چوروک توپراق

ÇÜRÜK TOPRAQ

باش یازار:دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

BAŞYAZAR: Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK(SOYTÜRK)

چوروموش هر شیئ یارارسیز دئمکدیر او اوزدنده یا اونو دییشدیرمک یاداکی،اونو جانلاندیرماق وحیاتا دوندرمک لازیم گلیر .یاشادیغیمیز  و اوزرینده سئوه سئوه یورودویوموز وطن اراضیسی ده بئله دیر.او دوشونجه ورفاه همده گله جه یه اینام باخیمینان بئله دیر.اوزو توز قایماغ باغلامیش وطن ، هر آددیمدا چوخورونا دوشه بیله جه یینیز یورد اونون اوستونده یاشدیغی بالالارینین قاتلی کیمیدیر.سن اون سئوسن بئله اونون چوروموش چوخورلاریندا اولومله قارشی قارشیا گله جکسن

عدالتسیزلیک چوخورو چوروموش توپراغین ان تهلوکه لی چالالاریندان دیر. او هم سارسیدیجی ،هم داغیدیجی وقورخودوجودور سئوگینین قدار دوشمنی دیر.بوغوجو ویوروجودور.پیس وعاییب یونلریله زاواللیق گتیرن ناموس وشرف قاتلی دیر.اوزرینده هرنه اینشاء ائدیلیبسه بو چورورک توپراغین آمانسیزجاسینا یوخ ائدیر.قوروملاری و بیرلیکلری پوزور سیماسیزلیغی حاکیم قیلیر.دیرلرین اولومو بو چوروموش توپراقلاردا ان جان سیخیجی یون دور .اینادیغیغینیز هر شئ بوشا چیخییر دوننکی اوست اوسته قویولان و مین بیر زحمتله قازانیلان هر نه وارسا چوخورلارا گومولور و یوخ اولور.نفس چکمک بئله چورکلر اوزوندن اولومسوز حالا گلیر.گله جک نسل یتیشه بیلمیر جوجرمه واینکیشاف سورجی قاپانیر. بیر سوزله وار یوخ اولور. یوخدان ایجاد اولان بوتون وارلیقلار یارنمیش چوروک چوخورلاریندا باتیب گئدیر.گوزللیکلر سولور چونکی دیرلر اولور.یارانمیش باتاقلیقلاردا چیرکینلیکلر بیتیر.ان اساسی اولوی دویقولار یوخ اولور.اونون یئرینی کیرلیلیکلر آلاراق گوزل ومعنوی دویقولاری پوزوب و یوخ ائدیر.

دوشونجه چوخورو چوروموش توپراغین ان ایرنج یونو بورالاردا دوشونجه نین چورومه سی دیر.بئله اولدوغو حالدا اینسانلیق محو اولماغا باشلاییر و بئله توپراقلارین اوزرینده یاشایانلار فیکری کور اولماغا باشلاییرلا.بو ایسه حیاتین سونو دئمک دیر.بوتون یارادیجیلیقلاری  وارلیق اعتباریله آرادان قالدیریلماسی آنلامینا گلیر.هامیمیز چوخ آیدین بیلیریک کی مساعد اولمایان یئرده فیکیر روشییملری جانلانماز.نهایت کی چوروموش توپراق دا دوشونجه ، عدالت و گوزللیک یئرینه توز و قوم فیرتیناسی باش قالدیرارکی، اونوندا نتیجه و سونوجو هامییا آیدین دیر.

 سئوگی واینام جوجرده بیله جک بیر توپراق اوغروندا گئجه گوندوز دوشونمه لییک و چالیشمالییق بو توپراقلارین باهاری(یازی) چوخ شان اولسون،یایی برکتلی ،پاییزی عشقله دولو وقیشی ایسه ایستی آنا قوجاغی تک اومید وئریجی اولسون.بوردا دوشن هر بیر توخوم دیریلیک ،اوزگورلوک و باشارینی ترنوم ائتسین.بو توپراق سوزجوکلریمیزین جمله لره چیویریله جک مکانی اولاراق هامیمیزی ساریب ویاشاداجاق.

اوزاق اوزاق دیارلاردا توپراق آختارماغا نه گرک هاواسیلا سویو ایله قیدالاندیغیمیز بو مقدس یوردو چورومکدن قوروماق گرک.

خدمته اوغورلوق دیین ده، کیملرینسه دیرمانینا سو توکموش اولورق

 

دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

بیزیم طرفیمیزدن یازیلان ،آراشدیرلان  ،ترجمه وترتیب ائدیلن کتابدا بیر سیرا تکنیکی و رئداکته قصورلاری بولونماقدادی او جومله دن بش پیس یئرینه اوچ پیسین درج ائدیلمه سیندن توت تا کی چوخ سایقی وحورمتیم اولان قلمینه ایناندیغیم یوردوموزون بویوک شاعیره ویازاری خانم نیگار خیاوینین ده آدی غلام حسین ساعدینین به یل عزالیلاری نینین ترجمه چیسی کیمی وئریلمه مه سی جدی قصور دور بو واسیطه ایله حضورلاریندان عذر دیله ییرک بو یانلیشلیغی دوزلتمیه سوز وئریرم.بونونلا یاناشی ادبیاتیمیزین دیره یی اولان منیم وبیر چوخ منیم کیمیلرین استادی و معلیمی  اولموش دکتر حسین محمد زاده نین ده آشاغیدا گوستریلن یازیسی بو کتاب دا وئریلمیشدی .آنجاق استادین یازیسی قیصالدیلاراق وئریلدییندن اونون متنین سون جمله سینه اعتراضیندان دولایی (ان بویک ادیب ایفاده سی) حتی بو جمله یانلیش اولاراق وئریلدیندن عینا استادین یازدیغی" آخوندزاده نین تبریزلی دوستو، میرزه آقا" مقاله سینی اولدوغو کیمی درگیمیزده ادبی اخلاق گره یی درج ائتمیش اولوروق.قید ائتمک لازیم دیر کی  بو کتاب دا میرزه آغا تبریزینین 5 پیسی وئریلمیشدیر کی،بو پیسلر ایلک اونجه استاد حسین محمدزاده صدیق طرفیندن تاپیلمیش و فارسجا اولاراق پنج نمایشنامه آدی ایله چاپ اولموشدور . او پیسلر منیم طرفیمدن آذربایجان تورکجه سینه ترجمه ائدیلرک گونئ آذربایجان دراماتورگیا کتابینا سالینمیشدیر.قید ائتمک لازیم دیر کی مرحوم غلام حسین ساعدینین هم بیوگرافیسی همده یازدیغی اویونلاردان وئریلمیش آدی دا قید ائدیلمیشدی.آنجاق وئردیمیز بولمه خانیم خیاوینین ترجمه سی اولاراق بویوک شاعیره ویازاریمیزین آدی قصدا اولمادان چاپدان دوشموش. من شخصا خانیم خیاوینی گورومه میشم و اونونلا هیچ بیرکنتاکتدا اولمامیشام.آنجاق چوخ تاسف کی بئله بیر سحو اوجوباتیندان من اونو اوزموش اولموشام.کتابا باخدیقدا بوتون اثر صاحیبلرینین آدی وئریلمیش.آنجاق بیر تک خانیم خیاوینین آدی دوشموشدور.

او بویدا گورولموش ایشین قاباغیندا چوخ تاسف کی بیر تعداد زورنایا پوفله ییرک ادبی اوغورلوق وهیچ من شرم ایله یب یازماق ایستمه دییم ایفاده لر منیم حاقیمدا یئرسیز اولاراق ایشلتمیشلر واوز سایتلاریندان بیر جمله بئله کتابین اهمیتیندان یازمادان منی تحقیر ائتمیشلر.من امینم کی بو نزاکتسیزلیکلرین هئچ بیریسی بیزیم دیرلی ادیبه میز طرفیندن دئییل.یالنیز 10 ایلدن آرتیق دیرکی خالقیمیزین معاریفلنمه سینه و اونون دیلینین کولتورونون وار اولما مجادیله سینی تمناسیز وئرن بیر آدام کیمی و بو یونده 10 لارجا کتاب نشر ائدن همچنین 11 ایلدیر یالنیزجاسینا کیمسه دن هیچ بیر مادی دستک گودمه دن خدافرین درگیسینی نشر ائدیرم حالادا بو مقدس یولون اولین ده اولدوغومو دوشونورم.اولموش اولایی شیشیردیب مدنی  و معنوی دینامیزمیمیزه ضربه وورماق ایسته ینلر بیلمه لیدیرکی تاریخین طرزیسی بونلاری هرگون دارتماقدادیر.اونلارین شانتاژی ساده جه باجاریشیقسیز اولدوقلارینین ثوبوتودور.چونکو های کوی دن باشقا یاخود کنسرت تشکیل ائلمکدن ساوایی نه بیلیرلرکی.هر شیدن اول باش وئرمیش خطا وقصور رئداکته خاراکترلی سحودیر و بو سحو ایلک نوبه ده رئداکتورون سحویدی آنجاق بوتون سحولری من بوینوما گوتوره رک یانلیشلیغین مسئولیتین قبول ائدیرم.

تاسفله ده بیلدیرمک ایسته ییرم کی آنتی مدنی جریانین بللی آداملاری آنجاق توتوقلاری موقعدن آیدین دیرکی اونلار منیم شخص اوزومله سورونلاری وار. سانکی تتیک ده گوزله ین آدام کیمی ایندی 15 ایلدن آرتیق اونالری سایمادان و یئری گلنده بارماغیمی گوزلرینه سوخدوغوم آداملار آز قالا سئوینج اولوب اوله جکلر.بلی من چالیشیرام هم ده گوز قاباغیندادیر ایشیم سحوده ائده بیلرم.آما بو ایشی یهودی کندینه چئویریب یارارلانانلار بیلسنکی امه یه حورمتسیزدیرلر و وجدان دییلن شئی دن خبرلری یوخدور.سحوی اوغورلوق آدلاندیرانلار منه پول آلما تهمتی وورانلار بیلسینلر کی "کافر همه را به کیش خود پندارد".نشریاتی بللی چیخاردانی بللی گئدیب آراشدیرسینلار.من پول وئرمیشم کی آلمامیشام.تایپ ائده نینه ورئداکته سینه.بو افترانی آتانلار اوزلری کیرلی و اوغرودورلار.من بوتون گوردویوم ایشلریمی موولامیز علی(ع) بویروغو اساسینداکی "انبویوک ثروت قناعت دیر" اساسین دا ائله میشم وائلییرم ائده جه یم.منیم ساده یاشام طرزیم بونون ثوبوتودور.هر حالدا گورولن ایشده قصوردا اولار،یانلیشلیقلاردا اساس اودورکی من هر گون داها دا جیدیلشرک اونملی ایشلر گوره بیلیم.

