ارگئنه گون بایرامی , نوروز بایرامی, باهار بایرامی

حاضرلایان: مدیر مسئول دکتر حسین شرقی دره جکسوی تورک

Sorumlu müdir:Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

قدیم خالق بایرامی. فارسجا:نو روز، نوروز شیمال یاریمکوره سینده آسترونومیک یازین باشلاندیغی، گئجه-گوندوز برابرلیگی گونونده(مارتین ۲۰، ۲۱، ۲۲ ده) کئچیریلیر.

 بیر سیرا خالقلار یاز فسلی نین گلمه سینی طبیعتی نین جانلانماسی ایله باغلامیش، بو موناسیبتله شنلیکلر کئچیرمیش، اونو یئنی ایلین باشلانغیجی کیمی بایرام ائتمیشلر. قدیم زامانلاردان باشلایاراق ترکمن لر قیرقیزلار و قازاخلارلا یاناشیایران، افقانیستان، تاجیکیستان، اؤزبکیستان و بعضی باشقا شرق خالقلاری ایله یاناشی آذربایجانلیلاردا باهارین یئنی ایلین گلیشینی شنلیکلرله قارشیلاییردیلار.

فروردینین بیری مارتین ۲۱-ی ایران و افقانیستاندا رسمی تقویمین ایلک گونو ساییلیر. نوروز همچینین بهار تقویمی اوزره ایلین ایلک گونودور.

نوروزون منشایی و تاریخی

نوروز بایرامی نین منشایی، اونونلا باغلی اساتیرلر، میفلر قدیمدیر. تدقیقاتچیلار نوروز بایرامی نین محض یاخین شرقین قدیم اکینچیلیکله مشغول اولان خالقلار آراسیندا مئیدانا گلدیگینی سؤیله ییرلر. نوروز بایرامی نین آیر-آیری تاریخی و افسانوی شخصیتلرینآید ایله باغلاماغا چالیشمیشلار.

Description: سویی ایسلام دینی و یاخین شرق و اورتا آسییا اؤلکه لرینده یاییلدیقدان سونرا عرب خیلافتی بو اؤلکه لرین خالقلاری نین عادت عنعنه لری نین بایراملارینی تعقیب ائتمه یه باشلادی. عصرلر بویو دینی خادیملر موختلیف طریقت نوماینده لری بو بایرامی طبعیی و تاریخی کؤکلریندن آییرماغا چالیشمیش، اونا دینی لیباس گئییندیرمه یه جهد گؤسترمشلر. اصلینده، خالقین بایراملا علاقه دار کئچیردیگی مراسیملر هئچ بیر دینی احکاملار ایله باغلی دئییلدیر. اکثر خالقلار او جومله اعتیقادلاری نین مؤحکم یئر توتدوغونو گؤستریرلر. ابو ریحان ال-بیرونی (۶ جی عصر) نوروز بایرامی حاقیندا موختلیف روایتلردن اونون یارانماسی سببلریندن، بو بایرام موناسیبتیله خالق آراسیندا یاییلمیش عادت-عنعنه لردن بحث ائتمیش، نوروز بایرامی نین طبیعتین اویانماسی اکینچیلیک تصروفاتی نین باشلانماسی ایله باغلی اصل دونیوی بایرام اولدوغونو قئید ائتمیشدیر. نیظام ال مولک (نظام الملک) (۶ جی عصر) " سیاست نامه " اثرینده نوروز بایرامیندان یازین گلیشی ایله علاقه دار کئچیرلن کوتلوی خالق بایرامی کیمی بحث ائتمیشدیر. نوروزون گلیشی کلاسسیک شرق او جومله دن، آذربایجان پوئزییاسیندا گئنیش یاییلمیش " باهارییی " آدلی لیریک شعرلرده ده تصویر و ترننوم ائدیلیر.

