آذربايجاندا(بوردا) ادبي ديليميزين گئرچئکليکلیي(ضرورتی)و وارلیغی

 

  چاغداش آذربايجان ادبياتيندا يورودولموش اللي ايل راسيست پهلوي رئژيمي دؤورونده ميللي سيتم سيياستي دئمک اولار کي، آذربايجان ادبياتيني، مدنيتيني و ديليني غئيري-اينساني و غئيري-هومانيستجه سينه يوخ ائتميشدير و بو مدنيتي داخيلن آسسيميلياسييايا اوغراتميشدير. شاعيرلرين، اديبلرين و ضياليلارين، هم ده عاليملرين يازيلاريندا و دوشونجه لرينده دئمک اولار کي، ديلين عقلي قورولوشونو و اونون لهجه و شيوه دئييم قورولوشونو آرادان آپارميشدير.

 بوتون يازارلارين و شاعيرلرين يازيسينا فارس ديلي داخيل اولموش، ديلين استروکتورونو و لئکسيکاسيني  گؤزچارپاجاق درجه ده پوزموشدور. ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا ديله و مدنيته ده ين اؤلومجول ضربه لر بوتون آذربايجانليلار و آذربايجان مدنيتيني سئونلر طرفيندن آرادان قالديريلماغا چاليشميشديرلار. ائله اونا گؤره ده ژورناللار، کيتابلار و قزئتلر بو ديلده ياييملانماغا باشلاميشدير.  

  سوزسوز قالميش تورپاغا بنزه ين آذربايجان مدنيتي کيمليکدن يوخسول اولان آذربايجان اينساني بوتون محدوديتلره و باسقيلارا سينه گره رک تاريخي گئرچکليکلري اؤيرنمه يه و اونون اينکار ائديلمه سينه قارشي عملي حرکته باشلاميشدير. قيد اولونان اينقيلابدان سونرا مدني و لينقويستيک(دیلچیلیک)، هم ده ادبي اؤزونودرکين تملي قويولموشدور و ادبيات آدديم-آدديم ايره ليلمه يه باشلاميشدير.

آذربايجان ادبياتي ايران ادبياتي نين ياشاديغي، اينکيشاف ائتديگي عئيني جوغرافييادا، عئيني اؤلکه ده اولدوغوندان دولايي، هم ده فارس ادبياتي نين مانع سيز ايره ليلمه سي و دؤولت قايغيسيندان آلديغي يارديملارا گؤره گئنيش معنادا اونون تاثيري آلتينا دوشموشدور. منجه بو سيياسته مدني يوخلوق، سياسي و ايجتيماعي آسسيميلياسييا غئيري-فارس ميللتلرين بوتون وارليقلاري نين يوخ ائديلمه سي سبب اولموشدور کي، آذربايجان مدنيتينده، شعرينده و ادبياتيندا اؤزباشناليق و فرديلشمه قاباريق شکيلده اؤزونو گؤسترسين. 

مکتبسيز، اونيوئرسيتئتسيز (بیلیم یورد) و آکادئميياسيز اولان آذربايجان ادبياتي بوتون رسمي آکادئميک و کلاسسيک تعليم-تربييه دن کناردا قالميش و هئچ بير يارديم، کؤمک آلا بيلمه ين بو ادبيات دئمک اولار کي، ايران ايسلام اينقيلابي باشلاياندا قبيردن خورتلاميش اؤلويه بنزه ييردی. 

  نظره آلاق کي، 20- عصرده دونيادا بير چوخ سياسي-ايجتيماعي و ادبي حاديثه لر باش وئرميشدير و ادبي مکتبلر يارانميشدير. اونون نتيجه سينده سربست ادبيات، مودئرن و ديناميک ادبيات، هئچ کيمه بالغلي اولمايان، دؤولتدن آسيلي اولمايان ادبيات يارانماغا باشلاميشدير. بو نؤو ادبياتي ايران شاعير و يازارلاري دئمک اولار کي، دونياداکي همکارلاري قدر منيمسه يه بيلميشلر. اونلاردان قالان اثرلر دئديگيميزي ثوبوت ائتمکده دير. دونيانين گؤرکملي اديبلريندن ناظيم حيکمت، معکسيم قورکي، بالزاک، شولوخوو، اورخان پاموک، بوکووسکي، صاديق هيدايت، ف. آخوندوو، چئخوو، عزيز نئسين، حسین صاحيبي، نيما يوشيج، صمد بهرنگي و باشقالاري اينقيلابدان سونرا باش وئرن آزادليغين نتيجه سينده ايراندا نشر اولونان ژورنال، قزئت و کيتابلاردا بول-بول اونلارين اثرلري يئر آلميشدير. تاسف کي، آديني چکديگيميز دونيا شؤهرتلي اينسانلارين اثرلري نين چوخ آزي آذربايجان ديلينده اوخوجولارا تقديم ائديلميشدير. ائله بونا گؤره ده  آذربايجانليلار حتّی ياخين، دوغما، قارداش و دوست اؤلکه لر اولان تورکيه و آذربايجان رئسپوبليکاسي کيمي اؤلکه لرين ادبياتيني دا فارس ديلي ترجومه سي واسيطه سيله  اوخويوب اؤيرنميشلر. 

  مسله يه دوزگون باخاندا باشا دوشورسن کي، دونيانين نه قدر اينکيشاف ائتديگي و فارس ادبياتي نين دا بو اينکيشافين آرخاسينجا گئتديگيني گؤرنده گؤرورسن کي، آذربايجاندا شعر، تنقيد، داستان، رومان و بو کيمي ادبي اثرلرين اورتايا چيخماسي اوچون هئچ بير مونبيت شرایط اولمامیشدیر. اونون دا سببي اوندان عيبارتدير کي، آذربايجان ادبياتي يالنيز کلاسسيک ادبياتا باغلي قديم داستانلارين ايلهام تاثيري دايره سينده و ان چتيني ده اودور کي، نذيره چيليکدن باش آچا بيلمميشلر. شهريارين «حیدربابا»سي نين اورتايا چيخماسي دئمک اولار کي، بير چوخ شاعير و يازيچيلارا اؤرنک اولاراق اونلارين باشقا يؤنده ايره ليلمه سينه بوتون قاپيلاري باغلاميش اولموشدور. اکثر ژانرلار کؤهنه و قديمموحيطين کؤهنلميش مضمونلارين و ترکيبلرين، ائلجه ده فارس و عرب تخييولونون محصولو اولان ديوان شعر ادبياتيندان يولا چيخميشدير. بوندان باشقاسي ايسه سربست شعر کيمي اورتايا چيخسا دا آنجاق بو شعر نؤوو ده يئنه آذربايجان تورکجه سي نين کؤکلو  سؤز خزينه سيندن ايستيفاده ائده بيلمه ديگينه گؤره فارس و عرب ترکيب و مضمونلاري نين سايه سينده زنگينلشميش و اؤز ميلليليگيني ايتيرميشدير.  

  گرچي بونووعو رئاليست آدلانديرماق اولار، آنجاق بو نؤو شعر و داستان يازيلاريندا جيدي ديناميکليک و ايره ليلیيش موشاهيده اولونمور. باخماياراق کي، مضمون و ماهيت اعتيباريله شعر و داستانلاريميزدا مودئرنيزم و پوستمودئرنيزم چالارلاري گؤزه  چارپماقدادير. آنجاق بونا باخماياراق هله ده مضمونچولوق، کؤهنپرستليک و گؤزلليکدن يوخسول اولان چاغداش آذربايجان ادبياتي هله ده يئنيليکچي فورما آلا بيلمميشدير. ديل قراماتيکا باخيميندان چوخ برباد وضعيته دوشموش، چوخ سس ليليک، سوسيال مضمونلولوق، هم ده تکرارچيليق، بير ده اينقيلابي شعاعرچيليق دئمک اولار کي، شعري و شاعيري ايستر-ايستمز اونون اؤزو بيلمه دن و درک ائتمه دن ده آني سؤز تيجارتچيسينه چئويرميشدير.  

   آذربايجان ادبياتيندا شاعير و اديبلر ديل فاکتورونو اونوداراق ديلچيليک فاکتورونو، ديلي قوروما و ديلي سئومه فاکتورونو اوستون توتموشدور. بوردان ايره لي گله رک شهریارين «حیدربابا» و «سهنديه» اثرلرينه باش ووران شاعيرلرين سايي آرتميشدير. فوضولي نين، واقيفين، حافظين، حتّی، مولوي نين دوشونجه طرزي آذربايجان شاعيرلري نين شعر و يازيلاريندا اؤزونو گؤسترمکده دير. بونونلا ياناشي قوشما و گرايلي، تجنيس و مخممس، هم ده باياتي نؤوو سينيق-سالخاق دا اولسا، بير آز يئرلي، بير آز دا قوزئي آذربايجانين تاثيري آلتيندا اينکيشاف ائتمکده دير.  

  دونيادا، خصوصیيله ده تورک دونياسي نين ادبي اؤندري اولان تورکيه جومهوريتينده گئدن ادبي ايننوواسييا(یئنی لیکچیلیک) دئمک اولار کي، گ. آذربايجانا مدني و ايجتيماعي سياسي علاقه لرين اولماماسيندان دولايي آز تاثير گؤستره بيلميشدير. بونلارا باخماياراق چوخ آز سايدا  آذربايجان ادبياتچيلاري  دونيا ادبياتي، او جومله دن ده تورکیه ادبياتيني منيمسمه يه باشلاميشدير. آنجاق آنا ديلينده تحصيل آلماقدان محروم قالان خالق، اينقيلابدان بير نئچه ايل اؤتسه ده يئنه ده اؤلکه سوييه سينده، ياخود بؤلگه و دونيا سوييه سينده مودئرن بير اثر اورتايا چيخارا بيلمميشدير. بونون ده سببي اوندان عيبارتدير کي، آذربايجان ادبياتي اينقيلابي و شعاعري مضمونلاردان جاني نين قورتارا بيلمميشدير. باش وئرن يئنيليکلري يئنه ده فارس ديلي نين واسيطه سيله منيمسه ين آذربايجان يازيچي و شاعيرلري دئمک اولار کي، اورتايا چيخاراجاق بؤيوک اثر يارادا بيلمميشديرلر. قزل و قوشمالارلا يئنه ده دونيا و مودئرن دونيا ادبياتيندان، هم ده قونشو خالقلارين ادبياتيندان گئريده قالميشدير. نظره آلساق کي، بوتون بونلارين سببلري آذربايجانليلارين دوشدويو تاريخي ايجتيماعي-سياسي وضعيتدن ايره لي گلير، او زامان دئيه بيلريک کي، آذربايجان ديلي کؤهنلميش فارس ادبياتي نين مضمونلاري نين اسيري اولموش، نوستالژيک و فولکلور زده ليکدن ياخا قورتارا بيلمميشدير.

يئنيليک و يئنيليکچي اولماق ديلده و ديلين فورماسيني گونوموزجه کي  دونيا دوشونجه سي نين ايفاده ائده بيلمه سي حالينا گتيريلمه سي دئمکدير. معلوم حالدير کي، مودئرنيزم (ايسپان سؤزو) يعني چاغداشلاشماک ادبياتدا، اينجه صنعتده چوخ حساسليقلا ايره ليله ييب و رومانتيزمين مجموسونو مدني حرکتلرده، هونري حرکتلرده، قديم و کؤهنه اوسلوبلارا قاليب ائتديرمک دئمکدير.

 آنجاق 16- يوزيلدن باشلايان مودئرنيزم20- يوزايلده آذربايجاندا اؤزونه يئر تاپا بيلمميشدير. ديل موقددسدير، اونا موقددس باخيمليش و بئله بئيين قورولوشو ايله ايره ليلمک سانکي ديلي اسيرليکدن قورتارماق و او ديلين باشيني کلاسسيک سؤزلرله سيغاللماق يالنيز و يالنيز اونا قوللوق گؤسترمکدير. ايللر بويو، بلکه ده اون ايللر بويو اؤز ديليندن محروم قالان آذربايجانليلار الده ائتديکلري سربستليگي ديلين اينکيشافينا يوخ، قورونماسينا صرف ائتديلر. بو ايسه بوش تأسوفدن، عصبيتدن باشقا ديله بير شئي قازانديرا بيلمه دي. نظره آلساق کي، دونيانين بير چوخ يئرينده آنا ديلينده تحصيل آلمايان بعضي يازارلار و شاعيرلر دونيا شؤهرتلي اثرلر اورتايا قويموشلور، اوندا هر  بير آذربايجان ادبياتچيسي اؤزوندن سوروشا بيلر کي، بس او نييه اؤز آنا ديلينده سامباللي و دونيا شؤهرتلي اثر اورتايا چيخارا بيلمميشدير. منجه بونون سببلري يئنه ده کؤهنه، قديم ژانرلاردان ايستيفاده ائتمک، عقل و منطيقي، حس و حسيياتيميزدان اوستون تصوور ائتمک، خيالي عشقدن اوستون بيلمک، آزادليغي محدوديته قوربان وئرمه يه گؤره باش وئرميشدير.  