بیلدیرمک ایسته ییرم کی آدی چکیلن کتابین من 5 پیسنی ترجمه و بیر پیسینی اوزوم یازمیشام اوسته گل غ.ساعدینین ومیرزه آغا تبریزینین اوز گئچمیشلرینی آراشدیریب یازمیشام. قالان یارایجیلیقلار ایسه اوز به اوز مولیفلرین دیر.هامیسینین آدی و سوی آدی دا وئریلمیشدیر.بونا اوغورلوق آدینی پیوند ائدنلرعجبا اوزلری هر گون مادی ومدنی اوغورلوقلا مشغولدورلارسا اونون آدینی نه قویورلار.من حتی او کتاب بئله بیر جیلدینده نه ساتمیشام نه ده ساتماق آماجی گودمه میشم.ایسته ییم بو اولوبکی قلملرینین سسین وسوراغین مرزلردن اوطرفلره چاتدیریم.نیه دونیادا هامی یوزلرجه آوروپالی ، روس ،لاتین آمریکالی تانییر آما قولاغینین دیبینده اولان قارداشین بئله سنین بیر یازارینی ، شاعیرینی تانیمیر.منیم منفعتیم منیم کیلرین تانینماسیدیر. گورسن آزادلیق رادیوسیله ایشیق سایتینین بو ایچ ایچه ایش بیرلیینین منفعتی نه ده دیر ...اونا گوره کی، اولادلاریمیز گلجک ده بیزلرین گوردوکلری ایشلرله فخر ائتسینلر.کوله ونوکر خالق اولماق ایستاتوسونو قیریب پارچالامالییق.فارسلار دئمیشکن بیزه قالان ایسه "آش نخورده دهن سوخته" اولدو.قوی قیمتی و ده یری اولوسوموز و گله جک وئرسین چوخ سئودییم اوخوخوجولاریم سیزی یوردوغوم اوچون باغیشلایین.بیرده بیلدیرمک ایسته ییره وغرورلا دئمک ایسته ییرم کی،تاریخه چئوریلن خدآفرین مجله سی هله ده بیر آدامین اوتوروب ایشله یه جه یی یئری یوخدور اونو من اوز شرفلی چیینلریم دا گیجه گوندوز داشییرام.ای شانتاژچیلار بس سیز گوردویونوز ایش هاردادی.ای ائتنیی بللی اولمایان بیرگون روسون او بیرگون امریکانین کاسیندان سو ایچنلر.من بو یوردون و بو وطنین اوز به اوز اوغلویام.من ایدئولوژیلرین آنباری اولمادیم  بعضیلری کیمی.اودور سیزلره آجی وئرن.

 

 

21 آذر اوزگورلویون قوخوسونا بورونموش مغلوبیت قورخوسو

 

21 AZƏR ÖZGÜRLÜYÜN QOXUSUNA BÜRÜNMÜŞ MƏĞLUBİYYƏT QORXUSU

مدیر مسول : دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

BAŞYAZAR VƏ SORUMLU MÜDİR: Dr.H.ŞƏRQİDƏRƏCƏK (SOYTÜRK)

تاریخین سوزگه جنیدن گئجب گونوموزه قدر اوزانیب گلن آجی بارالار هیچ زامان اونودولمور. ازیلن سیزلاییر، قازانان غرورلانیر. هرکس اوز یوزمونو ائدیر و مسئله یه اوز آچیسیندان باخیر. بوتون تاریخی حادیثه لر بئله دیر. باخین بیز نادرشاه افشاری قهرمان کیمی تانسیریق، آنجاق هیندوستانلی لار اونوققه دار و جلاد آدلاندیریرلار. چونکی نادرشاهین اوغورو بیزیم دیر، ظفری بیزیم دیر، باسقی و ساواشی هیندولاریندیر.

شخصاً من اوز عایله مدن و اطرافیمدا کیلاردان چوخ تئز- تئز پیشه وری حرکاتی (داها چوخ فداییلر مسئله سی) نی ایشیتمیشم و اونلارین بی طرف تحلیلری هله ده منیم قولاقلاریمدادیر. باخمایاراق یئرلی اهالی ده فداییلرین فیکیر و دوشونجه طرزی هضم اولوناسی دئییل دی. یالینز اونلارین اربابلیق دئیلن، شاهلیق دئیلن ظولمه قارشی مجادله وئرمه لری تقدیره لاییق حساب ائه یلیردی.

10 ایللر اوستوندن کئچمه سینه باخمایاراق هله ده قانی آخان یارا کیمی تورکلرین مرکزی حاکمیندن چکدیکلری عذاب و اذیت لر آچیق آشکار شکیل ده اوزنو گوسترمک ده دیر.

فئوداللار، خان و ایریی تاجیرلر سوسیالیزیم قورخو سوندان آذربایجان دا گئدن جریانا قاتیلمادیلار هیچ، هم ده اونون علیه نه شاهلیق رژیمی ایله ال بیر اولاراق شاهین ژاندارماسینی دا اوزلرینه سپر ائدیب، فداییلیق یاخود 21 آذر حرکاتینا قارشی ساواشدیلار. اصلینده بو ساواش ایلک نودبه ده صنیفی ساواش ایدی. وارلیلار شاها آرخالاناراق وارلارینی قورماق اوچون کاسیب لارین، رعتیین و عادی اینسانلارین حاق ایسته مه لریندن قورخویا دوشدولر.

آنجاق مسئله نین ایکینجی بویوتو اوندا عیبارت ایدی کی، مرکزی حکومت اوز ضعیفینی گیزلتمک اوچون بو مسئله یه تجزیه طلب لیک آدی وئردی تاکی عموم اولکه ده آذربایجان دا باشلایان کارگری حرکاتین آلت زمینه سینی پیس  قلمه وئرسین. بو نووع یاناشما، ایستر- ایسته مز پیشه وری و فیکیر داشلارینی مختاریت و سونرا دا استقلالا سووق ائتدی. حاکمینین آذربایجانین و آذربایجان دا گئدن فیکری جریانین بوتون ایرانا سیچراماسیندان قورخوسو آذربایجان مسئله سینین مرکب لشمه سینه کتیریب چیخاردی.

مووجود حاکمیت سورونو حل ائتمک یئرینه، اونو نیفاق و بحرانا سووق ائتدی، امپریالیست دایاقلارینا گوونرک، عدالت دن قورخاراق، ظلمه و افترایا و آیاقلامالارا  ال آتدیلار.

یئنی یارانمیش بیرشمیش میللت لر تشکیلاتی ایلک گوردویو ایشلردن بیری آذربایجان دا ظولمون علیه نه اولان اویانیش و اینقلابی سرکوب ائتمک اولدو.

بوتون اولکه اهالیسینه اوجومله دن ده دونیایا آچیق آشکار بللی دیرکی ایران دا یارانان قوندارما پهلوی شاهلیق رژیمی ماهیت اعتباری ایله ایچی بوش ال ده قاییرما و استعماره خیدمت اوچون یارادیلمیش آنتی عدالت، آنتی دین و آنتی حریت رژیمی دیر. انگلیس و آمریکا، همچنین صهیونیست لر طرفیندن اداره اولونان خسته محمدرضا ( اویدورما شاه ) ایلک اونجه یورتدویو فارسیزم سیاستی ( حال بوکی ایران چوخ میللت لی اولکه اولاراق ) بری باشدان اربابلارینین دئدیی ایله دوروب اوتدوردو. واونلارین یوزایللیک سپ، اک، و بیچ سیاستینه آلت اولدو. بو سیاست نه دیر :

1- سومورگه چی دوولتلر اوز گوجلرینی باشقا خالق و میللت لره دیکته ائتمک اوچون بیرینجی نووبه ده قوومی و مذهبی آیریسئچگیلیک سالماقلا او توپلومو داخیلدن هویت سیز ائتمه یه چالیشارلار.

2-رفاهی طبقه یاراداراق اوز قولدورلارینا، تئوریسینلرینه و مبلیغ لرینه چئویریب، اوزلرینی عادیل و دورست گوستریب باشقا کسیم و طبقه لری ازمک اوچون بو اصولدان استفاده  ائدرلر.

3-ایره لیلمه و صنایع لشمه مه نین قارشیسینی آلاراق، قول و ارباب شرایطی یارا داراق استحصالی اوز مئیللرینه یونه لیک اداره ائدیب و اوز ایستک لرینه خیدمت زمیننده اولکه نی تک ال (انحصاری) محصولون قربانینا چئویره رلر. میثال اوچون اولکه میزده نفت مسئله سی و اونون اقتصادیتمیزا ووردوغو زیان کیمی.

4-بولگه لری یوخسول ساخلایاراق مرکزی کوکلتمکله بیرینجی سی ریگیونال اینتلئکتی مرکزه چکیب بوگله لری عقلی و فیزیکی باخیمدان یوخسول ائدیب، مرکزی چوخ قالابالیق ائدرک، اداره ائتمه نی  از- آس  و اداره ائت سیسئمنیه چئویره رک  بوغوم- باسیم و هده قورخو و رفاه زدگی ایله اولک نی یونتمه و ان آجیسی دا بوکی, مرکزدن بینین آخیمینی آوروپایا تشکیل ائتمه و اصلینده اولکه نی فاکتیکی  اولاراق یوخسول ائتمه و گنج لری باتی یانلیسی (غرب زده) ائتمکله یئره ال (بومی) مدنیته اولومجول ضربه لر وورداراق اولکه نی کوکلی اولاراق یوخ ائتمه، هومانیتار ساحه نین (علوم انسانی) و بیلیم داللارینی (شاخه علوم) هامسینی غرب تمایوللو ائدیب- اوزلری بئله بورالاردان، اوزاقدان کنترول کیمی بیزیم عقلیمیزی اوغورلویوب و اوزخیدمت لرینه آلمالاری دیر.

شاه رژیمی بو توطئه و سئناریونون بیرپارچاسی اولاراق اولکه داخیلینده بوتون امکانلاری اولکه خالقلارینین اختیارینا قویماقدانسا، تعلیم تربیه ده ، بهداشت (ساغلیق) و ثروتین بولونمه سینده هامییا بیرگوز له باخماقدانسا باشقا ائتنیک و دیللری یوخ ائتمک سیاستی یوروده رک، سپ، اک، بیچ سیاستینه قول اولاراق، اولکه ده او زامان نیفاق و آیری سئچگیلیین توخومونو اکمیش اولدو. بیر ائتنیک کیملیی باشقالارینا اوستون توتوب و آذربایجانلیلاری آشاغا سورت حساب ائتمکله اوگون مشکولو پرده له میش اولدو. چون اونون اربابی و اونلارین مستشارلاری بئله ایسته ییردیلر. اونلار بیلیردیرلر کی, ایران کیمی اولکه ده بیرقوومو یا بیر طایفانی دیک لدیب و اونو باشقالارینا ارباب و رئیس ائتمک، باشقالارینین نیفرت حسینی یاراتماق دئمک دیر.

کوروشا 2500 ایللیک تورن حاضیرلاماق، تورکلری آشاغلاماق- آذربایجانلینی اجنبی کیمی گورمک منجه اولکه یه آرخادان وورلموش خنجر ایدی. و بونون منفی نتیجه لری تاریخ ایره لیله دیکجه اورتایا چیخاجاق و اولکه یه نه قدر امنیتی خرجه لره مالیت اولاجاق.

1945 جی ایلده آذربایحان دا یارانمیش اوزگورلوک حرکاتی ( ایلک اونجه فردی، شغلی، صنفی ) سونرالار ایسه میللی آزادلیق آب و هاواسینا بورونن مرکزدن اوزاقلاشما پولوتیکاسی اصلینده ایران رژیمینین توتدوغو سیاستدن و اکدییی نیفاق توخوموندنان ایره لی گلمیش دی. عادی دیلده دئسک بو حادثه نی ایران حامله اولموشدو . بونون دا بانیسی فارس شوونیزمی و شاهلیغین بوتور فیکیره لره وئردییی دستک دن ایره لی گلمیشدی.

