ائلینی سئون ضیالی خانیم سالاطین احمدلی

 


دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

DR.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

اؤز شرفلي عؤمرو و شرفلي عمللرييله آذربايجان قاديني نين پلئياداسيندا ايندي بير آد دا گونش کيمي پارلاماقدادير. بو، سالاطين احمدليدير! 1956-جي ايلين پاييزيندا قازاخ ماحالي نين پويلو قصبه سينده آلي کيشي نين ائوينه سالاطين چيراغي شفقيني ساچدي. همين چيراق آتا يوردون، اوباسينا اؤزو ايله برابر سئوگي، سئوينج، گؤزلليک، برکت گتيردي.  هله واختيله مرحوم آکادئميک بوداق بوداقوو سالاطين خانيم حاقيندا يازديغي گئنيش مقاله سينده اونون اوسلوبونو قييمتلنديرير، ادبياتا ايستعدادلي بير يازيچي نين گلديگيني خبر وئريردي.  

  «... ايندي پويلودان ايکي يازيچي چيخدي... سن بو گؤزل قلميني ايندييه قدر نييه سوسدورموسان؟ ياز، دايانمادان ياز! قوي اوخوجولار، همکارلار او داددان، دوزدان دادسينلار» - دئين سئويملي خالق شاعيري و دراماتورق نريمان حسنزاده نين سؤزلرينده  بير حقيقت وار. اثرلري ايله ادبياتيميزي زنگينلشديرن، تئز بير زاماندا ايستعدادي و باجاريغي سايه سينده پارلايان، تزه روح و آرزولارلا ياشايان خالقين ماراغيني، ذؤوقونو اوخشايان بير ديرلي يازاردير سالاطين احمدلي سالاطين خانيم ساييلان، سئچيلن ضيالي، يوکسک معنوي سيمايا ماليک اولان يازيچي، تدقيقاتچي عاليمدير. هر بير يازيسيني اورگي نين اودو ايله ايسيدن، مقاله لري اوستونده اسيم-اسيم اسن صاف خيصلتلي، يوکسک آماللي پوبليسيستدير. اونون قلمينده «دللک محمدين قوناقلاري» کيمي يومور حيسسي اولان يازيلارلا ياناشي تنقيدي مقاله لر، «بونلاري بيليرسينيزمي؟» باشليغي آلتيندا وئريلن، دونيادا باش وئرن ماراقلي حاديثه لر و «مزه لي دئييملر» خوصوصي يئر توتور. آکتوال مؤوضولار، زامانلا سسلشن پروبلئملر س.احمدلي نين «ديليميز و ذؤوقوموز ندن کورلانير؟» آدلي مقاله سينده چوخ سرراست و گوجلو فاکتلارلا وئريليب. او، «دوزو دوز، اَيريني اَيري» پرينسيپينه رعايت ائتميشدير. وئريليش و تاماشالاردا اولان قوصورلار، ائفير نورمالاري نين پوزولماسي نومونه وا فاکتلارلا تنقيد هدفينه توش گلميشدي. سالاطين خانيم کوتان تورپاغين قاتلاريني لاي-لاي قالديرديغي کيمي اؤز قلميني بير سونگويه، قيلينجا چئويره رک ائتيک نورمالاري پوزانلاري بير همرايلييه چاغيرميشدير. 

  سالاطين احمدلي نين قلمي بوتؤولوکده صنعتکار ايختيراعسيدير، اوبرازلار دونياسيدير. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، او، سون ايللرده اوشاقلار اوچون بير سيرا ماراقلي حکايه لر يازميشدير. سالاطين خانيمين ياراتديغي «مزه لي دئييملر»ي اوشاق دونياسي نين ذؤوقونو اوخشاميش و بو دئييملر حتّی مثللره چئوريلميشدير. يازارلارين اوشاق قلبينه، اوشاق دونياسينا نوفوذ ائتمه لري، اوشاق پسيخولوگيياسيني اؤيرنمه يه جهد گؤسترمبري سئوينديريجي حالدير. کؤرپه دونياسي نين تفککوروندن گلن مزه لي احوالاتلار اؤز ساده ليگي ايله سئچيلير. 

  سالاطين خانيم طبيعت و اينسان پورترئتي نين بديعي خوصوصيتلريني وئررکن سؤز خزينه سيندن بول-بول ايستيفاده ائدير. خالق طرفيندن سئوينجله قارشيلانان کيتاب و مقاله لر صنعتکارين اوغورودور. سالاطين خانيمين بئله اوغورلاري يئترينجه دير. او، اؤز دادلي-دوزلو، گول قوخولو، چيچک راييحه لي اثرلريندن چلنگ باغلاياراق آذربايجان ادبياتيني دايما زنگينلشديرير.    ادبي تنقيدين، ائلجه ده موعاصير ادبي پروسئسين آپاريجي قوووه لري ساييلان آکادئميک نيظامي جعفروودان توتموش، گؤرکملي يازيچي و عاليملريميزدن نيظام الدين شمسيزاده، واقيف يوسيفلي، روستم کامال و ب. اونون حاقيندا يازيبلار، ايندي ده يازيرلار. 

  سالاطين خانيمين نشر ائتديرديگي  " سفرنامه "  (ايکي جيلده)،  " بير ائلاتين داستاني " ،  " يول گئدير ناخچيوانا " ،  " کيشيليک سنگري " ،  "اوچورولموش سدلر " ،  " آنالار کؤچ ائدنده "  کيمي بديعي اثرلري اونون ايمضاسيني اوخوجولارينا سئوديرميشدير. 

  سالاطين خانيم دئمک اولار کي، اوشاقليقدان ادبي موحيطده بؤيويب. يوز ياشيني حاقلايان مرحوم آناسي يادداقالان باياتيلار دئييردي. اونون  نثري نين پوئتيک توتومو، تورپاغا، اينسانا بئله حسساس عشقي - واقيفدن، وورغوندان، ايسماعيل شيخليدان گلن ايلاهي عشقدي. 

  سالاطين خانيم دا بير چوخ گؤرکملي عاليملريميز کيمي، چوخشاخه لي ياراديجيليقلا مشغولدور. حکايه لر، ائسسئلر، ادبي تنقيد نومونه لري، مونوقرافيک تدقيقاتلار، مهم و ماراقلي خاطيره-يازيلار، ترتيبلر، ائنسيکلوپئديک توپلولار مؤليفي کيمي آديني علم و صنعت عالمينه تانيتميشدير. 19-20 عصر ادبياتينا داير چوخلو ترتيبلرين مؤليفلريندن بيريدير.آيري-آيري صنعت آداملاري نين، گؤرکملي شخصيتلرين علمي فعاليتي نين، صنعت دونياسي نين اؤيره نيلمه سي و تبليغي ساحه سينده سالاطين خانيمين بؤيوک خيدمتلري وار اونون «عؤمرونو قازاخدا ياشايان شاعير»، «شعريميزين نريماني»، «هر کيم يوز ايل اونوتماسا...»، «آنالار کؤچ ائدنده...»، «يول گئدير ناخچيوانا»، «حيدر علييوين ديل سياستي»، «حيدر علييئوين ادبي-تاريخي پروسئس کونسئپسيياسي» کيتابلاري بؤيوک زحمتين نتيجه سيدير. بو اثرلرين تکجه آديندان اونلارين تاريخيميزين هانسي گؤرکملي نوماينده لرينه اوز توتدوغونو گؤرمک مومکوندور. سالاطين خانيم بيزيم کئچميش و موعاصير صنعت آداملاري نين ياراديجيليغي نين تدقيقي و فعال تبليغي ايله ادبياتيميزدا يئني بير جيغير آچميشدير. آيري-آيري صنعت آداملاري حاقيندا تاريخي ضرورتله علاقه دار يازيلميش علمي-نظري اثرلردن فرقلي اولاراق، سالاطين خانيم قلبينه ياتان، بير علم آدامي، صنعت آدامي کيمي اونو ماراقلانديران اينسانلار حاقيندا هئچ بير تمننا گودمه دن مونوقرافيک اثرلر يازيب اؤز حسابينا چاپ ائتديرميشدير. 

  سالاطين خانيم بير چوخ اؤلکه لري گزميش، يوکسک ذؤوق و ايستعدادي، زحمتي سايه سينده گؤردوکلريني قلمه آلميش، وطن اؤولادلاريني اونلارلا تانيش ائتميشدير. بو جهتدن مؤليفین «سفرنامه»لري خوصوصي ماراق دوغورور. 

  سالاطين خانيم يالنيز  آذربایجاندا  دئييل، خاريجي اؤلکه لرده - ايراندا، تورکييه ده، اوکراينادا آذربايجان ادبياتي و مدنيتي نين ياييلماسيندا، تبليغي ساحه سينده خئيلي ايش گؤرموشدور. اونون «هر کيم يوز ايل اونوتماسا»، «بير ائلاتين داستاني»، «آنالار کؤچ ائدنده...»، «حکايه لر» کيتابلاري ايراندا عرب اليفباسي ايله آذربايجان ديلينده چاپ اولونموشدور. بو جور چاپ کيتابلاري اونا گؤره قييمتليدير کي، جنوبلو قارداشلاريميزين علم، بيليک، مدنيت ساريدان گئري قالماسيني انگلله يير، بير سرحد داخيلينده اولماساق دا، وطنداشليق ايشي گؤرور. مؤليف قوهوم تورک خالقي ايله آذربايجان تورپاغيني، فولکلورونو توپلاييب، ايکي جيلدليک  " بير ائلاتين داستاني " ،  " يول گئدير ناخچيوانا "  کيتابلاريني يازميشدير. سالاطين خانيمين فولکلورچو کئيفيتلري ده بو کيتابلار واسيطه سي ايله اوزه چيخير.  " يول گئدير ناخچيوانا "  کيتابي نين ايزيله گئديب، گئتديکجه قوناغي اولدوغو، قارشيلاشديغي سينه دفتر هموطنلريميزدن توپلاديغي فولکلور نومونه لري فولکلورشوناسليق علمينه ده ديرلي تؤهفه دير. 

  سالاطين خانيم عئيني زاماندا موکممل بير پوبليسيستدير. آذربايجان يازيچيلار بيرليگي نين عوضوو،  "قيزيل قلم " ،  " جعفر جاببارلي " ، صمد وورغون و س. موکافاتلاري لاورئاتي، فيلولوگييا اوزره دوکتور سالاطين احمدلي نين موعاصير ميللي مطبوعاتيميزدا هر گون بو گونوموز اوچون آکتوال مؤوضولاري اؤزونده احتيوا ائدن مقالالري چاپ اولونماقدادير.سلاطين خانيمين بير چوخ اثرلري اسکي اليفبا و فارس ديلينده ايراندا طرفيميزدن نشر ائديلميشدير.و همده ميللي مضمون و کاراکتئرلي تدبيرلرين حاضيرلانماسيندا چوخ تشببوس و سعی لر گوسترمیشدیر و گوسترمکده دیر. 

 صمد آغامالی اوغلو کیمدیر

SƏMƏD AĞMALIOĞLU KİMDİR

PROF.BULUDXAN XƏLİLOV

پرفسور بولودخان خلیل اوو

۱-جی تورکولوژی قورولتایین تشکیلات‌چیلارین‌دان و ایدئولوقلارین‌دان اولموش‌دور

 

صمد آغا آغامالی اوغلو ۱۸۶۷-جی ایلده (۲۷ دئکابردا) قازاخ قزاسینین قیراق کسه‌مه‌ن‌لی کندین‌ده آنادان اولموش‌دور. ۱۸۸۷-جی ایلده ولادیقافقاز حربی پروگیمنازییاسینی بیتیرمیش‌دیر.

 ۱۹۰۵- ۱۹۰۷-جی ایللر اینقیلابین‌دا ایشتیراک ائتمیش، ۱۹۱۷-جی ایلین آپرئل آیین‌دان روسییا سوسیال دئموکرات فهله پارتییاسینین ایجراییه کومیته‌سینین و یئلیزاوئتپول سووئتینین عضوو اولموش‌دور. صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۱۸-جی ایلین فئورال آیین‌دا تیفلیسه کؤچموش، یئرلی مئنشئویک «هوممت» تشکیلاتینین گؤرکملی خادیملرین‌دن و بو تشکیلاتین اورقانی اولان «گهلجک»، «پوبوژدئنیئ» قزئتلرینین رئداکتورو کیمی فعالیت گؤسترمیش‌دیر. او، ۱۹۱۸-جی ایلین سونلارین‌دا باکی شهرینه گلمیش، ۱۹۲۰-جی ایلده‌ن سووئت اتفاقی کوممونیست پارتییاسینین اوزوولویونه قبول اولونموش‌دور. آذربایجان‌دا سووئت حاکیمیتینین قلبه‌سین‌دن سونرا ایلک خالق تورپاق کومیسساری، ۱۹۲۱ -جی ایلده آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینین مرکزی ایجراییه کومیته‌سینین صدرینین موعاوینی، ۱۹۲۲-۱۹۲۹-جو ایللرده صدری اولموش‌دور. هم ده زاقافقازییا سووئت فئدئراتیو سوسیالیست رئسپوبلیکاسینین مرکزی ایجراییه کومیته سینین صدرلرین‌دن بیری کیمی فعالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۲۲-جی ایلده سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار اتفاقینین بیرینجی سووئتلر قورولتایین‌دا سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار اتفاقینین مرکزی ایجراییه کومیته‌سینین عضوو، سونرا ریاست هئیتینین عضوو سئچیلمیش‌دیر. صمد آغامالی اوغلو بیر نئچه دفعه آذربایجان کوممونیست (بولشئویک) پارتییاسینین مرکزی کومیته‌سینین، عمومی اتفاق کوممونیست (بولشئویک) پارتییاسینین زاقافقازییا اؤلکه کومیته‌سینین ترکیبینه سئچیلمیش‌دیر. ۱۹۳۰-جو ایلده (۶ اوکتیابردا) موسکوادا وفات ائتمیش و اورادا دفن اولونموش‌دور. سونرا اونون نئشی باکی شهریندکی فخری خیابانا کؤچورولموش‌دور.

صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۲۱-جی ایلده یارانمیش عومومی اتیفاق یئنی تورک الیفباسی کومیته‌سینین صدری اولماقلا آذربایجان‌دا و دیگر رئسپوبلیکالاردا یئنی لاتین الیفباسینا کئچیلمه‌سی ایشینه رهبرلیک ائتمیش‌دیر. اونون «آذربایجانین سیاسی وضعیتی» (۱۹۱۹)، «بیزیم یولوموز هایانادیر» (۱۹۲۴)، «تورک عالمین‌ده مد‌نی مسئله‌لر» (۱۹۲۴)، «تورک-تاتار خالقلارینین تاخیره سالینماز مد‌نی احتیاجلاری» (۱ ۹۲۵)، «علم‌دن و تاریخدن» (۱۹۲۷)، «یئنی تورک الیفباسینین مدافعه‌سین‌ده» (۱۹۲۷)، «اوکتیابر اینقیلابی و یئنی الیفبا» (۱۹۲۷)، «ایکی مدنیت» (۱۹۲۹) و س. اثرلری لاتین الیفباسینا کئچمک ایشین‌ده بؤیوک رول اوینامیش اثرلردیر.

صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۲۱- جی ایلده یارانمیش عومومی اتفاق یئنی تورک الیفباسی کومیته‌سینین صدری اولماقلا لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک یولون‌دا علین‌دن گلنی اسیرگممیش‌دیر. او، بو ایشده کیفایت قدر میللی ماراقلا-ری نظره آلمیش، توتدوغو وظیفه‌ده‌کی صلاحیت ایمکانلارینی تورک خالقلارینین تالئیوک‌لو مسئله‌لرینین، او جمله‌دن الیفبا مسئله‌سینین حلینه یؤنلتمیش‌دیر. تصادفی دئییل‌دیر کی، صمد آغامالیاوغلو الیفبانی (یئنی الیفبانی) مد‌نی اینقیلابین

موهوم بیر صحیفه‌سی حساب ائتمیش‌دیر. او، یاخشی بیلیردی کی، عصرلرجه داوام ائد‌ن بیر الیفبانی (عرب الیفباسینی) لاتین قرافیکالی الیفبا ایله دییشمک او قدر ده آسان دئییل‌دیر. آددیم-آددیم بو یولو گئتمک و بو یول‌دا مانعه اولاجاق انگللری آرادان قال‌دیرماق بؤیوک ایراده، دؤزوم طلب ائدیردی. اودور کی، او، دؤزوم و ایراده صاحبی کیمی جدی، مسولیت‌لی بیر ایشی اؤز چیینلری اوزرینه گؤتورموش‌دو. و الیفبا کومیته‌سینین صدری کیمی موختلیف طبقه‌دن اولان اینسانلار آراسین‌دا (ضیالیلار، کندلیلر، موللالار، روحانیلر و س.) معاریفلندیریجی صحبتلرین آپاریلماسینا نینکی رهبرلیک ائدیر، حتی اؤزو ده بو پروسسین فعاللارین‌دان بیری کیمی چیخیش ائدیردی. او، سیاسی خادیم اولماسینا باخمایاراق هئچ بیر شئی‌دن چکینمه‌یه‌رک لاتین قرافیکالی الیفبا ایله باغلی موصاحیبه‌لر وئریر، بو ایشین اوغورلا حیاتا کئچمه‌سی اوچون داشکندده، سمرقندده، آلماتی‌دا، کازان‌دا، آشقاباددا،ائرمنیستان‌دا، گورجوستان‌دا، داغیستان‌دا اؤزونه همفیکیرلر و طرفدارلار توپلاییردی. اونا گؤره ده اونون فعالیتینین حدودلاری آذربایجانی آشیردی. او، آذربایجانین موباریز اوغلو کیمی خالق، وطن قارشی‌سین‌دا یورولماق بیلمه‌دن چالیشیردی و بیر موتفککیر کیمی خیدمتلر گؤستریردی. بیر داها قئید ائدک کی، لاتین قرافیکالی الیفبانین حیاتا کئچیریلمه‌سی یولون‌دا صمد آغامالی اوغلو قدر فعال اولان ایکینجی بیر شخصی تصووور ائتمک مومکون دئییل‌دیر. تصادفی دئییل کی، سولئیمان رستم صمد آغا مالی اوغلو باره‌ده یازیردی: «او واخت صمداغایا یئنی الیفبانین آتاسی دئییردیلر. بو صحبت ده جاماعات آراسین‌دا چوخ یاییلمیش‌دی، گویا افقان شاهی آمانوللا خان باکی‌دان وطنه قاییدارکه‌ن آغا مالی اوغلو اونا دئییب کی، «سن آلله آمانوللا، افقانیستان‌دا یئنی الیفبانی یایماغی اونوتمایاسان ها». بو صحبتین بیر سببی ده اودور کی، آغامالی اوغلو هر مجلیس‌ده، هر یئر-ده موختلیف صحبت اثناسین‌دا اودلو-اودلو دانیشماسایدی اولمازدی. حتی بعضیلری ظارافاتلا دئییرلر کی، گونلرین بیر گونون‌ده صمداغا لاتین الیفباسینی عربلره ده قبول ائتدیره‌جک‌دیر». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده، ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

صمد آغا مالی اوغلو خالقینا و اونون روحونا باغلی بیر آدام اولموش‌دور. اونا گؤره ده او، اینسانلارین قلبینه آسان‌لیقلا و تئز بیر زامان‌دا یول تاپا بیلمیش‌دیر. اونو معاریف مسئله‌سی ده چوخ دوشوندورموش‌دور. بؤیوک اوکتیابر سوسیالیست اینقیلابین‌دان سونرا مکتبلرین آچیلماسی، تدری‌سین تشکی‌لی و آپاریلماسی، عرب الیفباسینین یاراتدیغی چتین‌لیکلر صمد آغامالیوغلونو دوشوندورموش‌دور. او، چاره آختارماق یولونو لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک‌ده گؤرموش‌دور. اونون فیکرینجه، عرب الیفباسیندا آپاریلاجاق اصلاحاتلار تدریس پروسئ‌سین‌ده هئچ بیر موفقیت‌دن خبر وئره بیلمزدی. حتی عرب الیفباسین‌دا آپاریلاجاق اصلاحاتین ترفدارلاری اونون قتیت‌لی مؤوقئیینه مانع‌چی‌لیک گؤستره بیلممیش‌دیر. شخصاً صمد آغا مالی اوغلونون سیی، فعال‌لیغی و تشکیلات‌چی‌لیغی ایله «یئنی الیفبا کومیته‌سی» آدلی تشکیلات یارانمیش‌دیر.

«یئنی الیفبا کومیته‌سی» کوتله آراسین‌دا معاریفله‌ندیریجی صحبتلر آپارمیش، عینی زامان‌دا یئنی الیفبا کورسلاری آچمیش‌دیر. یئنی الیفبا کورسلارینین سایی گئتدیکجه چوخالمیش و بو کورسلاردا اوچ آی عرضین‌ده ساواد آلانلار دیگرلرینین ده ساواد آلماسی رقابتینی گوجلندیرمیش‌دیر. بونونلا دا واختیله عرب الیفباسین‌دا معین اصلاحاتلارین آپاریلماسینین ترفدارلاری دا یئنی الیفبایا مئییل ائتدیلر. اونلار یئنی الیفبایا کئچمیین اساس‌لی اولدوغونو اعتراف ائتمک یولونو توت‌دولار. صمد آغا مالیوغلونون رهبرلیگی آلتین‌دا عرب الیفباسینی ساخلاماق ایستیاینده اولانلارلا یئنی الیفبایا کئچمک ایستیین‌ده اولانلار آراسین‌دا رقابت ایکینجیلرین مؤوقئیینین اوستونلویو ایله سئچیلیردی.

«یئنی الیفبا کومیته‌سی» تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینه خصوصی اؤن‌م وئریردی. محض یئنی الیفبایا کئچمکله تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینی قای‌دایا سالماق موکون ایدی. بو پروسئس‌ده، طبیعی کی، تکجه آذربایجانین یئنی الیفبایا کئچمه‌سی تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینی یارادا بیلمزدی. اودور کی، بو مطبوعات موبادیله‌سینه آذربایجان تورکلری ایله یاناشی، تورکییه تورکلری، اؤزبکلر، کازان تاتارلاری و دیگرلری ده جان آتیردیلار. آنجاق اونلارین هئچ بیری یئنی الیفبایا کئچمک مسئله‌سینی اورتالیغا آتماغا جسارت ائتمیردی. بئله بیر شرایط‌ده صمد آغامالیوغلونون رهبرلیک ائتدیی «یئنی الیفبا کومیته‌سی» بو ایشه بؤیوک هوس و جسارتله یاناش‌دی. هم ده حساب ائتدی کی، مثلاًین حلی اوچون تورک خالقلارینین فیکرینی اومومیلشدیریب اورتاق بیر مخره‌جه گلمک و قرار چیخارماق لازیم‌دیر. بونون اوچون بیر هئیت یاران‌دی و مقصد اوندان عبارت اولدو کی، همین هئیت سووئتلر اتفاقین‌دا یاشایان تورک خالقلارینین یاشادیغی مرکزلره گئتمکله صلاحیت‌لی آداملارلا گؤروشسونلر.

همین هئیت ۱۹۲۴-جو ایلین سئنتیابر آیین‌دا دؤرد نفردن عبارت اولماقلا تشکیل اولون‌دو: صمد آغامالی اوغلو («یئنی الیفبا کومیته‌سی»نین صدری)، جلیل مممدقولوزاده («موللا نصرالدین» ژورنالینین رئداکتورو)، ولی خولوف‌لو («یئنی الیفبا کومیته‌سینین عضوو)، خالید سید خوجایئو (دیل و ادبیات معلمی). اونو دا قئید ائدک کی، صمد آغامالی اوغلونون صدرلیک ائتدیی بو هئیت‌ده دؤرد نفردن علاوه ایکی نفر (بیر ماکیناچی، بیر حکیم) و پروفئسسور (باکی اونیوئرسیتئتینین) میزیرلینسکی ده واردی. صمد آغا مالی اوغلو هئیت‌ده اولانلارا تئز-تئز مراجعت ائدیردی کی، هان‌سی جومهوریت‌ده یئنی الیفبانی قبول ائتسه‌لر، دئمه‌لی، اورادا عقللی آداملار چوخدور. بو باره‌ده خالید سید خوجایئو یازیردی: «صمدآغا منه باخاراق:

-  سنین اؤزبکلرین باره‌سین‌ده فیکرین ندیر؟ - دئدی. من ترددودسوز بیر قتیتله:

-  اونلار قطعی صورت‌ده قبول ائد‌جکلر، - دئدیم. یولداشلاریمیز گولوم‌سه‌دیلر:

-  دئمک، اورادا عقل‌لی آدام چوخ‌دور، - دئدیلر». (باخ: خالید سید. یئنی الیفبا یوللارین‌دا اسکی خاطره و دویغولاریم. باکی، ۱۹۲۹، ص.۱۰)

صمد آغا مالی اوغلو یئنی الیفبایا اینام بسلییر و اونون «بوتون شرقین علمی و مده‌نی الیفباسی اولاجاغینا» اینانیردی.

صمد آغا مالی اوغلو کئچمیش سووئت اتفاقین‌دا اجتماعی-سیاسی و دؤولت خادی‌می اولماقلا میللی تهاسسوبکئشلیینی، ادبیاتا، مدنیته باغلی - لیغینی اؤز عملین‌ده آچیق شکیل‌ده بیروزه وئرمیش‌دیر. سولئیمان رستمین یازدیقلارین‌دان بیر فاکت یئرینه دوشور: «الیهئیدر قارایئو، همید سولتانوو، داداش بونیادزاده، تئیمور حسینوو کیمی پارتیا، دؤولت خادیملری، مممد سید اوردوبادی، سولئیمان سانی آخوندوو، حاجی کریم سان‌لی، هاجیاغا آبباسوو، میرزاغا الیئو، حسینقولو سارابسکی، رضا داراب‌لی کیمی مدنیت، صنعت خادیملری تئز-تئز اونون ائوین‌ده گؤرونردیلر. آغا مالی اوغلو همیشه مدنیت خادیملریمیزین تالئیی ایله ماراق‌لانیر، ادبیاتیمیزین، صنعتی‌میزین اینکیشافی اوچون علین‌دن گلنی اسیرگه‌میردی. اونو صحنه اثرلرینین ایلک تاماشالارین‌دا گؤرردیک. اثرلر و تاماشالار حاقین‌دا فیکیرلرینی سؤیلر- دی». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده. ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

صمد آغامالی اوغلو میللی تعصوبکئش‌لیگی اوستون اولان دؤولت خادی‌می اولماقلا مده‌نی ترققینین چیخیش یوللارین‌دان بیرینی لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک‌ده گؤروردو. اودور کی، آذربایجان‌دا، تورکمنیستان‌دا، اؤزبکیستان‌دا، قیرغیزیستان‌دا، چئچئنیستان‌دا، ائرمنیستان‌دا، گورجوستان‌دا، شی- مالی قافقازدا و دیگر یئرلرده لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک اوچون اورتاق بیر مؤقعیه گلمیی چیخیش یولو حساب ائدیردی. بو اورتاق مؤقع ایسه تورکولوژی قورولتایین چاغی ریلماسینی ضرورته چئویرن شرطلردن بیری‌دی. محض تورکولوژی قورولتایین ضرورت اولدوغونو صمد آغا مالی اوغلو درین‌دن باشا دوشور و بو ایستیقامت‌ده فعالیتینی اساس هدفه چئویریردی. صمد آغا مالی اوغلو «کوم‌مونیست» قزئتینین ۱۹۲۵-جی ایل ۹ نویابر تاریخ‌لی ساییندا «تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟» مهقاله‌سینی چاپ ائتدیریر. مقاله‌ده قئید اولونور کی، سون ایللرده آذربایجان‌دا علمه ماراق، هوس آرتمیش‌دیر. آنجاق علمیمیزی ده، حیاتیمیزی دا ان یاخشی اساسلار اوزره قورماق میللتین موقددراتینی تعیین ائتمک‌ده موهوم رول اویناییر. بونون اوچون دیل مسئله‌سی موهوم مسئله‌لردن بیری‌دیر. و صمد آغا مالی اوغلو دیلیمیزی علم دیلی، ایداره لرده ایشله‌نه‌ن دیل اولماسینین واجیبلیینی گون‌ده‌مه گتیریردی. همین دؤورده دیلیمیزین بو آجیزلیینی آرادان قال‌دیرماق اوچون تورکولوژی قورولتایین بؤیوک رول اوینایاجاغینا اینانیردی.

او میللی دیلین اینکیشافینی دؤولتین، میللی تیجارتین، صنایعنین، محکمه سیستئمینین، مکتبین، ایستحصال ساحه‌لرینین اینکیشافی ایله علاقه‌ده گؤروردو. صمد آغا مالی اوغلو بیر اجتماعی-سیاسی خادیم کیمی قئید ائدیردی کی، آذربایجان‌دا خانلیق دؤورون‌ده میللی بیرلیک، میللی وحدت اولمامیش‌دیر. «عینی زامان‌دا خان‌لیق دؤورون‌ده تورکلر یازی و ادبیات‌دا فارس و عرب دیللرینی ایشلتمیش‌دیر. ...روسییا اینقیلابلارینا قدر (بؤیوک اوکتیابر سوسیالیست اینقیلابی - ب.خ.)

 آذربایجان تورکلری بوتون روحانی قایدالارینی، فلسفه‌لرینی، ادبیات نومونه‌لرینی تورکیه‌دن و قیسمن ایراندان آلیردیلار.

 بونلار ایسه سون درجه ایسلامچیلیغا دالمیش‌دیلار». (باخ: تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - آغا مالی اوغلو. کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویآبر، ن ۲۵۶) صمد آغاملی اوغلو مقدس کیتابیمیزین - «قرآن»ین عرب دیلین‌ده یازیلماسینین دیلیمیزین شریعت قانونلارینین یارانماسین‌دا اوینادیغی رولو کؤلگه‌ده قویدوغونو دا قئید ائدیردی.

او، عرب الیفباسینین نینکی تورکلری، حتی ایرانلیلاری دا علمی و تئکنیکی ترققی‌دن گئری ساخلادیغی نی دا قئید ائدیردی. هم ده دیلیمیزه عرب، فارس و یونان کلمه‌لرینین یئرلی-یئرسیز دولماسینین سببینی یازیمیزین عرب الیفباسی ایله اولماسین‌دا آختاریردی.