ارگنه کون نه دیر

قدیم تورکلر آراسیندا بیر ساواش دوشور و ایلخانین اوغول لارین چوخو اؤلور. بولاردان چوخو دا توتساق توتولور آمّا بیر سوروسو و اولارین ایچینده کیزان ایلخانین اوغلانارینان بیری دوستلاری و باشچیلاری و عسکرلرینن بیر سوروسو دیری قالیلار بولار قاچارکن بیر یرده گیره دوشوللر ! کی بیر گئچی گئشماخا کورپو واریدی و گئشماخ اولمازدی نیه کی هامی اوردان دوشوب اؤلردیلر و قالانی آخار سو ، اوت علف گز آغاش لارینا دولو ایدی ، بیر گؤزل و قوخمالی یر کؤهول (غار) کیمی بیر زمان سونرا کی بولار اورادا قالیلاار بیر دمیرچی اولارین ایچینده دییر کی تهجه یول بیزلره داغی اَریدمَک دیر سونرا بولار تانریدان وئرن گوجه داغی اَریدیب و چیخاللار ایشیق و گؤنه و اؤزگؤلوق و آزادلیقا چیخیللار او یِرین آدینی ارگئنه گؤن دییب و او گؤن کی اؤزگور اولالار اونا یئنی گون آد وئریللر سونرا سؤز وار کی بو آد فارسجا دا نوروز آدلانیر آمّا آصلیندا بو آد گَئرک فارسجادا =خورشید تازه) دییلیدی نیه کی اولار قارانلیخدان گؤنه چیخیللار

نوروز دونیا خالقلاری نین بایرامی کیمی

هر بیر خالق بو بایراملا باغلی ائتنیک، یئرلی میلّی خوصوصیتلرینه اویغون، اؤزونمخصوس مؤوسوم نغمه لری، مراسیم نغمه لری یاراتمیشدیر. عومومیلیکده نوروز ایراندا، قافقازدا و مرکزی آسیادا چوخ طنطنه لی شکیلده قئید ائدیلیر.

ایران, آذربایجان , تورکمنیستاندا ، تورکیه,تاجیکیستاندا، ؤزبکیستاندا، پاکیستاندا، قازاخیستاندا، قیرغیزیستاندا بو بایرام خوصوصی طنطنه ایله قئید ائدیلیر آلبانییادا سولطان نئوروز بایرامی دینی بایرام کیمی بکتاشیلیک طریقتی نین داوامچیلار طرفیندن قئید ائدیلیر. عومومیتله نوروز دونیانین اکثر اؤلکه لرینده بو خالقلارین نوماینده لری طرفیندن گئنیش شکیلده قئید ائدیلیر. بو جور مکانلار آراسیندا لوس-آنجئلس، تورونتو، لوندونو سایماق اولار. لوس آنجلس شهری‌نین اوجاق قالاماغا دایر چَتین قرارلاری وار، هئچ بیر کسه اؤز مولکونده اوجاق قالاماغا ایجازه وئریلمیر. حتّی بونا باخمایاراق جنوبی کالیفورنییادا یاشایان و نوروزو قئید ائتمک ایسته ین ایرانلیلار و آذربایجانلیلار کالیفورنییانین چیمرلیکلرینه گئدیر و اوجاق قالاماغا ایجازه وئریلمیش یئرلرده اوجاق قالاییرلار.

نوروز آذربایجاندا

آذربایجاندا عادته گؤره نوورویز بایرامیندا گؤیردیلن سمنی یازین گلمه سی نین، طبیعتین جانلانماسی نین، اکینچیلیگین رمزیدیر. آذربایجان کندلیسی سمه نی گؤیرتمکله نؤوبتی تصرروفات ایلینه برکت، بوللوق آرزولامیش، بایراما دؤرد هفته قالمیش، هر چرشنبه آخشامی و بایرام گونو تونقال قالاماقلا، ماهنی ( " گون چیخ! " نغمه سی و س.) قوشماقلا اودا، آتشه، گونشه اولان اعتیقاد و اینامینی ایفاده ائتمیشدیر. بوتون بو مراسیملر ایسلامدان چوخ-چوخ اول مؤوجود اولموش قدیم شرق عنعنه لری نین داعوامیدیر.

نوروز بایرامی قاباغی عادتن ائوده حَیطده آبادلیق، تمیزلیک ایشلری آپاریلیر، آغاج اکیلیر و س. نوروز بایرامیندا شیرینیات نؤولری (قوغال، کولچ، فسه لی، پاخلاوا، شکربورا، شکرچؤرگی وس.) و پلوو بیشیریلیر. رنگبرنگ یومورتا بویانیر، مجمیی و سینیلرده خونچا بزه نیر، شام یاندیریلیر، تونقال قالانیر، سمنی قویولور، اؤلنلرین خاطیره سی یاد ائدیلیر، کوسولولر باریشیر، قوهوم-قونشولار بیر-بیرینه قوناق گئدیر، پای گؤندریرلر. آشیقلار باهاری مدح ائدیر. اوغلان و قیزلار تزه پالتار گئییب چالیب اویناییر، یاللی گئدیرلر. جاوانلار آت چاپیب، گولشیر، کوشتو توتورلار. نوروز بایرامیندا " هاخیشتا " ، ماهنیسی اوخویورلار.

