تورک تاریخیندن بیلگیلر : مئته حان کیمدیر؟

Türk tarixindən bilgilər METE HAN KİMDİR?


Sorumlu müdür : Dr. Hüseyin Şərqidərəcək Soytürk

 مدیر مسئول :دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

تورک، حوکومدار مئت حان (خان). مئته حان کيمدير؟ مئته حانين بيوگرافيسي. تورک داستانلاريندا چين و هينديستان فتح لرينده سؤز ائديلن اوغوز قاغان مئته خانميدير؟

عثمانلي تاريخچيلري طرفيندان اوغوز قاغان اولاراق آدلانديريلان مئته حان ، میلادن اونجه 234 ایلينده دونيايا گئلدي. باباسي آسيا هون ايمپراتورلوغونون قوروجوسو اولان تئومان دير. دوغوم يئري بيلينمه‌مکده ‌دير. وفات میلادان اونجه 209 ایلينده تاختا گئچدييي و 35 ایل‌ بويونجا ايمپراتورلوغونون باشيندا قالديغي و میلادان اونجه 174 ایلينده وفات ائتدييي بيلينمکتده دير.

آسيا هون ايمپراتورلوغونون قوروجوسو اولان تئومان، اوغلو مئته حانين يئرينه‌ اووي اوغلونو تاختا چيقارماق ايسته‌ميشدير. خانليغين بئيلري و مئته خان ايسه بو دوروما قارشي چيخميشدير. تؤره گئرگينجه تورک آنا‌لاردن اولان، هاس بير تورکون تاختا گئچمه‌سي گئرکمکديدي.

تئومان، سون قاريسي اولان چينلي يئنيشي'نين مئته خاني کؤتوله‌مه‌سي يوزوندن اوگي اوغلونو تاختا گئچيرمک ايستيه‌رک ولیهد تعيين ائتميشدير. بو دورومدان راحاتسيز اولان مئته حان  اوگي آناسينين اويونلاري سونوجوندا يوزهيلر طرفيندان رهين آلينميشدير.

مئته حانين يوزهيلرYuezhi'ler سيغينديغيني دوشونن و دوروما قيزان تئومان هئمن يوزهي'لر ساواش اعلان ائديب مئته حاني اؤلدورتمک ايسته‌ميشدير. مئته خان، باباسي تئومان يوزهي توپراقلارينا گيرمه‌دن قاچاراق قورتولموشدور. بو باشاريسي و يوزهي'لرين مغلوپ ائديلمه‌سيندن دولايي باباسي تئومان، مئته حانا اون بين کيشيليک بير اوردو وئرميشدير. مئته حان بو اوردو ايله اؤنجه‌ليکله اوگي آنا‌سيني و قارداشلريني، سونرا دا باباسيني اؤلدوره‌رک میلاددان اونجه 209 ایلينده قاغان (خاقان) اولموشدور.

چاووش اوخو آدي وئريلن ايسليقلي اوخون موجيدينين مئته خان اولدوغو قابول ائديلير. چين قايناقلارينا گؤره اگر اوخونو بير يؤنه‌ يؤنلديرسه امرينده‌کي عسکرلرين هئپسي او هدفه اوخ آتاردي. بير گون اوخونو ائن سئودييي آتينا چئويردي و عسکرلريندن بعضيلري ترددوت ائتدي. مئته حان بونون اوزرينه‌ اوخونو سيرايلا ترددود ائدنلرين اوزرينه‌ چئويردي و ترددوت ائدن عسکرلرين هامیسي آتيلان اوخلارلا اؤلدورولدو. بؤيلجه کیچکلوکدن بري اويناديغي اوخونو هدف چئويرمه‌ اويونو اميرلرينين تارتيشيلمازليغيني دا پئرچينله‌دي. و بير گون اوخونو آوا چيخان باباسينين اوزرينه‌ چئويردييينده عسکرلريندن هيچبيري ترددود ائتمه‌دي.

مئته خان گونوموز اوردولارينين تئمللريني آتدي. اوردوسوندا اونباشي، يوزباشي، مينباشي، تومن باشي کیمي روتبه‌لر قوللاندي.
مئته حان اؤنجه هونلاردان توپراق ايستين دوغو قونشولاري دونگهو
Donghu  اوزرينه‌ يورودو و اونلاري آغير بير يئنيلگييه اوغراتدي. ياپيلان آنلاشمادا دونگهولار سنه‌ليک سيغير (مال)، آت و دئوه‌دن اولوشان بير وئرگي اؤدمه يي قبول ائتديلر. دونگهولار میلادان اونجه 208 ایلينده هون حاکيمييتينه‌ گيردي.