آذربایجان دا یارانان اوزونو قورتارما جنبیشی بیرینجی نودبه ده ظالیم خان واربابلارین، کاسیب لارین قانین ایچن تاجرلرین و خالقین ناموسونا گوزتیکن شاهین ژاندارماسینین الیندن قورتاماق اوچون باشلامیشدی. دوزدور بو حرکاتی ساغا، سولا باغلا یانلار واردیر. من ده اونو اینکار ائتمیرم، دونیاتین او گونکو دورومونو نظره آلساق گوره ریک کی ان هگمون دوولت و آذربایجانا یاخین و قونشو اولان هم ده آذربایحانین بیرپارچاسینا یالانچی اوزگورلوک وئرن شوروی دوولتی دیر. حال بوکی بو دوولت اوز داخیلنده فرهنگی و مدنی یوندن بوتون خالقلاری ازه رک روسلاشدیرما سیاستی آپارییردی. آنجاق بونا باخمایاراق اوزاقدان خوش گورونوردو. مظلوملارین هامیسی کیمی گورونن شوروی آذربایجان دا یارانان حرکاتا  اوز چیخارلاری نامینه مادی و معنوی دستک وئردی. بونودا میللی حکومت قبول ائتدی و بئله لیک  له غرب کاپیتالیزیم و شرق سوسیالیزم جبهه سینین دوشرگه سینه  چئویریلن آذربایجان. نتیجه اعتباریله آمریکادان  اوزو بری (سازمان ملل دن بئله ) شاه  رژیمینه (اوز کوکلالارینا) دستگ گلدی، سیاسی، اقتصادی و حربی دستک له یاناشی داخیلده قئودال ( خانلار و بازاریلر) هم ده ژاندارما و ساواکین ایش بیرلییی ایله مظلوم، یازیق هئچ بیر علمی- اقتصادی- سیاسی و ایدئولوژیکی بازاسی اولمایان میللین اوستونه یوروش ائدره ک اونو بوغدولار، اوبیری یاندان دا استالین رژیمی ارمنی مشاورلرینین مصلحت لرینه قولاق وئره رک آذربایجان دا یارانان اوزگورلوک و دیره نیش حرکاتینا آرخا چئویردی. چونکو بویوک آذربایجان و ایکی بویوک تورک دوولتی تورکیه و آذربایجان بوگله ده ایلک نووبه ده ارمنیلره ایکینجی نووبه ده مسیحی غرب دونیاسینا صرف ائتمیردی. اوچونجوسو ایسه ایکی آذربایجانین بیر آرایا گلمه سی، بوتای آذربایجانین نفوسونون چوخلوغو اوتای آذربایجانا تأثیری, اسلامین گوجلنمه سی ایله نتیجه لنمه سی کمونیست روس رژیمی نی ایراندان خزر و نفت پایی آلاراق قووام السلطنه نین اویدومار لارینا اویاراق پیشه وریه آرخادان خنجر ووردو.

لاکین بیرلییه، وحدته و گله جه یه ان بویوک خنجری قان ایچن پهلوی رژیمی اربابلارینین تاپشیر یغی ایله تبریزده، زنجان دا، ارومیه ده و آذربایجان نین بوتون هریئرینده خالقی اولدوردو. مینلرله اینسانی سورگون ائدره ک، اونلارلا آدامی اولدوره رک آذربایجانا قورخونو، و اوگئی لییی  حاکیم ائتدی. شاه دئدی، اللریمی. کسسه لر آذربایجانین آیریلیماسین امضالامارام. بونون معناسی اویدورکی من سیزین بوغازینیزی کسرم. بئله لیکله ، اولکه میزین ظولمدن حامیله سی، قان لکه سی اولاراق تاریخ ده تاریخین آلنینایازیلدی.

 اوستوندن 10 ایللر گئچسه ده نسیللرده دییشسه ده اونودولمور، و میللی بیرلییه، اولکه بوتو لویونه تاریخ دن گلن ساوادسیز، عدالت سیز، اوز اراده لریله حاکمیت ده اولمویانلارین وردوغو آغیزی بیتیشمه ین یارادیر. آنجاق دئمک ایسته ییرم بیز آذربایجانلیلار آغزمیزی آچیب دانیشاندا؛ تجزیه طلب دامغاسی وورانلار بیلمه لی دیرلرکی بو مشکولو بیز یوخ اونلارین شاه بابالاری انگلیس اربابلاری یارادیب، ائوینده، اوجاغیندا یاخشیلیق گورن باشقاسیندا یاخشیلیق آخشارماز...

بئلی سینان آذربایجان 12 دکابر1946 دان بری هله ده اوزونه گلمه میش و50 ایللیک شاه رژیمینده آتالاریمیزی آشاغالاماق اوچون تهرانین کوچه لرین سوپورتدولر و تورکه خر دئدیلر. چونکو اونلار بو اولکه نی سئومیردیلر اونلار غربین، جیره خوارلاری ایدیلر. آما نه یازیق کی بئلی سینان آذربایجانین بالالاری بوتون رشادت لرینه باخمایاراق حالا یئنه ده تحقیره، آیری سئچگیله معروض قالیرلار.

یکون اولاراق دئمک ایسته ییرم کی بیز حالا باشقالارینین سحولرینین تاوانینی وئریریک. ایللرین گئچمه سینه باخمایاراق حاقلاریمیزدان محروموق، منجه عدالت نامینه، قارداشلیق وسئوگی  نامینه یارالاری درینلشدیرمه دن ساغالتماق گرگدیر. بیز حالا او اوزگورلویون مغلوبیت خوفونو یاشاماقداییق. هرگون یارقان اوچماقدا و مسافه اوزاقلاشماقدادیر. نظره آلساق کی بیز تورکلر اوزموز حاققیندا معلوماتلاری مجازی دونیادان  و باشقا ایله تیشم کاناللاریندان اویره نیریک، هنوز وئرگی وئردیمیز، جان و قان وئردیمیز تورپاغینین، دینین، ناموسونون اوغرونا اولدویوموز وطن بیزه هئچ نه وئرمیر، اوندا مسئله درینلشمه یه داوام ائده جک.

گنج لیک غرور و باشی اوجالیقدان یانادی، ایندیکی گنج لیک آذربایجان دا خیابانی دن، ستارخاندان، پیشه وری دن اوزو بری اولوب بیتنلری داخلی منبع لردن گرچک اوزونو اویرنمه دن، باشقا قایناقلاردان اویرنمه یه یونه له جکلر. اوگیلیک اونلاری قورخوداجاق. ایکینجی درجه لی اولماقدان قورخولو هئچ نه یوخدور. هله هله چیخیب اولکه تئلویزیونوندا مدنیت دن اوزاق اوشاق وئریلیشی حاضیرلایان فیتیله چیلر اوتانماندان تورکلره تحقیر یاغدیراراق اونلاری آشاغالایاراق قارپوز خیطاب ائدیب اونون اوشاغینین آغیزنیا تووالت فیرچاسی وئریر.

منجه بوکیمی دسیسه لری قورانلار گوره سن باکریلردن خبری وارمی آخی اودا بومیلتین اوغلو ایدی، علامه جعفری دن اوتاندیلارمی آیت الله مشکینی دن، علامه طباطبائیدن خجالت چکدیلرمی.

مشکل اوسته مشکل چیخارماق ایشی حل ائتمک دئییل بوگون ده 1945 دئییل، ایندی ان آزی فارس قدر تورکلرده اوز تاریخینی بیلیر مدرسه لرده، درسلیک لرده نه قدر تحقیره، معروض قالسالاردا یئنه ده گرچک اولانی تاپیپ اویره نیرلر. حقیقت ین قارشیسیندا باش ایمک لازیم دیر.

 تک یونلو سیاستی بوراخماق و آغا قارا دئینلری قیناماق لازیم دیر. آذربایجانلی اوزونه تورک دئینده اونو تحقیر ائتمک. سن آذری سن دئمک و باشقا- باشقا ترمینلر منجه تاریخ مصرفی بیتمیش سناریولاردیر. قارداشلیق وئریلرینه دایاناراق عدالت نامیه حاقین یاییقینلاشماسینا یاردیمجی اولماق لازیم. دیریلیک بیرلیک ده، بیرلیک ده اوزگورلوک ده دیر. اونوتما اوزگورلیون باهاسی یوخدور.

 

 
 

 

اوزگورلوک  دونیاسی    

ح. ش سوی تورک

قولاق سس ده دیر

جسمیم قفس ده

سنی آراییرام

ایچیم ده، دوشوم ده

اوزگور دونیا- اوزگور دونیا

لیکن نیفرت دن اوزاق

جومرد جه سینه

سیریلمش قیلنچ، دوغرانمیش اوره کدیر

 اوزگورلوک نغمه سی

فیتنه یه قارشی، سئوگی  دن ، باریشدان یانا

قاردانه سی کیمی لطیف

ایلدیریم کیمی کسرلیدی

اوزگورلوک کلمه سی

اومودون باتان یئری

آی ایشیغندان دوغان سحردیر

توپراغا دوشن ایگیدین قان داملاسی

محبس لرده آزاد لیغی اولویان

تورک توره مه سی

یانیقلدی اوزگورلوک نغمه سی

ارمغان دیر یاز تحفه سی

باهارین ایلک میوه سی

پاییزدان دوغان جوجرمیش توخومون ناله سی

اوزگولوک دونیا سی ، اوزگورلوک دونیاسی

قارانلیق میدانلاردان دوغان

خوفو  ، قورخونو

دامازدیق اکیر ایچیمیزده

ایلک باهارا دوغرو

 زامانی  گلر

سن ده اوزن بیر داها

یئنه پاییزدا

توپراغا، دوشن بایراغین دیبینده

یئنی دن جوجرسن

ای اوزگورلوک تومورجوغو

زامانین ایچیندن سیریلیب چیخارسان سن

گئچمیشینه دونوب یئنی دن باخارسان سن

اللی آلتمیش ، یتمیش

آزمیش دئیه

بیرده آلوولانارسان، سهندن

ساولانا ، قاراداغا، آغرییا

آرخالانیب شعله لنرسن

اوزگولوک دونیاسی، اوزگورلوک دونیاسی

 

 

سئوگینین نغمه سی اولوسون اوزگورلویوندن گئچر

 

 

سوروملو مدیر وباش یازار :

دکترحسین شرقی دره جک (سوی تورک)

Sorumlumüdir və başyazar:

Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK(SOYTÜRK)

ادبیات بیر اولوسون روح حالی اولدوغوندان او ادبیات هم ده او میللتین یاشام کیفیتینین گوستریجیسیدیر.اونا گوره ده خالقلارین ادبیاتی اونلارین هانسی دورومدا اولدوغونو بیرینجی  باخیشدا اوخوجودا سونرا ایسه  بولگه و داها سونرا ایسه کوره سل آلاندا یانسیتماقدادیر.دونیا دا ادبی مکتبلرین یارانماسی اوزوده اولوسلاری نه دره جه ده اوز وارلیقلارینا اونم وئرمه سینی گوستریر.میللتلر ده اوز- اوزلویونده اوچ یئره بولونور :1- یارادیجی میللتلر 2- توکتدیجی (مصرف) میللتلر 3- قول (ایشچی) میللتلر بونلارین دا هره سینه اوزه ل اولاراق مشخصه لری واردیر. قول اولوب قاریندان باشقا بیر شئی دوشونموینلر ایکینجی گروپ اولوسون خدمتچیسیدیر.  بوتون آلانلاردا بیرینجی وقیسما ده اولسا بیرینجینین یاشاماسیندا امک وئررلر.سونرا دا یاواش یاواش تاریخدن سیلینمه یمه محکوم اولوب آرادان گیدرلر.                                                                                                      