 دیلیمیزین مورفولوگییاسین‌دا، سینتاک‌سی‌سین‌ده اولان عرب، فارس قایدالارینین آنا دیلیمیزله اولان رابیطیه منفی تأثیر گؤستردیینی ده قئید ائدیردی. صمد آغا مالی اوغلو یازیردی: «ان بؤیوک بلا بوراسیدیر کی، عصریمیزین علمی فلسفی فیکیر و تئکنیکی سنین‌ده (ایجادین‌دا، ایختیراسین‌دا -ب.خ.) تورکلر ایله ایران‌لیلارین ایشتیراکی هئچ بیر درجه‌سین‌ده‌دیر. ایستحصال گئری‌لیگی ایله مشروط (باغلی - ب.خ.) اولان، علمی گئری‌لیک بو میللتلرین، خصوصاً تورکلرین ترققیسینه سو تأثیر ائتمه‌یه بیلمزدی. تورک یازیسینا هر دورلو قایدا و نیظام خاریجین‌ده اولاراق چوخ فارس، عرب و یونان سؤزلری دولموشدور. عینی زامان‌دا مزکور (قئید اولونان کلمهلر، یعنی عرب، فارس و یونان سؤزلری - ب.خ.) کلملر اؤز صرف-نحو (مورفولوگییا-سینتاکسیس - ب.خ.) قایدالارینی باقی (ادبی اولاراق) ساخلامیش‌دیر. بونون نتیجه‌سین‌ده آنا دیلیله رابطه‌سی قیریلمیش و علمی فیکیر ایفاده‌سی اوچون کامیل اولامایان بیر دیل حاصیل اولموش‌دور». (باخ: صمد آغامالی اوغلو. تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویابر، ن ۲۵۶)

صمد آغامالی اوغلونون «تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟» فیکرینین دیگر اساس تئزیسلرینی بئله خاراکتئریزه ائتمک اولار:

۱)  عرب الیفباسینین فونئتیک جهتلری تورک دیللرینه مووافیق گلمدیینه گؤره تورک خالقلارینین معاریف ایشینه زیان وورور. یقین کی، سولئیمان روستمین آذربایجان پرولئتار یازی‌چیلار جعمیتینین کاتیبی ایشلدیی واختدا باش وئرمیش بیر حادثه‌نی خاطرلاماق یئرینه دوشر. سولئیمان رستم قئید ائدیردی کی، بیزیم جمعیته (پرولئتار یازیچیلار جمعیتینه) مادی کؤمک‌لیک لازیم ایدی. خصوصیله، گنج یازیچیلار مادی ایمکان‌سیزلیقدان چاپ اولونموردو. اونا گؤره ده بو مسئله ایله باغلی منی (سولئیمان رستمی) صمد آغا مالی اوغلونون یانینا گؤندرمیش‌دیلر. او، بیر چوخ سواللارا جاواب آلدیق‌دان سونرا تخمیناً بئله دئدی: «سؤزلری‌می جاوان یازانلارا چاتدیرارسان.

 جاوانلار بیزیم گلجییمیزدیر، اومیدیمیزدیر، چالیشین همیشه خالق ایچین‌ده اولون، اونون ایستدیینی یازین، ائله یاخشی یازی‌چیلاریمیز وار کی، اثرلرینی اوخویوب حیف‌سیلنیرسه‌ن کی، نیه ائلین باشا دوشجیی آنا دیلین‌ده یازمیرلار، بیز نه فارسیق، نه عرب؛ اؤزوموزون تمیز گؤزل آنا دیلیمیز وار.

...او منه بئله بیر سوال وئردی.

-یاخشی، اوغلوم، دئ گؤرک چاپ ائتمک ایستدیینیز کیتابلار، یازیلار هان‌سی الیفبا ایله اولاجاق؟ من اونا حقیقتی سؤیلدیم. - بو واختا کیمی کیتابلاریمیز عرب الیفباسی ایله نشر اولونموش‌دور. سیزه سؤز وئریریک کی، یازیلاریمیزی یئنی الیفبا ایله چاپ ائدجییک.

جاوابیم آغامالی اوغلونون چوخ خوشونا گلدی. گؤزلرین‌ده، دوداقلارین‌دا راضی‌لیق تبسسومو گؤرون‌دو. منه یئنی الیفبانین خالقیمیز اوچون بوتون شرق میللتلری اوچون بؤیوک، میثیل‌سیز اهمیتین‌دن دانیش‌دی». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده. ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

۲)  تورک خالقلارینین حیات و مفکوره‌سینه آوروپا منشأ‌لی تئرمینلر داخیل اولور. علمین اینکیشافی ایله باغلی اولاراق بو تئرمینلر دیله گلمه‌لی‌دیر. آنجاق بونون قارشی‌سینی عرب الیفباسی آلیر.

۳)  ایندییه قدر تورک دیللرینه داخیل اولان تئرمینلرین قوسورلو جهتلری تنقید اولونمامیش‌دیر. ایندی بو ایشه موداخیله ائتمیین واختی گلیب چاتیبدیر.

۴) دیل، یازی مسئله‌لری و اونلارین تالئیی تاریخین ایختیارینا بوراخیلمامالی، عکسینه تاریخین گئدیشینه موداخیله اولونمالی‌دیر و س.

صمد آغامالی اوغلو قئید اولونان بو مسئله‌لرین حلین‌ده تورکولوژی قورولتایین علمی شکیل‌ده رول اوی-نایاجاغینی نظره آلیردی و تورکولوگییانین بوتون پروبلئملرینین حلینی یالنیز تورکولوژی قورولتایدان طلب ائتمیردی. او یازیردی:

 «...تورک اؤلکه‌لرین‌دن بیری‌سین‌ده ایلک دفعه تورکولوژی قورولتایین چاغیریلماسینین بو واختا قدر اؤز مدنیتلریله یاخین علاقدار مسئله‌لرین حلین‌ده اصلا ایشتیراک ائتمیان، یاخود پک آز ایشتیراک ائد‌ن میللتلر اوچون بؤیوک تاریخی و مده‌نی اهمیتی واردیر.

 قورولتای آوروپا میللتلری ایله بو واختا قدر موجررد بیر حال‌دا یاشایان میللتلرین علم خادیملری عائله‌سین‌ده علمی-مد‌نی امکداشلیغین بیرینجی اؤزولونو قویاجاق‌دیر.بیز آذربایجان‌لیلار موسافیرلریمیزی اورک‌دن و  صمیمیتله قارشیلایاجاغیق». (باخ: صمد آغامالی اوغلو. تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویابر، ن ۲۵۶)

 

 

احمدبي آغااوغلو و اعتلاي انسان ترك

احمدبي آغااوغلو و اعتلاي انسان ترك

اومود ياشام

 

مقدمه

اوايل قرن بيستم ميلادي يادآور دوره اي از تاريخ براي توركان مي باشد كه در آن انديشه ي مردمان سرزمين هاي تورك نشين دچار دگرگوني هايي بس عظيم گشت كه به جرات مي توان از آن دوره با نام رنسانس انديشه در تاريخ تورك ياد كرد. در اين دوره از تاريخ، مردمان تورك بخصوص تورك هاي ساكن در روسيه، آزربايجان و تركيه شاهد ظهور جرياني گشتند كه به ملي گرايي ترك مشهور شد. ملي گرايي تورك در اين زمان به مدد تلاش هاي روشنفكران ترقي خواه تورك به سرعت در ميان توده ي تورك نهادينه گشت و اصول ترقي خواهانه ي جديدي در سير تاريخ انديشه ي تركان وارد نمود. از سردمداران اين جنبش ترقي خواهانه كه خدمات شايان توجهي در راه اعتلاي انديشه ي ملي گرايي تورك انجام داده احمد آغااوغلو مي باشد. در نوشتار حاضر به بررسي زندگاني و انديشه ي اين روشنفكر مشهور تاريخ تورك خواهيم پرداخت.

 

بارقه هاي شكل گيري انديشه ي احمدبي آغااوغلو

احمد بي آغااوغلو در سال 1869 ميلادي در شهر شوشا ديده به جهان گشود. خانواده ي وي از طوايفي بودند كه ده ها سال قبل، از شهر ارضروم تركيه به قاراباغ مهاجرت كرده و در آنجا سكني گزيده بودند. دوران كودكي احمد بي آغااوغلو در گيرودار مباحث ديني كه در خانواده ي ايشان جريان داشت گذشت. چراكه خانواده ي احمد بي از خانواده هاي مذهبي قاراباغ محسوب مي شد و پدر احمد آغااوغلو، ميرزاحسن از بزرگان ديني شهر محسوب شده و در اين ميان به زبان هاي روسي، فارسي و توركي آشنايي كامل داشت. از اين رو از اين منظرگاه توانسته بود آثار ادبي، مذهبي و تاريخي مختلفي از زبان هاي گوناگون را مطالعه نمايد. اما با اين وجود فردي بود كه تعصب فراواني نسبته به شعائر اسلام داشت و اسلام خواهي را بر ديگر انديشه هاي بشري ترجيح مي داد. احمد بي آغااوغلو زماني كه از پدر خويش ياد مي كند، چنين مي گويد:

" پدرم فردي بود كه بدون داشتن هيچ غم و غصه اي در دنيا زندگي مي كرد، به فارسي و عربي تسلط كامل داشت و شعرهاي ملامحمد فضولي را از حفظ مي خواند ولي وقتي از وي مي پرسيدند كه، كه هستي؟ مي گفت: الحمد لله كه از امت محمد هستم و عاشق علي مي باشم. پدرم هيچ گونه توجهي نسبت به ترك بودن، مليت و زبان خويش نداشت. از اين رو هنگامه اي كه روسها به مزارعمان يورش بردند و زمين هاي فراواني از ما را متصرف شدند پدرم نه تنها هيچ گونه واكنشي نشان نداد بلكه اصلا اندوهگين نيز نشد."

در جايي ديگر، احمد بي آغااوغلو اين مباحثات ديني كه در دوران كودكي اش در خانه ي وي جريان داشت را اينگونه به نقد مي كشد:

"در خانه نشسته، چپق ها را دود كرده و در ميان دود چپق ها به بحث هايي اين چنين وهم آلود مي پرداختند كه، آيا امام، علم غيب دارد؟، و...

پدر احمد بي آغااوغلو چنان سرگرم فعاليت هاي دینیبود كه چندان زمان زيادي نمي توانست صرف فرزند خويش نمايد. در اين ميان عموي احمدبي به امر تحصيل احمدبي مشغول گشت. وي نيز كه بسان برادر خويش فردي اسلام گرا بود تحصيلات احمدبي را به معلمي ديني سپرد تا نزد وي زبان هاي عربي و فارسي را فراگيرد. عموي احمدبي خواهان آن بود كه احمدبي پس از يادگيري اين زبان ها راهي كربلا يا نجف گرديده و در آنجا تحصيل علوم فقهي نمايد و در صورت امكان تا درجه ي اجتهاد نيز پيش رود ولي مادر احمدبي مخالف اين امر بود. مادر احمد بيمي خواست كه فرزندش با ورود به ارتش درجات ترقي را در زندگي طي نمايد و افسري لايق گردد از اين رو بصورتي پنهاني معلمي ارمني جهت تدريس زبان روسي به احمد بي را به خدمت گرفت. اين چنين بود كه مادرش راه احمدبي را از كربلاي معلي و نجف اشرف به سوي پترزبورگ و پاريس برگرداند.احمدبي پس از فراگيري زبان روسي در مدرسه روسها مشغول تحصيل شد. مدرسه يروسها مدرسه اي بود به سبك آموزش نوين و تفاوت زيادي با مكتب خانه ي مسلمانان داشت و در آنجا علوم جديده تدريس مي شد. زبان رسمي در اين مدارس روسي بود و اكثر دانش آموزان آن را فرزندان روس ها و ارامنه تشكيل مي دادند. چنان كه احمد بي خود اذعان مي دارد، در زمان تحصيل در اين مدرسه تنها پنج نفر دانش آموز آزربايجاني وجود داشت و بقيه از ارامنه و روسها بودند.

شوشا شهري بود كه اكثر اهالي آن را آزربايجانيان تشكيل مي دادند و ارامنه و روسها تنها بعنوان اقليت در آنجا ساكن بودند. با اين وجود به دليل اينكه ارامنه و روسها داراي تحصيلات عاليه بودند هميشه به مسلمانان و توركان به ديده ي تحقير مي نگريستند. احمدبي از نگاه ارامنه ي آن زمان به توركان چنين ياد مي كند:

"در مدت زمان تحصيلمان در مدرسه روسها، توصيف آزار و اذيت ارامنه نسبت به پنج نفر دانش آموز تورك بسيار دشوار است، در زمان استراحت، ارامنه به ما هجوم آورده و ما را مورد ضرب و شتم قرار مي دادند. برخي كلاهمان را از سر برداشته و با سخنان تحقير آميزبه اين سو و آن سو پرتاب مي كردند. تحمل آن شرايط بسيار دشوار بود، به گونه اي برخي از دوستانم مجبور به ترك تحصيل شدند و من تنها فردي بودم كه توانستم تا سال آخر در آن مدرسه دوام بياورم."

احمدبي پس از فارغ التحصيلي از اين مدرسه و بنا به توصيه ي يكي از دوستانش و پشتيباني مادرش راهي مدرسه اي فني در تفليس شد. در آن زمان، تفليس مركز جريان هاي فكري متنوع موجود در روسيه بود و از مهمترين شهرهاي انقلابيون در مبارزه با تزار محسوب مي شد. تحت تاثير اين جريانات بود كه احمدبي در زمان تحصيل در اين مدرسه به جمعيتي از انقلابيون پيوست. اما تمامي اين فعالين را مسيحيان تشكيل مي دادند و مسلمانان نسبت به تمامي جريانات ترقي خواه با حالتي بي تفاوت مي نگريستند. وقتي احمدبي به گشت و گذار در تفليس مي پرداخت و محلات مسلمانان را مي ديد كه اجتماعي از خرابه ها بود و در فقر و فسادي عميق فرو رفته بودند و آن را با محلات مسيحيان انقلابي مقايسه مي كرد كه محلاتي بودند پيشرفته كه مملو از سالن هاي تئاتر و اپرا بود در سكوت مسلمانان متعجب مي ماند. احمدبي تنها دانش آموز مسلمان اين مدرسه بود و با تلاش هاي وافري كه در زمينه ي تحصيل مي نمود توانسته بود توجه بسياري از معلمان را به خود جلب نمايد. احمدبي با رتبه اي عالي در سال 1887 ميلادي تحصيل در اين مدرسه را به پايان رساند.

احمدبي پس از فارغ التحصيل شدن از اين مدرسه براي ادامه تحصيل در مقطع دانشگاه راهي دانشگاه پترزبورگ گشت. مسلمان بودن احمد بي آغااوغلو سبب تعجب بسياري از اساتيد گشت. چراكه تا آن زمان و در طول تاريخ دانشگاه پترزبورگ تنها سه نفر مسلمان توانسته بودند بدين دانشگاه وارد شوند. احمدبي آغااغلو با جديتي تمام مشغول تحصيل در اين دانشگاه شد به گونه اي كه پس از مدتي چشمان وي دچار ناراحتي شدند. با اين وجود احمد بي همچنان مصر در امر تحصيل بود. اما با بروز حادثه اي ناخوشايند، احمدبي اين دانشگاه را به مقصد پاريس ترك گفت. يكي از اساتيد احمدبي كه فردي بود به شدت نژادپرست با آگاهي از مسلمان بودن احمدبي عليرغم آنكه احمدبي در امتحان مربوط بدين استاد نمره اي عالي كسب مي كرد تنها بدليل مسلمان و تورك بودنش وي را مردود كرد.