  آذربايجان ادبياتيندا ساغچي، سولچو، ايرانچي، روسچو مئيللرين آذربايجانچيليقدان اوستون اولماسي، حتّی زامان-زامان تورکلويه قارشي اولماسي آذربايجان ادبياتيني تورک سئوگيسيندن محروم قيلديغينا گؤره قديم شخصيتلريميزين، افسانه لريميزين، رومان و دراملاريميزين اينساني يؤنونده مودئرن يارانيب و اورتايا چيخا بيلممه سينده تاثيري اولموشدور. خيالپرستليک، يالانچي هومانيستليک، شخصي آرزو و نييازلارين موسطويسينده ياراديجيليق هر بير يئنيلشمه نين و سيچراييشين قارشيسيني آلميش، چاغداش دونيا ادبي فورماتيندا ايره ليلیيشه مانع اولموش، دئمک اولار کي، موختليف دوشونجه لره، اينانج و عقيده لره بئش اللي ياپيشان بير چوخ آذربايجان ادبياتچيسي چکيجي وورماديغي نؤقطه آنجاق اؤز ميللي وارليقلاري اولموشدور. بونونلا ياناشي قيد ائتمک اولار کي، چوخ آز سايدا ياراديجي اينسانلار دا واردير کي، اونلار گرچي توپلوم طرفيندن، ايلک اؤنجه ياخشي درک اولونماسا دا، آنجان ميللي، معنوي و تورکلوکدن يولا چيخميشلار. بيلمک لازيمدير کي، ايللر بويو اؤزگلشمه يه مروض قالان بوتون سليقه و دوشونجه لره مئيل گؤسترن فيکير و ايدئولوژي بوشلوغو ايچينده بوغولان آذربايجان ادبياتي گئت-گئده جسور آدديملار آتاراق تاريخين يئنيدن مومکون اولاجاغيني هر کسه بيلديرمکده دير.

 گرچي بو ايش چوخ چتيندين، آنجاق باش توتموش و حرکتده دير. به-به ادبياتي، تعريف و تمجيد ادبياتي ياواش-ياواش يئريني تنقيد و کسرلي قلملره بوراخماقدادير. يورولمادان قلملريني قيلينج کيمي گؤزه لي عئيبجردن آييرانلار يئني-يئني گؤزلريني آچيب قونشو ادبياتيني اوخويوب اؤيرننلر، حال-حاضيردا هر گون چوخالماقدادير، ايدعا ائديب دئمک اولار کي، بو گونکو  آذربايجان ادبياتي نين ياراديجي و داوامچيلاري 20-25 ياشيندا اولان گنجلردن عيبارت اولسا دا، اونلارين اينتئللئکتوال فراستي نين تجلليسي 70-80 ياشلي چوروک، باشقا ادبياتين وورغونلاري و اونلارين کوپيياچي داوامچيلاريندان داها اوستوندور.  

  مودئرن و چاغداش ادبياتين اينتئللئکتوال ديناميزمي بيرينجي دفعه  اولاراق باختين، ائشکلوفئسکي و باکوبسئنين اثرلرينده اورتايا چيخميشدير و اوردان اؤيره نيريک کي، بير شاعيرين وظيفه سي ايلک نؤوبه ده اؤز ديليني، طايفا ديلينی، آنا ديليني گليشديرمه لي و اينکيشاف ائتديرمه لي و دوشدويو باشقا ديلين تاثيريندن قورتارماليدير. بو ايسه ادبياتدا فورماليزم آدلانير، يعني بورادا ديلين اصيلليگينه، نجيبليگينه و قورولوشونا خلل گتيرمه دن اونون تا قديمدن  بورا قدر ادبي ياراديليشيندا سير ائده رک اونو گونوموزده چاغداشلاشديريب و يئني سؤز و ادبي چالارلا زنگين ائتمک دئمکدير. فورمايا اينانماق، فورماني ساخلاماق مودئرن ادبياتين اساسلارينداندير. باخماياراق کي، دونيادا بو يؤنده چوخلو ايشلر گؤرولموشدور. آمما اوجوز ادبياتين آرخاسينجا گئدنلر راحات-راحات مشهورلاشماق ايسته ينلر اؤزلرينه زحمت وئرمه دن بو گون ده  آذربايجاندا دوشدويو شرایطين ايچينده سسسيزليگي سئچه رک کئيفيتسيز ايشلر اورتايا قويماقداديرلار. تنقيدي يؤندن مسله يه باخساق، ادبي اثرلريميزين 90 فايزي تقليدي ادبياتدير. تقليدي ادبيات ايسه اؤنجه ليکله فارس و عرب ادبياتيندا باشلاميش، سونرا بو ادبياتلارين واسيطه سيله اؤلکه يه گلن آوروپا، او جومله دن فرانسا ادبياتي نين مضمونسوز و ماهيتسيز يؤنونو منيمسيه رک شعره اوخشامايان شعرلر، نثره اوخشامايان نثرلر اورتايا قوموشلار.

آنجاق بونلارلا ياناشي مدني حرکتيميزين اؤنجوللريندن اولان علي تبريزلي کيمي يازيچي و شاعير ميللي ديرلري منيمسيه رک مودئرنيزمين فورماليزم يؤنوندن مسله يه باخاراق چوخ کؤکلو عقل و دوشونجه ايله اوست-اوسته دوشن ميللي کيمليگي ميللي ادبياتلا بوتؤولشديرن اثرلر ياراتميشدير. آذربايجان ادبياتيندا آذربايجان اديبلري دئمک اولار کي، اينتئللئکت و دويغو آراسيندا اولان اوچورومو آرادان قالديرا بيلمميشدير. بو دا ادبيات يوردوندا، ادبيات فضاسيندا و سماسيندا هدفه وارماغا انگل و مانع ياراتميشدير. 

  دوغرودور، هر بير آذربايجانلي يازديغي هر بير سؤز و هر بير شعري ميللي موجاديله موسطويسيندن حاقلي اولاراق اؤزونو ميللي موباريز کيمي تقديم ائتمک حاقي واردير. آنجاق بو او دئمک دئييلدير کي، مدني تکامول و مدني اينکيشاف تکجه بيزيمموباريزليگيميزدن آسيليدير. اونا گؤره ده ادبياتين عواملا، کوتله ايله آداپتاسيون اولماسي آذربايجان تاريخي و سياسي-ايجتيماعي شرایطي ايله اويغونلاشماسي آنا ديلي نين قورخمادان جسورجاسينا ايستيفاده ائديلمه سي عیني زاماندا کؤکلو بير ادبياتين اورتايا چيخماسينا سبب اولار.  آذربايجان ادبيات دونياسي نين ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا پوختلشمه سي گئت-گئده شخصيتلرين يئتيشمه سي البته کي، اينکار ائديلمزدير. آمما اونوتماياق کي، يئرسيز ادبي قروپلاشمالار، طرفبازليقلار، تعريف و مداحليقلار، شخصيته پرستيشليک اوست-اوسته بير-بيريني سئوممک، يارانميش ادبي موحيطده ادبياتين ديرچلمه سيندن واز کئچيب اديبلرين بير-بيريني ديدمه سي اورتادا اولان ادبي اورقانلارين بير-بيري ايله ايشبيرليگي ائتممه سي آذربايجان ادبياتينا چوخ جيدي ضررلر وئرميشدير. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو زيانلارين سببي ايلک نؤوبه ده ياراديجيليق قابيليتلري نين آز اولماسي، يازيچي و شاعيرلرين بير آرايا گله بيلممه سي، تنقيد مدنيتي نين اولماماسي، قونشو ادبياتين يامسيلانماسي، اؤز ادبياتي نين ايکينجي پلاندا قرار تاپماسي ال-اله وئرميش و آذربايجان ادبياتيني 33 ايل اينقيلابدان سونرا هله جيدي اثرلر اورتايا قويماقدان يايينديرميشدير.

 لازيمدير کي، قئدي ائديم کي، بو 33 ايل عرضينده گنجعلي صباحي نين «شعريميز زامانلا آدديملايير» اثري، جاواد هئيتين «وارليق» ژورنالي، بیزیم «خدافرين» ژورنالي، هاشيم ترلانين شعر و نثري، حبيب ساحيرين قويوب گئتديگي يئنيليکله دولو شعرلري محمدتاغي زهتابي نين نثر و نظم اثرلري ديليميزه قازانديريلان بؤيوک ادبي حاديثه لردير. بو معيارلا دئيه بيلريک کي، ادبياتيميز ياواش-ياواش قولتوق ادبياتيندان چيخاراق اؤزو آدديملاماغا باشلاميشدير. فورما، مضمون، ادبي تئکست و هئرمونوتيک تنقيدي ياناشمالاردان، مضموني تحليللردن و هم ده ديل گؤزلليگي باخيميندان يئني-يئني فيکير و جريانلار مئيدانا گلميشدير.  

آذربايجان ادبياتي کلاسسيک، مودئرنيزم، پوستمودئرنيزم، رومانتيزم و بير چوخ بئله جريانلاري ياشامادان دوشدويو جوغرافي شرایطده فارس ادبياتي نين بو يؤنده ياشاديغي حاديثه لري منيمسيه رک بعضي گئرچکلري اورتايا قويموشدور. او جومله دن حبيب ساحير اولکر سربست شعريني آذربايجان ادبياتينا قازانديرميش و اونو تورکیه ده کي  جرياندا اولان يئني و چاغداش ادبيات حاديثه لري ايله توتوشدوراراق داخيلده آذربايجان ادبياتيني اينکيشاف ائتديرمه يه جهد گؤسترميشدير. نه يازيق کي، حبيب ساحير تورک اولسا دا، يازديغي اثرلرده قونشو ادبياتين روحو و مضمونو گؤرونمکده دير. حاکيم اولان راسيست دوشونجه اينکيشافدا اولان و اينکيشاف ائتمه يه جهد ائدن آذربايجان ادبياتي نين باشيندان باسميشدير و ائله بونا گؤره ده آذربايجان ادبياتي اؤز اونلولولريني، او جومله دن، محمدحسین شهریار، رضا براهه ني، صمد بئهرنگي کيمي شعر، ناغيل و رومان يازیلاري  فارس ديلينده اولموشدور. باخماياراق کي، تقي روفت، آخوندزاده، صابير، معجز شبستری چاليشميشلار اؤز ايستعداد و باجاريقلاريني اؤز آنا ديللرينده اورتايا قويسونلار. آمما بونلارين بعضيلري نين دوشدويو شرایط اونلاري باشقا ادبياتين داوامچيلارينا چئويرميشدير.

گونوموزده آذربايجان رئسپوبليکاسي نين شاعير و يازارلاريندان آنار، راميز رؤوشن، نيظامي جعفروو، ائلچين افندييئو، مؤولود سولئيمانلي، تورکیه جومهوريتيندن ايسه محت عاکيف ارسوي، اورخان پاموک، يحیا کامال، ناظم حکمت، يوسيف خيال اوغلو، اوزان عاريف کيمي گوجلو يازيچيلارين بو گون  آذربايجاندا داوامچيلاري واردير.  

  قئيد ائتمک اولار کي، سربست فارس شعري نين، ياخود دا فارس ادبياتي نين «آغ شعر» نوماينده لري نين، يعني شاملو، فوروغ، نيما يوشيج کيميلرين آرخاسينجا گئدنلر گونو-گوندن آزالماغا باشلاميشدير. ائله بونا گؤره ده گئت-گئده آذربايجان ادبي ياراديجيليغيندا فارس و عرب ترکيبلري و تصويرلري، هم ده سؤز و مضمونلاري ياواش-ياواش ضعیفلمه يه باشلادي. بئله ليکله، اينقيلاب عرفه سينده علیرضا نابديل (اوکتاي) شعري و ياراديجيليغي اورتايا چيخماقدادير. اونون شعرلرينده مردليک، گله جگه، جسورلوق و ديليميزده جسارتليليک اؤزونو گؤسترمکده دير. هم ده بونونلا ياناشي ادبياتدا اؤزونودرک و اؤزونوتنقيد اورتايا چيخماقدادير. گؤرونور کي، بوردان يولا چيخان ادبيات هم ده مضمون و مؤحتوا اعتيباريله کيثرتچيليکدن عيبارتدير. بورادان ميللي کئچميشه دايالي ميللي اؤزونودرک، هم ده صيرف آذربايجانچيليق و آذربايجان ادبياتي قونشو ادبياتين تاثيريندن قورتولماغا باشلاميشدير. بو ايسه ادبياتدا تئکستدن کونتئکسته کئچيد دئمکدير.