قایناق : ویکیپدیا


محمد سعید اردوبادی نوروز بایرامی حاقیندا یازیر


 

 

 

 

 

 

 

 

 

محمد سعید اردوبادی آذربایجان یازیچیسی نوروز بایرامی حاقیندا بئله یازیر. شرق مملکتلری ایچینده دورد، فصلی، بیر بیریندن آیریلان مملکتلرین بیریسی‌ده، بیزیم یاشادیغیمیز آذربایجان‌دی، خصوصا آراز چایی ایله کور چایی‌نین آراسینا، (آماسیه‌لی استرابوئین) نظرلرینی اؤزونه جلب ائتمیشدی.

بو اؤلکه‌ده، قیش فصلی چیخان دک، طبیعت بیردن- بیره دگیشیر، ملایم و ایلیق کوله‌کلر اسیر، هوا ایسیلنیر.

بوردا باهار گلینجه، طبیعتین پرده‌نشین گلینلری بزه‌نه‌رک باهار صحنه‌سینه چیخار، نوروز گولی‌نین یاناغیندان شادلیق ترلری دامجیلار، تورپاقین بئشیگینده یاتان کؤرپه اوتلار یوخولی گؤزلرینی آچیب تازا گلدیگی، یئنی دونیانین معجزه‌کار طبیعتینه، باخاراق شیرین شیرین، گولومسر، مئشه‌لرده، چایلاردا، بولاقلارین و حوضلارین کناریندا یاشیل کونیکلی تپه‌لرین دؤشینده لاله‌لر، یابانی قرنفیللر دومورجوقلانار، باهار گله‌ن کیمی آذربایجان داغلاری، چؤللری، باغلاری، دوزلری، طاووس قوشونین قانادلاری کیمی بزه‌نر. زنبق گوللری نازیک دوداقلارینی آچاراق آذربایجان طبیعیتینه حصر اتیگدی قصیده‌لرینی اوخویار، بو زمان باهار شبنملرینده چیمن یاسمنلری‌ده ساچلارینی، یاشیل بوراقلارین اؤزرینه سریب قوروتماغا باشلار، ائله بیل‌کی، انسان قوشلارین نغمه‌لرینده بو سؤزلری ائشیدیر.

دوغرودان‌دا باهارین بو دلربا، و طنطنه‌یی گونونی بایرام ائتمه‌ک قابل‌دیرمی؟ بو زمان بوتون کائناتدا، بیر حرکت باشلار، انسانلاردا، قوشلاردا، حتی عاجز قارینجالاردا بئله بیر تلاش و بیر هیجان حس ائدیلمگه باشلار، ائو، قادینلاری ائوینین شئیلرینی ائشیگه تؤکر، اوتاقلاری آغاردار، قیشین کثیف و آغیر هواسینی ائودن تمیزلر. باهارین بیرینجی گونونی تمیز وجود، و تمیز لباسلارلا قارشیلارلار. قوشولاردخی یوواسینی تمیزلر. تازا یووا تیکمک اوچون چالیشار. قارینجالا یواسینداکی توخوم توکونتولرینی بایرا، چیخاریب تازا توخوم تدارکی اوچون انبارلارینی دوزلدر، جوتچیلر زراعت آلتلرینی سهماناسالار، ایشه چیخماق اوچون مال- قاراسینی حاضرلار، بونا باخمایاراق باهار بایرامی‌نین موضوع و مندرجه‌سی اوزرینده بیر چوخ فیکرلر موجوددور، بعضیلری بونا دینی بیر رنگ وئرمگه چالیشیرلار. مثلا ایرانلیلار ایلک باهار بایرامینی دولت بایرامی، دییه اثبات ائتمگه چالیشیرلار. 

لاکن أتنوغرافیا (علم اقوام) عالملریندن فرانسه‌لی کی‌زه راندو و دین علملری متخصصلریندن مشهور سپنسر، خلقلرده موجود اولان باهار بایرامینی تمامیله دینی ماهیتدن اوزاق بیر حادثه کیمی قیمتلندیریرلر. باهار بایرامی دین و دولتله علاقه‌دار ائتمک اوغریندا یورودولن فیکرلرین هامیسی موفقیت قازانا بیلمیه‌رک بیر افسانه حالیندا قالمیشدیر.

بالعکس، فرانسز تدقیقتچی‌سی ژه راندو و دین تدقیقچیلریندن سپسرین باهار بایرامی‌نین اقتصادی و اجتماعی عامللرین محصولی اولدوغی باره‌سینده بیر چوخ قیدلری واردیر، اونلار باهار بایرامی‌نین هر شئیدن اول بیر اکینچیلیک بایرامی اولدوغی احتمالینی ایره لی سورورلر. 