احمدبي در سال 1888 ميلادي نخستين آزربايجاني بود كه براي تحصيل وارد پاريس شد. وي از پاريس بعنوان شهر ذوق و انديشه ياد مي كند و در اين شهر بود كه با بسياري از انديشمندان مشهور جهان آشنا گشت. در سالهاي نخستين تحصيل احمدبي در پاريس خانواده ي وي پول اندكي جهت امرار معاش براي وي ارسال مي كردند اما پس از مدتي به دليل مرگ پدر، مادر و عموي وي اين كمك نيز قطع شد و احمدبي با مشكلات شديد اقتصادي روبرو گشت. با اين وجود و عليرغم بي پولي شديد احمدبي دست از تحصيل نكشيد و در مدت تحصيل در دانشگاه بود كه با انديشمنداني چون ارنست رنان، بايبير ماينارد، شافر و جيمز ديمستيتر ارتباط برقرار كرد و نزد ايشان با انديشه ي مدرن اروپا آشنا شد. در اين مدت با احمد رضا از اعضاي "ژون توركلر" نيز رابطه اي دوستانه برقرار كرد. احمدبي بين سالهاي 1891-1893 ميلادي به صورت منظم در نشريه اي كه به همت مادام آدام و ماري روبينسون منتشر مي شد مطالبي را نوشت. در يكي از اين نوشتارها بود كه به انتقاد از نگاه رنان به اسلام و دنياي شرق پرداخت و اين وسليه اي شد تا رنان وي را نيز به جمع هاي روشنفكري خويش دعوت نمايد.

احمدبي در سال 1892 ميلادي در كنگره ي شرق شناسان كه در لندن تشكيل يافته بود شركت جسته و به ايراد مقاله اي تحت عنوان "ريشه هاي مذهب شيعه" پرداخته بود و به اين سبب شاهنشاه ايران انگشتر سلطنتي ايران را به وي هديه نموده بود.

احمدبي در مدت اقامت در پاريس بود كه با اعضاي حزب اتحاد و ترقي كه به پاريس تبعيد شده يا فرار كرده بودند آشنا شد. از جمله ي اين افراد احمد رضا، دكتر ناظم و دكتر اسد پاشا بود. احمد بي مباحثاتي طولاني با اين افراد در باب مليت و هويت ملي توركان نموده بود و در برخي موارد نيز تحت تاثير ايشان قرار گرفته بود. در ضمن در خلال اين مباحث بود كه با انديشمند مشهور دنياي اسلام سيد جمال الدين اسدآبادي در پاريس آشنا شد و تحت تاثير نگاه سيد جمال به اسلام قرار گرفت. در طي اين ارتباطات انديشه ي احمدبي آغااوغلو در باب ملي گرايي تورك شكل گرفت وبه همكاري با نشرياتي چون كاسپي، قفقاز و شرق روس پرداخت.

احمدبي حين تحصيل در كالج زبان شناسي پاريس در رشته ي زبان هاي شرقي به تحصيل رشته ي حقوق و تاريخ در دانشگاه سوربون پاريس نيز پرداخت.

چنانكه در سطور فوق ذكر شد نگاه احمدبي به اسلام نگاهي بود تجددخواهانه و تحت تاثير تعاليم سيد جمال الدين اسدآبادي بود. احمدبي بسان ديگر انديشمندان بنيان گذار ناسيوناليسم تورك در آن زمان همچون اسماعيل بي قاسپيرالي وعلي بي حسين زاده خواهان اسلامي بود كه در آن رفرم هايي صورت گرفته باشد و با مدرنيسم جاري در زمان اكنون توان انطباق پيدا نمايد و بتواند خود را با حقوق نويني چون حقوق بشري كه در غرب در حال شكل گيري بود مطابقت دهد. به بياني ديگر مي توان گفت كه احمدبي از نخستين روشنفكران ديني دنياي اسلام مي باشد كه خواهان گذر از جهالت ديني به اسلام ميانه رو بود.

پس از اتمام تحصيل، احمدبي عليرغم مخالفت ارنست رنان خواهان بازگشت به سرزمين مادري خويش مي شود؛ و در جواب ارنست رنان كه مي گويد:"پاريس را تورك نكن، دنياي شرق منزلت انديشه ي تو را نمي فهمد" چنين مي گويد:"سرزمين من به انسانهايي تحصيل كرده نياز دارد." و بدين صورت از راه تفليس راهي سرزمين مادري خويش مي شود.

فعاليت هاي احمدبي در آزربايجان

احمدبي پس از عزيمت از پاريس شش ماه در استانبول ساكن شد و در اين مدت با افرادي چون مونيف پاشا و مراد ميزانجي ارتباط برقرار كرد. سپس وي از پاريس عازم تفليس شد و به تدريس زبان فرانسه در مدارس اين شهر پرداخت. احمدبي در زمان اقامت در تفليس همچنان به همكاري با نشريه ي قفقاز ادامه داده و به درج مقالاتي در باب ناسيوناليسم و لزوم پديداري روح ملي در ميان توركان پرداخت.

احمدبي در سال 1896 ميلادي راهي زادگاه خويش شد و به تدريس زبان فرانسه در مدرسه ي شوشا پرداخت. وي در اين مدت با "زين العابدين تقي اف" سرمايه دار مشهور ناسيوناليست آزربايجاني به همكاري پرداخته و در انتشار نشريه ي "كاسپي" وي را ياري نمود. احمدبي در سال 1902 ميلادي راهي باكو گشته و عضو مجلس شهرداري باكو گشت. وي در اين زمان سردبيري نشريه ي كاسپي را قبول نمود. از آنجايي كه كاسپي به زبان روسي منتشر مي شد احمدبي و زين العابدين تقي اف درخواست مجوز انتشار نشريه اي توركي زبان را در باكو نمودند اما شونيسم روس از دادن مجوز خودداري نمود و "نيكلاي ايلمينسكي" تئوريسين سياست هاي آسيملاسيوني روسيه در قبال توركان در پاسخ درخواست آنها چنين گفت كه" با دادن مجوز براي انتشار نشريات توركي زبان در روسيه مخالف هستيم و حتي قبول انتشار نشريه اسماعيل بي قاسپيرالي از سوي دولت روسيه اشتباهي بس بزرگ بود."

در آن زمان آزربايجان، در جهالتي بس عميق فرو رفته بود و در حالي كه ملت هاي دنيا با قبول مدرنيسم و اصول جديد حيات بشري راه ترقي را طي مي كردند مردمان آزربايجان همچنان در گيرودار مباحث سنتي بودند. احمدبي براي مبارزه با اين جهالت حاكم بر حيات آزربايجانيان به پيروي از انديشه ي اسماعيل بي قاسپيرالي در لزوم آموزش به سبك نوين و عملي نمودن اين انديشه ي قاسپيرالي در آزربايجان كميته اي بنام "نشر معارف" را تاسيس نمود. هدف اين كميته تاسيس مدارسي به سبك آموزش نوين در آزربايجان بود. شاكله ي انديشه ي اين كميته را مبحث "اصول جديده ي" اسماعيل بي قاسپيرالي شكل مي داد. احمدبي پس از تاسيس اين كميته به ديدار بسياري از انديشمندان و سرمايه داران آزربايجاني رفت تا ايشان را نيز با خود همراه نمايد. احمدبي با سفر به تمامي شهرهاي آزربايجان به تاسيس شعب اين كميته در شهرهاي آزربايجان پرداخت. رياست كميته ي نشر معارف با "زين العابدين تقي يئف" بود. اين سرمايه دار ناسيوناليست آزربايجاني سهمي بسزا در تكوين ناسيوناليسم آزربايجاني بر عهده دارد و در سراسر زندگي خويش با صرف بخش اعظمي از ثروت خويش به پيشرفت ملي گرايي آزربايجاني كمك هاي شايان توجهي نموده است.

يكي ديگر از اهداف عمده ي "كميته ي نشر معارف" زدودن اختلاف ميان سني و شيعه در ميان توركان آزربايجاني بود. به همين دليل آخوندهاي شيعي طي فتوايي جان و مال احمدبي را حلال و ازدواج او را باطل اعلان نمودند و خواستار زنداني شدن وي گشتند. بنا به نفوذ آخوندها در ميان مردمان آزربايجان در آن زمان احمدبي جهت محافظت از جان خويش مجبور شد كه شش ماهرا در حبس خانگي به سر برد. پس از شش ماه با دعوت آخوندها جهت مناظره در مسجد بزرگ شهر حاضر شد و طي مناظره اي طولاني و در حضور مردم موفق شد كه بر آخوندها چيره شده و حقانيت خويش را مبني بر اين كه اتحاد فرقه هاي سني و شيعه منافاتي با ذات اسلام ندارد به اثبات رساند.

احمدبي در اين دوره از زندگاني خويش بود كه دو اثر خود بنام هاي "اسلام و آخوند" و "زن در اسلام" را تاليف نمود. در اين دو اثر وي به انتقاد از انديشه هاي موجود در اسلام مي پردازد و سنت هاي جاري اسلامي را در تضاد با اصل اسلام بيان مي كند. به نظر احمدبي در اين كتابها، روح اسلام فارغ از سنت هايي است كه آخوندمابها در باب اسلام ترويج داده اند و به سبب همين سنت هاي نادرست اجحاف هاي بسياري در حق زنان مسلمان صورت مي پذيرد. در نگاه احمدبي مهمترين راه رهايي دنياي شرق با رهايي زنان و نائل شدن اين قسم بشري به حقوق خود پيوند خورده است.

اين دوره از زندگي احمدبي مصادف بود با اسكان داده ارامنه در خاك آزربايجان از سوي روس ها. روس هاي مسيحي جهت حفظ نفوذ خود در منطقه ي مسلمان نشين آزربايجان و برهم زدن همگوني قومي در اين منطقه اقدام به اسكان ارامنه در خاك آزربايجان نمودند. اين عمل روس ها سبب ايجاد نابساماني هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي عظيمي در آزربايجان شد و واكنش هاي مختلفي از سوي آزربايجانيان را سبب گشت. يكي از اين واكنش ها تشكيل "كميته ي دفاعي" بود. اين كميته از سوي ملي گرايان آزربايجان و در صدر آن احمدبي آغااوغلو در مقابله با اين سياست روس ها تشكيل يافته بود و هدف آن مقابله با اشغال نرم خاك آزربايجان از سوي ارامنه و آگاه نمودن آزربايجانيان از پيامدهاي آن در آينده بود.

انقلاب 1905 ميلادي در روسيه فضاي سياسي كشور را دچار دگرگوني نمود. بسياري از نشريات اجازه ي نشر پيدا كردند و حزب هاي سياسي مختلفي اعلان موجوديت نمودند. در اين بين ملي گرايي آزربايجان با كمك بورژوازي آزربايجان خود را حول سه محور "ملي گرايي، تجددگرايي و اسلام گرايي" سازمان داده و اقدام به فعاليت هاي سياسي گسترده اي نمود. احمدبي آغا اوغلو در اين دوره از حيات سياسي خويش يكي از پربارترين دوران فعاليت هاي مطبوعاتي خويش را سپري كرد. اگر تا آن زمان تنها نشريه ي تورك زبان نشريه ي "ترجمان" مي بود كه به همت اسماعيل بي قاسپيرالي منتشر مي گشت. از آن زمان به بعد جريان هاي سياسي مختلفي در آزربايجان اقدام به انتشار نشريات تورك زبان نمودند. از جمله ي اين نشريات كه احمدبي آغااوغلو نقش فعالي در آن ها داشت نشريات "حيات"، "ارشاد" و "ترقي" بود. احمدبي آغا اوغلو نشريه ي حيات را به ياري علي بي حسين زاده انديشمند مشهور دنياي تورك منتشر مي كرد اما نشريات "ارشاد" و "ترقي" مستقيما توسط خود آغااوغلو با شعار "آزادي، عدالت و مساوات" منتشر مي شدند.

از مهمترين فعاليت هاي ملي گرايان تورك در آن زمان "تشكيل كنگره ي مسلمانان روسيه" بود. اين كنگره به سال 1905 ميلادي تشكيل يافت و ملي گراياني چون علي مردان توپچي باشي از آزربايجان، اسماعيل بي قاسپيرالي از كيريم، عبدالرشيد ابراهيم از ولگا، علي بي حسين زاده و احمدبي آغااوغلو از آزربايجان و يوسوف آقچورا شركت داشتند.

فعاليت هاي گسترده ي احمدبي در آزربايجان از ديد شوونيسم روس پنهان نماند و در سال 1908 ميلادي احمدبي به اتهام پان توركيسم تحت تعقيب قرار گرفت و تمامي كتاب ها و نوشته هاي وي ممنوع الانتشار شدند. احمدبي مدت زماني در خانه ي دوستان خويش مخفي شد و با اعلان مشروطيت در تركيه راهي استانبول شد. خانواده احمدبي نيز در سال 1910 ميلادي به وي پيوستند و فصل جديدي از فعاليت هاي احمد بي در تركيه گشوده شد.

فعاليت هاي احمدبي در تركيه

احمدبي پس از ورود به استانبول به دليل آشنايي قبلي كه با احمد رضا و دكتر ناظم از اعضاي حزب اتحاد و ترقي داشت ابتدا بعنوان بازرس اداره ي معارف و سپس بعنوان مدير كتابخانه ي سليمانيه مشغول به كار شد. وي در اين دوران به نوشتن در نشرياتي همچون "ژون تورك، "ترجمان"، "حقيقت"، "اسلام"، "صراط مستقيم" و "تورك يوردو" پرداخت. همزمان با اين كار به تدريس زبان روسي و تاريخ تورك-مغول در دارالفنون استانبول مشغول شد.

با اعلان مشروطيت دوم در تركيه و باز شدن فضاي سياسي، دوره اي از ملي گرايي تورك آغاز مي شود كه بنام دوره ي تشكيلات گرايي در تاريخ ملي گرايي تورك مشهور است. احمدبي آغا اوغلو نيز در تشكيلات هاي گوناگوني كه با هدف ترويج ملي گرايي تورك پا به عرصه گذاشته بودند شروع به همكاري مي كند. نخستين تشكيلاتي كه احمدبي در آن عضو مي شود تشكيلات "تورك درنه يي" (انجمن تورك) مي باشد. سپس وي با همكاري تني چند از همفكران خويش اقدام به تاسيس "تورك يوردو جمعيتي" (جمعيت سرزمين تورك) مي نمايد و مسئوليت سردبيري ارگان اين جمعيت را پذيرا مي گردد.در كنار اين تشكيلات ها احمدبي از اعضاي هيئت مؤسس "تورك اوجاق لاري" (كانون هاي تورك) در تركيه مي باشد. اما مهمترين فعاليت تشكيلاتي احمدبي مربوط به عضويت وي در حزب اتحاد و ترقي مي باشد. احمدبي با عضويت در اين حزب در سال 1914 ميلادي بعنوان نماينده ي مجلس راهي مجلس مبعوثان مي شود و از نخستين نمايندگاني مي گردد كه به دفاع از آزادي بيان، ملي گرايي تورك و مصونيت قضايي نمايندگان مجلس مي پردازد.

در كنار اين فعاليت هاي تشكيلاتي وي هم زبانان خويش در روسيه را فراموش ننموده و به طرق گوناگون به دفاع از حقوق ايشان مي پردازد. در اين راستا وي با همكاري افرادي همچون علي بي حسين زاده، يوسف آقچورا و عبدالرشيد ابراهيم اوف "جمعيت دفاع از حقوق مسلمانان روسيه" را تشكيل مي دهد و با برگزاري كنفرانس هاي گوناگون و ديدار با مقامات اروپايي به بيان مشكلات مسلمانان و تورك هاي ساكن در روسيه مي پردازد. چنان چه در 18 مارس 1916 ميلادي با فرستادن تلگرافي به ويلسون رئيس جمهور وقت آمريكا خواهان واكنش اين دولت در خصوص ناديده گرفته شدن حقوق مسلمانان روسيه مي گردد.