ایکینجی گروپ اولوسلار دبدبه لی حیات طرزینه مالیک اولسالاردا اصلینده های کوی دن باشقا بیر شئی بیلمزلر. بیرینجی گروپون الده ائتدیکلرینی منیمسه یرک اوزلرین قاباریق کیف ایچینده گوستره رلر،اوچونجو  گروپودا استثمار ائدیب اوز یاشاملارینی گارانتی آلتینا آلمیش اولارلار. اصلینده بو تور میللتلر اوزلرینی جدی تانیمادان بیرینجی گروپا یئم اولار و اونون آیدینلاری یاواش یاواش بیرینجی گروپون ایچینده هضم اولماغا باشلارلار.بیرینجی یارادیجی اولوسلار ایسه هر گون هر ایل هر یوزایل اوزلرینی یئنیله مه یی باجارلار.اونلار طبیعتله اوز آرالاریندا دایما وار اولماق مجادیله سی آپارارلار.دونیا دا باش وئرن اولایلاری اداره ائدرک اوز خییرلرینه اوندان استفاده ائدرلر.هم ده باشقالارینا ادبی اقتصادی واجتماعی شرایط ساغلایارلار.بئله لیکله ده اوز مادی ومعنوی محصوللارینی دونیا بازاریندا راحاتلیقلا ساتماغی باجارارلار. اون گوره ده اونلار دونیا اینسانین گوزونده مقبول حساب اولونار.   فیکیر وئرمیش اولسانیز گوره ر سیزکی،آوروپانین اوچونجو درجه لی بیر فیکیر محصولو دونیانین دیگر یئرلرینده گوزو باغلی ان کیفیتلی محصول کیمی قبول ائدیلر.بو اون گوره دئیل کی او محصول ایستر عقلی ایسترده مادی محصول اولسون ، داها چوخ کیفیتلی دیر.یوخ اونا گوره دیر کی شکیسپیری ، انیشتینی ،پاستورو، داستایوفسکینی و...اونجه بیزلرین گوزونده بویوک گوستر میش و اوز اولوسونا بویوکلوک ایمیجی یاراتمیش سونرا اونون یانیندا عقلی ومادی محصولونو بیزلره سیرا ماغا باشلامیشدیر.ائله بو اوزدن غرب پرستلیک کیمی اصطلاحلار اورتایا چیخمیشدیر. بونلارین واسیطه سیله غرب اوزو ایچیمیزده حضور تاپمادان کیرلی اوزونو گوسترمه دن الده قاییرما نوکرلرینین توسطو ایله سومورمه یه باشلامیشلار.بونا اقناع اولمایان غرب ائله بو فاناتلارینین الی ایله حوکومتلره تاثیر ائدرک خاقلاری یونلتمه یه باشلارلار.نتیجه ده گوردویوموز کیمی آ-دان ز-یه قدر اونلارین قولونا چئوریلیریک                                                                                     

دیرلی سویداشلار هر یونلی باغلیلیقدان قورتارماق اوچون اوزوموزه دونوش پلانیمیز اولمالیدیر.قول و یئم میللت اولماق اوجا تورک اولوسونا یاراشارمی کی ، بوگون هربیریمیز هانسی بیگانه مشهورونو سوز وصنعت باباسینی تامل ائتمدن تانیب وآدینی همن سویله یه بیلیریک آنجاق اوز مدنیمیزین آغیرلیغینی اوز چیینلرینده تاریخ سوره سینده داشیانلارا بیگانه ییک.تانمایان اولوس یوخ اولور .بیز بئله بیزی دوغوب بویودن آنالارمیزین دیلین بیلمیریک.بئله دردی داشیماقمی اولار.اوتانج دورومدا قالماقدانسا بیر آز گئریه دونوب مییللتجه گئچدیمیز تاریخه نظر سالاراق اوزوموزو سیلکله له ییب اوزوموزه گلک.

 

آذربايجاندا(بوردا) ادبي ديليميزين گئرچئکليکلیي(ضرورتی)و وارلیغی

 

  چاغداش آذربايجان ادبياتيندا يورودولموش اللي ايل راسيست پهلوي رئژيمي دؤورونده ميللي سيتم سيياستي دئمک اولار کي، آذربايجان ادبياتيني، مدنيتيني و ديليني غئيري-اينساني و غئيري-هومانيستجه سينه يوخ ائتميشدير و بو مدنيتي داخيلن آسسيميلياسييايا اوغراتميشدير. شاعيرلرين، اديبلرين و ضياليلارين، هم ده عاليملرين يازيلاريندا و دوشونجه لرينده دئمک اولار کي، ديلين عقلي قورولوشونو و اونون لهجه و شيوه دئييم قورولوشونو آرادان آپارميشدير.

 بوتون يازارلارين و شاعيرلرين يازيسينا فارس ديلي داخيل اولموش، ديلين استروکتورونو و لئکسيکاسيني  گؤزچارپاجاق درجه ده پوزموشدور. ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا ديله و مدنيته ده ين اؤلومجول ضربه لر بوتون آذربايجانليلار و آذربايجان مدنيتيني سئونلر طرفيندن آرادان قالديريلماغا چاليشميشديرلار. ائله اونا گؤره ده ژورناللار، کيتابلار و قزئتلر بو ديلده ياييملانماغا باشلاميشدير.  

  سوزسوز قالميش تورپاغا بنزه ين آذربايجان مدنيتي کيمليکدن يوخسول اولان آذربايجان اينساني بوتون محدوديتلره و باسقيلارا سينه گره رک تاريخي گئرچکليکلري اؤيرنمه يه و اونون اينکار ائديلمه سينه قارشي عملي حرکته باشلاميشدير. قيد اولونان اينقيلابدان سونرا مدني و لينقويستيک(دیلچیلیک)، هم ده ادبي اؤزونودرکين تملي قويولموشدور و ادبيات آدديم-آدديم ايره ليلمه يه باشلاميشدير.

آذربايجان ادبياتي ايران ادبياتي نين ياشاديغي، اينکيشاف ائتديگي عئيني جوغرافييادا، عئيني اؤلکه ده اولدوغوندان دولايي، هم ده فارس ادبياتي نين مانع سيز ايره ليلمه سي و دؤولت قايغيسيندان آلديغي يارديملارا گؤره گئنيش معنادا اونون تاثيري آلتينا دوشموشدور. منجه بو سيياسته مدني يوخلوق، سياسي و ايجتيماعي آسسيميلياسييا غئيري-فارس ميللتلرين بوتون وارليقلاري نين يوخ ائديلمه سي سبب اولموشدور کي، آذربايجان مدنيتينده، شعرينده و ادبياتيندا اؤزباشناليق و فرديلشمه قاباريق شکيلده اؤزونو گؤسترسين. 

مکتبسيز، اونيوئرسيتئتسيز (بیلیم یورد) و آکادئميياسيز اولان آذربايجان ادبياتي بوتون رسمي آکادئميک و کلاسسيک تعليم-تربييه دن کناردا قالميش و هئچ بير يارديم، کؤمک آلا بيلمه ين بو ادبيات دئمک اولار کي، ايران ايسلام اينقيلابي باشلاياندا قبيردن خورتلاميش اؤلويه بنزه ييردی. 

  نظره آلاق کي، 20- عصرده دونيادا بير چوخ سياسي-ايجتيماعي و ادبي حاديثه لر باش وئرميشدير و ادبي مکتبلر يارانميشدير. اونون نتيجه سينده سربست ادبيات، مودئرن و ديناميک ادبيات، هئچ کيمه بالغلي اولمايان، دؤولتدن آسيلي اولمايان ادبيات يارانماغا باشلاميشدير. بو نؤو ادبياتي ايران شاعير و يازارلاري دئمک اولار کي، دونياداکي همکارلاري قدر منيمسه يه بيلميشلر. اونلاردان قالان اثرلر دئديگيميزي ثوبوت ائتمکده دير. دونيانين گؤرکملي اديبلريندن ناظيم حيکمت، معکسيم قورکي، بالزاک، شولوخوو، اورخان پاموک، بوکووسکي، صاديق هيدايت، ف. آخوندوو، چئخوو، عزيز نئسين، حسین صاحيبي، نيما يوشيج، صمد بهرنگي و باشقالاري اينقيلابدان سونرا باش وئرن آزادليغين نتيجه سينده ايراندا نشر اولونان ژورنال، قزئت و کيتابلاردا بول-بول اونلارين اثرلري يئر آلميشدير. تاسف کي، آديني چکديگيميز دونيا شؤهرتلي اينسانلارين اثرلري نين چوخ آزي آذربايجان ديلينده اوخوجولارا تقديم ائديلميشدير. ائله بونا گؤره ده  آذربايجانليلار حتّی ياخين، دوغما، قارداش و دوست اؤلکه لر اولان تورکيه و آذربايجان رئسپوبليکاسي کيمي اؤلکه لرين ادبياتيني دا فارس ديلي ترجومه سي واسيطه سيله  اوخويوب اؤيرنميشلر. 

  مسله يه دوزگون باخاندا باشا دوشورسن کي، دونيانين نه قدر اينکيشاف ائتديگي و فارس ادبياتي نين دا بو اينکيشافين آرخاسينجا گئتديگيني گؤرنده گؤرورسن کي، آذربايجاندا شعر، تنقيد، داستان، رومان و بو کيمي ادبي اثرلرين اورتايا چيخماسي اوچون هئچ بير مونبيت شرایط اولمامیشدیر. اونون دا سببي اوندان عيبارتدير کي، آذربايجان ادبياتي يالنيز کلاسسيک ادبياتا باغلي قديم داستانلارين ايلهام تاثيري دايره سينده و ان چتيني ده اودور کي، نذيره چيليکدن باش آچا بيلمميشلر. شهريارين «حیدربابا»سي نين اورتايا چيخماسي دئمک اولار کي، بير چوخ شاعير و يازيچيلارا اؤرنک اولاراق اونلارين باشقا يؤنده ايره ليلمه سينه بوتون قاپيلاري باغلاميش اولموشدور. اکثر ژانرلار کؤهنه و قديمموحيطين کؤهنلميش مضمونلارين و ترکيبلرين، ائلجه ده فارس و عرب تخييولونون محصولو اولان ديوان شعر ادبياتيندان يولا چيخميشدير. بوندان باشقاسي ايسه سربست شعر کيمي اورتايا چيخسا دا آنجاق بو شعر نؤوو ده يئنه آذربايجان تورکجه سي نين کؤکلو  سؤز خزينه سيندن ايستيفاده ائده بيلمه ديگينه گؤره فارس و عرب ترکيب و مضمونلاري نين سايه سينده زنگينلشميش و اؤز ميلليليگيني ايتيرميشدير.  