باهار بایرامینین اؤزرینه حکومت بایرامی دامغاسی وورماق ایسته‌ینلر بوش بیر جمشیدین تاج گذارلیق گونونه تطبیق ائتمگه چالیشیرلار. لاکن بو ادعانی هئچ بیر تاریخی وثیقه ایله اثبات ائده‌بیلمزلر.

ایران شاهلارینین و پیغمبرلرین تاریخیندن بحث ائدن، “چهارچمن” و “شارستان” صاحبلری جمشیدین پادشاه، یهودیلرین سلیمان دئدیکلری پیغمبر اولدوغونو مئیدانه سورورلر. اونلار جمشیدی زمان، مکان و تاریخی ضدیتلر ایچریسینده ایتیرمیشلر. 

ایلک باهار بایرامی‌نین نه اسلام دینی نه‌ده اسلامیتدن اول موجود اولان دینلرله علاقه‌دار اولمادینی، بو بایرامین آیری آیری خلقلر آراسیلا چوخ قدیم زماندان موجود اولدوغو ایله ثبوت اولونور ایندی آرتیق دئمک لازیمدیرکی، بو بایرام، آذربایجان خلقینی ملی و عنعنه‌وی بایرامیدیر. آذربایجان اسلامیتی قبولدن اول زرتشتین مذهبی زمان ظهوریندن ایندیه قدر بیر چوخ دگیشیکلیکلره اوغرامیش و بیر چوخ شعبه‌لره آیریلمیشدیر. بونا باخمیاراق اونون بوتون شعبه‌لرینده مازده‌ئیزمین مهم عنعنه‌لری اؤز اورژینالیغینی ایتیرمه‌میشدیر. مازده‌ئیزمدن آیریلمیش اولان خلقلرین ایچریسینده بو گونه قدر، تاریخی عنعنه‌لر ایتدیریلمکده‌دیر. قدیم آذربایجان آذربایجانلیلار ایچریسینده تورپاغا حرمت و تازه تارلالار یاراتماغا اولان سئوگی او قدر یوکسک و او قدر مقدس ساییلیردی کی، اونلار باهارین ایلک گونو بیر تارلا بایرامی و بیر تصرفات بایرامی کیمی همیشه شادلیقلا قارشیلایردیلار. باهارین ایلک گونو گئجه ایله گوندوز بیرله‌شیر، گونش حمل برجنه داخل اولدوغو اوچون داغلارین قارلارینی اریدیر، چایلار، شلاله‌لر، بولوقلار، جوشور، تورپاغین و زراعتین برکتینه امکان یارادیر. دییه آذربایجانلیلار باهارین ایلک گونی ملی و عنعنه‌وی بیر بایرام اولاراق دوام ائتدیریرلر. باهارین ایلک گونی بایرام ائتمک عادتی یالنیز آذربایجان خلقینه مخصوص بیر عادت دگیل، بو بایرام اسکی رومالیالاردا دخی عین شکل و عین حالدا ایله‌میشدیر. اسکی رومادا، بو گونکی آذربایجاندا اولدوغو کیمی باهارین بیرینجی گونی بایرام ائتمه‌ک اوچون وقت ایکن حاضرلیق آپاریلیردی. آداملار یویونوب تمیزلنیر، تازا پالتارلارینی گئینیر، و داملاردا، حیاطلاردا، توتقال چاتیب اوزیندن هوپپانیز و بایرام گونی مئشه‌لرده، تارلالاردا توپلاتیب چالیب اوینایردیلار. 

نوروز بایرامینی عین شکلده بایرام ائله‌مک آذربایجان‌داخی بیر عادتدیر. بو عادتی چین کندلیلرده عین شکل و عین موضوعدا دوام ائتدیریرلر. اونلار بایرام گونی ایش ماللارینی به‌زه‌دیب موسیقی و نغمه‌لر چؤله چیخیردیلار برقدر چالیب اویناییر، سونرادا زراعتین و چؤل ایشلرینین رسم کشادینه باشلایردیلار.

عمومیتله دئمک اولارکی، خلقلرده، موجود اولان باهار بایرامی عینی و بیر موضوعین مختلف شکل‌لریندن باشقا بیر شئی دگلدیر. البته بو بایرام زامان و مکانه گؤره یاخود محیط و تاریخی دؤرلرله علاقه‌دار اولاراق خلقین ذوق و استعدادینا تابع اولماقلا مختلف و جوربجور شکللرده اجراء اولونور و بعضاده یئرینی رومادا و سائر اؤلکه‌لرده اولدوغو کیمی باشقا بایراملار تسلیم ائدیر.