سالهاي 1917-1918 ميلادي يادآور سالهاي خونيني براي آزربايجان مي باشد. قبل از تشكيل حكومت ملي-دموكراتيك آزربايجان به رهبري محمدامين رسولزاده آنچه كه احمدبي آغااوغلو سالها قبل آن را پيش بيني كرده و براي پيش گيري از آن "كميته دفاعي" را تشكيل داده بود به وقوع پيوست. ارامنه ي كوچانيده شده به آزربايجان تحت حمايت ميسيونرهاي غربي دست به قتل عام هاي گسترده اي در دو سوی آزربايجان زدند. تنها در جنوب آزربايجان بيش از دويست هزار نفر طعمه ي اين زياده خواهي ارامنه شدند. دولت عثماني جهت رهايي آزربايجان از اين فلاكت ارتشي بنام "ارتش اتحاد اسلام قفقاز" را تشكيل داد و فرماندهي آن را نوري پاشا برادر انورپاشا بر عهده گرفت. در اين ميان احمدبي بعنوان سخنگوي سياسي نوري پاشا برگزيده شد. اين همان ارتشي بود كه در سال 1918 ميلادي موجب رهايي آزربايجان از فتنه ي ارامنه را موجب شد.

در سال 1918 ميلادي آزربايجان در قسمت شمالي خود به رهبري محمدامين رسولزاده اعلان استقلال مي نمايد. اين حكومت اولين جمهوري دمكراتيك دنياي شرق لقب مي گيرد و به حكومتي در تاريخ شرق تبديل مي گردد كه پيشتاز آزادي و برابري است. اما اين حكومت نيازمند شناخته شدن از سوي جهانيان بود. از اين رو هيئتي به رهبري علي مردان توپچوباشي راهي كنفرانس صلح پاريس مي گردد. احمدبي آغااوغلو نيز عضو اين هيئت بوده و در اين سفر علي مردان بي توپچوباشي را همراهي مي كرد. اما حادثه اي ناگوار مانع وي گرديد. اين هيئت جهت اخذ ويزاي ورود به فرانسه بايد مدت سه ماه در استانبول اقامت مي كرد. درمدت اقامت اين هيئت در استانبولي كه تحت اشغال انگليسي ها بود احمد بي آغااوغلو از سوي انگليسي ها به اتهام بدرفتاري با ارامنه دستگير و زنداني مي شود. احمدبي پس از مدتي ماندن در زندان به مالتا تبعيد شده و بوسيله ي قايق راهي مالتا مي گردد.

احمدآغااوغلو به همراه ديگر روشنفكران عثماني كه به مالتا تبعيد شده بودند روزهاي سختي را سپري كردند و بي عدالتي ها و آزارو اذيت هاي فراواني نسبت بديشان شد. مدت زندگاني در تبعيد براي احمدبي دو سال به طول انجاميد و پس از دوسال و با تغيير دولت در آنكارا احمدبي در تاريخ 28 مارس 1921 راهي استانبول شد. در آن روزها ماندن در استانبول براي هوادران حزب اتحاد و ترقي خطرناك بود از اين رو احمدبي پس از اقامت كوتاهي در استانبول راهي آنكارا گشت. در اين موقع وي نامه اي از نريمان نريمانوف رئيس جمهور جمهوري سوسياليستي آزربايجان دريافت نمود كه از وي خواسته بود به آزربايجان بازگردد. اما آغااوغلو در جواب وي گفته بود كه مخالف با انديشه اي است كه نريمانوف آن را نمايندگي مي كند و ترجيح مي دهد كه در آنكارا بماند. آغااوغلو پس از مدتي اقامت در آنكارا بعنوان سردبير نشريه ي "حاكميت ملي" آغاز به كار كرد و در اين دوران به همراه يوسوف آقچورا مسئول توسعه ي روابط تركيه و شوروي گرديد. وي در اين زمان كه سردبيري اين نشريه را قبول نموده بود بعنوان عضوي از هيئت تدوين قانون اساسي تركيه در نگارش اين قانون نيز نقش ايفا نمود.

احمدبي در گذر تركيه به سيستم سياسي چند حزبي نيز نقش مؤثري ايفا نمود. به گونه اي كه وي بعنوان ايدئولوگ سياسي "فرقه ي جمهوريت آزاد" در كنار فتحي اويكار نخستين حزب سياسي بودند كه با اجازه ي آتاتورك به فعاليت پرداختند اما به دلايل مختلف سياسي اين حزب بيش از سه ماه دوام نياورده و با بسته شدن اين حزب آغااوغلو نيز با دنياي سياست وداع گفت و تا سال 1933 ميلادي كه بالاجبار بازنشسته شد در دانشكده ي حقوق دانشگاه استانبول به تدريس پرداخت. وي پس از بازنشسته شدن دگرباره به دنياي نشريات روي آورد و در نشريات مختلفي چون "آكين"، "اقدام"، "انسان"، "كولتور هفته سي" و "توركلوك مجموعه سي " به نوشتن پرداخت. اكثر نوشته هاي احمدبي در اين دوران شامل مشكلات اجتماعي بود چراكه تنها يك بار و به دليل انتقاد از سياست هاي آنتي دموكراتيك "اينونو" نشريه ي "آكين" كه مسئوليت اصلي آن بر عهده ي احمد بي بود لغو امتياز شد. از اين رو احمد بي بيشتر بر مشكلات اجتماعي كه جامعه ي تركيه ي آن زمان با آن روبرو بود متمركز گرديد.

به گفته ي نزديكان احمدبي، مرگ آتاتورك تاثير بسياري بدي بر روي احمدبي گذاشت و وي در ناراحتي عميقي فرور رفت اما اين ناراحتي ديري نپاييد و شش ماه پس از مرگ آتاتورك احمدبي نيز به دليل بيماري قلبي در خانه ي خويش در "نيشان تاشي" بدرود حيات گفت.

بنيان هاي فكري احمدبي آغااوغلو

بن مايه ي فكري احمدبي آغااوغلو را بسان ساير بنيان گذاران ناسيوناليسم تورك مي توان در سه كلمه ي تجددخواهي، ملي گرايي و اسلام گرايي خلاصه نمود. در كنار اين موارد دو مسئله اي كه جايگاهي بس مهم در انديشه ي احمدبي دارند و به نوعي مختص وي در تاريخ انديشه ي تورك مي باشد توجه به حقوق زنان و تلاش هاي وي در راه اعتلاي جايگاه زن در دنياي اسلام و توجه ويژه ي وي به استفاده از الفباي لاتين در نوشتارهاي توركي است. اين دو امر چنان در انديشه ي احمدبي ريشه دوانيده بود كه راه رهايي دنياي اسلام را از عقب ماندگي در استفاده از الفباي لاتين و تامين حقوق برابر براي زنان مي دانست. اما بايد بدين امر توجه داشت كه اسلام گرايي آغااوغلو تحت تاثير سيد جمال الدين اسدآبادي بود و دوستي نزديكي با اين متفكر شهير دنياي اسلام داشت. چنانكه احمدبي در خاطرات خود مي نويسد، سيدجمال هنگامي كه به پاريس مي رفت خانه ي احمدبي را براي ماندن بر جاهاي ديگر ترجيح مي داد و در مدت اقامت در پاريس به تبادل انديشه با احمدبي مي پرداخت. از اين رو چنانكه نوشتارهاي احمدبي نشان مي دهد، احمدبي از ديني كه روحانيون منفعت طلب به تبليغ آن مي پرداختند منزجر بود و همواره مخالفت خويش را با اسلام سنت گرا بيان مي نمود و از همين رو بارها از سوي روحانيون ديني تكفير مي شد. اسلامي كه احمدبي به دنبال آن بود اسلام پروتستانتيزم شده و مطابق با معيارهاي مدرنيسم بود. يعني اسلامي كه بتواند به به خواست هاي انسان امروزي پاسخي مثبت دهد و پيشرف و رفاه وي را تامين نمايد.

آشنايي احمدبي با انديشه ي غرب به سالهاي تحصيل وي در پترزبورگ برمي گردد. در اين دوران احمدبي با شركت در جمع هاي نهيليسيتي با انديشه ي نهيليسيم آشنا گشت و مدت زمان بسياري شيفته ي اين انديشه بشري گشت. اما تاثير عميق انديشه ي غرب كه تا آخر عمر همراه احمدبي بود در پاريس و جمع هاي روشنفكري اين شهر رقم خورد. احمدبي در مدت تحصيل در پاريس و هنگامي كه در دانشگاه سوربون به تحصيل علم حقوق مي پرداخت در كلاس هاي تاريخ مدنيت غربي نيز شركت جست و با مدرنيسم غربي آشنا گشت.

يكي از مواردي كه آغااوغلو را با ديگر متفكران ناسيوناليست دنياي تورك متمايز مي كند نگاه وي به تعريف ملت مي باشد. احمدبي آغااوغلو در تعريف ملت به ريشه هاي تاريخي آن رجوع مي كرد و طرفدار پديداري روح ملي با تكيه بر فرهنگ بود. درحالي كه برخي از متفكران هم عصر وي به مسئله ي نژاد در تعريف ملت اهميت مي دادند، احمدبي مخالف با برشمردن نژاد بعنوان پايه ي تعريف ملت بود. درنگاه وي مهمترين وسيله ي ملت شدگي زبان بود.

يكي ديگر از وجوه متمايزكننده ي احمدبي با ديگر ناسيوناليست هاي تورك در نگاه وي به اصول تجددگرايي، ملي گرايي و اسلام گرايي بود. اگرچه احمدبي تا آخر عمر طرفدار اين انديشه باقي ماند اما پس از اعلان جمهوريت تركيه و به روي كارآمدن آتاتورك، احمدبي تحت تاثير رفرم هاي آتاتورك چندان ديگر به بحث درباب اسلام گرايي نپرداخت و بيشتر در باب مزيت هاي دولت لائيك به قلم فرسايي پرداخت.

نتيجه گيري

احمدبي آغااوغلو از ناسيوناليست هاي شهير تاريخ تورك مي باشد كه با مجاهدت هاي خويش گام هايي بس ارزشمند در اعتلاي انديشه ي انسان تورك برداشت. احمدبي فرهنگ را پيش زمينه ي هرگونه پيشرفتي مي دانست و طرفدار نظم اجتماعي نوين بود. احمدبي كه در خانواده اي مذهبي زاده شده بود و با سنت هاي اسلامي بزرگ شده بود وقتي با دنياي غرب مواجه شد و به عقب ماندگي هم زبانان خويش واقف گرديد به تامل در علل عقب ماندگي ايشان پرداخت و راه رهايي انسان تورك را در مسئله ي فرهنگ و ملي گرايي ديد. احمدبي در طول زندگاني پر فراز و نشيب خويش همواره در راه اعتلاي انسان تورك تلاش نمود و يادگارهايي بس ارزشمند از خويشتن بر جاي گذارد.

منابع:

1- AHMET A!AO!LU’NUN D N VE TOPLUM ANLAYI"I, Ayhan ÇET N, YÜKSEK L SANS TEZ, SÜLEYMAN DEM REL ÜN VERS TES, ISPARTA, 2011

2- AHMET AĞAOĞLU VE YUSUF AKÇURA’NIN SİYASİ KİMLİKLERİNİN ANALİZİ, Özge ÖZCAN, Yüksek Lisans Tezi, DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ, Kütahya – 2010

3- AKÇURA, Yusuf, (2007), Türkçülük, 1.Basım, İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul

 

يرزه علي اکبر صابیر و گونئي آذربايجان MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR VƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN LƏTİFƏ MİRZƏYEVA

  ميرزه علي اکبر  صابیر و گونئي آذربايجان

MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR VƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN

LƏTİFƏ MİRZƏYEVA

 لطيفه  ميرزيئوا 

 

 

 

شرقين بؤيوک شاعيري، دونيا شؤهرتلي ساتيرا اوستاسي ميرزه علي اکبر   صابیرين (1862-1911) گونئي آذربايجانين بوتون خالقي، او جومله دن موباريزه جبهه لرينده ووروشان سيلاحلي آداملار، بوتون گونونو سنگرلرده کئچيرن عسگرلر آراسيندا دا چوخ بؤيوک حؤرمتي اولموشدور. تبريزين مشهور شخصلريندن اولان آغايي حاجي ميرزه شبوشتري بديعي سؤزو کسکين سيلاها چئويرن م.ه.صابیر حاقيندا يازديغي «آزادخاهلارين سئويمليسي» سرلؤوحه لي خاطيره سينده بو باره ده دئيير: 

  «…ياخشي ياديمدادير کي، ايرتيجا باش ناظيري ميرزه السکرخان اتابگين اؤلدورولمه سي موناسيبتيله موجاهيدلر، مکتبليلر بؤيوک شادليق و جسي توتموشدولار. نوماييشچيلر گونئي آذربايجانين بؤيوک آزادخواهي «خالقين آتاسي» لقبي قازانميش حاجي مئهدي کوزکناني نين تيجارتخاناسي قاباغيندان کئچرکن حاجي مئهدي يوخاري مرتبه دن خالقا موراجيعت ائديب اتابگين اؤلدورولمه سي موناسيبتيله صابیرين يازديغي شعیري اوخوماغا باشلادي:

 

  «قتل ائله ديز اتابگي، من کي، بو امري دانميرام، 

  وار يئنه مين اتابگيز، يوخسا عمللي قانميرام».

 

…تبريز موجاهيدلري و آزادخاهلاري هميشه سنگرده و موحاريبه  مئيدانيندا صابیرين ستارخان باره سينده يازديغي شعیرلري دؤنه-دؤنه اوخويوب روحلانيرديلار» (7، 85-86). 

  ايشته ستارخان، باخيز، بير نؤو ايقدامات ائديب، 

  بير وزير و شاهي يوخ، دونياني يئکسر مات ائديب، 

 عزتی ايسلامي، وطن ناموسونو يوز قات ائديب، 

  حؤرمتي-حيثيتي-ميلليتين ايثبات ائديب، 

  ايندي دونيانين توجه نؤقطه سي ايرانه دير، 

  آفرينيم هيممتي-والايي-ستارخانه دير (10، 163). 

  ايرانين، تبريزين مشهور ضياليلاري م.ع.صابیر حاقيندا چوخ ديرلي فيکيرلر سؤيله ميشلر. اونلاردان بيري اولان ر.ه.استاراي نين «ونودولماز شاعير» آدلي مقاله سيندن اولان آشاغيداکي سطيرلر ده بؤيوک ماراق دوغورور: 

  «آزربايجانين بؤيوک و مشهور شاعيري صابیر ايرانين آزادليق و مشروطه خواهليق حرکاتينا عالي و ياددان چيخمايان خيدمتلر ائتميشدير. ايران آزادخاهلاري صابیرين شعیرلري درج اولونان «موللا نصرالدين» مجموعه سيني بؤيوک ماراقلا اوخويوردولار. من دئيه بيلرم کي، مرحومون مشروطه و آزادليق حاقيندا يازديغي شعیرلر بيزيم ايرانا بير اوردودان آرتيق کؤمک ائتميشدير» (7، 86-87).  

  آذربايجان ادبياتيندا رومانتيزم جرياني نين گؤرکملي نوماينده سي عباس صحت ده (1874-1918) م.ع.صابیرين اؤز شعیرلري ايله «ايران اينقيلابينا بير اوردودان زياده کؤمک» (9، 112) ائتديگيني سؤيله ييردي. 

  م.ع.صابیرين آدي يالنيز اينقيلابچيلار آراسيندا دئييل، بؤيوکدن کيچييه بوتون خالق کوتله لري آراسيندا دا گئنيش ووسعت تاپميشدير. شاعيرين «هوپ هوپ نامه»سي گونئي آذربايجان و ايران اوخوجولاري نين الدن دوشمه ين ان سئويملي کيتابي اولموشدور. بو اثر ايراندا دا دفعه لرله بؤيوک تيراژلا چاپ ائديلميشدير. دفعه لرله چاپ ائديليب سورعتله ياييلسا دا يئنه ده اهالي نين احتيياجيني تامين ائتمه ميشدير. م.ه.صابیرين، اونون اثرلري نين خالقا تاثيريني باشا دوشن مورتجئلر، باشدا رضا شاه اولماقلا او زامان «هوپ هوپ نامه» نين اوخونماسيني جيدي قاداغان ائتميشدير.  