  گرچي بونووعو رئاليست آدلانديرماق اولار، آنجاق بو نؤو شعر و داستان يازيلاريندا جيدي ديناميکليک و ايره ليلیيش موشاهيده اولونمور. باخماياراق کي، مضمون و ماهيت اعتيباريله شعر و داستانلاريميزدا مودئرنيزم و پوستمودئرنيزم چالارلاري گؤزه  چارپماقدادير. آنجاق بونا باخماياراق هله ده مضمونچولوق، کؤهنپرستليک و گؤزلليکدن يوخسول اولان چاغداش آذربايجان ادبياتي هله ده يئنيليکچي فورما آلا بيلمميشدير. ديل قراماتيکا باخيميندان چوخ برباد وضعيته دوشموش، چوخ سس ليليک، سوسيال مضمونلولوق، هم ده تکرارچيليق، بير ده اينقيلابي شعاعرچيليق دئمک اولار کي، شعري و شاعيري ايستر-ايستمز اونون اؤزو بيلمه دن و درک ائتمه دن ده آني سؤز تيجارتچيسينه چئويرميشدير.  

   آذربايجان ادبياتيندا شاعير و اديبلر ديل فاکتورونو اونوداراق ديلچيليک فاکتورونو، ديلي قوروما و ديلي سئومه فاکتورونو اوستون توتموشدور. بوردان ايره لي گله رک شهریارين «حیدربابا» و «سهنديه» اثرلرينه باش ووران شاعيرلرين سايي آرتميشدير. فوضولي نين، واقيفين، حافظين، حتّی، مولوي نين دوشونجه طرزي آذربايجان شاعيرلري نين شعر و يازيلاريندا اؤزونو گؤسترمکده دير. بونونلا ياناشي قوشما و گرايلي، تجنيس و مخممس، هم ده باياتي نؤوو سينيق-سالخاق دا اولسا، بير آز يئرلي، بير آز دا قوزئي آذربايجانين تاثيري آلتيندا اينکيشاف ائتمکده دير.  

  دونيادا، خصوصیيله ده تورک دونياسي نين ادبي اؤندري اولان تورکيه جومهوريتينده گئدن ادبي ايننوواسييا(یئنی لیکچیلیک) دئمک اولار کي، گ. آذربايجانا مدني و ايجتيماعي سياسي علاقه لرين اولماماسيندان دولايي آز تاثير گؤستره بيلميشدير. بونلارا باخماياراق چوخ آز سايدا  آذربايجان ادبياتچيلاري  دونيا ادبياتي، او جومله دن ده تورکیه ادبياتيني منيمسمه يه باشلاميشدير. آنجاق آنا ديلينده تحصيل آلماقدان محروم قالان خالق، اينقيلابدان بير نئچه ايل اؤتسه ده يئنه ده اؤلکه سوييه سينده، ياخود بؤلگه و دونيا سوييه سينده مودئرن بير اثر اورتايا چيخارا بيلمميشدير. بونون ده سببي اوندان عيبارتدير کي، آذربايجان ادبياتي اينقيلابي و شعاعري مضمونلاردان جاني نين قورتارا بيلمميشدير. باش وئرن يئنيليکلري يئنه ده فارس ديلي نين واسيطه سيله منيمسه ين آذربايجان يازيچي و شاعيرلري دئمک اولار کي، اورتايا چيخاراجاق بؤيوک اثر يارادا بيلمميشديرلر. قزل و قوشمالارلا يئنه ده دونيا و مودئرن دونيا ادبياتيندان، هم ده قونشو خالقلارين ادبياتيندان گئريده قالميشدير. نظره آلساق کي، بوتون بونلارين سببلري آذربايجانليلارين دوشدويو تاريخي ايجتيماعي-سياسي وضعيتدن ايره لي گلير، او زامان دئيه بيلريک کي، آذربايجان ديلي کؤهنلميش فارس ادبياتي نين مضمونلاري نين اسيري اولموش، نوستالژيک و فولکلور زده ليکدن ياخا قورتارا بيلمميشدير.

يئنيليک و يئنيليکچي اولماق ديلده و ديلين فورماسيني گونوموزجه کي  دونيا دوشونجه سي نين ايفاده ائده بيلمه سي حالينا گتيريلمه سي دئمکدير. معلوم حالدير کي، مودئرنيزم (ايسپان سؤزو) يعني چاغداشلاشماک ادبياتدا، اينجه صنعتده چوخ حساسليقلا ايره ليله ييب و رومانتيزمين مجموسونو مدني حرکتلرده، هونري حرکتلرده، قديم و کؤهنه اوسلوبلارا قاليب ائتديرمک دئمکدير.

 آنجاق 16- يوزيلدن باشلايان مودئرنيزم20- يوزايلده آذربايجاندا اؤزونه يئر تاپا بيلمميشدير. ديل موقددسدير، اونا موقددس باخيمليش و بئله بئيين قورولوشو ايله ايره ليلمک سانکي ديلي اسيرليکدن قورتارماق و او ديلين باشيني کلاسسيک سؤزلرله سيغاللماق يالنيز و يالنيز اونا قوللوق گؤسترمکدير. ايللر بويو، بلکه ده اون ايللر بويو اؤز ديليندن محروم قالان آذربايجانليلار الده ائتديکلري سربستليگي ديلين اينکيشافينا يوخ، قورونماسينا صرف ائتديلر. بو ايسه بوش تأسوفدن، عصبيتدن باشقا ديله بير شئي قازانديرا بيلمه دي. نظره آلساق کي، دونيانين بير چوخ يئرينده آنا ديلينده تحصيل آلمايان بعضي يازارلار و شاعيرلر دونيا شؤهرتلي اثرلر اورتايا قويموشلور، اوندا هر  بير آذربايجان ادبياتچيسي اؤزوندن سوروشا بيلر کي، بس او نييه اؤز آنا ديلينده سامباللي و دونيا شؤهرتلي اثر اورتايا چيخارا بيلمميشدير. منجه بونون سببلري يئنه ده کؤهنه، قديم ژانرلاردان ايستيفاده ائتمک، عقل و منطيقي، حس و حسيياتيميزدان اوستون تصوور ائتمک، خيالي عشقدن اوستون بيلمک، آزادليغي محدوديته قوربان وئرمه يه گؤره باش وئرميشدير.  

  آذربايجان ادبياتيندا ساغچي، سولچو، ايرانچي، روسچو مئيللرين آذربايجانچيليقدان اوستون اولماسي، حتّی زامان-زامان تورکلويه قارشي اولماسي آذربايجان ادبياتيني تورک سئوگيسيندن محروم قيلديغينا گؤره قديم شخصيتلريميزين، افسانه لريميزين، رومان و دراملاريميزين اينساني يؤنونده مودئرن يارانيب و اورتايا چيخا بيلممه سينده تاثيري اولموشدور. خيالپرستليک، يالانچي هومانيستليک، شخصي آرزو و نييازلارين موسطويسينده ياراديجيليق هر بير يئنيلشمه نين و سيچراييشين قارشيسيني آلميش، چاغداش دونيا ادبي فورماتيندا ايره ليلیيشه مانع اولموش، دئمک اولار کي، موختليف دوشونجه لره، اينانج و عقيده لره بئش اللي ياپيشان بير چوخ آذربايجان ادبياتچيسي چکيجي وورماديغي نؤقطه آنجاق اؤز ميللي وارليقلاري اولموشدور. بونونلا ياناشي قيد ائتمک اولار کي، چوخ آز سايدا ياراديجي اينسانلار دا واردير کي، اونلار گرچي توپلوم طرفيندن، ايلک اؤنجه ياخشي درک اولونماسا دا، آنجان ميللي، معنوي و تورکلوکدن يولا چيخميشلار. بيلمک لازيمدير کي، ايللر بويو اؤزگلشمه يه مروض قالان بوتون سليقه و دوشونجه لره مئيل گؤسترن فيکير و ايدئولوژي بوشلوغو ايچينده بوغولان آذربايجان ادبياتي گئت-گئده جسور آدديملار آتاراق تاريخين يئنيدن مومکون اولاجاغيني هر کسه بيلديرمکده دير.

 گرچي بو ايش چوخ چتيندين، آنجاق باش توتموش و حرکتده دير. به-به ادبياتي، تعريف و تمجيد ادبياتي ياواش-ياواش يئريني تنقيد و کسرلي قلملره بوراخماقدادير. يورولمادان قلملريني قيلينج کيمي گؤزه لي عئيبجردن آييرانلار يئني-يئني گؤزلريني آچيب قونشو ادبياتيني اوخويوب اؤيرننلر، حال-حاضيردا هر گون چوخالماقدادير، ايدعا ائديب دئمک اولار کي، بو گونکو  آذربايجان ادبياتي نين ياراديجي و داوامچيلاري 20-25 ياشيندا اولان گنجلردن عيبارت اولسا دا، اونلارين اينتئللئکتوال فراستي نين تجلليسي 70-80 ياشلي چوروک، باشقا ادبياتين وورغونلاري و اونلارين کوپيياچي داوامچيلاريندان داها اوستوندور.  

  مودئرن و چاغداش ادبياتين اينتئللئکتوال ديناميزمي بيرينجي دفعه  اولاراق باختين، ائشکلوفئسکي و باکوبسئنين اثرلرينده اورتايا چيخميشدير و اوردان اؤيره نيريک کي، بير شاعيرين وظيفه سي ايلک نؤوبه ده اؤز ديليني، طايفا ديلينی، آنا ديليني گليشديرمه لي و اينکيشاف ائتديرمه لي و دوشدويو باشقا ديلين تاثيريندن قورتارماليدير. بو ايسه ادبياتدا فورماليزم آدلانير، يعني بورادا ديلين اصيلليگينه، نجيبليگينه و قورولوشونا خلل گتيرمه دن اونون تا قديمدن  بورا قدر ادبي ياراديليشيندا سير ائده رک اونو گونوموزده چاغداشلاشديريب و يئني سؤز و ادبي چالارلا زنگين ائتمک دئمکدير. فورمايا اينانماق، فورماني ساخلاماق مودئرن ادبياتين اساسلارينداندير. باخماياراق کي، دونيادا بو يؤنده چوخلو ايشلر گؤرولموشدور. آمما اوجوز ادبياتين آرخاسينجا گئدنلر راحات-راحات مشهورلاشماق ايسته ينلر اؤزلرينه زحمت وئرمه دن بو گون ده  آذربايجاندا دوشدويو شرایطين ايچينده سسسيزليگي سئچه رک کئيفيتسيز ايشلر اورتايا قويماقداديرلار. تنقيدي يؤندن مسله يه باخساق، ادبي اثرلريميزين 90 فايزي تقليدي ادبياتدير. تقليدي ادبيات ايسه اؤنجه ليکله فارس و عرب ادبياتيندا باشلاميش، سونرا بو ادبياتلارين واسيطه سيله اؤلکه يه گلن آوروپا، او جومله دن فرانسا ادبياتي نين مضمونسوز و ماهيتسيز يؤنونو منيمسيه رک شعره اوخشامايان شعرلر، نثره اوخشامايان نثرلر اورتايا قوموشلار.

آنجاق بونلارلا ياناشي مدني حرکتيميزين اؤنجوللريندن اولان علي تبريزلي کيمي يازيچي و شاعير ميللي ديرلري منيمسيه رک مودئرنيزمين فورماليزم يؤنوندن مسله يه باخاراق چوخ کؤکلو عقل و دوشونجه ايله اوست-اوسته دوشن ميللي کيمليگي ميللي ادبياتلا بوتؤولشديرن اثرلر ياراتميشدير. آذربايجان ادبياتيندا آذربايجان اديبلري دئمک اولار کي، اينتئللئکت و دويغو آراسيندا اولان اوچورومو آرادان قالديرا بيلمميشدير. بو دا ادبيات يوردوندا، ادبيات فضاسيندا و سماسيندا هدفه وارماغا انگل و مانع ياراتميشدير. 