لاکن آذربایجاندا ساخلانیلان باهار بایرامی‌نین اقتصادی و عنعنه‌وی اهمیتدن علاوه بیرده اجتماعی قیمتی واردیر. باهار بایرامیندا بوتون بیر ایلی گؤروشمه‌نیلر گؤروشور. خلق بیر- بیرینین الینی دوست کیمی سیخیر، بیر - بیرینین کیفنی سوروشور و بیر بیرلرینین وضعیتلریله تانیش اولورلار بایرام گونو قانلیلار باریشیرتعزیه‌لیلر ماتم‌دن چیخیر، اونلار ماتم قاراسینی چیخاریب تازا و الوان پالتارلار گئنه‌رک کتله‌لره قوشولورلار. 

بایرام گونو وارلیلار اؤز قاپوسینی یوخسوللارین اوزونه آچیر، اونلاری بایرام یئمکلریله دویورورلار. عین زاماندا وارلیلاردا یوخسوللارین ائولرینه گئدیب بیر دامجی گلاب ایله بیر شیرنی گؤتوروب اونلاری شادلاندیریرلار. بوتون بونلاری نظره آلاراق دئمک اولارکی، باهار بایرام اجتماعی حیاتین تظاهراتینه خدمت اوچون یارادیلمیش ان گؤزل بیر واسیطه‌دیر. بوردا بیر مسئله‌نی‌ده قئید ائتمک لازیمدیر. انسانلارا شادلیق و آزادلیق ویریجی بایراملار هانسی بیر خلقین طرفیندن وجوده گلیرسه گلسین، او، گیت گیده بین‌الملل بیر حقوق قازانیر و بوتون خلقلرین بایرامی اولماق صلاحیتینی کسب ائدیر.

بو نقطه نظردن‌ده ایلک باهار بایرامینین قونشوموز اولان ایراندا (نوروز بایرامی) آدلانماسی تعجبه سبب اولاجاق بیر حادثه دگیلدیر. اونلار (نوروز) بایرامینی دینی و دولتی بیر بایرام حساب ائتسه‌لرده اساس موضوعدان آیریلمایاراق اونون اجتماعی قیمتینی انکار ائتمیرلر. آذربایجاندا بو بایرام نوروز آدلانیر، لاکن باشقا دینی بایراملاردان فرقلی اولاراق بو بایرامدا هر شئی ، عادت عنعنه و بایرام قاعده‌لری بو عزیز گونین خلق آراسیندان دوغدوغونی و گئنیش کتله‌لر بایرامی اولدوغونو گؤستریر. 

 



يازان : محمدرضااسماعيل زاده

خالقیمیز نوروز بایرامینی قید ائدیر. بوتون تورک دونیاسی اوچون چوخ عزیز اولان بو بایرام زامان اؤتدوکجه معیین دییشیک‌لیكلره اوغراییب، بعضی عادت‌لری اونودولوب، یئنی عنعنه‌لر اورتایا چیخیب. بونون اوچون ده ایندی یاشلی اینسان‌لار نوروز بایرامیندا، ائله‌جه ده چرشنبه‌لرده دئییرلر: “هي آی بالا، اوّل­کی بایرامدان اثرعلامت قالماییب”.