  گونئي آذربايجاندا م.ع.صابیره توکنمز محبت يارانميشدي. بو محبتين نتيجه سيدير کي،  اونا حسر ائديلن شعیرلر، اثرلرينه يازيلان نذيره لر ده اوستونلوک تشکيل ائدير.  

م.ع.صابیرين اؤلمزليگيندن، اونودولمازليغيندان، اونون اينسانلار اوچون بير آينا اولماسيندان سؤز آچان گونئي آذربايجانين گؤرکملي ساتيرا اوستاسي ميرزه علي مؤجوز شبوستري (1873-1934) «دبي صابیر»، «گؤز ياشيندا قهقهه لر» شعیرلرينده بو دونيا شؤهرتلي صنعتکاري ترننوم ائدير. خالقي نين درديني، مؤحنتيني دريندن دويان، اونون اودونا اورکدن يانان، جاهاني اولدوغوتک دوزو-دوز، اَيريني-اَيري گؤرن صابیري مؤليف «گؤز ياشيندا قهقهه لر» شعیرينده «قارانليقدا يانان بير اولدوز»، «اوفوقده بيتن گول»، «دنيزده بير گؤور» آدلانديرير. لاکين بو «اولدوز»ون يالقيز يانماسيندان، ياشاديغي حياتدا گؤردويونون يالنيز مؤحنت، قم اولماسيندان بؤيوک کدر حيسسي کئچيرير. 

  م.ع.مؤجوز شبوستري «ادبي صابیر» شعیرينده ايسه بو اؤلمز صنعتکار حاقيندا فيکريني بئله تاماملايير: 

  حقير عؤمر سوروب، آخي اؤلسه صابیرلر 

  زامان اونوتماياجاق. 

  بير آينادير او، گلن نسل اونا باخيب گؤره جک 

  کئچن نسيللرين اوردا آغلاييب گوله جک (3، 94). 

  ميللي موستقيلليگي بوتون وارليغييلا ترننوم ائدن مير مئهدي اعتيماد (1900-1981) ايسه «صابیرين روحونا» شعیرينده گونئي آذربايجان خالقي نين م.ع.صابیره موناسيبتيني بئله تصوير ائدير: 

  سندن سني بو اؤلکه ده ياخشي تانيريق بيز، 

  کؤنلوم نئجه قان اولماسين هر دؤورده سنسيز: 

  عؤمرون بويو بو اؤلکه ميزه خيدمت ائديبسن، 

  هاق سؤزلر اوچون قورخولو يوللاردا گئديبسن.  

  بير قايدا وار بيزده، اگر سولسا گولوستان،  

  سولموش گولون عطري آلينار ائوده گولابدان. 

  بيز ده آليريق عطريني اؤلمز اثريندن، 

  هر گون اوخوروق دادلي، گؤزل شعیرلريندن (6، 117). 

  م.ع.صابیرين اؤزو ايله برابر  بير چوخ اثرلري نين ده گونئي آذربايجاندا ياخيندان تانيديلديغي، اورکدن سئويلديگي، درک ائديلديگي، اونلاردان نتيجه چيخاريلديغي اوچوندور کي، اونون بير سيرا شعیرلري ايله برابر «وخوتمورام، ال چکين»، «اکينچي» («مظلوملوق ائديب باشلاما…») ساتيرالاري نين دا تاثيري آلتيندا سايسيز-حسابسيز اثرلر مئيدانا گلميشدير. اونلاردان بيري ده گونئي آذربايجاندا ميللي آزادليق هرکاتي نين عسگري کيمي اؤز شعیرلري ايله يورولماق بيلمه دن  ايرتيجا علئيه اينه  موباريزه آپارميش جعفر مممدزاده کاشيفين (1894-1947) «ال چکين» شعیريدير. اگر م.ع.صابیر «وخوتمورام، ال چکين» ساتيراسيني اؤولاديني اوخوتدورماق ايستمه ين بير ساوادسيز آتايا اونوانلاميشديسا، جعفر کاشيف ايسه ميللي دئموکراتيک دؤولتين يارانديغي گونو عؤمرونون ان خوشبخت گونو حساب ائده رک «ال چکين» شعیرينده آزادليغا قارشي حيله  تورو قورانلارا موراجيعت ائدير: 

  طوطی-تبيم گزير باغدا هراسان، ال چکين 

  قويماريق بايقوش ايله دولسون گولوستان، ال چکين 

  کعبه تک حؤرمتليدير خالقا آذربايجانيميز، 

  بو موقدس تورپاغا قوربان يازيلميش جانيميز.  

  قورتولوش فيکريندگيک، مؤحکملشيب ايمانيميز، 

  آذريلر بير داها اولماز پريشان، ال چکين 

  مؤحتکيرلر بيزلري ائتميشدي تالان، ال چکين 

  فيکريميز آزده ليکدير، ماليکيک خوش نيته، 

  يادلارين قييوملوغو لازيم دئييل بيز ميلته. 

  حاققدن ايلهام آليب قويدوق قدم هورريته، 

  اولموشوق هر فرديميز بير مردي-مئيدان، ال چکين

 

  ايستريک دايم قوراق عدل ايله ديوان، ال چکين (1، 47). 

  عؤمرونون سونونا کيمي قوزئی آذربايجانين حسرتي ايله قوورولان، هئچ بير آذربايجانلي نين هيجانسيز اوخويا بيلمه ديگي «امان، آيريليق» شعیري نين مؤليفي، اوستاد شاعيريميز محمدحسين شهريارين (1905-1984) «صابیرين خوروزو» («ؤيله بيليرديم کي، دخي صوبح اولوب» م.ه.س.)، صابیر مکتبي نين گؤرکملي داوامچيلاريندان بيري اولان علي اکبر  پاکزاد حددادين (1901-1966) ايسه «دميرچي.. («اکينچي» م.ع.ص.)، اوزون ايللر آذربايجان ادبياتي ساهه سينده بؤيوک بير متانت و عزمله فاصيله سيز چاليشان يحیی شئيدانين (1924-2011) «سن دئين اولدو، من دئين؟» (صابیره نذير) اثرلري ده م.ع.صابیر شخصيتينه و اونون زنگين ياراديجيليغينا بؤيوک ديقت و محبتين تظاهورودور.  

  م.ع.صابیرين شعیرلريندن بؤيوک ايلهام آلان م.م.اعتيماد شاعيرين «ايکي هپند» آدلي شعیريندن تاثيرلنه رک يازميشدي: 

  - نه خبر وار دئ گؤروم؟ 

  - هئچ 

  - دئ گؤروم، ائتمه نيهان 

  - قورخورام… 

  - قورخما، دانيش (7، 87). 

  م.ع.صابیرين يولونو داعوام ائتديرن گؤرکملي شاعيرلردن بيري ده آذربايجان معاريفي نين اينکيشافيندا بؤيوک رولو اولان، تانينميش شاعير محمد بيرييا(1914-1985)دير. اونون قلمه آلديغي شعیرلرده صابیرين تاثيري آيدين نظره چارپير: 

  گئت، هله گئت، آ کارگر، بوش يئره چيرپالانما چوخ، 

  اؤز-اؤزوو بئشيک کيمي اورتادا ييرغالانما چوخ. 

  ميلتي مملکت بيزيم، مرکزو پارلامان بيزيم، 

  دؤولتي جامي جم بيزيم، سلطنتي  کيان بيزيم، 

  شاه ووزرا، وکيل بيزيم، دؤورييه کاميران بيزيم، 

  ايشلري تهره سالميشيق،سن بيزه لووغالانما چوخ(8، 183).  

  بو شاعيرلردن باشقا، ايبراهيم ذاکير (1891-1971)، فخرالدين محزون (1899-1986)، مير مئهدي چاووشي (1909-1967)، بالاش آذروغلو (1921-2011)، موظفر درفشي (1924)، ميرزه هوسئين کريمي (1932) و اونلارجا باشقا شاعيرلر ده صابیري اؤز اوستادلاري حساب  ائديبلر. اونلار دا صابیر کيمي حياتين عئيبجرليکلرينه، فاناتيزمه، حاقسيزليغا قارشي اعتيراض سسي اوجالتميش، هموطنلريني ائلمه، معاريفه، مدنيته شؤوق ائتمگي اؤزلرينه موقدس وظيفه  بيلميش، اونا گؤره ده گئريلييه سبب اولان نادانليغا، مال-دؤولت حريصليگينه، زوراکيليغا قارشي باريشماز اولموشلار. 

  گونئي آذربايجاندا م.ع.صابیرين ساتيرا عنعنه لري نين داعوام ائتديريلمه سي، ساتيريک ادبياتا يئني ايفشا اوسوللاري نين گتيريلمه سي اونو داها دا زنگينلشديرميشدير. 

  م.م.چاووشي نين آشاغيداکي ميصراعلاريني يادا سالاق: 

  ائي سئوگيلي صابیر دئمه ظاهيرده دئييلسن،  

  هر عصرده بير قرنده وارسان اونو بيل سن 

  سندن آليب ايلهام يازيرام مدحيني اوستاد، 

  شاگيردينه لوطفون چوخ اولوبدور ائوين آباد (7، 87). 

  ديرلي قزل و شعیرلري ايله شؤهرت تاپميش علي فيطرت (1890-1945) ايسه «بؤيوک صابیر» آدلي شعیرينده خالقي قفلت يوخوسوندان اويادان شاعيره احسن سؤيله يير: 

  ياتان خالقي اوياتدين دهرده سن، 

  سنين افکارينا، احسنتو احسن 

  توتوبدو عالمي گون تک مرامين، 

  ائل ايچره واردير سايسيز احتيرامين (5، 281). 

  گؤرکملي ايجتيماعي و سياسي خاديم، عاليم، يازيچي، پوبليسيست سید جعفر پيشوري (1893-1947) يازيردي: «صابیرين شعیرلري ايچريسينده ائله پارچالارا راست گليريک کي، اونلار بيزيم ويجدانيميزا نوفوذ ائدير» (11، 126). 

  ميرزه علي مؤجوز شبوستري اکثر شعیرلري صابیر طرزينده يازاراق بؤيوک بير ديوان ياراتميشدير. هئچ تسادوفي دئييل کي، اونو «گونئي آذربايجانين صابیري» آدلانديريرلار. او، اؤز ترجومه حاليندا يازميشدير کي، «من ده خالقيمي صابیر کيمي آييلتماق ايسته ييرم» (7، 87).  

  م.ه.صابیر ياراديجيليغي نين ايران پوئزيياسي نين اينکيشافينا دا  چوخ بؤيوک تاثيري اولموشدور. بونون نتيجه سينده يئني فارس پوئزيياسي نين ياراديجيلاري دا م.ع.صابیرين توخوندوغو بير سيرا مؤوضولارا موراجيعت ائتميشلر.

 لاکين همين مؤوضولاردا يازيلان اثرلرين ايدئيا و مضمونو، ايره لي سورولن پروبلئملره باخيش ايرانداکي ايجتيماعي-سياسي شرايطين طلبلرينه اويغونلاش ديريلميشدير.  بو حاقدا بير سيرا مقاله لر يازان محمد لواي عباسي دئيير: 

«صابیرين آثاري فارس ادبياتينا دا تاثير ائتميشدير. تهراندا نشر اولونان «پئيمان» و «اوميد» مجموعه لرينده بو ايديعايا آيد بير چوخ ميثاللار گؤسترمک اولار. مشهور ساتيريک «بابا شمله» مجموعه سي صابیردن ايلهام آلير. تهرانين ان مشهور قزئتلريندن «دماوند» و «شؤله لر» صابیرين اثرلريندن  چوخ نومونه لر نشر ائتميشدير. صابیره تقليدن فارس ديلينده بير چوخ شعیرلر و قيطه لر يازيلميش و ايندي ده يازيلماقدادير (7، 86-87). 

  آغايي علسگر هيلالي نين «صابیر» آدلي مقاله سينده شاعيرين ايران ايجتيماعي ادبي دايره لرينه تاثيريندن بحث ائديلير. مقاله مؤليفي عئيني زاماندا صابیرين ايرانا خيدمتلريندن سؤز آچاراق دئيير: 

  «مشروطيت و ايران آزادليغينا چوخلو کؤمک ائدن شخصلردن بيريسي ده صابیردير…

 بو شخص دئمک اولار کي، اؤزونو ايران آزادليغينا فدا ائتميشدير» (7، 87). 

  يحیی شئيدا ايسه يازير کي، نيظامي، نسيمي، فوضولي واقيف، سئييد عظيم، صابیر آذربايجان ادبياتي نين پارلاق کؤکونون ان ديرخشان اولدوزلارينداندير. اونلارين اثرلري آوروپا آرييانتاليستلري نين (شرقشوناسلارينين) آغزيني تحسين و تعجوبله آچميشدير» (12، 221). 

  م.ع.صابیر يالنيز شيماللي، گونئلو آذربايجان خالقي نين دئييل، بوتون شرق خالقلاري نين قلبينده اؤز هئيکليني اوجالتميشدير. 

  ادبيات 

  1. گونئي آذربايجان ادبياتي آنتولوگيياسي، دؤرد جيلدده، 2 جيلد / ترت. ائد. ز.کبروو، ت.همدوو، ب.ابدوللايئو و ب. ب.، ائلم، 1988، ص. 47. 

  2. گونئي آذربايجان ادبياتي تاريخي، ايکي جيلدده، ايي جيلد. ب.، قانون، 2013، 680 ص. 

  3. گونئدان سسلر / موعاصير گونئي آذربايجان شاعيرلري نين سئچيلميش اثرلري/ /ترت. ائد. ک.مممدزاده، ب.، يازيچي، 1987، ص. 94. 

  4. امدوو ت. سئچيلميش اثرلري بئش جيلدده، و جيلد. ب.، نورلار، 2015، ص. 457-461. 

  5. فيطرت ع. بؤيوک صابیره (شعیر). موعاصيرلري صابیر حاقيندا / ترت. ائد. آ.زامانوو. ب.، اوشاقگنجنشر، 1962، ص. 281-282. 

  6. خندان ج. ادبياتيميزين دونه ني و بو گونو. ب.، يازيچي، 1980، ص. 117. 

  7. خندان ج. صابیر و شرق. اينقيلاب و مدنيت، 1946، ساي 7، ص. 79-89. 

  8. محمد بيرييا. اثرلري / ترت. ائد. اي.قريبلي. ب.، علم، 2010، ص. 183. 

  9. ميراحمدوو ع. صابیري اوخويارکن… آذربايجان، 1987، ساي 5، ص. 103-113. 

  10. ميرزه علي اکبر  صابیر. هوپ هوپ نامه / ترت. ائد. آ.بايراموغلو. ب.، تحصيل، 2012، ص. 163. 

  11. پيشوري س.ج. صابیر حاقيندا. موعاصيرلري صابیر حاقيندا / ترت. ائد. آ.زامانوو. ب.وشاقگنجنشر، 1962، ص. 126-127. 

  12.روستم س. تبريزيم. ب.، گنجليک، 1986، ص. 221.