  دوغرودور، هر بير آذربايجانلي يازديغي هر بير سؤز و هر بير شعري ميللي موجاديله موسطويسيندن حاقلي اولاراق اؤزونو ميللي موباريز کيمي تقديم ائتمک حاقي واردير. آنجاق بو او دئمک دئييلدير کي، مدني تکامول و مدني اينکيشاف تکجه بيزيمموباريزليگيميزدن آسيليدير. اونا گؤره ده ادبياتين عواملا، کوتله ايله آداپتاسيون اولماسي آذربايجان تاريخي و سياسي-ايجتيماعي شرایطي ايله اويغونلاشماسي آنا ديلي نين قورخمادان جسورجاسينا ايستيفاده ائديلمه سي عیني زاماندا کؤکلو بير ادبياتين اورتايا چيخماسينا سبب اولار.  آذربايجان ادبيات دونياسي نين ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا پوختلشمه سي گئت-گئده شخصيتلرين يئتيشمه سي البته کي، اينکار ائديلمزدير. آمما اونوتماياق کي، يئرسيز ادبي قروپلاشمالار، طرفبازليقلار، تعريف و مداحليقلار، شخصيته پرستيشليک اوست-اوسته بير-بيريني سئوممک، يارانميش ادبي موحيطده ادبياتين ديرچلمه سيندن واز کئچيب اديبلرين بير-بيريني ديدمه سي اورتادا اولان ادبي اورقانلارين بير-بيري ايله ايشبيرليگي ائتممه سي آذربايجان ادبياتينا چوخ جيدي ضررلر وئرميشدير. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو زيانلارين سببي ايلک نؤوبه ده ياراديجيليق قابيليتلري نين آز اولماسي، يازيچي و شاعيرلرين بير آرايا گله بيلممه سي، تنقيد مدنيتي نين اولماماسي، قونشو ادبياتين يامسيلانماسي، اؤز ادبياتي نين ايکينجي پلاندا قرار تاپماسي ال-اله وئرميش و آذربايجان ادبياتيني 33 ايل اينقيلابدان سونرا هله جيدي اثرلر اورتايا قويماقدان يايينديرميشدير.

 لازيمدير کي، قئدي ائديم کي، بو 33 ايل عرضينده گنجعلي صباحي نين «شعريميز زامانلا آدديملايير» اثري، جاواد هئيتين «وارليق» ژورنالي، بیزیم «خدافرين» ژورنالي، هاشيم ترلانين شعر و نثري، حبيب ساحيرين قويوب گئتديگي يئنيليکله دولو شعرلري محمدتاغي زهتابي نين نثر و نظم اثرلري ديليميزه قازانديريلان بؤيوک ادبي حاديثه لردير. بو معيارلا دئيه بيلريک کي، ادبياتيميز ياواش-ياواش قولتوق ادبياتيندان چيخاراق اؤزو آدديملاماغا باشلاميشدير. فورما، مضمون، ادبي تئکست و هئرمونوتيک تنقيدي ياناشمالاردان، مضموني تحليللردن و هم ده ديل گؤزلليگي باخيميندان يئني-يئني فيکير و جريانلار مئيدانا گلميشدير.  

آذربايجان ادبياتي کلاسسيک، مودئرنيزم، پوستمودئرنيزم، رومانتيزم و بير چوخ بئله جريانلاري ياشامادان دوشدويو جوغرافي شرایطده فارس ادبياتي نين بو يؤنده ياشاديغي حاديثه لري منيمسيه رک بعضي گئرچکلري اورتايا قويموشدور. او جومله دن حبيب ساحير اولکر سربست شعريني آذربايجان ادبياتينا قازانديرميش و اونو تورکیه ده کي  جرياندا اولان يئني و چاغداش ادبيات حاديثه لري ايله توتوشدوراراق داخيلده آذربايجان ادبياتيني اينکيشاف ائتديرمه يه جهد گؤسترميشدير. نه يازيق کي، حبيب ساحير تورک اولسا دا، يازديغي اثرلرده قونشو ادبياتين روحو و مضمونو گؤرونمکده دير. حاکيم اولان راسيست دوشونجه اينکيشافدا اولان و اينکيشاف ائتمه يه جهد ائدن آذربايجان ادبياتي نين باشيندان باسميشدير و ائله بونا گؤره ده آذربايجان ادبياتي اؤز اونلولولريني، او جومله دن، محمدحسین شهریار، رضا براهه ني، صمد بئهرنگي کيمي شعر، ناغيل و رومان يازیلاري  فارس ديلينده اولموشدور. باخماياراق کي، تقي روفت، آخوندزاده، صابير، معجز شبستری چاليشميشلار اؤز ايستعداد و باجاريقلاريني اؤز آنا ديللرينده اورتايا قويسونلار. آمما بونلارين بعضيلري نين دوشدويو شرایط اونلاري باشقا ادبياتين داوامچيلارينا چئويرميشدير.

گونوموزده آذربايجان رئسپوبليکاسي نين شاعير و يازارلاريندان آنار، راميز رؤوشن، نيظامي جعفروو، ائلچين افندييئو، مؤولود سولئيمانلي، تورکیه جومهوريتيندن ايسه محت عاکيف ارسوي، اورخان پاموک، يحیا کامال، ناظم حکمت، يوسيف خيال اوغلو، اوزان عاريف کيمي گوجلو يازيچيلارين بو گون  آذربايجاندا داوامچيلاري واردير.  

  قئيد ائتمک اولار کي، سربست فارس شعري نين، ياخود دا فارس ادبياتي نين «آغ شعر» نوماينده لري نين، يعني شاملو، فوروغ، نيما يوشيج کيميلرين آرخاسينجا گئدنلر گونو-گوندن آزالماغا باشلاميشدير. ائله بونا گؤره ده گئت-گئده آذربايجان ادبي ياراديجيليغيندا فارس و عرب ترکيبلري و تصويرلري، هم ده سؤز و مضمونلاري ياواش-ياواش ضعیفلمه يه باشلادي. بئله ليکله، اينقيلاب عرفه سينده علیرضا نابديل (اوکتاي) شعري و ياراديجيليغي اورتايا چيخماقدادير. اونون شعرلرينده مردليک، گله جگه، جسورلوق و ديليميزده جسارتليليک اؤزونو گؤسترمکده دير. هم ده بونونلا ياناشي ادبياتدا اؤزونودرک و اؤزونوتنقيد اورتايا چيخماقدادير. گؤرونور کي، بوردان يولا چيخان ادبيات هم ده مضمون و مؤحتوا اعتيباريله کيثرتچيليکدن عيبارتدير. بورادان ميللي کئچميشه دايالي ميللي اؤزونودرک، هم ده صيرف آذربايجانچيليق و آذربايجان ادبياتي قونشو ادبياتين تاثيريندن قورتولماغا باشلاميشدير. بو ايسه ادبياتدا تئکستدن کونتئکسته کئچيد دئمکدير.

هر گون ايره ليله ين ميللي چالارلارلا دولو اولان ديلي دوشموش قورخاق وضعيتدن قورتاران ادبيات فورمالاشماغا باشلاميشدير و بو ادبياتين يارانماسيندا حميده رئيس زاده (سحر)، نيگار خياوي، علي حسینزاده (داشقين)، حسین صديق (دوزگون)، محمد علی قوسی (فرزانه) حیدر عباسي (باريشماز)، حسن رياضي (ايلديريم)، علیرضا مييانالي، لاله جاوانشير، صديار وظيفه  (ائل اوغلو)، حیدر بيات، ايسماييل مددي (اولکر)،  اسماعیل هادی ،محمدرضا لواي، هادي قاراچاي، سعيد موغانلي، کييان خيياو، رسول يونان، واله گؤزتن، آلتاي آغ، سولئيمان اوغلو، ناصير داوران کئچميش ادبياتيميزلا کؤرپو قورانلار يئني نسيل اوچون يئني فورماتدا ادبيات ياراتماغا باشلاميشلار. اونلارين ايسه ادبي ياراديجيليقلاري چاغداش، مودئرن دونيا ادبياتيندان، او جومله دن تورکیه، آذربايجان و ايران ادبياتيندان بهره لنميشلر.

دئمک اولار کي، ياواش-ياواش شعاعرچيليقدان مضمونچولوغا کئچيد ادبياتي باشلاماقدادير. حال-حاضيردا آذربايجان ادبياتي چوخسسلي، چوخيؤنلو ادبياتا چئوريلمکده دير. بوتون قاداغالارا آرتيق سسسيزجه يوخ دئییر، سس و سؤزله سرحدلري آشان دونيا اوخوجولاري ايچريسينده ائشيده جک قولاق بولان ادبياتدير کي، بورادا  آذربايجان آنا ديللي  مطبوعاتي نين، او جومله دن «خدافرين»، «وارليق»، «آذري»، «ترجومان» و س. مطبوع اورقانلاري نين گوجلو تاثيري اولموشدور. حال-حاضيردا آذربايجان ادبياتي سوبيئکتيو دوشونجه ااسيندا معنا آختاريشيندادير، تفککوردن مضمونا و ماهيته کئچمکده دير و هر گون يارانان ادبي ياراديجيليق مودئرنيزم اعتيباريله بو گوندن صاباحا کؤرپودور و بو دا معنا و مضمون ثابيتليگي نين ديل قورولوشوموزون ااسيندا هر گون پارلاماقدا اولماسيدير. گئرچکدن سؤزون اصيل معناسيندا ايللر بويو سوکوتا، اؤلومه، يوخلوغا، محو اولماغا محکوم ائديلن  آذربايجان ادبياتي ديرچلمکده دير، امينم کي، ياخين گله جکده دونيا سويييه سينده اثرلر اورتايا قوياجاقدير. آرتيق قديم تقليدي ادبياتدان اوزاقلاشماغا باشلانيلميشدير و دار دوشونجه دونياسيندان قوپاقدادير. يئني-يئني ياراديجي بئيينلر آنا ديليني دوشونه رکدن او ديلده دوشونوب يازا بيله جک عقل و منطيقه ماليکديرلر.  

  اونو دئمک ايسته ييرم کي،  آذربايجان کؤکلو، عظمتلي بير آغاجدير. اونون قول-بوداغيني قورودا بيلميشلر، آنجاق اونون کؤکونو تام قورودا بيلمميشلر و ائله اونا گؤره ده اويانيش، ياراديليش و ديره نيش ادبياتي جانلانماقدادير. ايلک اؤنجه، آذربايجان شعري سياسي و مدني اويونبازليقلاردان ياخاسيني قورتارماقدادير، گنج شاعير و يازارلار آذربايجان ادبياتي نين قايه سيني دوشونمکده ديرلر. ايکينجيسي، آذربايجان شعري و نثري آذربايجان ديلي نين مضمون و معنا اعتيباري اساسيندا يارانماقدادير. اوچونجوسو، آذربايجان ادبياتي ديوان، آشيق و فولکلور ادبياتيني منيمسيه رک يئني موسطويده داها گؤزل چالارلارلا دونيا ادبياتيندان قايناقلانان ادبياتا چئوريلمکده دير.