تورک خالق‌لاری اوچون نوروز بایرامی ندیر؟

نوروز طبیعتین اویانیشینی، گئجه ایله گوندوزون برابرلشمه‌سینی، اکین‌چی‌لیک حیاتینین باشلانغیجینی، یازین گلیشینی اؤزونده تجسسوم ائتدیرن بایرام‌دیر. نوروز تورکون طبیعته باغلیلیغین‌دان گلن و اونا دویولان سئوگی‌دن تشکّول تاپان اولو بیر بایرام‌دیر. تورک میللتی‌نین اؤز حیات فلسفه‌سین‌دن، طبیعت دوشونجه‌سین‌دن دوغموش یاز بایرامینین هر گلیشی اولدوقجا بؤیوک جوشقو ایله قارشیلانیب. چونکی طبیعت‌دکی دییشیک‌لیک تاریخ بویو ائله‌جه ائتنوسون حیاتیندا دا بیر دؤنوش و تزه‌لنمه نقطه‌سی اولا‌راق دوشونولوب. اسکی تورک امپراتورلوق‌لار چاغیندا ایلک باهار و سون باهار بایرام‌لارینین رسمی دؤولت بایرام‌لاری اولدوق‌لاری حاقيندا بیلگی‌لره چین قایناق‌لاریندا راست گلیریکمحمود کاشغری‌نین “دیوان لغات تورک” آدلی ایلک ديوان لوغتینده باهارین گلیشی “سئل‌لرین-سول‌لارین چاغلاماسی، قارین ارییب داغ زیروه‌لری‌نین گؤرونمه‌یه باشلانماسی، دونیانین نفسينین ایسینمه‌سی، رنگارنگ چیچک‌لرین آچیلماسی، یئر اوزونه یام­یاشیل ایپک قوماشین سریلمه‌سی، حیوان‌لارین بالالاماسی” شکلینده تصویر اولونور. نوروز عادت-عنعنه‌لرله زنگین بیر بایرام‌دیر. لاکین، ائله عادت‌لر وار کی، معاصر دؤوروموزده اونودولوب،بیزه گلیب چاتماییب؟

باهار بایرامی عادت-عنعنه‌لری، اینانج‌لاری ایله چوخ زنگین‌دیر. “شال ساللاماق” و بونون دیگر فورماسی اولان قاشیقلا کاسا چالماق آخیر چرشنبه ایله علاقه‌دار اولان و گئنیش یاییلان عادت‌دیر. بو عادت قدیم اکین‌چی طایفه‌لارینین بیری دیگریندن اکین اوچون توخوملوق دن نومونه‌لری توپلاماق عادتینی خاطیرلا‌دیر. هاوا قارالدیق‌دان سونرا اساساً گنج‌لر قوهوم‌لارین، تانیش‌لارین قاپی‌لارینا گئدیب اَللرینده ساخلادیق‌لاری قابی قاشیقلا ووروب سس سالاردی‌لار. ائو صاحبی سسی ائشیتجک قاپییا چیخیب ایچری اوزادیلان قابا پای قویور. پای اوچون شیرنی، قورو مئیوه، بزک شئی‌لری و ... قویولوردو. پای توپلایان نه اؤزونو گؤستریر، نه ده دانیشیردی. اگر او، دانیشسایدی، پای وئرن بو حرکتی پیس عادت سایاردی. “شال ساللاماق عادتی سوبای گنج‌لر طرفیندن اجرا اولونان “قورشاق آتدی”، “پاپاق آتدی” و ... مراسیم آیین‌لری‌نین مضمونجا عینی‌دیر. آخیر چرشنبه آخشامی اونلار بئل شالی، اؤرپک، گؤتوروب سئودیک‌لری قیزلارین ائولرینه گئدیب، شالی باجا‌دان، دام‌دان، پنجره‌دن حیته، ائوه ساللایاردی‌لار. اگر قیزین آتا-آناسی راضی اولاردیسا، شالی اونون بئلینه، بعضی یئرلرده قولونا باغلاییردی‌لار. راضی اولماسا‌لار دسمالا شیرنی قویوب گئری قایتاراردی‌لار. آخیر چرشنبه و نوروز آخشامی کندین آغ­ساققال‌لاری ائوینده ماتم اولانين، يعني بایرام کئچیره بیلمه‌ین آدام‌لارین قاپی‌سینی دؤیوب، اونلارا سمنی خونچاسی آپاراردی‌لار. سمنی خونچاسیندا گؤیردیلمیش سمنی، مئیوه، نوغول و ... قویولاردی. سمنی خونچاسینی آپاران‌لار بوینونا کئچیردیگی توربا‌دان حیتده اوینایان اوشاق‌لارا جويز- بادام ، یومورتا، کیشمیش، قووورغا وئرردی‌لر. بو عادتین مقصدی سینیق قلب‌لری اووندورماق، یاسدا اولان اینسان‌لارین کؤنلونو آلماق ایدینوروز بایرامی و ایلاخیر چرشنبه اؤزونه­مخصوص اینانج‌لاری ایله دقتی جلب ائدیر.