هر گون ايره ليله ين ميللي چالارلارلا دولو اولان ديلي دوشموش قورخاق وضعيتدن قورتاران ادبيات فورمالاشماغا باشلاميشدير و بو ادبياتين يارانماسيندا حميده رئيس زاده (سحر)، نيگار خياوي، علي حسینزاده (داشقين)، حسین صديق (دوزگون)، محمد علی قوسی (فرزانه) حیدر عباسي (باريشماز)، حسن رياضي (ايلديريم)، علیرضا مييانالي، لاله جاوانشير، صديار وظيفه  (ائل اوغلو)، حیدر بيات، ايسماييل مددي (اولکر)،  اسماعیل هادی ،محمدرضا لواي، هادي قاراچاي، سعيد موغانلي، کييان خيياو، رسول يونان، واله گؤزتن، آلتاي آغ، سولئيمان اوغلو، ناصير داوران کئچميش ادبياتيميزلا کؤرپو قورانلار يئني نسيل اوچون يئني فورماتدا ادبيات ياراتماغا باشلاميشلار. اونلارين ايسه ادبي ياراديجيليقلاري چاغداش، مودئرن دونيا ادبياتيندان، او جومله دن تورکیه، آذربايجان و ايران ادبياتيندان بهره لنميشلر.

دئمک اولار کي، ياواش-ياواش شعاعرچيليقدان مضمونچولوغا کئچيد ادبياتي باشلاماقدادير. حال-حاضيردا آذربايجان ادبياتي چوخسسلي، چوخيؤنلو ادبياتا چئوريلمکده دير. بوتون قاداغالارا آرتيق سسسيزجه يوخ دئییر، سس و سؤزله سرحدلري آشان دونيا اوخوجولاري ايچريسينده ائشيده جک قولاق بولان ادبياتدير کي، بورادا  آذربايجان آنا ديللي  مطبوعاتي نين، او جومله دن «خدافرين»، «وارليق»، «آذري»، «ترجومان» و س. مطبوع اورقانلاري نين گوجلو تاثيري اولموشدور. حال-حاضيردا آذربايجان ادبياتي سوبيئکتيو دوشونجه ااسيندا معنا آختاريشيندادير، تفککوردن مضمونا و ماهيته کئچمکده دير و هر گون يارانان ادبي ياراديجيليق مودئرنيزم اعتيباريله بو گوندن صاباحا کؤرپودور و بو دا معنا و مضمون ثابيتليگي نين ديل قورولوشوموزون ااسيندا هر گون پارلاماقدا اولماسيدير. گئرچکدن سؤزون اصيل معناسيندا ايللر بويو سوکوتا، اؤلومه، يوخلوغا، محو اولماغا محکوم ائديلن  آذربايجان ادبياتي ديرچلمکده دير، امينم کي، ياخين گله جکده دونيا سويييه سينده اثرلر اورتايا قوياجاقدير. آرتيق قديم تقليدي ادبياتدان اوزاقلاشماغا باشلانيلميشدير و دار دوشونجه دونياسيندان قوپاقدادير. يئني-يئني ياراديجي بئيينلر آنا ديليني دوشونه رکدن او ديلده دوشونوب يازا بيله جک عقل و منطيقه ماليکديرلر.  

  اونو دئمک ايسته ييرم کي،  آذربايجان کؤکلو، عظمتلي بير آغاجدير. اونون قول-بوداغيني قورودا بيلميشلر، آنجاق اونون کؤکونو تام قورودا بيلمميشلر و ائله اونا گؤره ده اويانيش، ياراديليش و ديره نيش ادبياتي جانلانماقدادير. ايلک اؤنجه، آذربايجان شعري سياسي و مدني اويونبازليقلاردان ياخاسيني قورتارماقدادير، گنج شاعير و يازارلار آذربايجان ادبياتي نين قايه سيني دوشونمکده ديرلر. ايکينجيسي، آذربايجان شعري و نثري آذربايجان ديلي نين مضمون و معنا اعتيباري اساسيندا يارانماقدادير. اوچونجوسو، آذربايجان ادبياتي ديوان، آشيق و فولکلور ادبياتيني منيمسيه رک يئني موسطويده داها گؤزل چالارلارلا دونيا ادبياتيندان قايناقلانان ادبياتا چئوريلمکده دير.

بو او دئمکدير کي، آذربايجان ادبياتي کؤهنه دئييل، يئنيدير، اؤلو دئييل، ديريدير. دؤردونجوسو، آذربايجان ادبياتي چاغداش ادبي ايننوواسيياني قاوراماقدادير. او داها شعاعري، اينقيلابچي و بوش مضمونلو ادبياتدان اؤته و گئرچکدن سربست ادبياتدير. بئشينجيسي، آذربايجان ادبياتي صرف و-نحويدن توتموش سؤز داغارجيغينا قدر عرب، فارس تاثيريندن اوزاقلاشماقدادير. اؤز تورکجه سؤزلوکلري ايله دولو و زنگين اولان  گنج و جسور  ادبيات يارانماقدادير. باشقا مدني، ادبي ياراديجيليقلارين فيکير تاثيريندن اوزاقلاشماقدادير، هر گون گؤزللشمکده و اصيل اولماقدادير. ادبياتيميز ديليميزدير، ديليميز ايسه ادبياتيميزدير.

 

آذربايجان ادبياتي حاقيندا

چاغداش آذربايجان ادبياتي عومومتورک ادبياتي نين دانيلماز پارچاسيدير. هم ده تورک دونياسي نين ادبي و ايجتيماعي نايليتلري نين منيمسنيلمه سي باخيميندان زنگين بير مدنيتين واريثيدير. هر بير ادبي حاديثه  نين يارانماسيندا و ادبياتين اورتايا چيخماسيندا ادبي ديلين اؤنملي تاثيري واردير.  آذربايجاندا ادبي ديلين اينکيشاف مرحله لريني آشاغيداکي کيمي قئيد ائتمک اولار: 

  1.  کلاسسيک ادبي ديل مرحله سي 

  2.  پهلوي دؤورو ادبي ديل مرحله سي 

  3.  ايران ايسلام اينقيلابيندان سونراکي ادبي ديل.  

  قئيد ائتمک لازيمدير کي، آذربايجان ادبي ديلي بيرينجي مرحله ده عومومتورک ديللري نين اينکيشاف پروسئسينه داخيلدير. يعني، تورک دونياسي نين بيريندي مينيلليکدن باشلاياراق ائپوسدان ميفولوگييايا قدرکي و اوندان سونراکي ادبي پروسئسلرين مجموسونا داخيلدير و اونون آيريلماز ترکيب حيصه سيدير. 10-12 عصردن باشلاياراق شيفاهي خالق ادبياتيندان يازيلي ادبياتا کئچيد دؤورو بير چوخ شاعير، اديب و فيلوسوف اورتايا قويموشدور. بو مرحله آذربايجاندا آکادئميک سويييه ده آراشديريلميش و ايجتيماعيته تقديم ائديلميشدير.  

  آذربايجان ادبياتي نين ايکينجي مرحله ده، يعني پهلوي رئژيمي دؤورونده کي  اينکيشافي آچيق-آشکار قارشيسي آلينميشدير. بوتون تضييقلره باخماياراق رسمي قاداغالاري گؤزآردي ائديب خالقي اوچون جانيني تهلوکه يه آتان موباريز يازيچي و  شاعيرلريميز اولموشدور. اونلارين اثرلري کيچيک کيتابچالار شکلينده گيزلي صورتده نشر ائديله رک الدن-اله گزيب اوخونموشدور و بئلجه گله جک ادبياتيميزين اينکيشافي نين تملي قويولموشدور. اؤنملی بير مسله ني قئيد ائتمک لازيمدير کي، پهلوي رئژيمي دؤورونده، يعني 1945-46-جي ايللرده آذربايجان ميللي دؤولتي نين يارانماسي بوتون باسقيلارا سون قوياراق ميللي ديل و ادبياتين  اينکيشافيندا اؤنملي آدديملار آتميش اولدو. درس کيتابلاري يازيلاراق مکتبلرده و اونيوئرسيتئتلرده آذربايجان تورکجه سينده تدريس ائديلدي. اونو دا وورغولاماق لازيمدير کي، بو ايشده قوزئي آذربايجان عاليملري نين تمناسيز يارديملاري اولموشدور. آنجاق ميللي حؤکومت شاه رئژيمي طرفيندن دئوريلديکدن سونرا بوتون ادبي، علمي، ايجتيماعي-سياسي نايليتلر دوردورولدو. حتّی، قانوني شکيلده آذربايجان ديلينن ايستيفاده سينه قاداغا قويولدو. لاکين آذربايجان يازارلاري و شاعيرلري اؤز ادبياتلاريني مخفي و گيزلي شکيلده سوردورمه يه داوام ائتديلر.

بو دؤورون ان مشهور و اؤنملي شاعير و يازارلاريندان محمد بي رياني گؤسترمک اولار. يئنه قئيد ائتمک اولار کي،  آذربايجان ادبيات خاديملري مجبوري سورگونلره گؤندريله رک اولدوقلاري يئرلرده ديللريني و ادبياتلاريني اينکيشاف ائتديرمکدن چکينمه ديلر. اونا گؤره ده آذربايجاندان کناردا، خصوصیيله ده تهران و ايرانين باشقا شهرلرينده يازيب يارادان آذربايجانليلارين سايي گوندن-گونه آرتميش اولدو. حتّی،  آذربايجانليلارين يازيچي شاعير و اديبلري قوزئي آذربايجانا موهاجيرت ائده رک قوزئيده مهم ادبي اينکيشافا ايمضا آتديلار.

اوچونجو مرحله ايسه ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا باشلاميش اولدو. بو دؤورده پهلوي دؤورونده قاداغا اولونموش آذربايجان ديلي نين قورخوسو آرادان قالديريلدي. گيزلي و مخفي يازيلان اثرلر بير-بير ايشيق اوزو گؤره رک چاپ اولونماغا باشلادي. تام دقيقليگي ايله دئسک، آذربايجان ادبي ديلي و ادبياتي نين فورمالاشماسي باشلادي و شاعير و يازيچيلاريميزين اثرلرينده اينقلابي آب وهاوا اسمه يه باشلادي. موختليف قزئتلر، ژورناللار، او جومله دن،  وارلیق ، دده قورقود، وارليق، چنليبئل، آذربايجان کوراوغلو، اودلار يوردو، آراز، يولداش، بيرليک، اينقيلاب يولوندا، سهند، خدافرين، آفيتابي آذربايجان، اوميدي زنجان، خالق سؤزو، ايشيق، اوميدي آذربايجان، بايرام، آغري و بير چوخ بو سپکيده ژورنال و قزئتلر نشر اولماغا باشلادي. اورتايا يئني ادبيات فورماسي چيخدي. اؤنجه اينقيلابي احوالي-روحييه ايله باشلايان ادبيات سونرا تاماميله ميللي موسطوييه کئچميش اولدو. بو حاقدا  آذربايجان مطبوعاتيندا اينتيشار تاپان وطنپرورليک مؤوضوسو ايله دولو يازيلارا راست گلمک اولار.  

 آذربايجان ادبياتي يئني دوغموش اوشاق کيمي هر گون بؤيومه يه باشلادي. بؤيودوکجه ده اؤزونو درک ائتمه يه، اؤزونو ايناملا ايره ليلتمه يه جهد گؤستردي و چوخلو ادبي اثرلر مئيدانا گلدي. بو ادبي حاديثه لرين باشيندا دوکتور حسین صديق دوزگون، حبيب ساحیر، حميد نيطقي، عزيز مؤحسوني، دوکتور جاواد هئيت، پروفسور محمد تاغي، زهتابي، پروفسور  گنجعلي صباحي، محمدعلي فرزانه، حسن مجيدزاده ساوالان، ايسماعيل هادي،  صديار وظيفه  ائل اوغلو دورور.  