بو او دئمکدير کي، آذربايجان ادبياتي کؤهنه دئييل، يئنيدير، اؤلو دئييل، ديريدير. دؤردونجوسو، آذربايجان ادبياتي چاغداش ادبي ايننوواسيياني قاوراماقدادير. او داها شعاعري، اينقيلابچي و بوش مضمونلو ادبياتدان اؤته و گئرچکدن سربست ادبياتدير. بئشينجيسي، آذربايجان ادبياتي صرف و-نحويدن توتموش سؤز داغارجيغينا قدر عرب، فارس تاثيريندن اوزاقلاشماقدادير. اؤز تورکجه سؤزلوکلري ايله دولو و زنگين اولان  گنج و جسور  ادبيات يارانماقدادير. باشقا مدني، ادبي ياراديجيليقلارين فيکير تاثيريندن اوزاقلاشماقدادير، هر گون گؤزللشمکده و اصيل اولماقدادير. ادبياتيميز ديليميزدير، ديليميز ايسه ادبياتيميزدير.

 

آذربايجان ادبياتي حاقيندا

چاغداش آذربايجان ادبياتي عومومتورک ادبياتي نين دانيلماز پارچاسيدير. هم ده تورک دونياسي نين ادبي و ايجتيماعي نايليتلري نين منيمسنيلمه سي باخيميندان زنگين بير مدنيتين واريثيدير. هر بير ادبي حاديثه  نين يارانماسيندا و ادبياتين اورتايا چيخماسيندا ادبي ديلين اؤنملي تاثيري واردير.  آذربايجاندا ادبي ديلين اينکيشاف مرحله لريني آشاغيداکي کيمي قئيد ائتمک اولار: 

  1.  کلاسسيک ادبي ديل مرحله سي 

  2.  پهلوي دؤورو ادبي ديل مرحله سي 

  3.  ايران ايسلام اينقيلابيندان سونراکي ادبي ديل.  

  قئيد ائتمک لازيمدير کي، آذربايجان ادبي ديلي بيرينجي مرحله ده عومومتورک ديللري نين اينکيشاف پروسئسينه داخيلدير. يعني، تورک دونياسي نين بيريندي مينيلليکدن باشلاياراق ائپوسدان ميفولوگييايا قدرکي و اوندان سونراکي ادبي پروسئسلرين مجموسونا داخيلدير و اونون آيريلماز ترکيب حيصه سيدير. 10-12 عصردن باشلاياراق شيفاهي خالق ادبياتيندان يازيلي ادبياتا کئچيد دؤورو بير چوخ شاعير، اديب و فيلوسوف اورتايا قويموشدور. بو مرحله آذربايجاندا آکادئميک سويييه ده آراشديريلميش و ايجتيماعيته تقديم ائديلميشدير.  

  آذربايجان ادبياتي نين ايکينجي مرحله ده، يعني پهلوي رئژيمي دؤورونده کي  اينکيشافي آچيق-آشکار قارشيسي آلينميشدير. بوتون تضييقلره باخماياراق رسمي قاداغالاري گؤزآردي ائديب خالقي اوچون جانيني تهلوکه يه آتان موباريز يازيچي و  شاعيرلريميز اولموشدور. اونلارين اثرلري کيچيک کيتابچالار شکلينده گيزلي صورتده نشر ائديله رک الدن-اله گزيب اوخونموشدور و بئلجه گله جک ادبياتيميزين اينکيشافي نين تملي قويولموشدور. اؤنملی بير مسله ني قئيد ائتمک لازيمدير کي، پهلوي رئژيمي دؤورونده، يعني 1945-46-جي ايللرده آذربايجان ميللي دؤولتي نين يارانماسي بوتون باسقيلارا سون قوياراق ميللي ديل و ادبياتين  اينکيشافيندا اؤنملي آدديملار آتميش اولدو. درس کيتابلاري يازيلاراق مکتبلرده و اونيوئرسيتئتلرده آذربايجان تورکجه سينده تدريس ائديلدي. اونو دا وورغولاماق لازيمدير کي، بو ايشده قوزئي آذربايجان عاليملري نين تمناسيز يارديملاري اولموشدور. آنجاق ميللي حؤکومت شاه رئژيمي طرفيندن دئوريلديکدن سونرا بوتون ادبي، علمي، ايجتيماعي-سياسي نايليتلر دوردورولدو. حتّی، قانوني شکيلده آذربايجان ديلينن ايستيفاده سينه قاداغا قويولدو. لاکين آذربايجان يازارلاري و شاعيرلري اؤز ادبياتلاريني مخفي و گيزلي شکيلده سوردورمه يه داوام ائتديلر.

بو دؤورون ان مشهور و اؤنملي شاعير و يازارلاريندان محمد بي رياني گؤسترمک اولار. يئنه قئيد ائتمک اولار کي،  آذربايجان ادبيات خاديملري مجبوري سورگونلره گؤندريله رک اولدوقلاري يئرلرده ديللريني و ادبياتلاريني اينکيشاف ائتديرمکدن چکينمه ديلر. اونا گؤره ده آذربايجاندان کناردا، خصوصیيله ده تهران و ايرانين باشقا شهرلرينده يازيب يارادان آذربايجانليلارين سايي گوندن-گونه آرتميش اولدو. حتّی،  آذربايجانليلارين يازيچي شاعير و اديبلري قوزئي آذربايجانا موهاجيرت ائده رک قوزئيده مهم ادبي اينکيشافا ايمضا آتديلار.

اوچونجو مرحله ايسه ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا باشلاميش اولدو. بو دؤورده پهلوي دؤورونده قاداغا اولونموش آذربايجان ديلي نين قورخوسو آرادان قالديريلدي. گيزلي و مخفي يازيلان اثرلر بير-بير ايشيق اوزو گؤره رک چاپ اولونماغا باشلادي. تام دقيقليگي ايله دئسک، آذربايجان ادبي ديلي و ادبياتي نين فورمالاشماسي باشلادي و شاعير و يازيچيلاريميزين اثرلرينده اينقلابي آب وهاوا اسمه يه باشلادي. موختليف قزئتلر، ژورناللار، او جومله دن،  وارلیق ، دده قورقود، وارليق، چنليبئل، آذربايجان کوراوغلو، اودلار يوردو، آراز، يولداش، بيرليک، اينقيلاب يولوندا، سهند، خدافرين، آفيتابي آذربايجان، اوميدي زنجان، خالق سؤزو، ايشيق، اوميدي آذربايجان، بايرام، آغري و بير چوخ بو سپکيده ژورنال و قزئتلر نشر اولماغا باشلادي. اورتايا يئني ادبيات فورماسي چيخدي. اؤنجه اينقيلابي احوالي-روحييه ايله باشلايان ادبيات سونرا تاماميله ميللي موسطوييه کئچميش اولدو. بو حاقدا  آذربايجان مطبوعاتيندا اينتيشار تاپان وطنپرورليک مؤوضوسو ايله دولو يازيلارا راست گلمک اولار.  

 آذربايجان ادبياتي يئني دوغموش اوشاق کيمي هر گون بؤيومه يه باشلادي. بؤيودوکجه ده اؤزونو درک ائتمه يه، اؤزونو ايناملا ايره ليلتمه يه جهد گؤستردي و چوخلو ادبي اثرلر مئيدانا گلدي. بو ادبي حاديثه لرين باشيندا دوکتور حسین صديق دوزگون، حبيب ساحیر، حميد نيطقي، عزيز مؤحسوني، دوکتور جاواد هئيت، پروفسور محمد تاغي، زهتابي، پروفسور  گنجعلي صباحي، محمدعلي فرزانه، حسن مجيدزاده ساوالان، ايسماعيل هادي،  صديار وظيفه  ائل اوغلو دورور.  

  تبريز و تهراندان باشقا رئگيون ادبياتي داها گئنيش ووسعت آلدي. آذربايجانين بوتون شهر و کندلرينده ادبي درنکلر ياراديلاراق ديل و ادبياتين اينجلنمه سينه باشلاديلدي. رسمي شکيلده ديليميزده يازيب اوخوماق اولماديغيندان و مکتبلرين فعاليت گؤسترممه سي نتيجه سينده دئمک اولار کي، فردي اوسلوبلار بوتؤو ادبي اوسلوبلا موقاييسه ده اوستونلوک تشکيل ائتدي. کؤکو کلاسسيک ادبياتا دايانان شعرلر يازيلماغا باشلاندي. اونون دا سببي اوندان عيبارت ايدي کي، اينسانلار هله ياخين کئچميشده بوتون يازيلاريني دئمک اولار کي، فارس ديلينده يازاراق ياراديجيليغا باشلاميشديلار و ياراديجيليقلاريني او ديلده ياراداراق، آنا ديلي نين سؤز خزينه سيندن محروم ايديلر. ائله بو دؤورده يارانان ادبياتا نظر سالديقدا ايلک اؤنجه يازيلان نظم و نثر اثرلرينده فارس و عرب سؤزلريني قاباريق شکيلده گؤرمک مومکوندور. بئله يازيچي و شاعيرلريمزدن بيري ناظير شرفخانه دير.  

  کلاسسيک ادبياتين يئني يارانان آذربايجان ادبياتينا تاثيري گؤزه چارپاجاق درجه ده گوجلو ايدي. هر کس شعرلريني يازاندا نسيميني، فوضوليني اؤرنک گؤتوروردو. گئت-گئده چاغداش ادبياتيميزين آپاريجي قولو قزل ژانري اولسا دا، ياواش-ياواش ذؤوقوموزو اوخشايا بيلميه جک کيمی گؤرونمه يه باشلادي. ائله بونا گؤره ده آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتينا مئيل آرتدي و بونا نومونه اولاراق شهریارين حیدربابا منظومه سيني گؤسترمک مومکوندور. اينکار ائديلمزديرکي، آذربايجان قزلي نين يارانماسي و آذربايجان اينساني نين بو ژانردان ايستيفاده ائتمه سي گؤسترير کي، ايلک اؤنجه آذربايجان اديب و يازارلاري عرب و فارس ديلرينده ياراتديغي اثرلردن ايلهام آلاراق سونرا اؤز ديللرينده ياراديجيليغا باشلاميشديلار. ايسلام ديلي نين قبول ائديلمه سي عرب و فارس ديللري نين ده ديلميزده يايغينلاشماسينا سبب اولموشدور. ائله بونا گؤره ده بو گونکو گونئي آذربايجان ادبياتيندا شهریار فئنومئنيني نظره آلاراق فولکلور، يعني شيفاهي خالق ادبيياتي ياراديجيليغيني اؤرنک آلاراق کلاسسيک ادبياتيميزي اؤرنک سئچنلرله پارالئل حالا گلميشدير. فولکلوروموزون و فولکلوردان يارانان ادبياتيميزين اؤنجوللريندن دوکتور ميرهيدايت حصاري و اوستاد جمشيد شيبانيني گؤسترمک اولار.  