کولتوروموزده موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون

کولتوروموزده  موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون ، طیلسیم  ،  سئحیر ، فال چیلیق ،دَلقَک لیک ، بالماسکه ، رقص ،آواز ، موسیقی، تئاتر ، دین ، ایلک  تانریلار   و دیولرین یارانما سبب لرینین کؤک آراشدیرماسی(1)


ریشه یابی پیدایش دعانویسی ، جادو ، طلسم ، سِحر ، رقص ، آواز ، زمزمه ، موسیقی ، تئاتر ، دلقک بازی ، بالماسکه ، فال بینی ، دین ، نخستین خدایان ، الهه ها ، فرشتگان ، اهریمنان و دیوان در تاریخ بشر

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

Description: فرهاد

 

 

 

 

 

   ایلک ایسکیلئتلر ، دوشونجه صاحیبی اولان (هومو ساپینس) اینساندان  ۳۰.۰۰۰ ایل ائرادان اؤنجه یه عاییددیر. بو اینسانا (کرو- ماگنون) کرومانیون اینسانی دا دئییلیر. ائله بو زاماندان اینسان اوغلو، بویو büyü و جادیcadı  ایله تانیش اولوب و ایلک اولاراق اؤلولرینی باسدیرارکن ، بیر- سیرا جادی و بویو تؤرَه‌ن لریله اؤلوسونو باسدیرماغا باشلاییردی ، بونا گؤره کی او اؤلونون ، اؤلوموندن سونرا باشلانان حیاتینی اونون اوچون حاضیرلامیش اولسون. 1 اسکی داش دؤورونده تورک سویلو خالقلارین جادی cadı، اووسون ovsun و بویوbüyü  ایشلری ایله ایلگیلی ، جادوکونلر ، اووسونجولار و بویوجولر (ماقلار، قام- شامانلار) بو کونودا چالیشارمیشلار. شامانلار و ایلکین ماق لار ،اؤزلرینی حئیوان قیلیغینا سالاراق ، بیر- سیرا جادی ، اووسون و بویو رقصلرینه و اویونلارینا باشلارمیشلار. شامانلارین ، قاملارین و ماقلارین اساس چالیشمالاری ، اووچولوق تؤره ‌نی نین بیر قیسمی کیمی ساییلیرمیش. حئیوانی اوولاماقدان اؤنجه یاخالاماق و یا بو اوولانمیش و اؤلدورولموش حئیوانلارین روحلارینا اوخشاماق و الطیفات گؤسترمَک ایدی. زوبین(= ساپاند) و سونگو ایله یارالانمیش حئیوانلارین و یا حامیله (گبه قالمیش) حئیوانلارین رسمینی ماغارانین (زاغانین) دووارلاریندا رسم ائتمک ، اوُوov  و اووچولوق اووسونونون و بویوسونون بیر قیسمی کیمی ساییلیرمیش ، بو آماچلا کی گله‌جَکده‌کی اووچولوقلاریندا و یاخود اووا چیخمالاریندا ، بُول و فیراوان اوولاری اولموش اولسون. بئله ‌لیکله بویوجو (شامان،قامان ،ماق) اوزونه ماسکا (ماسک) ووراراق ،رقصه ،اوُیونا و اویناماغا باشلارمیش و همَن اوینایان شامان/ قامان یا ماق/ماغ / مُغ و یاخود بویوجو ، داش دؤورو (اووچولوق دؤورو) اینسانلارینین ایلک تانریسی کیمی ده ساییلیردی و اونو فرانسالی آراشتیریجی «حیوانلار تانریسی» آدلاندیریر.2 آمما تانینمیش  گؤرکملی رومانیالی شرق شوناس ،دینلر تاریخچیسی ، ائتنوگراف ، میفولوگ "میرچئا ایلیاده"، بو مؤوضوعیا باخیشینی بئله آچیقلاییر و یازیر کی «شامانین (قامانین)،حئیوانلارین حرکاتینی و سسلرینی یامسیلاماسی، حئیوان قیلیغیندا و قیافتینده اولان یاردیمجی روحلاری، اؤز کُنترولونا کئچیرتمَکدیر. شامان (قامان)  بو ایشه و آماجا اولاشماق اوچون ، اؤزونو حئیوان قیلیغینا و قیافتینه چیخاردیر و بو ایش اوچون حئیوانین موقاوواسینی  و ماسکاسینی اوزونه تاخیر. بو ایش ایله  او اؤزونو حئیوانی و حئیوانسَل روحونا چیخاردیر "دانیشیر" و ماهنی (ایرır) اوخویور (ایرلاییرırlayır) و یا اوچور. حئیوان یا حئیوانسَل دیلی،شامانین تکجه گیزلی (سیرریلی و اسرارانگیز)دیلی یا روحسال دیلینین بیر نؤعودور. یاردیمجی روحون حئیوان قیلیغیندا چیخماسی و گؤرسَل لیگی و گیزَه‌ملی (اسرارانگیز) دیلی ایله بو روحلا دانیشماسی و یا حئیوان روحونون شامان طرفیندن حرکتلر، اویونلار ، رقصلر و ماسکالار واسیطه سیله نوماییش ائتدیریلمه ‌سی ، بونو بیزه بیلدیریب – چاتدیرماق ایسته ییر کی شامان(قامان،ماق) ،اینسانی شرایطینی و کئیفیتینی ترک ائده بیلر و قیسسا اولاراق  اؤز  ایسته ایله حتی اؤله بیلر. اَن اسکی زامانلاردان بری بئله دوشونولورموش کی حئیوانلارین هامیسی ، روحو باشقا دونیایه یؤنَلدیب سورَکله‌یه بیلر و یا حئیوانلار ، اؤلن کیشی نین عَکیزی و شکیلی‌دیر. حئیوان دیش (= ما`ورا) عالمینین اینسان روحو ایله ایلیشگی‌سینین و باغلیلیغینین بَلگه‌سی‌دیر.» 3 اسکوچیالی (اسکاتلندلی) سوسیولوژیست  J.G.Frazer  ج.گ.فریزر (۱۸۵۴-۱۹۴۱) اؤز تدقیقات و آراشتیرمالاریندا، دینلری «اینسان شوناسلیق» اساسیندا ، دئنه ‌ییب و آچیقلاییبدیر. اونون شاه اثری «آلتون دال»-ین بعضی جیلدلری بو اینسان شوناسلیق باخیشینین چرچیوه‌سینه و کئیفیتینه دلالت ائدیر. "فریزر"  بئله  دوشونور کی اکینچیلیک حیاتی، اینسانین دینی ایدئولوژیاسینا و دینی شعارلارینین عمل ائتمه‌سینه تأثیر گؤستریر و بو تأثیری ده اَکدیی تاخیلین متناوب اولاراق هر ایل عرضینده اؤلوب- دیریلمه دؤورونه باغلاییب و سونوجلاندیریردی. چیفتجی (اکینچی) گؤروردو کی تاخیل و اَکدیی اَکین و تارلا، یازدا دیریلیب و قیشدا اؤلور. فریزر ، "هئگئل"-ین Hegelنظریه‌سینه تابع اولاراق ، بئله قناعته گلیر کی بشر، حیاتیندا ایلک یارانان گوندن بری ، دین دؤوروندن (Agə of Religion) اؤنجه ، ایلک اولاراق "بویو" و "جادی" (اووسون) دؤورونو «(Agə of Magic) یاشاییب و کئچیرتدیریب و بو بشر ایلک اولاراق اونون پئشینده و آردیندا ایدی کی بویو،جادی و اووسون تؤره‌ ن لری ایله ، دونیا کایناتینین گیزلی و اسرارانگیز قووَه ‌لرینین آرخاسینا و پرده آرخاسینا گیرمیش اولا ، آمما سونرا چالیشیب اونلارا دوعا (دووا) ،تاپیناق(=معبد) تیکدیره‌رک و قوربانلیقلار کسه‌رک ، اونلارین اییی لیگینی،یاخشی‌لیغینی ، مرحَمتینی ، توخونمامازلیغینی قازانمیش اولالار. 4 بونونلا بئله سونوجا توش گلیریک کی اینسان اوغلونون ایلک دین و اینانجی داش دؤورونده ، جادی ،اووسون ، بویو و بویوجولوکله باشلانیر. داش دؤورو اینسانین تمَلی، اساس بو اوچ مؤوضوع ایمیش : دوغوم ، اؤلوم  و یئمک- آزوقا (قیش آزوقاسی) حاضرلاماق. داش دؤورونون اووچو اینسانی، بئله اینانیردی کی جادی ،اووسون و بویو آراچلارینین یاردیمی ایله بد‌ن و تن گوجونو آرتیریب و گوجلندیره بیلر و اووچولوق حیاتیندا باشاریلی اولا بیلر. ماغارالارداکی رسیملر  جادی ، اووسون و بویو آراچلارینی گؤسترمکده ‌دیر. دئمک بو ماغاراداکی رسیملر و یا ناخیشلار، ایلک دینین و اینانجین علامتلری ساییلیر و بو دین و اینانج، اووسون ، جادی و بویو ایله یوغرولموشدور. بو ماغارالاردان اؤرنَک اوچون "اوچ قارداش" آدلی ماغارا، فرانسانین "Ariege" ویلایتینده و "لاسکو" (Lasko) ماغاراسی فرانسانین گونئی باتی‌سیندا یئرلشن "دوردونی" dordoni ویلایتی‌دیر.5

ایلکین بویوجولر،بشریتین ایلک تانریلاری ساییلیر :

فرانسانین ترووا- فرئر Trova- Frer (Trois-Freres) آریژ(Ariege) بؤلگه‌سینده یئرلشمیش و şarente بؤلگه‌سین‌ده یئرلشمیش Roc  ماغارالارینداکی رسیملرو ناخیشلار، اسکی داش دؤورونون اووچولوق و نسیل آرتیمی بویوسونه و اووسونونا عاییددیر و میفیک- میت حئیوانلارینی گؤسته ریر ، بلکه‌م ده حقیقی ، گرچک حئیوانلاری  بو رسیملرده  گؤسته ریر کی بیر آز- چوخ  فورمالاری دَییشیلیبدیر. چونکی عینی حئیوانلارین اؤز گرچک رسمینی چکمیش اولسایدیلار ، او حئیوانلارین کین و دوشمانچیلیغینی اینسان علیهینه قالدیرمیش حالدا گؤستَرمیش اولاردیلار . بو رسملرده‌کی شکیللر و هیکلجیکلر (=فیگورلار) ، ظاهرده رقص و اویون ائتمکده دیرلر و ائتنوگرافلارین آنلاییشلارینا گؤره ، مومکوندور ، قیافت ،گئییم لری و قیلیقلاری دَییشیلمیش بویوجولر و سئحیرجیلر اولموش اولالار. بو اساسدا بیر باشقا رسم ، بیر باشقا ماغارانین دوواریندا (Trois-Freres) قازیلیب و حک اولونوب. بو رسمده اؤکوز یا بوغا قولاقلی ، کئییک بوینوزلو و آت قویروقلو بیر ساققاللی ائرکک کیشی و اوچ کئچی باشلی کیشی فرانسانین تیژاسیندا Tijas دوردون Dordon اطرافیندا یئرلشمیش "مئگئه" Mege ماغاراسیندا قازیلیب حَکّ اولونوبدور. بونلاری تانری یا  بویوجو سانماق اولار و ائله گؤرونور فرانسانین لامادلئنینده Lamadlen چکیلمیش و حکّ اولونموش پیکر و فیگور ، ماسکا تاخمیش بیر بویوجودور و همَن لامادلئن‌ده بیر قادین پئیکری (=فیگورو) ده رسم اولونوب و بئله بَللی اولونور کی جینسیتیندن (ائرکک- دیشی لیگیندن) آسیلی اولمایاراق ، اسکی داش دؤورونده هر ایکی جینسیت‌دن، یعنی هم ائرکک ، همی ده دیشی بویوجولر وار ایمیش. بو ایکی جینسدن (ائرکک و دیشی) قازیلمیش و حک اولونموش ناخیشلار و رسیملری ،بیر-بیریندن فرقلی تانریلار سایمیش اولساق ، بو سونوجا چاتماق اولور کی بو دَییشیلمیش بویوجولوک قیافت و گؤرونوش ، بئله تانریلارا اینام  یارانماقدا ، یارارلی اولموشدور. بویوجونون گوجو و قودرتی ، اونون قیافت و گؤرؤنوشونون دَییشمه کئیفیتیندن آسیلی ایدی. اووسونجونون و بویوجونون  بویو گوجو و قودرتی ، اونون گؤرونوشو وضعیتیله  دوغال اولاراق ، بیر- بیریسی ایله تام باغلی و ایلیشکیده ایمیش. بویوجونون اینسان و حئیوان رولو ، عینی زاماندا  دوغال اولاراق اینسانلارین دوشونجه‌سینده بیر- سیرا تانریلارین یارانماسینا سبب اولدو. بئله‌لیکله تانری دا بو گوجلرین صاحیبی و اییه‌سی اولدو و بویوجو ده اؤز بویوجولوک ایشلرینده بیر حدّه قدَر تانرینین تجسسومو و بلگه‌سی ساییلدی. بو ماغارالاردا چکیلمیش و قازیلمیش رسملرده‌کی پیکرلر(=فیگورلار)، تانریلارین اولا و یا بویوجولرین رسمی اولموش اولا ، او اسکی داش دؤورو اینسانلارین دینسَل اینانجلارینین بلگه‌سی (سیموولو) و کانیتی‌دیر. 6   اسکی داش دؤورونده اینسان، تورلو- تورلو مختلف بویولره و اووسونلارا سیغینیرمیش ، او سیرادان یامسیما بویوسو ، حئیوانلارین و بیتگیلرین نسیل و سُوی آرتیمی ، بوللوق بویوسو ، حئیوانلارین رسملرینده تن عضولرینی قیرماق و یارالاماق بویوسو و عینی حالدا اؤز دوشمانلارینین اووسونلاماق و یارارسیز حالا گتیرمک اوچون ، حرب و ساواش بویوسو ، عشق و سئوگی بویوسونو سایماق اولار. اسکی داش دؤورونده ، اینسان یئیه‌جک ارزاق و آزوقاسینی ، اوُو و اوُولاماقدان اَلدَه ائدیرمیش و بویونون رولو ، اوو ov و اوولاماق ایشینی باشاری ایله گارانت ائتمه ساییلیرمیش. بورادا یامسیلاما بویوسوندن و حئیوان قیلیغینا و قیافتینه گیرمه ایله  بویو، یئرینه یتیریلیرمیش. عینی حالدا باشقا بیر بویودن ده یارارلانیرمیشلار و بو بویو تداوی و معالیجه اوچون ایمیش . بو بویوده حئیوانین یا جانلینین ناخیشی و هیکلی(فیگورو) اوزَرینده هر نه یاپیلیرمیش ، سانکی همَن حئیوان یا جانلینین حقیقی تن و پیکرینده (بد‌نینده یا جیسمینده) و بدَ‌نی نین اوزَرینده یاپیرمیشلار کیمی ، تأثیر ائدیرمیش. بیر چوخ رسملر و گیل‌دن قاییریلمیش هیکلجیکلر و فیگورلار ، فرانسانین هات-گارون Hat-Garun بؤلگه‌سینده‌کی مونتسپان Montspan ماغاراسیندان قیریق و دئشیلمیش حالدا بولونور کی او دؤورون آداملاری بو ایشله بئله سانیردیلار کی حقیقی و رئال حئیوانلاری و جانلیلاری  یارالاییرمیشلار. 7  بویو ، اووسون و موسکانین کؤکو ایلکین شامانیسم  یا قامانیسمه چاتیر. شامانیسم خلسه ‌نین (= چالینیکلیک ، یوخو ایله اویانیقلیق حالیندا صوفی یه گلن حال) (اینگیلیسجه : Ecstasy)  اسکی فنّ لریندن بیریسی و عینی حالدا عرفان ، بویوجولوک و دینین آنلامینی داشییان بیر سؤز و تئرمین‌دیر. ماقلار،قاملار و شامانلار ایلکین اینسان کوتله ‌لرینده بیر سیرا اؤزَل اینسانلاریمیشلار کی دینی و بویو  قوّوه سینه و گوجونه مالیک ایدیلر. 8 هر بیر قام یا شامان شوپهه‌ سیز بیر بویوجو و طبیب ایمیش . او، بوتون طیبّ دوکتورلاری کیمی خسته ‌لری تداوی و معالیجه ائدیرمیش و بویوجولر کیمی بویوجولوک ده ائده رمیش و بونلاردان باشقا او روحلاری یئرآلتی دونیایه یؤنَلدن ایمیش و یئری گلدیکده موغ (کاهین) ، عاریف و شاعیر ده اولوردو. او، اینسان روحلارینین قورویوجوسو و اوزمانی ساییلیرمیش. شامانیسم ،سیبیر و اورتا آسیایا عایید بیر دینی و اینانچسَل پدیده ‌دیر. شامانلارا تورک خالقلاری آلتایجا «قام» ، «کام» و موغولجا «کامی» دئییبلر. شامان یا قام ، خَلسَه‌ نین(= چالینیکلیک ، یوخو ایله اوُیانیق‌لیق حالیندا صوفی یه گلن حال)(اینگیلیسجه : Ecstasy) بؤیوک اوستادی و اوزمانی ساییلیرمیش. 9