  تبريز و تهراندان باشقا رئگيون ادبياتي داها گئنيش ووسعت آلدي. آذربايجانين بوتون شهر و کندلرينده ادبي درنکلر ياراديلاراق ديل و ادبياتين اينجلنمه سينه باشلاديلدي. رسمي شکيلده ديليميزده يازيب اوخوماق اولماديغيندان و مکتبلرين فعاليت گؤسترممه سي نتيجه سينده دئمک اولار کي، فردي اوسلوبلار بوتؤو ادبي اوسلوبلا موقاييسه ده اوستونلوک تشکيل ائتدي. کؤکو کلاسسيک ادبياتا دايانان شعرلر يازيلماغا باشلاندي. اونون دا سببي اوندان عيبارت ايدي کي، اينسانلار هله ياخين کئچميشده بوتون يازيلاريني دئمک اولار کي، فارس ديلينده يازاراق ياراديجيليغا باشلاميشديلار و ياراديجيليقلاريني او ديلده ياراداراق، آنا ديلي نين سؤز خزينه سيندن محروم ايديلر. ائله بو دؤورده يارانان ادبياتا نظر سالديقدا ايلک اؤنجه يازيلان نظم و نثر اثرلرينده فارس و عرب سؤزلريني قاباريق شکيلده گؤرمک مومکوندور. بئله يازيچي و شاعيرلريمزدن بيري ناظير شرفخانه دير.  

  کلاسسيک ادبياتين يئني يارانان آذربايجان ادبياتينا تاثيري گؤزه چارپاجاق درجه ده گوجلو ايدي. هر کس شعرلريني يازاندا نسيميني، فوضوليني اؤرنک گؤتوروردو. گئت-گئده چاغداش ادبياتيميزين آپاريجي قولو قزل ژانري اولسا دا، ياواش-ياواش ذؤوقوموزو اوخشايا بيلميه جک کيمی گؤرونمه يه باشلادي. ائله بونا گؤره ده آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتينا مئيل آرتدي و بونا نومونه اولاراق شهریارين حیدربابا منظومه سيني گؤسترمک مومکوندور. اينکار ائديلمزديرکي، آذربايجان قزلي نين يارانماسي و آذربايجان اينساني نين بو ژانردان ايستيفاده ائتمه سي گؤسترير کي، ايلک اؤنجه آذربايجان اديب و يازارلاري عرب و فارس ديلرينده ياراتديغي اثرلردن ايلهام آلاراق سونرا اؤز ديللرينده ياراديجيليغا باشلاميشديلار. ايسلام ديلي نين قبول ائديلمه سي عرب و فارس ديللري نين ده ديلميزده يايغينلاشماسينا سبب اولموشدور. ائله بونا گؤره ده بو گونکو گونئي آذربايجان ادبياتيندا شهریار فئنومئنيني نظره آلاراق فولکلور، يعني شيفاهي خالق ادبيياتي ياراديجيليغيني اؤرنک آلاراق کلاسسيک ادبياتيميزي اؤرنک سئچنلرله پارالئل حالا گلميشدير. فولکلوروموزون و فولکلوردان يارانان ادبياتيميزين اؤنجوللريندن دوکتور ميرهيدايت حصاري و اوستاد جمشيد شيبانيني گؤسترمک اولار.  

  آذربايجانين جوغرافي حدودلاريندان کناردا آنجاق آذربايجاندا يارانميش ادبياتين تاثيري ايله يئنيدن جانلانماغا باشلايان باشقا تورک اولان  و ايرانين مرکزينده ياشايان طايفالار دا اؤز ادبياتلاريني ياراتماغا باشلاديلار. اونلاردان ان مشهورو «حکيم» لقبي ايله تانينان قاراخانين نوه سي تیمورخان اوغلو تيليمخان دير کي، ساوه شهري نين مزدقان ماحالي نين مرغئيي کندينده ياشاميشدير. اونون شعرلرينده فولکلورو و آشيق ادبياتيني حيسس ائتمک مومکوندور. اونون ياراديجيليغيني، حتّی، تورکمن ادبياتيندان آذربايجان ادبياتينا کئچيد کيمي ده ديرلنديرمک مومکوندور:

 

  سيمورقو سمندر طوطي او مينا 

  تاووسو قو تئزرو سار او ملخ چين 

  هوما کرکس هوکو کنتوره، قجير 

  ابابيل بايقوش و ککليک، گؤيرچين. 

   

  قاراقوش او قيرقي قيزيل قازالاق  

  غرقاوول دوراش او شوپر بولبول، زاغ 

  دورنا او هوپارا انقوت او کلاغ 

  خوروز او اؤردک و قارغا، سيغيرچين. 

  شاعير ادبي حاديثه لري سئزميش اولسا دا، آنجاق طبيعته وورغونلوغونو گيزله ده بيلمه ديگيندن ميثلي گؤرونمه ين بير شعري ده بير چوخ قوشلارين آديني چکه رک يازميشدير. آنجاق شاعير تيليمخانين مختومقولو فراغييه اولان سئوگيسي اونون شعرلرينده ده اؤزونو گؤسترميشدير.  

  ائي يارانلار، موسلمانلار! 

  جبريده يورومه لي اولدو 

  نئجه زحمت چکن جانلار 

  جفاني گؤرمه لي اولدو.

 

  تيليمخان، گؤول نئچين آغلاماسين 

  جانيم گئتمه لي اولدو 

  دان يئلي نامه گتيرمز 

  قوربته يئتمه لي اولدو. 

  بئله نومونه لري چوخ وئرمک اولار. آنجاق آذربايجانين اراضيسي داخيلينده ياواش-ياواش کؤزرن ميللي ادبيات اونون ياراديجيلاري نين زنگين اثرلري ايله دولغونلاشماغا باشلادي. بونلاردان بيري يئنيليکچي «شاعير» لقبي آلان، اصلینده آشيق و شيفاهي خالق ادبياتيندان  ايلهام آلان حبيب ساحيردير. معلومدور کي، 1920-جي ايلدن 1978-جي ايله قدر سورن ايکي آذربايجان آراسيندا علاقه لرين اولماماسي، اوسته ليک ايراندا تورکجه مطبوعات و نشرياتين قاداغان ائديلمه سي حبيب ساحیرين بير اولدوز تک پارلاماسي ايله سونا چاتير. بؤيوک شاعيريميز حبيب ساحير هرطرفلي بير شاعير اولدوغونا گؤره ياراديجيليغي دا دئمک اولار کي، ميللي و هرطرفليدير: 

  اوشاقليقدا قارا يئره سوروندوم 

  جاوانليقدا درده قمه بوروندوم 

  اوفوقلرده سينيق آي تک گؤروندوم 

  کوردوستاندا کاک ميرزاليق ائله ديم 

  ايستامبولدا  بختييارليق ديله ديم. 

  بيلديگيميز کيمي شاه رئژيمي دؤورونده شعرلريني فارسجا يازان حبيب ساحير يئني يارانان ايمکانين نتيجه سينده آنا ديلينده يازماغا باشلاميشدي و حبيب ساحیر دؤنوشو آدلانان بو مرحله ده اونو اؤرنک گؤتوروب يولونو داوام ائدنلر ده چوخ اولموشدور. «سحر ايشيقلانير»، «کؤوشن» کيمي ديرلي اثرلرده اونون ادبي ايرثي توپلانيب خالقا چاتديريلميشدير. 

  آي دوغارکن کؤلگلنميش سولاردا 

  آيين گوموش ايشيقلاري تيترردي 

  داغ چيچگي درن نازلي قيز منه 

  شراب ايله دولو بير جام وئرردي. 

  حبيب ساحیري اينجله ديکجه معلوم اولور کي، سربست شعريميزين بانيسي اولان حبيب ساحیر ده کلاسسيک ايرثيميزي اؤز شعرلرينده داوام ائتديرميشدير. بئله شاعيرلريميزدن بيري ده صديار وظيفه  ائل اوغلودور. او، يازديغي بوتون اثرلرده بديعيليگي، خلقيليگي و اوريژينالليغي ساخلايا بيلميشدير. آشيق ادبياتي نين درين مفتونو اولان ائل اوغلو دئمک اولار کي، کلاسسيک و ميللي مفکورميزن محصوللاريندان ده يرينجه بهره لنه بيلميشدير. او، قارا قوووه لره سينه گره رک بئله يازميشدير: 

  دئييرلر چوخ قديمدن بير گون 

  سيرريني قويويا دئييب دللک 

  سيرريني دئييب کي، پارتلاماسين سينه سينده اورک. 

  بير قارغي گؤيريب قالخيب قويودان 

  بو قارغيني کسيب توتک دوزلديب چوبان 

  هامي بيلير دانيشماز قارغي 

  قورو اولا، ياش اولا. 

  آنجاق بو قارغي دانيشيب، سسله نيب توتک 

  گؤروندويو کيمي، مودئرنيزم اويدورماسينا اينانمايان شاعير رئاليزمه، او جومله دن ده آذربايجان خالق ياراديجيليغيندان بهره لنمه يه اوستونلوک وئريب. قارا قوووه لر ادبياتيميزي افسانه لريميزدن، ناغيللاريميزدان، فولکلوروموزدان اوزاقلاشديرماغا جهد ائتسه ده، آنتيرئاليست ادبي قوووه لر بيزي ناغيللار و تاپماجالار، هم ده طبيعي حيات طرزيميزدن و ياشاممعيارلاريميزدان اوزاقلاشديرماغا چاليشسا دا، گؤرونور کي، آذربايجان ادبياتي يئنه جه اؤز مجراسيندا داوام ائتمکده دير. ائله صايب تبريزي نين دئديگي کيمي: 

  نه احتيياج کي، ساقي وئره شراب سنا 

  کي اؤز پيياله سيني وئردي آفتاب سنا 

  شرابي لعل اوچون تؤکمه ابرو زينهار  

  کئ دم به دم لبي لعلين وئرر شراب سنا 

 باشقالاري نين جهد ائديب بيزي ميللي وارليغيميزدان اوزاقلاشديرماسي موختليف ادبي حاديثه لر عونواني ايله کيمليگيميزه توخونوب و اونو زده لمه سي آذربايجاندا ميللي دوشونجه لي ياراديجيلاريميز طرفيندن دئمک اولار کي، قارشيسي آلينميشدير. 

 

  مودئرنيزم، آنتيرئاليستيک، پوستمودئرنيزم و بو کيمي ادبي جريانلار هاميسي اصلینده آذربايجان ادبياتيني دوغرو مجراسيندان چيخارتماغا يؤنلميش  ايشلردير.  

  پوستمدئرنيزمه گلديکده ايسه بو مئتود فورماجا صنايعلشمه دؤورونه مخصوص اولدوغونا گؤره فورماليزم آدلانير. مضمونجا ايسه همين دؤوره مخصوص اولاراق رومانتيزمخصوصیيتلرينه ماليکدير. پوستمودئرنيزمين اؤزونه مخصوص مورککبليگي اونون اصيل ماهيتي نين اوزه چيخماسيني چتينلشديرير. اونا قارشي آمانسيز موباريزه آپاريلماسي لازيم گلير. آنجاق آذربايجان پوئزيياسيندا بوتون دؤورلرده اولدوغو کيمي شاعيرلريميز مؤحکم آدديملار آتاراق ميللي مجرادا ايره ليلميشلر. بونا ميثال اولاراق علیرضا نابديل اوکتاي تنقيدي و اينقيلابي رئاليزمي ايله آذربايجان ادبياتيني مودئرنيزمين بوغولدوغو گيردابدان اوزاقلاشديراراق موباريزه مئيدانينا چکميشدير.

ذربايجان شعري رئاليزمدير و بونون گؤزل جهتلري، سئوگي يؤنلري آشيق ياراديجيليغيندا اؤزونو گؤسترمکده دير. بؤيوک ميللي شاعيريميز بولود قرچؤرلو سهند «سازيمين سؤزو» اثرينده، شهریار ايسه «حیدربابا» اثرينده خالقا باغليليقلاريني و صنعتين نه قدر خالقا خيدمت ائده بيله جگيني نوماييش ائتديرميشدير. آذربايجاندا گئدن ادبي جريانلار و حاديثه لر مضمون اعتيباريله کلاسسيک، مودئرن، پوستمودئرن گؤرونسه ده، آنجاق ماهيت اعتيباريله ميللي و خلقيدير. چونکي هر بير ياراديجي صنعتينه اؤز مسوليتيني در ائده رک ياناشماقدادير.