آخیر چرشنبه گئجه‌سی نحث دانیشماق، ایچکی ایچمک، نالاییق ایشلر توتماق اولماز. نوروز بایرامی آخشامی یاندیریلان تونقال‌دان خئییر-برکت ایستنیلیر. نوروز بایرامی آخشامی قونشولار یاسلی آدام‌لارین حیتینده تونقال یاندیریب، اونلاری “قارا بایرام” دان چیخاریرلار. نوروز بایرامیندا باغداکی آغاج‌لارین قورو بوداق‌لارینی کسمه‌سن، آغاج کوسر،بار وئرمز. نوروز بایرامی سوفره‌سینه سو دولو قاب قویوب، ایچینه خیردا بالیق بوراخیرلار. بالیق قابین دیبین‌دن دوز شاقولی قالخیب سویون اوزرینه بورون وورونجا ایلین تحویل اولدوغو بیلینرمیش. آخیر چرشنبه گئجه‌سی اَره وئریلن قیزلاری تونقالین باشینا دولاندیرار و دئیرلر: “قوی اودلو-اوجاقلی اولسون‌لار”. آخیر چرشنبه گئجه‌سی قیزلار چوخ آرا‌لی‌دان آرخاسی قاپییا دوروب آیاق‌لارین‌داکی باشماقلارين ساغ تایینی گئرییه دوغرو آتارلار. اگر، باشماقين بورنو قاپییا طرف دوشسه،دئمک یاخین واختدا اره گئده‌جک‌لر. آخیر چرشنبه آخشامیندا بیر نئچه پارچا کؤمورو، بیر اوووج دوزو، بیر-ایکی دنه ده قارا پولو بیر کوزه‌یه قویوب دامدان آتارلار. دئیی‌لنه گؤره، کؤمور قارا گونون، دوز آج­گؤزلوک و شورگؤزلوگون، قارا پول ایسه یوخسوللوغون نیشانه‌سی‌دیر. اونلاری کوزه‌یه قویوب آتماقدا مقصد قارا گون‌دن، آج­گؤزلوک‌دن، یوخسوللوق‌دان قورتولماقلا باغلی‌دیر. 

 


باهار بایرامی یا نوروزپیدایش حماسه ارگنه قــون


 

متین قزلجه

در داستانهای حماسی تورکان، بالاخص در بین "گوگ تورکها/ تورکان آسمانی"، واقعه بازگشت از ارگنه گون آغاز سال نو محسوب میشد و آنرا با شکوه و جلال خاصی برگزار می کردند. این رسم باستانی هنوز نیز برگزار می شود. رؤسای دول مستقل تورک زبانان آسیای میانه، آذربایجان، ترکیه و... با کوبیدن پتک بزرگی بر آهن دمیده در آتش جشن ارگنه گون و آغاز سال نو را اعلام می کند. مراسم شکوهمند ارگنه قون هر ساله از تلویزیون دولتی ترکیه مستقیما پخش می شود.

حماسه ارگنه قـون چیست و از کجا نشأت می گیرد؟

گوک تورکان در سراسر امپراطوری خویش با عدالت حکمروانی می کردند. در زمان حکمرانی ایل خان، سرکرده قوم تاتار بنام "سوینچ خان مغول" با هجومی غافلگیرانه و با حیله گری به سرزمین گوک تورکها هجوم آورده، تمامی جنگجویان و مردان را از دم تیغ گذرانده، زنان و اطفالشان را به اسارت گرفت.

فرزند کوچک خاقان بنام "قیان" و پسرعمویش "توقوز" از این حمله وحشیانه جان سالم بدر می برند. آنها با همسرانشان به جنگلی انبوه پناه برده، این محل پرصفا و خوش منظر را "ارگنه قـون" می نامندکمره کوه، قون = قونماق، فرود آمدن، ارگنه وصفی برای این محل). طی سالیان متمادی آنان در ارگنه قون بتدریج قدرتمند می شوند و بر تعداد جمعیتشان نیز افزوده می شود.

تورکها برای اینکه در این جنگل وسیع دچار گرسنگی نشوند، سه ماه از سال را در تدارک آذوقه زمستانی به جمع آوری غذا می پردازند. آذوقه های جمع شده را در سوم غار) می انباشتند. یکسال زمستان سخت و درازی پیش آمد. آذوقه تورکان نیز تمام شده بود. اوغوز نامی از تورکان بدنبال آذوقه راهی جنگل شد هرچه گشت خوردنی نیافت، نا امید در حال بازگشت به بوز قورت گرگ خاکستری) برخورد می کند و احوال خود را بیان می کند و در وصف برخی فصول سال می گوید:


اوچی جنت یاغی دیر، سه تایش مانند بهشت است

اوچی بیزه یاغی دیر، سه تایش دشمن ماست

اوچی یئغیپ گتیره ر، سه تایش فراهم آورنده است

اوچی اوروپ دآغیدارسه تایش پریشانی است


بوزقورت گرگ به وی می گوید: "ای فرزند اوغوز! در مسیرت یک گله گوسفند، یک دسته گندم، سنگ آسیاب و یک دوک خواهی دید. آنها را با خودت بردار. گوشت گوسفندها را بخور، پشمش را بریس و برای ایلت لباس بدوز، از پوستش پوستین بدوز. بعد از فرارسیدن بهار، دانه های گندم را بزمین بپاش و با عرق پیشانی ات آبیاری کن، بره های گوسفند را در دستانت پرورش بده تا زیاد شوند."

