید میرود نسل جوان با مطالعه آثار ارزشمند این مولف که بیش از 50 سال عمر خود را به شغل معلمی گذرانده است از مزایای با ارزش تالیفاتش بهره ببرند. ما نیز بعنوان یکی از شاگردان مکتب توفیق معلم با تبریک  هشتادمین سال عمر گهربارشان از خداوند منان برای ایشان طول عمر با ارزش وسلامتی آرزو میکنیم.