  آذربايجانين جوغرافي حدودلاريندان کناردا آنجاق آذربايجاندا يارانميش ادبياتين تاثيري ايله يئنيدن جانلانماغا باشلايان باشقا تورک اولان  و ايرانين مرکزينده ياشايان طايفالار دا اؤز ادبياتلاريني ياراتماغا باشلاديلار. اونلاردان ان مشهورو «حکيم» لقبي ايله تانينان قاراخانين نوه سي تیمورخان اوغلو تيليمخان دير کي، ساوه شهري نين مزدقان ماحالي نين مرغئيي کندينده ياشاميشدير. اونون شعرلرينده فولکلورو و آشيق ادبياتيني حيسس ائتمک مومکوندور. اونون ياراديجيليغيني، حتّی، تورکمن ادبياتيندان آذربايجان ادبياتينا کئچيد کيمي ده ديرلنديرمک مومکوندور:

 

  سيمورقو سمندر طوطي او مينا 

  تاووسو قو تئزرو سار او ملخ چين 

  هوما کرکس هوکو کنتوره، قجير 

  ابابيل بايقوش و ککليک، گؤيرچين. 

   

  قاراقوش او قيرقي قيزيل قازالاق  

  غرقاوول دوراش او شوپر بولبول، زاغ 

  دورنا او هوپارا انقوت او کلاغ 

  خوروز او اؤردک و قارغا، سيغيرچين. 

  شاعير ادبي حاديثه لري سئزميش اولسا دا، آنجاق طبيعته وورغونلوغونو گيزله ده بيلمه ديگيندن ميثلي گؤرونمه ين بير شعري ده بير چوخ قوشلارين آديني چکه رک يازميشدير. آنجاق شاعير تيليمخانين مختومقولو فراغييه اولان سئوگيسي اونون شعرلرينده ده اؤزونو گؤسترميشدير.  

  ائي يارانلار، موسلمانلار! 

  جبريده يورومه لي اولدو 

  نئجه زحمت چکن جانلار 

  جفاني گؤرمه لي اولدو.

 

  تيليمخان، گؤول نئچين آغلاماسين 

  جانيم گئتمه لي اولدو 

  دان يئلي نامه گتيرمز 

  قوربته يئتمه لي اولدو. 

  بئله نومونه لري چوخ وئرمک اولار. آنجاق آذربايجانين اراضيسي داخيلينده ياواش-ياواش کؤزرن ميللي ادبيات اونون ياراديجيلاري نين زنگين اثرلري ايله دولغونلاشماغا باشلادي. بونلاردان بيري يئنيليکچي «شاعير» لقبي آلان، اصلینده آشيق و شيفاهي خالق ادبياتيندان  ايلهام آلان حبيب ساحيردير. معلومدور کي، 1920-جي ايلدن 1978-جي ايله قدر سورن ايکي آذربايجان آراسيندا علاقه لرين اولماماسي، اوسته ليک ايراندا تورکجه مطبوعات و نشرياتين قاداغان ائديلمه سي حبيب ساحیرين بير اولدوز تک پارلاماسي ايله سونا چاتير. بؤيوک شاعيريميز حبيب ساحير هرطرفلي بير شاعير اولدوغونا گؤره ياراديجيليغي دا دئمک اولار کي، ميللي و هرطرفليدير: 

  اوشاقليقدا قارا يئره سوروندوم 

  جاوانليقدا درده قمه بوروندوم 

  اوفوقلرده سينيق آي تک گؤروندوم 

  کوردوستاندا کاک ميرزاليق ائله ديم 

  ايستامبولدا  بختييارليق ديله ديم. 

  بيلديگيميز کيمي شاه رئژيمي دؤورونده شعرلريني فارسجا يازان حبيب ساحير يئني يارانان ايمکانين نتيجه سينده آنا ديلينده يازماغا باشلاميشدي و حبيب ساحیر دؤنوشو آدلانان بو مرحله ده اونو اؤرنک گؤتوروب يولونو داوام ائدنلر ده چوخ اولموشدور. «سحر ايشيقلانير»، «کؤوشن» کيمي ديرلي اثرلرده اونون ادبي ايرثي توپلانيب خالقا چاتديريلميشدير. 

  آي دوغارکن کؤلگلنميش سولاردا 

  آيين گوموش ايشيقلاري تيترردي 

  داغ چيچگي درن نازلي قيز منه 

  شراب ايله دولو بير جام وئرردي. 

  حبيب ساحیري اينجله ديکجه معلوم اولور کي، سربست شعريميزين بانيسي اولان حبيب ساحیر ده کلاسسيک ايرثيميزي اؤز شعرلرينده داوام ائتديرميشدير. بئله شاعيرلريميزدن بيري ده صديار وظيفه  ائل اوغلودور. او، يازديغي بوتون اثرلرده بديعيليگي، خلقيليگي و اوريژينالليغي ساخلايا بيلميشدير. آشيق ادبياتي نين درين مفتونو اولان ائل اوغلو دئمک اولار کي، کلاسسيک و ميللي مفکورميزن محصوللاريندان ده يرينجه بهره لنه بيلميشدير. او، قارا قوووه لره سينه گره رک بئله يازميشدير: 

  دئييرلر چوخ قديمدن بير گون 

  سيرريني قويويا دئييب دللک 

  سيرريني دئييب کي، پارتلاماسين سينه سينده اورک. 

  بير قارغي گؤيريب قالخيب قويودان 

  بو قارغيني کسيب توتک دوزلديب چوبان 

  هامي بيلير دانيشماز قارغي 

  قورو اولا، ياش اولا. 

  آنجاق بو قارغي دانيشيب، سسله نيب توتک 

  گؤروندويو کيمي، مودئرنيزم اويدورماسينا اينانمايان شاعير رئاليزمه، او جومله دن ده آذربايجان خالق ياراديجيليغيندان بهره لنمه يه اوستونلوک وئريب. قارا قوووه لر ادبياتيميزي افسانه لريميزدن، ناغيللاريميزدان، فولکلوروموزدان اوزاقلاشديرماغا جهد ائتسه ده، آنتيرئاليست ادبي قوووه لر بيزي ناغيللار و تاپماجالار، هم ده طبيعي حيات طرزيميزدن و ياشاممعيارلاريميزدان اوزاقلاشديرماغا چاليشسا دا، گؤرونور کي، آذربايجان ادبياتي يئنه جه اؤز مجراسيندا داوام ائتمکده دير. ائله صايب تبريزي نين دئديگي کيمي: 

  نه احتيياج کي، ساقي وئره شراب سنا 

  کي اؤز پيياله سيني وئردي آفتاب سنا 

  شرابي لعل اوچون تؤکمه ابرو زينهار  

  کئ دم به دم لبي لعلين وئرر شراب سنا 

 باشقالاري نين جهد ائديب بيزي ميللي وارليغيميزدان اوزاقلاشديرماسي موختليف ادبي حاديثه لر عونواني ايله کيمليگيميزه توخونوب و اونو زده لمه سي آذربايجاندا ميللي دوشونجه لي ياراديجيلاريميز طرفيندن دئمک اولار کي، قارشيسي آلينميشدير. 

 

  مودئرنيزم، آنتيرئاليستيک، پوستمودئرنيزم و بو کيمي ادبي جريانلار هاميسي اصلینده آذربايجان ادبياتيني دوغرو مجراسيندان چيخارتماغا يؤنلميش  ايشلردير.  

  پوستمدئرنيزمه گلديکده ايسه بو مئتود فورماجا صنايعلشمه دؤورونه مخصوص اولدوغونا گؤره فورماليزم آدلانير. مضمونجا ايسه همين دؤوره مخصوص اولاراق رومانتيزمخصوصیيتلرينه ماليکدير. پوستمودئرنيزمين اؤزونه مخصوص مورککبليگي اونون اصيل ماهيتي نين اوزه چيخماسيني چتينلشديرير. اونا قارشي آمانسيز موباريزه آپاريلماسي لازيم گلير. آنجاق آذربايجان پوئزيياسيندا بوتون دؤورلرده اولدوغو کيمي شاعيرلريميز مؤحکم آدديملار آتاراق ميللي مجرادا ايره ليلميشلر. بونا ميثال اولاراق علیرضا نابديل اوکتاي تنقيدي و اينقيلابي رئاليزمي ايله آذربايجان ادبياتيني مودئرنيزمين بوغولدوغو گيردابدان اوزاقلاشديراراق موباريزه مئيدانينا چکميشدير.

ذربايجان شعري رئاليزمدير و بونون گؤزل جهتلري، سئوگي يؤنلري آشيق ياراديجيليغيندا اؤزونو گؤسترمکده دير. بؤيوک ميللي شاعيريميز بولود قرچؤرلو سهند «سازيمين سؤزو» اثرينده، شهریار ايسه «حیدربابا» اثرينده خالقا باغليليقلاريني و صنعتين نه قدر خالقا خيدمت ائده بيله جگيني نوماييش ائتديرميشدير. آذربايجاندا گئدن ادبي جريانلار و حاديثه لر مضمون اعتيباريله کلاسسيک، مودئرن، پوستمودئرن گؤرونسه ده، آنجاق ماهيت اعتيباريله ميللي و خلقيدير. چونکي هر بير ياراديجي صنعتينه اؤز مسوليتيني در ائده رک ياناشماقدادير.

  قاضي بورهان الدديندن باشلايان سوفيزم حرکاتي عاريفانه، سوفيانه شعر اوسلوبو محمد فوضوليده فلسفي تعليم تربييوي ايدئالا قوووشاراق ديگر گلن شاعيرلريميزه ايلهام قايناغي اولموشدور. اونا گؤره ده بو گون آذربايجان ادبياتي کلاسسيک شعريميزين آتاسي حساب ائديلن عمادالددين نسيمي نين گئرچک داوامچيلاري اولاراق يوللارينا داوام ائتمکده ديرلر. بير سؤزله، آذربايجان ادبياتي ميللي شعوورون چيچکلنمه سي نين و ميللي پوئزيياميزين گوجله نيب ياييلماسي نين قوللوغوندادير.  

  بو تکجه پوئزيياميزدا يوخ، هم ده نثريميزده اؤزونو گؤسترمکده دير. نثريميزده ده اؤنه چيخان چوخ يازارلاريميز واردير. او جومله دن ايسماييل هادي، رضا همراز، پرويز شاهمره سي، حسین دوزگون، محمدرضا کريمي باغبان، سلمان سفريان، اکبر صالحي، علیرضا ذیحق، روقيه کبيري،  اکبر رضاييني گؤسترمک اولار. نثر نومونه لرينده ده يئنه بيز کلاسسيک و رئاليزمه، ائلجه ده ديره نيش و موقاويمت احوال-روحيه سينه راست گليريک. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو گونکو آذربايجان ادبي ديلي و ادبياتي هر بير دؤولت قايغيسيندان کناردادير. ائله بونا گؤره ده گونئي ادبياتي اؤزو اؤز اينکيشافيني تامين ائده رک آشاغيداکي ايستيقامتلردن عيبارتدير: 

  1. رسمي دؤولت ايداره لرينده چاليشان ياري فارس، ياري عرب و بير آز دا تورکجه قاريشيغي اولان ديلي دانيشانلارين ياراتديغي ادبيات - دؤولتين بعضي قوروملاريندا و او جومله دن راديو-تئلئويزييا و بعضي مطبوعات اورقانلاريندا ايستيفاده اولونور و دئمک اولار کي، بو ديلي و ادبي ياراديجيليغي فارسجا بيلنلر داها راحات باشا دوشورلر. لاکين عومومي خالق کوتله سي اونا آنلاماقدا چتينليک چکيرلر و بو ادبياتي اوخويانلارين سايي چوخ آزدير. بورا ایدئولوژی ادبيات، او جومله دن عرب یونلو یازیلار، و بعضي تئلئويزيون و راديو وئريليشلرينده حاضيرلانان پروقراملاري داخيل ائتمک اولار.