اوغوز نصیحت بوزقورت را برجای می آورد. در بهار گندم را درو می کنند، گوسفندان بره های فراوان می آورند. تمامی اولوس شاد می شوند و تانگری آسمانها را دعا می کنند.

اوغوز باز هم به همان بوزقورت برمی خورد و بنا به پیشنهاد وی از روز سی ام چله بزرگ جشن بزرگی برپا می کند و همگی دور آتش مقدس به شادمانی می پردازند.

تورکها چهارصد سال در ارگنه قون می مانند. سرانجام تصمیم می گیرند که به سرزمین پدری بازگردند. ولی هرچه تلاش می کنند، راه بازگشت را نمی یابند. باز هم بوز قورت گرگ نجات بخش) به سراغ آنها آمده می گوید: "اگر در پشت این کوه اتش برافروزید، سنگها گداخته شده راه برای شما باز خواهد شد." تورکها این کار انجام می دهند و راه بازگشت به وطن پدری را می گیرند. این بار نیز بوزقورت آنان را تا رسیدن به سرزمین آبا و اجدادی شان راهنمائی میکند.

روز بازگشت تورکان به سرزمین پدری مصادف با برابر شدن شب و روز بود، بهمین سبب آنرا "تأزه گون" روز نو/ نوروز) می خوانند که با مصادف با 21 مارت می شود. این روز سرسبز و پر از لاله و ریحان را "اوغوز گونی" روز اوغوز) نیز می نامند.

از آن تاریخ تا به امروز این روز، سرآغاز سال نو محسوب می شود. جشن سال نو را خاقان با کوبیدن پتکی بزرگ بر آهن تاخته می گشاید.

در بین تورکان تقویم 12 حیوانی رایج بود. هر سال به نام حیوانی نامگذاری می شود موش، اسب، خرگوش، گاو...). در بین ایرانیان تا رواج تقویم جلالی در عهد سلجوقیان سالشمار مخصوصی نبود. بنابه محاسبات دقیق دانشمند عهد ملکشاه21مارت، برابری روز و شب بعنوان آغاز سال نو اعلان می شود.

در کتاب "تاریخ بخارا"ی ابوبکر نرشچی و نیز در کتاب جغرافیای حدود العالم، به بزرگداشت جشن نوروز در بین تورکان اشاره می شود. حتی در بین تورکمنها هم اینک جشنی بنام «چوپون نوروزی» رایج است که آن ده روز قبل از نوروز فعلی برگزار می شود.

چهار، چهارشنبه آخر هر سال به نامهای "سوو چهارشنبه سی" چهارشنبه آب- بمناسبت ذوب شدن یخها و جاری شدن آب)، "یل چهارشنبه سی" چهارشنبه باد- بمناسبت وزش باد ملایم بهاری)، "اوت چهارشنبه سی" چهارشنبه آتش بمناسبت دمیده شدن گرما بر خاک و رویش) و "توپراق چهارشنبه سی" چهارشنبه زمین/ خاک- تقدس به برکت دادن زمین) نامگذاری می شود. تورکان در هریک از این چهارشنبه ها آتش بزرگی می افروزند، تمامی اولوس بر گرد آن جمع می شوند و به نیایش تانگری آسمانها می پردازند. و نیز مراسمی در ایام " غیسغا چهارشنبه" چهارشنبه کوتاه) و "اوزین چهارشنبه" چهارشنبه طولانی) برگزار می کردند. در مراسم "غیسغا چهارشنبه" تورکان یال و دم اسبان را کوتاه کرده آنرا می آرایند. زنان نیز در این روز موی سرها را بشکلی زیبا تزیئن می نمایند. در آخرین چهارشنبه سال، بر فراز تپه بلندی آتش بزرگی می افروزند و در اطراف تا صبح به شادمانی و پایکوبی می پردازند و از قمیز شراب مخصوص از شیر مادیان) سرمست می شوند. قبل از طلوع آفتاب، از چشمه مقدس کوزه ها را پر کرده به منزل بر می گردند. مراسم آتش افروزی در این روزها بخاطر سپاسگزاری و شکرگزاری و یاد آوری روز بازگشت به