  قاضي بورهان الدديندن باشلايان سوفيزم حرکاتي عاريفانه، سوفيانه شعر اوسلوبو محمد فوضوليده فلسفي تعليم تربييوي ايدئالا قوووشاراق ديگر گلن شاعيرلريميزه ايلهام قايناغي اولموشدور. اونا گؤره ده بو گون آذربايجان ادبياتي کلاسسيک شعريميزين آتاسي حساب ائديلن عمادالددين نسيمي نين گئرچک داوامچيلاري اولاراق يوللارينا داوام ائتمکده ديرلر. بير سؤزله، آذربايجان ادبياتي ميللي شعوورون چيچکلنمه سي نين و ميللي پوئزيياميزين گوجله نيب ياييلماسي نين قوللوغوندادير.  

  بو تکجه پوئزيياميزدا يوخ، هم ده نثريميزده اؤزونو گؤسترمکده دير. نثريميزده ده اؤنه چيخان چوخ يازارلاريميز واردير. او جومله دن ايسماييل هادي، رضا همراز، پرويز شاهمره سي، حسین دوزگون، محمدرضا کريمي باغبان، سلمان سفريان، اکبر صالحي، علیرضا ذیحق، روقيه کبيري،  اکبر رضاييني گؤسترمک اولار. نثر نومونه لرينده ده يئنه بيز کلاسسيک و رئاليزمه، ائلجه ده ديره نيش و موقاويمت احوال-روحيه سينه راست گليريک. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو گونکو آذربايجان ادبي ديلي و ادبياتي هر بير دؤولت قايغيسيندان کناردادير. ائله بونا گؤره ده گونئي ادبياتي اؤزو اؤز اينکيشافيني تامين ائده رک آشاغيداکي ايستيقامتلردن عيبارتدير: 

  1. رسمي دؤولت ايداره لرينده چاليشان ياري فارس، ياري عرب و بير آز دا تورکجه قاريشيغي اولان ديلي دانيشانلارين ياراتديغي ادبيات - دؤولتين بعضي قوروملاريندا و او جومله دن راديو-تئلئويزييا و بعضي مطبوعات اورقانلاريندا ايستيفاده اولونور و دئمک اولار کي، بو ديلي و ادبي ياراديجيليغي فارسجا بيلنلر داها راحات باشا دوشورلر. لاکين عومومي خالق کوتله سي اونا آنلاماقدا چتينليک چکيرلر و بو ادبياتي اوخويانلارين سايي چوخ آزدير. بورا ایدئولوژی ادبيات، او جومله دن عرب یونلو یازیلار، و بعضي تئلئويزيون و راديو وئريليشلرينده حاضيرلانان پروقراملاري داخيل ائتمک اولار.

 

کولتورال اتوماسیونیزه و میللی کیملیک مسئله لری

 

میللی کیملیکاصلینده هر بیر فردین اولوشدوغو بوتون مادی و معنوی فاکتورلارین کامپاکتولوژیسیندن ایره لی گلن و فرد هم ده گئنیش دوزیده توپلومدا مشهود اولان وارلیق مسئله سی دیر. ایچ گورونتو و دیش گورنتونون فرد سل (بیریسل) مدیریتی عقلین زامان (ایستر ایندیکی زامان، گله جک زامان) مسطویسینده قاوراییب و اونو عقلی اثره چئویرمه سینده بیر یانسیما فورماسینده گورونتوله مک ده دیر. باخین عقلی تأثیر قوه ایلک اونجه فردین اوزونو ائتگیله یرک اونو اولوشدوروب و مکمل لشدیریر سونرا ایچ و دیش عامیللره بولونرک هم فردین فردی عالمینده هم ده فردین سوسیال و کولتورال عالمینده تأثیر ائتمه یه و یاخود تأثیرلنمه یه باشلاییر.

بللی دیرکی فرد یاشادیغی زامان و مکان چرچیویسی آنلامیندا وار اولدوغو زامان تونلینده اوزو اوچون کیملیک اولوشدورماقدادیر. آنجاق بوکیملیک کوره سلشمه مجراسیندا انفورماتیک قالیبینده طی طریق ائتمک ده دیر. اونا گوره کی:

1- بیریسل (فردی ) یاشام توپلومسال یاشام زورونلوقلاریندان کناردا قالا بیلمز

2- توپلومسال یاشام کوره سل یاشام ایچریسینده یئر آلماقدادیر

3- سوسیاللاشما، دونیایا اویوشوم و اینتقره اولماماق اوزو اوزلویونده فردی بیریسل کیملیک دن محروم ائده بیلر و تنها لاشدیریب خسته له ندیره بیلر.

4- اتوماسیون شبکه لرین فردین شخصی حیات و عقلی دوزینه قدر ایره لیله مه سی اونون صاحیب اولدوغو دوغوما کولتور و اویغارلیقدان (فرهنگ) اوزاقلاشدیرراق رویاسال هم ده سانال و غیر حقیقی دونیانین وطنداشی پارچاسینا گتیره جکدیر.

آنجاق بوتون بونلارلا یاناشی فرد شهودی باجاریقلارا آل آتابیلسه و اوز ایچریسینده زامان تونلینی ایجاد ائدیب و اتوماسیون دان موتوواسیونا کئچید آلا بیلسه اوندا گله جه یه و گله جک ده کی عقلین هدفه دوغرو ایره لیمه سینده اوغورو آدیم لار آتا بیله جکدیر.

اتوماسیون کانالینده زامانین ایکی اوجو واردیر بیرسی سن دن باشلایان و یئنه سنه دونوش یاپان باشلانیش نقطه سینین اوزون و قیریلمایان سوره سی، دیگری ایسه سن دن اونجه باشلایان سنه قدر گلیب و سنی اوتوب کئچن زامان سوره سی دیر. بو زامان حادیثه سی کلان و بوتوندور قاپسام دایره سی گئنیش و درین دیر. آنجاق اولکی زامان، زامان حادیثه سی سریع دیر و اونون اتصال نقطه لری بوتون یئرکوره سینده یاشایان سن لرین اتوماسیون دایره سینده اشغال آلتینا آلینمیش بینلرین سایی قدردی.

بیلمک لازیم دیرکی جهانی (کوره سل) اتوماسیون حال حاضیردا بیر ارتباط و ایله تیشیم آماجیتین اوته سینه کئچمیشدیر و چوخ سورعتله ایره لیله مک ده دیر. ایندیه قدر اگر اولکه لرین داخلی (میللی) ارتباط و اوتوماسیون هضم و اوزگه لشدیرمه دیرمانلاری مووجود ایدی ایسه بوگوندن اولکه لر آرتیق بو گوجه صاحیب دئییل و اوز اقتدارینی قوروماق دوروماندا دئییل لر. دئمک ایسته ییرم کی اگر ارتباط و ایله تیشیم ین کلاسیک دوورونده کوره سل گوج دوولتلرین یئرل و محلی گوجلریله حسابلاشیردیسه ایندی بو مسئله داها سوز قونوسو دئییل، بلکه ده اونا احتیاج دویولمور. کیمسه نین سرحدینی آشماق و اونا جوابده اولماق زامانی چوخدان بیتمیش دیر.

سون نقطه و نهایی واریش نقطه سی آرتیق اولکه و محلی گوجلرین حاکمیت دایره سیندن چیخمیش و آرتیق بویوک، قددار، قورخولو جهانی اتوماسیون یونتیمینین حاکمیت دایره سینه گئچمیشدی. دوشونون کی،  سیز ائوینیزین تاوانی آلتیندا چوجوقلارینیزی بئله ایداره ائده بیلمیرسینیز و اونلارین بویوک، واهیم اتوماسیون اداره چیلرین طرفیندن اداره اولماسینا تسلیم اولموشسونوز. بورادا فردی باجاریق و فردی قابلیت مسئله سی چوخ اونم داشییر یا بوتون جریانلار قاپیلاراق گورونمه ین آنجاق اوزوندن بئله سنه یاخین اولان گوجلرین وئردییی رولو ایفا ائده جکسن، یا دا اوگوجلرین گوجوندن دوزگون استفاده ائدیب گوجووه گوج قاتاجاقسان و اونجه ایچ (یئرل) یوخ ائتمه مکانیزه لریله و سونرا ایسه کوره سل یوخ ائتمه مکانیزملریله ساواشا گیرجکسن و اوز اوزونو قوروماغا و اوزمنلیینی و وارلیغینی اوره تمه یه (تولید) ائتمه یه و گئچمیشدن گلن و افقا دوغرو اوزانان بیر وارلیغین مجادله سینی وئره جک سن.

 یوخ اگر آرزولارین و دیلک لرین فاصله لرینی قیسالدا بیلمه سن و زامانین تونلینین مسیرینی، خط سیرینی اوز آماجلارین اوچون ده ییشدیره بیله سن اوندا یارانمیش (یارادیلمیش) فضا و مکان وئریلرینه محکوم حیات سوروب، اینسان اولدوغون حالدا یارادیلمیش شبکه لرین بویروقچوسو اولاجاقسان. اونا گوره خرد درونی (ایچ عقلی) ایشه سالاجاقسان اوزونو ایلک اونجو یئرل، سونرا منطقه ای (بولگه سل) و سونرا ایسه کوره سل اتوماسیون خسته له ییندن قورتارا بیله جکسن.

اوزون اوچون حرکت و موتوراسیون پلانی و جمله لری ایجاد ائده جک سن. آرتیق واتساپین لاینین، فیس بوکون، تلگرامین و .... شکیلچی لرینین گولر اوزلو قولو(برده) اولماقدان قورتاراجاقسان. سانکی بو بویدا دونیانین قاپیلارینی باغلامیشلار و اینسانلاری بیر موبایل تلفن، تبلت یا خود بیلگی سایا (کامپیوتر)را حبس ائتمیشلر.

پسیکولوژی باخیمدان بئله داوم ائدن حیات طرزی گله جک ده فردی و بیریسل ذوق و حیسلری ائتگیله یرک اینسان کاراکترینی زده له یه جک دیر. عایله ،سئوگی  و محبت هم قایغی کشلییی کورلاییب و تأثیرلنمه و متأثیر اولماغی بئله مجازی لشدیره جک دیر. یالنیز و یالنیز حادیثه لره حیس گوزو ایله یوخ، مکانیکی بیر قلبین ریتملریله جواب وئره جه ییک.

کوره سل اتوماسیون خصوصی ایله کولتورل اتوماسیون سیخجی حاصار کیمی دی و هر گون زامان ایره لی له دیکجه  اونو قورانلار و یونتنلر بو حاصارین ارتفاع سینی اوجالداراق اینسانلاری، اینسانلیقلا بیرلیک ده او حاصارین ایچینه گومه جک لر. چونکی کوره سلشمه ده خرد جمعی (توپلومسال عقل) تأثیرسیزدیر. یعنی بیر ایکی اولکه دن باشقا یاخودا بیر ایکی میلیون دان باشقا دیگرلری بو اتوماسیونون ایشلمه طرزینده هئچ بیر ائتگی لری یوخدور.

 چوخ آز سایدا اینسانلارین چوخلو و اکثریت ده اولانینی تأثیر آلتینا آلیب و ایداره ائتمه سی دوزگون مبادله متودونو پوزراق دونیا کوره سلشمه اتوماسیون اولومجول خسته لیینه گتیریب چیخاراجاقدیر.

چونکی کوره سل اتوماسیون مشترک کوره سل عقلین محصرلو دئییل. آزلیغین قدارجا هگونلوغودور. بورادا مستقل حرکت خطی سیری یوخدور و شبکه لر اویغونلوغو عدالتسیز و آمانسیز بیرکیملیین اوستونلویوندن یارادیر. بودا بیر نووع عقلین، بیر نووع دوشونجه نین بوتون نووع دوشونجه لره آغالیغی، فردی و یئرل توپلوملارین خلاقیت لرینی اولدوره رک مرکز لشمیش کولتورل ایداره ائتمه نی هامییا دیکته ائتمک ده دیر.

بیلیریک کی هر بیر مبادله ده ایکی یؤن وار بیری آلان بیری وئرن و بوچارپازدا اولا بیلر مثلاً بیر کولتورال آلیش وئریش ده فردی معرفت گوجو توپلوما الحاق اولاندا فردی معرفت گوجوندن اجتماعی عقلانی گوج توره ییر. بئله لیک له فرد + توپلوم بوتونلشمه دایره سی یالانیر.