مئته حان، سونراسيندا قوزي موغوليستاندا ياشايان تونگوز کیمي خالقلاري دا ايداره‌سي آلتينا آلدي. میلادان اونجه 177-165 ایللري آراسيندا هونلارين گونئي باتيسيندا، تانري داغلاري ايله قانسو آراسيندا ياشايان يوچيلرين اوزرينه‌ سفرلر دوزنله‌دي.

 میلاددان اونجه 203 دهه يوچييي مغلوپ ائتدي و اوز توپراقلارينا قاتدي.

اوردوسا حاکيم اولمايا چاليشان تاهين تورکلريني يئندي. چين اوزرينه‌ سورکلي سفرلر دوزنله‌دي و ساري ايرماقين گونيينده‌کي قالا‌لاري ائگمنلييي آلتينا آلدي. بو ظفرلرله، سونرادان هونلارا بويوک گليرلر گئتيرجک اؤنملي تيجارت يوللارينين کونترولونو اله گئچيردي.

بؤلگه‌ده ياشايان آلتاي (موغول، تونگوز و تورک وب.) قويملريني ائگمنلييي آلتينا آلاراق عسکري و استراتژيک اولاراق چوخ داها گوچلو بير حالا گلدي.

میلادداند اونجه 200 ایلينده حان حانداني ايمپراتورو گاوزو'نون (گاو-دي) 320.000 کيشيليک اوردوسونو بايدنگ (بوگونکو داتونگ، شانشي)'ده پئتنگ قالا‌سينده قوشاتدي. گاوزو (گاو-دي) مئته‌ي هدييه‌لر گؤندره‌رک قوزي ايالتلريني هونلارا بيراخما و سنه‌ليک وئرگي اؤدمه‌ کیمي بوتون شرطلاري قبول ائتدي. بونون اوزرينه‌ مئته حان ايمپراتورون قوشاتمادان چيخماسينا موساده ائتدي.

گاوزو پاييتاختي چانگ'ان'ا(بوگونکو شيان) دؤنبيلدي فقط مئته حان، گاوزو حانينين قوزي سينيريني آرا -آرا تهدید ائتميه دوام ائتدي. بونون اوزرينه‌ میلاددان اونجه 198'ده گاوزو باريش ايسته‌دي و اييلليک خراج اؤدميي قبول ائتدي.
تورک دستانلاريندا چين و هينديستان فتحلرينده سؤز ائديلن اوغوز قاغانين مئته حان اولدوغو دوشونولمکتده دير. داستاندا آنلاديلان اوغوز قاغان ايله مئته حانين حيات حيکايه‌سينده بيرچوق بئنزرليک واردير.

نيهال آتسيز دا تورک قارا اوردوسونون قورولوش تاريخينين مئته حانين تاختا گئچدييي میلاددان اونجه 209 اولماسي گئرکديييني يازميشدير.

مئته  حانين اوردوسو ساواش زامانيندا توپلانان سيويللردن دئييل، سورکلي ائييتيملي و ساواشا حاضير حالدا بولونان پروفسيونل عسکرلردن اولوشماقدايدي. حاکيم اولدوغو بؤلگه‌لرده‌کي گئنيش تاخيل و يييجک قايناقلاري ايله اوردوسونو آياختا توتووردو.

مئته، میلاددان اونجه 174 ایلينده حياتا گؤزلريني يومدوغوندا، آرخاسيندا بويوک بير ايمپراتورلوق بيراختي. بو ايمپراتورلوق ياخلاشيق 18 ميليون کیلومتر بويوکلويه‌ صاحیب ایدی. ايمپراتورلوغونون سينيرلاري دوغودان باتييا ژاپون دنيزيندن ايديل (وولگا) چایی و قوزيدن گونئي سيبيريادان تيبت و کئشميره  اوزانيردی. هونلارين قارشيلاريندا بولونان تک دوزنلي و گوجلو قوووت اولان چين اوردوسونون، ايچ قاريشيقليقلار ندنيله ايداري ضعفیت ايچينده اولماسي مئته‌نين دولتيني آسانجا بويوتمه‌سينه‌ سبب اولاراق گؤستريلير.