اووللر یعنی کلاسیک یونتیم دوورینده مرکزی دوولت لر اقتدار حیطه لرینده بو ایشی گوره رک بوتون فردی و اجتماعی دوشونجه لری کانالیزه ائدرک مرکزین دوشونجه سینین آماجیندا اونو اوز هگمونلوغو آلتینا آلاردی. آنجاق ایندی مرکزی چوخدا بیلمه ین (کوتله طرفیندن) گوجلر دوولتلری هئچه سایاراق اونلارین وطنداشلارین ایسته دیک لری کیمی یونتمه یه باشلامیشلار. یعنی مبادله دوولت لرین هگمونلوغوندان خارج دیر و اونلارین گوجوتون چاتمادیغی نقطه ده باشلاییر و داوام ائدیر. بیر نووع ثابیت عقلانی قووه دیگرلرینه اونلاردان سوروشمادان اونلاری تأثیر دایره سی آلتینا آلماغا باشلاییر.

قید ائتمک لازیم دیر کی، بو ایش بوتون وسایط لرین اوجومله دن تئل سیز ارتباط وسیله لری و اولوسلار آراسی دیل اویرنیمی کیمی آماجلی یاپیلان حتی مشتری لر طرفیندن سئویله لرک قولانیلان واسیطه لری ده یاییقنلاشدیریرلار.

سوسیال تکامول نتیجه سینده کوره سل اتوماسیون بیر یؤنلو اولاراق بوتون یئرل و بولگه سل هگمونلوقلاری هئچه سایاراق دوغودان. باتیا و قوزئیدن گونئیه اوز سلطنتین بیزیم اوشاقلارین اللرینده اولان سوسیال آراجلارلا (موبایل تبلت تئلویزیون بیلگی سایار )  اوزگه لشدیرمه آماجیلا حیاتا کئچیرمک ده دیر.

بولگه سل مدنی تبدلات اولوسلار آراسی مدنی اتوماسیون تبدلاتلارینا تسلیم اولموشدور. و بونون نتیجه سیده عقلی کوتولشمه نین، اینتلئکتوآل سونوکلویون حادیث اولماسی دیر.

بیر گون (حالا) محکوم مدنیت لری اوز باغریندا اسیر آلیب و هضم ائتمه یه چالیشان حاکم مدنتیت لر ایندی اوزلری ده هگمون مدنیت ین (البته ساختا اتوماسیون) قربانینا چئویریلمیشلر. اونا گوره اوز اولاق، دوغرو اولاق و مدنیت میزین کئشینده آییق ساییق دایاناق .دونن بیزی ازنلر و آزینلیق مدنیتی آدلاندیرانلار بوگون اوزلری بوغولماقدادیرلار، بو بورولغاندا بئله بیزلری ده باتیرماغا چابا صرف ائدیریلر. نه یازیق کی  "گوره گئدن یولداشین چوخ ایستر" آتا سوزی بوردا صادیق دیر. اونا گوره ده دیرلی اوخوجولار و دیرلی سویداشلار بیلیریک کی چوخ اوزاق دا یوخ بلکه اَن یاخین زاماندا هر کس اوز باشینی قورومالی اولاجاق اوندا گلین باشیمیزی بادا یوخ سوزه، علمه وئره ک و بولگه سل و کوره سل بورولغانلاردا بوغولمایاق آنا کولتوروموزی آتا دیرلریمیزی قوروماغا جهد گوستره

 

اویدورما گئنوسید (سوی قیریم) یاخود صلیب ساواشینین داوامی

 

 

UYDURMA GENOSİD(SOYQIRIM)

YAXUD SƏLİB SAVAŞININ DAVAMI

 

SORUMLUMÜDİR və BAŞYAZAR:

Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK(SOYTÜRK)

سوروملومودیرو باش یازار: دکتر حسین شرقیدره جک (سوی تورک)

 

 

گئنوسید یاخود سوی قیریم مختلیف آنلاملاردا سسلنمک ده دیر. هر هانکی پلانلی بیر عملین نتیجه سینده میللی دیل، گروهلاشما، اقتصادی و مدنی وارلیقلارین هم ده اینسانی باخیمدان بشری دیرلرله یاناشی اینسانین اوزونوده فیزیکی اولاراق یوخ ائدیلمه سینه سوی قیریم (گئنوسید) دئییلیر. بو آنلام ایلک دفعه رافائل لمپکین لهستانلی وکیل طرفیندن آمریکا نین ساونوما باخانلبغیندا (مدافعه ناظرلییی) ایشله دیلمیشدیر. اونا گوره گئنوسید ایکی درجه لی دیر: 1- مظلوم قرار تاپمیش بیرمیلتین، گروهون مدنی حاقلارینی و میللی کیملیک لرینی یوخ ائتمک 2- بیر میلتین کیملیینه زورلا تأثیر گوسترمک و اونو یوخ ائتمک.

گئنوسید اصطلاحی(ترمینی) 1948 جی ایلد اولوسلار آراسی (بین الملل) ایستاتوس آلدی. اونو بشریت علیه نه ایشله دیلمیش اَن بویوک جنایت کیمی تعریف له دیلر. بونا نمونه آلمانلارین ساواشلاردا یاپدیقلاری، روسلارین تاتار مسلمانلارینا ائتدیک لری، رووندا دا  باش وئرن قیرغین اولایلاری، اسرائیلین فلسطین خالقینا سرگیله دییی تاویری و اَن اونملی سی ده 20- جی یوز ایلین اَن دهشتلی سویقیریمی اولان خوجالی سویقیریمینی قید ائتمک اولار.

قید ائتمک لازیم دیرکی گونوموزده دونیانین بیر چوخ یئرلرینده خصوصیله ده اورتا دوغو و آفریقا دا بو کیمی سویقیریملار توره دیلمکده دیر. بونا نمونه فرانسه لیلرین الجزایرده و انگلیس لرین دونیانین بیر چوخ یئرلرینده و حالادا سومورگه چی اولکه لرین اَلی ایله یوزلرله معصوم اینسانلار اونلارین حیوانی و شیطانی ایستک لری نیتجه سینده قربان گئدیرلر. بونا اورنک عراق، سوریه و سودان کیمی مسلمان اولکه لرینده باش وئرن لییی و میصرده جریان ائدن حرکت لری گوسترمک اولار.

گئنوسید چشیدلی فورمالاردا بروز ائده بیلر:

Description: product_detailed_image_18019_413821- سیاسی گئنوسید: یعنی بیر دولتی یئرلی کوکلی آرادان قالدیرماق. 2- دینی گئنوسید : دینی دیرلری و دینی آبیدلری یوخ ائتمک (قاراباغدا ائرمنیلرین ائتدیک لری کیمی) 3- مدنیت گئنوسیدی: آنا دیلینین ایشله دیلمه سینه قاداغا قویولماسی (پهلوی دوورینده اولکه ده تورکلره قارشی یورودولن سیاست) و دیگر مدنی وارلیقلارا یوخ اولما تهلوکه سی یاراتماق. 4- اقتصادی گئنوسید: میللی اقتصادییاتی چوکرتمک، 5- یاشام گئنوسیدی: دوغارقانلیغی قصداً آشاغی سالماق، قادین -ارکک آیریسئچگیلییی یاپماق، اوشاقلارا آجیلیق سیاستی اویقولاماق. 6- فیزیکی گئنوسید: اینسانلار، قووملر و میللت لر آراسیندا آیریسئچگیلیک قویماق و اونلاری یئمک له تأمین ائتمک دن چکینمک. 7- اخلاقی گئنوسید: بو دا بیر توپلومو بیلرک دن آرادان آپارماق البته قید ائتمک لازیم دیرکی اعتیادی (نارکامانیا)، الکلی (آلکاکول) و وپورنوگرافییانی یایقینلاشدیرماقلا.

Description: thQ26TFC2Lقید ائتمک لازیم دیرکی 1948- جی ایلده بیرلشمیش میللت لر طرفیندن یارادیلمیش کنوانسیوندا بوتون اینسانی دیرلری یوخ ائدن او جومله دن میللی و مدنی دیرلرله یاناشی اینسانین اوزونو یوخ ائتمک قاداغان ائدیلمیشدیر. و بونلاری یاپان و حیاتا کئچیرنلر سویقیریم جزاسی ایله محکمه یه چیخاریلاجاقدیر کیمی قانونلار تصویب ائدیلمیشدیر.

دونیادا اَن اورنک اولان سویقیریم یاخود نسیل کسمه یا همان گئنوسید بونلاردان عیبارت دیر: (1) 45- 1935 آراسیندا آلمانلارین قاراچیلارا (کولی) یاپدیقلاری سویقیریم (2) کامبوجییا دا خمرلرین تورتدیی سویقیریم (3 میلیون اینسان اولدورولدو) 1979 1974 (3) سویقیریم رواندا دا 1994 جو ایلده. (4) 1933 1932 جو ایللرده روسلارین اکرانیادا و کریم ده تورتدیک لری سویقیریم. بو گئنوسید قصداً آج ساخلاما و قصداً کوچ ائدیرمه (5) ائله بو ایللرده ارمنیلرین تورک آذربایجانلیلارا قارشی تورتدیک لری سویقیریمی دا قید ائتمک اولار. بو سویقیریملار تورکلری بوگونکو ارمنستان آدلانان ارضینین مختلیف یئرلریندن زورلا کوچورتدولر و کوچمه ینلری ده اولدوردولر. بونا میثال، ایروان، زنگنه زور و باشقا ماحاللای آد آپارماق اولار. بونونلا یاناشی ارمنیلرین روسلارین حمایه سی ایله بوتون آذربایجان ارضیلرینده اوجومله دن قاراباغ، قوبا، لنکران سالیان, تبریز، ارومیه و سالماسدا دا فرانسه و انگلیس لرین کمکی ایله مختلیف سویقیریملار تورتدیلر.

آمریکا اردوسو طرفیندن اَن بویوک سویقیریم ویتنام دا توره دیلدی. اَن سون سویقیریم ایسه قاراباغدا خوجالی شهریند، ارمنیلرین تورکلره یعنی مسلمانلارا قارشی توره تدییی گئنوسید دیر.

ارمنیلر گلستان و تورکمن چای مقاویله سیندن سونرا بیر باشا روس و آوروپالیلار طرفیندن حمایه دارلیق اولونوردورلارکی، تورکلرین (آذربایجان) اراضینده مستقل دوولت یارادسینلار و ائله بونون نتیجه سینده مختلیف یئرلرده یعنی خوی سالماس، ایروان قاراباغ، ناخجیوان، زنگه زور، دره لیز، خداآفرین، قاراداغ، اردوباد، جلفا و وئدی باساردا مسکونلاشدیریلدیلار. ایروان شهرینین 66% مسلمانلاردان عیبارت ایدی (1886 جی ایلده). آنجاق پلانلی سیاست یورودن ارمنیلر 1918 جی ایلده داشناکسیون و روس بولشویکلرینین اَل بیرلییی ایله و باشدا شائومیان ارمنی اولماقلا باکی شهرینین اهالسینه 31 مارت دا دیوان توتدولار. بو تاریخ ده 12 مین آذربایجان شیعه مسلمانینی قادینلی، قوجالی و اوشاقلی اولدوردولر.

ائله بو تاریخ ده آذربایجانین دیگر شهرلری اوجومله دن لنکران، قوبا، سالیان، حاجی قابیل و شاماخیدا 6 الی 7 مین مسلمانی اولدوردولر. خویدا، سالماس دا، ارومیه ده، ماکی دا، قاراداغ دا 10 مین دن چوخ مسلمانی قانینا قلتان ائتدیلر. بوتون بو دئدیک لریم فاکت اولاراق روس قایناقلاریندا ائله جه ده « تاریخ 18 ساله آذربایجان» احمد کسرونین مؤلیفی اولدوغو اثرده مووجودور.

20- 1918 جی ایللرده ائرمنی داشناکسیون پارتیاسی عضولری آدلارینی چکدییمیز شهرلرله یاناشی "اوچ مؤذن" (اچمیازدین) قازاخ ,ایروان و سورمه لی ده اوست اوسته 565 مین تورک مسلمانی قتله یئتیردیلر. ائله بو تاریخ ده 575 مین آذربایجان شیعه مسلمانی اوز آتا بابا یورد یووالاریندان ائرمنیلر طرفیندن قوولدولار. ائرمنی یازاری کاردوکیان یازیرکی "شوروی یارادیلاندا ارمنستان دئیلن ارضی ده 1920 جی ایلده 10 مین آذربایجانلی وار ایدی چونکی بیز اونلاری یورد یووالاریندان دیدرگین سالمیشدیق".

آذربایجان ارضیسی دورد مرحله ده یاغی ارمنیلر طرفیندن باشقا معنادا صلیب ساواشنین جبهه دارلارنین تجاوزونه معروض قالمیشدیر. 1- 1907 1905،   2- 1920 1915 ،  3- 1953 1948 ،   4- 1988 0 1986.

1988- جی ایلدن باشلایاراق تورکسوز (مسلمانسیز ) ائرمنستان یارادیلما سیاستی یورودولمه یه باشلادی. بونونلا بئله مسلمان آذربایجانلیلار 185 یاشایش منطقه سیندن قوولدولار. 250 مین تورک و 18 مین کورد اوز یورد یووالاریندان دیدرگین ائدیلدیلر. بو سیاست نتیجه سینده 200 مین مسلمان جانینی اَلدن وئردی. بو سیاستین داوامی اولاراق اونلار قاراباغی اشغال ائتدیلر و شوروی اردوسونون 366 جی آلاینین کومه یی ایله خوجالی شهرینده بشری جنایته اَل آتدیلار و یوزلرله سیلاحسیز اینسانی اوجومله دن 613 گوناهسیز اینسان قتل عام ائتدیلر. بونلاردان 64 اوشاق 106- قادین 70- قوجا ایدی. بونونلا یاناشی قاراباغین دیگر شهرلرینده 200 میندن چوخ اینسانی قتل عام ائدیب و بیر میلیون دا آرتیق اینسانی دا یورد و یووالاریندان سوروگون ائتدیلر. متجاوز ائرمنی لر روس و آوروپالیلی دینداشلارینین یاردیمی ایله مینلرله اینسانا تجاوز ائدیلر. اوشاقلارین داخلی بدن اعضالارینی دونیادا ساتسیشا چیخارتدیلار. هله بوگون بئله یوزلرله مجهول الهویه آذربایجان قادینی ارمنی لر طرفیندن یا اولدورلموش یا دا غیر اینسانی آماجلار اوچون ساخلانیلماقدادیرلار.

یالانجی بین الخالق قوروم و تشکیلاتلار ایندیه دک 4 قطنامه قبول ائدرک ارمنی تجاوزونو محکوم ائتمیش آنجاق ارمنی لر هئچ بیرینه محل قویمامیشدیر.

بوتون قطنامه لر گوزه کول اوفورمک دیر. چونکو ارمنی تجاوزونون آرخاسیندا صلیب ساواشینین اصیل رهبرلری دایانیر و اونلار بوگونده مسلمان دونیاسیندا، اسلام امتینه هاردان نئجه ضربه وورا بیلرلر وورورلار. باخین صرب لرین بوسنی هرزگووینده تورتدیک لری وحشیلیک لر و توپلو مسلمانلارین اعدامینی گورمزدن گلرک اونو سویقیریم آدلاندیرمادیلار.

بوگون اونلارین یاراتدیغی تکفیری و داعش گروهلاشمالارینین تورتدیک لری ده سویقیریم آدلاندیریلمیر. زیرا اونلارین آماجی مسلمانلاری ضعیفلتمک و یوخ ائتمک دیر. بو ضعیف لتمه ایستر میسیونرلرین اَلی ایله یارادیلمیش قوندارما دوولت لر اولسون، ایسترسه ده اطلاعاتی سرویسلرینین نظارتیندا قورولوب و ایشله ین اسلام نما تروریست گروهلار و یاخودا اوز سویداشلاری یا دینداشلاری طرفیندن اداره اولونان اراضیلرده قونداراما رژیم لر یاراداراق باشقا مسلمان توپراقلارینا تجاوز حاضیرلاماقلا اونلاری یوخ ائتمک بوتوولوک ده مسلمانلیغی یوخ ائتمک دیر.

ایستر مسلمان عرب اولسون، تورک اولسون، آذربایجانلی یاداکی فارس و کورد اولسون اونلار اوچون مسئله نین ماهیتی عینی دیر و فرق ائتمزدیر.

 

یالانچی ارمنی سویقیریمی بایراغی آلتیندا اونا یوز ایللیک قید ائتمک له بوتون مسیحیت عالمی و آوروپالیلار اوز ایچ اوزلرینی نومایش ائتدیرمیش اولدولار. واتیکان کیمی مینی دوولتدن توتموش روس و آمریکا، فرانسه و انگلیس کیمی بویوک خریستیان اولکه لری 1915 اولایلارین بهانه ائدرک هامیسی ارمنی و مسلمانلارین عثمانلی دوولتی دوورینده ساواشینی حالا دقت مرکزینده ساخلایاراق، آنارشیست، خاین، دوولت و اولکه سینه آرخادان ضربه ووران ائرمنین یانیندا دوراراق بوگون آچیق آیدین اوتانمادان، تاریخی حقیقت لری بیله بیله گورمزدن گلرک ارمنی لرین ساوشاراق اولمه لرینی بیلدیکلرینه راماً اونلارین اؤلومونو سویقیریم آدلاندیردیلار.

بو نه دئمک دیر، بو او دئمک دیرکی قاراباغی، بوسنی هرزگووینی اورادا خریستیانلارین تورتدیک لرینی گوزمزدن گلیب و اوز قارداشلارینین یانیندا دورماقدادیرلار. تاریخ شاهید دیرکی تورک ارمنیه سویقیریم ائتمه میشدیر.

کوردلر و ارمنی لر عثمانلی دوولتی اراضسینده بیر- بیرلرینی قیرمیشدیرلار. تاریخی قایناقلاردا خصوصیله ده روس قایناقلاریندا بیر چوخ منبع گوستریرکی، ارمنی لر ارمنی لر له ساواشاراق بیر بیرلرینی اولدورموشلر.

یوز ایل اونجه مسلمان تورک لرین چاناق قالادا خریستیان عالمینه چالدیغی ظفر و غلبه حالا دا اونلارین اَن درین یاراسی دیر. اونلار بو یارالارینی و مغلوبیتینی گیزله مک اوچون قاراباغدا ارمنی الی ایله مسلمان چوجوقلارینین قارنینا نیزه تاخییر.

Description: soykirim-diyenler-bu-gercegi-biliyor-mu-2604141200_mاونلار مادریده اسلاما ووردوقلاری ضربه نین جاوابینی سلطان محمد فاتحین اسلامبولو فتحینده بیزیم قازاندیغمیزی گوروب قبول ائده بیلمیرلر. ائله بونا گوره ده، شیعه- سنی، ایرانلی، عثمانلی ساواشلاری چیخاردیب بیزی تعضیف ائتمک ایسته دیلر. باخمایاراق قسماً ایستک لرینه نایل اولدولار. آنجاق مسلمان امتینین اویاقلیغی نتیجه سینده اونلار یئنه گئری اوتورموش اولدولار و نتیجه ده کوهنه یورقان ایچی توکمه یه باشلادیلار و سویو، کوکو بللی اولمایان هایلاری (ارمنی) آلت ائدرک تورکو و اونون تیمثالیندا مسلمانی دونیا اینسانین گوزونده قاتل قلمه وئرمک ایسته ییرلر.

چاناق قالا ساواشیندا اودوزان آوروپالیلار ایندی قهبه آرواد مدلی سیاستینه اَل آتاراق شانتاژ و قارالاما ایله مشغول دور. بیر گون وار ایدی انگلیس سرهنگی دئیردی مسلمان تورک لرین حلقومو چاناق قالا بوغازیندا بیزیم اَلیمیزده دیر و اونو دمیرله کسه جه ییز، داها آوروپا مسلمان گورمه یه جک، آنجاق او دئدییی کیمی اولمادی و حالا بیز مسلمان اولاراق واریق و وار اولاجاغیق. نتیجه اعتباریله گئنوسید و قونداراما گئنوسید آدلاندیرلمالار هامیسی بیر سناریونون باشقا باشقا صحنه لریدیر. اونون دا آکتورلاری قورخاق و اوزلرینه اینامینی ایتیرمیش آوروپا لیلاردیر.

بیرگون بیزیمله اوز- اوزه ساواشا گیرن آوروپالیلار، یاریم عصر دیرکی قورخاقلیقلاری اوجوباتیندان ساواشا بیلمیرلر. ائله بونا گوره دیرکی بیرینجی نووبه ده یالانچی تبلیغات کانپانیالارینی ایشه سالیرلار. ایکینجی سی اوکی اویدورما مسیحی دوولت لر یاراداراق اونلاری بیزیم اوستوموزه قیشقیردیرلار. (ارمنیلر کیمی) اوچونچوسو مسلمان اولکه لرینین باشچیلارینی اوزلری تعین ائتمه یه چاشیرلار بعضی قوراما بولگه دوولت لری کیمی.

دوردونجوسو مسلمان اولکه لرینین داخیلینده اولان ائتنیک (قومی) گروهلاردان استفاده ائدرک اولکه نین ثابت لیینه ضربه وورورلار. مثلاً تورکیه ده کورد عنصری و عراق و یمن ده شیعه و سنی، ایران دا مختلیف دینی آد آلتیندا یارادیلمیش عرب و بلوچ سیلاحلی دسته لری، بشینجی اوزلرینین یاراتدیقلاری ترور گروهلاری و بونلاری مسلمان اولاراق قلمه وئرره رک مسلمان و اسلام تروریزمی کیمی گوستریب گویا داعش و تکفیرلر ائله مسلمانلارین اوزلری طرفیندن تشکول تاپمیش و اسلام ترور گروهودور و بئله جه ده اسلام ترور دینی دیر. یا خود القاعده، بوکوحارام و دیگر بو کیمی ارگانیزه ائدیلمیش ترورچی دسته لر یالانچی مسلمانلاردیرلارکی سومورگه چی خریستیان اولکه لرینین بوتون مادی و معنوی دسته یی ایله یارادیلمیش و اونلارین تورتدیک لری بوتون کیرلی عمللر مسلمانلارین آدینا یازیلیر.

خریستیان اولکه لری بیلیرلرکی اونلار آچیق آشکارا ساواشا بیلمزلر و ائله جه ده یالانچی فوندامنتالیزمچی دینی گروپلار یاراداراق بیر چوخ مسلمان گنجینی ده آلداداراق اولومه سوق ائدیر. اولن ده مسلمان، اولدورنده مسلمان، بدنام اولاندا مسلمان، آنجاق گل گورکو صلیب ساواشینی یورودنلر ایندی بیزیم قانیمیزی شراب عوضینه ایچیرلر.

آلتیجی مسلمان دوولتلرینی ایکیه آیرراراق شیعه، سنی دوولت لر آدلاندیرراق اونلاری بیر- بیرلری ایله ساواشدیرماق، یمن، عربستان کیمی، یئدینجی داخیلی ساواش توره درک دیگر مسلمان دوولت لرینی ایدئولوژی بولومه یه سوخاراق بیر بیرلرینه دوشمن ائتمک. سکیزینجی اویدورما غرب مدنینی آب هاواسیندا مسلمان گنجلرینی مختلیف یوللارلا، البته شیطانی آماجلارلا پوزغولاشدیرماق و اوز سوی کوکوندن اوزاق ساخلاماقدیر. بونا آراج اولاراق یونگول آوروپاسایاغی حیات طرزینی یایقینلاشدیرماق. دوققوز اقتصادی  سیاسی و اجتماعی حتی کولتورل زورنلوقلار یاراداراق مسلمانلاری کوتلوی اولاراق کوره سلشمه دن اوزاق توتماق یادا اونلاری آوروپا طرز تفکورونده هضم ائتدیرمک.

اونونجوسو ایسه یالانچی بحرانلار یاراداراق مسلمان اولکه لرینده اولان قالان اینتلئکت لری مهاجرته سووق ائتدیرمک و آوروپا اولکه لرینده یالانچی یاخشی حیات نامینه کوکوندن قوپاراراق و بیین کوچونه هرگون رواج وئرمک و بئله لیکه سیلاح و حیله ایله اَلده ائده ییلمه دینی بیین اوغورلوغو ایله حیاتا کئچیرمیش اولور. نتیجه ده سون ضربه نی بیزه وورموش اولور.

یالانچی گئنوسید لر، یالانچی گوزل حیات وعدلری، یالانچی ثروت و عشرت خبرلری، یالانچی مدینه فاضله اویدورمالاری هامیسی بیزی یوخ ائتمک دیر. یوز ایل اونجه سیلاحلا ساواشان صلیب چیلر بوگون حیله و نیرنگ ایله ایچیمیزدن و آرخامیزدان بیزی وورماقلا مشغولدورلار. طبیعی ثروتلریمیزی سوموروب بیزی یوخسول ائتمک ده دیرلر. آییل، آییل ای مسلمان قارداش.

 

کونوللرین سلطانی رمضان

 

 

 

دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)

Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK(SOYTÜRK)

کونوللرین سلطانی رمضان

یارادان و یارادیلان آراسیندا کونول باغی اولان اروجلوق آیی همده سئونله سئوگیلی آراسیندا ان اوجا عشق سئوداسیدیر. اونوتمایاق کی، اینام وسئوگی اولان یئرده چکیله سی بوتون آجیلار بال کیمی دادلی دیر. ائله اوندان ایره لی گلیر کی ، بوتون دونیا اینسانینی بیر آرایا گتیرن بو قوتسال گلنک هر بیر آچی دان باخیلدیغیندا بوتونلشدیریجی وقوجاقلییجی دیر......................................................

اوباشدانین (سحر) دان یئلی گول اوزونوزو سیغالایاندا ، میلیونلارجا اینسانلا عینی زاماندا  عینی روحدا وعینی آنلام ایچریسینده بولونماغین نه قدر درین  اوزدرک ویوکسلیش دولو اوزگوون ایچرنتایی برابری اولمایان هامیلاشمانین قاپسایجی و سئوگی دولو آنلارینی یاشاما کیفینی یاخالیاجقسینیز.بو سئوگینین ایرقی ،اولکه سی ،آشاغاسی و یوخاریسی یوخدور. او قوتسال دیر وتانریا یونه لیک دیر.سئوگی یولو ایسه نور وایشیقدیر. اونون کورپولری ایسه اورکلردی.بو اورک ایستر بیر قارا دریلی آفریقالی ایستر سه ده بیر عرب یادا بیر تورک اولسون .فرق یالنیز کونلوموزون گنیشلیینده دیر. اوجالیغیدا واینامیدادیر.

رمضان همده پایلاشماق ،اوزدشمکدیر. باشقالارینی دوشونمک اونلاری باشا دوشمکدیر. اوزونکن اونلاری یاشاماقدیر.یاخینلاری واوزاقلاری کونول گوزو ایله گورمکدیر.افطار صفاسینی قوتسال قرآن سسینین آلتیدا بیر توپلو سوفرده سورمک ده باشقا عالمدیر.عالمدن اوزاقلاشماق وعالمللرله قوجاقلاشماقدیر. دیرلی قارداشلاریم اروج نامازینیز قبول بولسون.الینیز وکونلونوز آچیق اولسون.........  

 

 

 

 

آنادیلی و اونون اونمی

باش یازار : دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

یارادیلیشین اَن اونملی دیرلریندن بیری دیل و دانیشیق دیر.و ائله جه اینسان وارلیغین تمل لریندن اولان دیل ونیطق اونون باشقا یاراتیقلاردان دا  فرقلنمه سینین اساسی دیر. بشرین یارانما تاریخیندن اوزوبری اونا کیملیک وئرن و بوکیملیک ایچریسیندن اونون ترقی و ایره لیله ییش یولونو آچان دیل دیر. زیرا دیل اونسیت آراجی دیر، دیل بیان و ایستک مکانیزماسی دیر. دیل دوشونجه میزین آنا آتریبوتودور.

بیلیم سل باخیشدا دیل چئشیدلی گورونسه ده موختلیف طرزلره بولونسه ده آنجاق ذاتیندا بیردیر، دیل اینسان اوغلونون بیر- بیرینی آنلاما اصولودور.منجه دیل هئچ ده عیرقی و نژادی (ائتنیکال) دئییل، بلکه دیل ایلک اونجه اینسانی آنلاشما و پایلاشما وسیله سی اولماقلایاناشی، بیر مدنیت و کولتور مسئله سی دیر.

مختلیف عیرق و سویلارا باغلی اولوب آنجاق اونسیت و آنلاشما واسیطه سی کیمی سئچیلن بیرچوخ اورتاق دیللر واردیر. اونا گوره ده تاریخ ایره لیله دیکجه دیللرین میسییاسی (وظیفه و گوروی) ده دییشیر، اونلارین قاپسام دایره لری ده بعضاً کیچیلر، یوخ اولور، بعضاً ده بویویرک منسوب اولدوغو اولوسون حدودلارینی آشیر. و اولوسلار آراسی آنلاشما و پایلاشما مکانیزمینه چئویریلیر.

بوتون بونلارلا یاناشی هربیردیل اوز تاریخی اوزانتی و گلیشمه مسافه سینده او خالقین اَلده ائتدییی بوتون مادی- معنوی و علمی دیرلری ده نسیلدن نسیللره اوتوره رک  چوخ زنگین کولتور داغارجیغی ساغلامیش اولور. ائله اونا گوره دیرکی دیلی سوی دان، نژادان آیرماق چوخ چتین اولور.

اینسانلارین یا خود اولوسلارین بو دوز خط اوزرینده دوولت لرین هم ده اولکه لرینده چوخ دا میللی دیل اولمایان دوولت لرین توتوم طرزی چوخ واخت زوراکی و دیکتاتور اولور. رادیکال دیل سیاستی یورودولور. بودا اوزلوینده  نه واختسا کئچمیشده یاشایان اینسانلارین اراده سی ایله یارادیلان بیر اولکه- دوولتین دوشونجه طرزی و دیل اویقولاماسیاستی باشقلارینی نظره آلمادان حیاتا کئچیریلیرکی، بودا آشاغیداکی پوزونتلار گتیریب چیخارییر:

1-   کئچمیشین هئچ ده بوگونه اویغون اولمایان حرکت لرینی یئنی دن زورلا بوگونکولره تحمیل ائتمک له اونلاری یوخ سایماق سورونو اورتایا چیخیز بودا پسیکولوژی جهت دن بوگونکو نسلی هم ده عین دیلدن اولمایان دیگر قووم و اولوسلاری اوزور هم ده آقریسیو آب و هاوا  یارادیر.

2-   عینی لشدیریلمه و باشقالارین اینکار ائدیلمه سیله اوز وارلیغینی نمایش ائتدیرمک دیگرلرینده گوون بوشلوغو یاراداراق کولتوراَل فرقلنمه یه سبب اولور و بونوندا نتیجه سی  آیریلیشما و بولونمه یه گتیریب چیخارابیلیر.

 

حال بوکی، دیللرین یارادیلیش آمالی بوتونلشدیریجی و بیرلیک ساغلاماقدیر. آنجاق غیر اینسانی سیاست یورودولدوکجه، من اوستونم، سن آنجاق منی اوخویوب منی دینله یه جکسن، منه اوخشایا جاقسان، کیمی اویقولامالار دیلین اصیل هدفینی زده له ییر. بئله اولدوقدادا مدنیت لر چاتیشماسی اورتایا چیخیر. بونوندا یئرکوره میزه، دونیا اینسانینا نه قدر باها باشا گله جه یی بللی دیر.

بوتون بونلارا راما دیل اینسانی یاشادان، سئوگی روحونو آشیلایان مقدس آنا زیروه سینی همیشه اوجا توتان بشری دیردیر. ائله بونا استناد ائدرک بیز آذربایجان تورکلریده بوتون دیللره، کولتورلره سایقی و سئوگی ایله یاناشاراق اینسانلیغین  اوجا توتولماسینی ایسته ییریک.

21 اسفند دونیا آنادیلی گونونو بوتون آنا دیلینی سئونلره و اونون اوغروندا مجادله وئرنلره تبریریک دئیریک. هم ده اوجاسسله هایقیراراق دونیایا جار چکیب دئمک ایسته ییریک کی ای اینسانلارین بیزیم تورکجه میز سئوگی دیلی دیر. بیز بو دیلله سئویریک، لایلا و اوخشاملار دئیریک، بودیلله باشقالارینین آجی و تاتلیلارینی دوشونرک اونا  یاناشیریق. بیرسوزله اونون اولکه داخیلینده بوگونکو آجیناجاقلی دورومونو نظره آلاراق آرخاسیز و یاردیمسیز قالان دیلمیزی، درس دن، اوخولدان محروم اولان آنامیزین سود و سئوگی یادیگارینی قوروماق آماجیلا کوتلوی شکیل ده، بوتون مکانلاردا اوز دیلمیزی دانیشما قراری آلاراق، ایلک اونجه اوزوموزدن باشلایاراق آشاغلاییجی کومپلئکسلره یوخ دئییریک

ائوده، ایش، کوچه ده، مترودا، اتوبوس دا، اوخول دا، بیلیم یوردا، خلاصه هریئرده اوزدیلمیزی دانیشماقلا، اوز آنالاریمیزی اوستون توتاق و وطنی بورجوموزو یئرینه یتیره ک. قوی آتالاریمیز و آنالاریمیز هم ده وطینیمیز بیزیمله فخر ائتسین. چونکو بیز اونلارین بیزه بوراخدیقلاری امانت لری جانیمیزین باهاسینا قوروماغا حاضیر وقادیریق، دیرلی اوخوجولار، آنا دیلمیزده هم ده هرگون یازیلی ادبیات اوخوماقلا اوز سوز گنجینه میزی دولو توتاراق بعضی یوخسونلارا محکم جاواب وئره بیلریک، اونوتمایق کی بیزیم تورکجه میز، دده قورقودون، ادیب احمدیوکناکی نین، نیظامی گنجوی نین، فضولی و نسیمی نین، مهستی و خورشود بانونون، اوغوزخانین، مئته نین امیر تیمورون، سلطان سنجرین و طغرلون، آتابی لرین، سلجوقلارین، صفویلرین، نادرشاه لارین، شاه اسماعیل، سلطان سلیمانین، بایزیدین، کوراوغلونون، امیر علیشیرنواینین، خاقانینین، آق قویونلارین، قاراقویونلارین، اویغورلارین، تورکمن لرین، قازاخلارین، ازبک لرین، چواش - قاراچایلارین کریم تاتارلارین، قاقاوز و باشقیر دلارین، هونلارین، عوثمانلیلارین، داها دوغروسو هجر و نبی لرین، بایک، شهریار، وورغونلارین دیلی دیر.

اورتا آسیادان اورتا آوروپایا قدر اوزانان بویوک تورک اولوسونون دیلی دیر. تاریخ بویو بودیل سئوگی و شقفت دیلی اولوب. قازاندیغی هئچ بیرتوپراقدا باشقا خالقلاری ازمه ییب و اونلاری زورلا آسیملاسیونا (اوزگه لشمه یه ) اوغراتماییب. «قوتاغوبیلین»، «عتبه الحقایقین» ، مقایسه الغتین نین» ، دیوان الغتین ، اوغوزنامه نین و مین لرجه ادبی عابیدلرین دیلی دیر. بیزیم آنادیلیمیز. بودیلی اوتانمادان دانیشماق، فخرایله باش تاجی ائتمک هربیر اینسانین یعنی بوجغرافیانین ساکین لرینین بورجودور.

بیزیالینز دئمیریک بودیل بیزیم دی، یوخ بو دیل هم ده قونشو خالقلاریمیزین، اوزاق ائللرده سئوگینی درک ائدنلرین دیلی دیر. دیرلی دیلداشلاریم ایلک اونجه دیلی ایچیمیزده، کلامیمیزدا، اونیست واسیطه لریمیزده استفاده ائده جه ییک هم اونو یاشاداق، هم پایلاشاق و وار اولماسینی ساغلامیش اولاق.

دوزدور ایندی بیزیم اولکه ده و اولکه داخیلینده دیلیمیزین هئچ بیر دولت قایغیسی یوخدور. آنجاق بو او دئمک دئییل کی بیز اؤلومه محکوموق، خیر بیز داهادا  جیدی و کسکین آنامیزین دیلینی یاشاتماغما سعی گوسترمه لییک. قوی تاریخ اوز آخاریلا داوام ائتسین. من اینانیرام بیزیم زنگین کولتور ودیل مدنیتمیز همیشه قازاناجاقدیر.

دیرلی خداآفرین اوخوجولاری یئری گلمیشکن یئنی ایلین گلیشینی باهارین سیجاق سئوگیسینی ده سیزلرله پایلاشاراق، ایله بو بایرام گونلرینده ده اولکه نین مختلیف بوگله لریندن آنا یوردونوز آذربایجانا گئدنده لطفاً باشقا اویرندینیز دیللری ائله اورادا قویون و گئدین. یوردونوزدا وطن هاوا سیندا، آنادیارینیزدا آنالارین حورمتینه آنادیلینیزده دانیشین قویون بو سئوگی دیلی سیزی بیر- بیرینیزه داها دا سئودیرسین، جونکویابانجی پیچیلتی لاردان وطنین روحو پریشان اولار. بیرداها بایرامینیز قوتلو اولسون.