بویو ، جادی و سئحیر ، اَسکی مزوپوتامییا(= بین النهرین) یاشام و حیاتینین طبیعی و نورمال بیر قیسمی ساییلیرمیش. او دونیادا کی، هر کیمسه بیر نؤعوو دوغا اوستو(=ماوراالطبیعه) دئولرین (=دمونلارین) و سئحیرباز اینسانلارین هَدَه-قورخوسوندایمیش ، و تابولار (taboos ) و آند ایچمه ‌لر اونو اؤز چئوره ‌سی ایچینه آلمیشدی و فالا باخانلار کئچمیشی ، حالی و گله جه یی زینجیر کیمی بیر- بیرینه باغلاییردیلار ، ضررسیز بویو – جادی آراچلاریندان یارارلانماق ، دینچلیک و ساغلاملیغی یاراتماق اوچون ، سیرادان بیر ایش کیمی ساییلیردی . بونونلا بو سئحیر و اووسون (چیرکین و ضررلی بویو) سوسیال تأثراتینا گؤره ، بیر شیطانی  و ضرر وئریجی ایش ساییلیرمیش. بویو و جادی- جَمبَل‌دن آشاغیدا ساییلان مقاملاردا یارارلانیردی : دئولری قووماق و اونلاری ضررسیزلشدیرمه و اونلارا ظفر چالماق ، اؤزَل سوچ ساییلان عمل لرین تأثیرلرینی باطیل ائتمک ، اؤنگؤرولو حادثه ‌لر ، اولایلار و بلالارین تأثیرینی ضررسیز حالا سالماق ، جینسل گوجونون آرتیریلماسی ، بیر معشوق و سئوگیلینین سئوگی‌سینی و ایلتیفاتینی معشوقونا یؤنَلتمک ، دوشمان و ضرر وئره‌ن بویوجولر ، سئحیربازلار  و اووسونجولارین کؤتولوکلرینی یارارسیز حالا سالماق و ...

گئنل‌لیکله موسکادا (دووادا) چکیلن ایشاره ‌لر ، یازیلار و چیزگیلر،همَن سئحیرلی و بویو چیزگیلری و یازیلاردی کی اؤنجه یوخاریدا سایدیقلاریمیز قارا قووَه ‌لر، شَرور گوجلر و قارا دئولری (دئمونلاری) قاچیرتما و یئنیلمه یه اوغراتما و اونلارین سئحیرلی قووّه ‌لرینی و گوجلرینی یارارسیز و اثرسیزحالا سالماق اوچوندور . بوعمل لر بیر سیرا اؤزَل دونیا گؤروشلری اساسیندا اولونوردو. اؤرنَک اوچون بیر گروپ دئولر تورلو- تورلو شرارت لر و ضررلر و خسته‌لیکلرین تؤرَه‌ ن مه‌سینه سبب اولوردولار کی اینسان ایسته مه دَن تابولارا  قاتلانماسین و بیر سیرا سوچلو عمل لره اَل آتسین، سوچ و گوناه ایشله سین . باشقا اینسانلار دا سئحیر- جادی و بویو ایشلَتمه‌یه قادیر ایدیلر و اؤنگؤرولوک، جادی و بویولرله ، سئحیرلی دئو و سئحیرلی قووَه ‌لرین گله‌جک‌ده‌کی ضرر و زیانلارینی یارارسیز ائدیردیلر. آچیق و آیدین‌دیر کی سئحیر، جادی ، بویو و موسکا (= دووا ، یازیلمیش و بوکولموش دوعا) ،حکیم‌لیک و اؤنگؤرو و غئیب دئمکله سیخ باغلی ایمیش و گاهدان اونلاری بیر- بیریندن آییرد ائتمه،اَن چتین ایشدیر. حکیم چیلیک (طبابت)علمی ، جراحلیق ، اوت و بیتگی لرله درمان و تداوی ،اَسکی زامانلاردا واریمیش و بونونلا سئحیر ، جادی و موسکا دا (بو سببه گؤره کی خسته‌ لیکلر و مرض لرین چوخونو دئولر و سئحیرلی قووه ‌لر یارادیر) بیتگی لردن اؤز آلما (سویونو و عراغینی چکمک) ، مرحَم ، ایماله ، توختادیجی یاغلار و ضمادلارلا یاناشی ایشلنیلیردی. بو عمل لر "آشیپو" آدینی داشییان آدامین اَلی له اولونوردو. او زامان "آسو" آدلانان بیر پروفسیونال (متخصص) آدام دا حکیمچیلیک و طیبابت ائدَه رمیش. غئیب‌دن و گله‌جک‌دن دئمه و اؤنگؤرولوک ائتمه ایشینی ده، بیر اؤنگؤروجو یا غئیب‌دن دئیه‌ن ، گؤرَرمیش ، آمما کؤتو و پیس فاللارین شَررینی و کؤتولویونو دفع ائتمک اوچون "آشیپو"نون اولماغی لازیم،ضروری و واجیب ساییلیرمیش. چوخ احتیمال کی «آشیپو» کاهین و دین خادیملیینین بیر بؤلمه‌سی کیمی ، معبد یا تاپیناغا باغلی اولان بیر بؤلومو ایمیش. موسکا (دووا یازما) ،سئحیر و جادی بابیل اویگارلیغی دؤورونده اَن یوکسک دؤورونو یاشامادا اولوبدور. بابیل‌لیلر ، سومر، آکاد ، ایلام و هورری دیللرینده اولان اووسون و طیلسیملری ( گاه قارماقاریشیق، مورَککب و دولاشیق و هردن ده چوخ آز اولوردو کی مکمّل فورمادا اولسون) ، ویرد و آنلاشیلماز سؤزلری، موسکا فورماسیندا یازیب ، خسته نین(مریضین) بوینوندان آسارمیشلار و گاه موسکانی(دووانی) ائوین دوواریندان دا آسارمیشلار.                                "شمس الدین سامی" بویوbüyüسؤزونون آنلامینی‌ بئله  یازیر : بویوbüyü سؤزو "بوکو" büküسؤزوندن آلینمادیر. «بوکو» : ۱- بوکمَه ، باغلاما ، اوکده (عقده)، دویون (=فارسجا گره)  ۲- سئحیر ، اووسون ، بویو . و سونرا یازیر : بوکو یاپماک = سئحیر یاپماک / بویو بوزان= سئحیری ایپطال ائتمک 10 / بویوجو = سئحیرباز ، آرپاغجی 11 هر خسته لیگین اؤزونه اؤزل  فورمادا و دئییمده، ویرد و دوعاسی وار ایدی کی جادیچی (=جادو ائله یَن ، اووسونجو) یا خسته (=مریض ، ناخوش) اونلاری دیله گتیریرمیش و اوخورموش. جادی‌چیلار و اووسونجولار، موختلیف و جور بَه جور ویرد و دوعالاری بیلیرمیشلر و بونلارین اَن اؤنَملی لرینی سئچیب بُویوندان آسارمیشلار. اونلار بیر- سیرا هیکللر (مجسمه لر) ده ، شیطان و سئحیرلی قوه ‌لری قووماق و دفع ائتمک اوچون ، دوزَلدیرمیشلر. اَن اسکی اووسون و موسکا یازیسی کی بیزه چاتیب ، ائرادان اوّل  ۲۴۰۰ ایله عایید‌دیر. بو اووسونلارین بیر سیراسی ایلان و عقرب چالینماسیندان قوُروما و چوجوغون دوغولماسینا یاردیم اوچوندور و بونلار بونو گؤسته ریر کی اَن اَسکی دؤورلردن بَری (بابیل‌لیلردن چوخ اؤنجه‌) ، جادی ، طیلسیم ، اووسون ، سئحر و موسکا (=دووا / یازیلی دوعا) واریمیش و اؤز آردیجیل یولونو داوام ائتمکده ایمیش. بَللی‌دیر کی طیلسیملر تکر-تکر(بیربَه بیر) سومئرلرله باغلی‌دیر وهر بیر طیلسیم اؤزونه اؤزَل سُوروملولوغو وار ایمیش و هر بیری، بیر دئو (دئمون) یا سئحیرلی قووَه ‌نی یارارسیز و تأثیرسیزحاله گتیرمه اوچون ایمیش. بئله‌ لیکله  بئله اَلده اولونور کی جادی (جادو) ، موسکا و اووسون ادبیاتی اَن اسکی دؤورلردن شیفاهی اولاراق ، سونراکی دؤورلره و خالقلارا چاتیب و سونرا خط و یازی چیخاندان سونرا مکتوبلاشیبدی. "جرمی بلاک" و "آنتونی گرین" یازیرلار کی او دؤورده  دؤرد ۴ تورلو (نوع) اووسونلاری بیر- بیریندن آییرد  ائتمک اولار: بیرینجی قیسم او اووسونلاردیر کی ساحیر (سئحیرباز) یا اووسونجو بیر- باشا، اوز-اوزه سئحیرلی سؤزلری ، دئولره(دئمونلارا) دئییب و اوخویورلار. بو حالدا ساحیر (سئحیرچی /سئحیرباز) اؤزونو آزارسیز و ضررسیز بویولرله باغلی اولان تانریلارین خلفی (جانیشینی) و ائلچیسی کیمی دئولره تانیتدیریر. بو تورلو اووسونلار بو سؤزلرله بیتیر : "آند اولسون گؤیه"، "آند اولسون یر- آلتی دونیایه" . ایکینجی گروپ اووسونلار ، دئولر، فریشته لر و پری لر اَلی`له چارپیلمیش و مفتون اولانلار اوچوندور. باشلانیشدا دئولری وصف ائدیب تعریفله ‌ییب سونرا اونلاری قوُووب دفع ائدیر. 

اوچونجو تورلو(نوعلو) اووسوندا دئولری و اونلارین گؤردوکلری ایشلری وصف و تعریف ائده ‌رَک ، باشلانیر و دؤردونجو تورلو(نوعولو) اووسوندا ، دئولری ، فریشته لری و جین لری ویا آزارسیز و ضررسیز بویو تانریلارینی خیطاب ائتمه ‌دن ، اووسون و بویو تؤرَه ‌نینده موسکالاردا ایشله‌نن شئی لرین و جهازلارین عیبادت ، تقدّس و تاپینماسی اؤنده دورور. بو بویو و اووسون آراچلاری و شئی لری ، سئحیرجی و بویوجو طرفیندن اووسونلانسا ، او زامان بویو و اووسون ایشینده چوخ یارارلی و تأثیر ائدیجی اولا بیلر. بو جادی و اووسون آراچلاری چوخ  عادی و سیرادان بیری اشیادیر. مثال اوچون : اوجاق ، مانقال (ایچین‌ده اود یاناراق) ، سوغان ، خورما لیفلری و سالخیملاری ، حصیر ، بیر یوماک یون ، کئچی کورکو ، قیرمیزیا بویانمیش یون ، اون، معبد و تاپیناغین انجیر آغاجینین سالخیملاری ، قامیشلار(سازلار) ،توز (دوز)، سیدر یا داغ سَروی آغاجلاری ، آروماتیک آغاج .

اَن مکمّل و مورَککب بویو آرشیوی و توپلومو، بابیلده وار ایمیش و اونلارین مضمونو و اؤزلری ده ایندییه قدَر قالماقدادیر و Şurpu«شورپو» (یاکماک) آدلانیردی. بو بویو (شورپو) او زامان اولونوردو کی سئحیرجییه مراجعت ائدَ‌ن بیلمیردی کی هانسی سوچ یا غفلته گؤره ، تانریلارا اهانت ائدیب و دونیانین دوزه‌ نینی و نظمینی پوُزوبدور . خسته ایضطیرابلی، یوخوسوز و گوجسوز حالدا سئحیرجییه مراجعت ائدیردی. سئحیرجی یا بویوجو بو بویو و سئحیر پروسئسینده (تؤره ‌ن لرده) تامام سوچلاری آد آپاریردی . یاندیریب- یاخما بو تؤرَه ‌نین بیر قیسمی‌دیر کی خسته (=مریض) بیر سوغانین قابیغینی سویاراق ،اودا(آتشه) آتیر و بیر ده خورما لیف لریندن قوپاردیب اوُدون ایچینه آتیر و بو سوره‌ ده ،او گرَه کن و لازیم اولان اوُوسونلاری و بویولری اوخویور. سوُندا سئحیرجی یا بویوجو، اوُدو و عینی حالدا سوچلاری سؤندورور. آمما آکاد اووسون و بویو تؤرَه‌ن لرینین حقیقی اؤزه یی و ایچ یوزو تام باشقادیر. بو آکاد اووسونو تؤرَه‌ ن لرینه «نامبوربو» Namburbu دئییلیرمیش و بونونلا فال آچمالارلا (غئیب دئیه‌ن لرین دئدیگی ایله) بَلیرلنَن گله‌جکده‌کی شرّلردن قورونولوردو ویا اونلاری دفع ائدیردیلر. «نامبوربو» Namburbu بئش قانون و یاسادان عیبارت تؤره ن لر ایدی. ایلک اولاراق خسته ‌نین (مریضین) چئوره ‌سینه بیر دایره جیزا‌راق اونو دیش (خارج) دونیاسیندان آییرماقدیر و بو دایره‌ یه ، بویو دایره‌سی دئییرمیشلر ، سونرا خسته ‌نی یویوندوروب ییخالاییب تمیزله ییرمیشلر و تاپیناغین(معبدین) انجیر آغاجیندان دا اونو غوسل (غسل) وئرمک ، ییخالاماق و بوخورلاماق و بوخور وئرمک اوچون ده یارارلانیرمیشلار. سونرا بیر کئچینی قوربان کسَرمیشلر و بیر میس یا پاخیردان قاییریلمیش چانگی (زنگ ،زینگیرووو) سسلندیریب و داوولا چالارمیشلار. اوندان سونرا یئییلن یئمَک لردن و میسک لردن (عطیرلردن)، تانریلارا و تانری ایرماغینا ، پئشکئش اولوناردی. بو تؤره ‌نین اساس اؤنَملی بؤلوملری ، شَرری،بَلانی و کؤتولویو دفع ائتمکدیر. بونون اوچون اؤزَل موسکالار یازیلیب بوکولوب کی خسته (مریض) گرَک‌دیر اونو یئرینه یئتیرمک اوچون ، چابا گؤستره . مثلا بیر بُویون باغینی یئددی (7) گون بوینوندان آسمالی‌دیر یا ساریمساق یئمَک‌دن ایمتیناع ائتمَک‌دیر. بال موموندان ، خمیردن ، قیر یا چاموردان و ساخسی‌دان هئیکل جیکلر(مجسمه لر) دوزه لتمک و اونلاری اودا آتیب یاندیرماق و اَریتمک‌دیر. بویولری و اووسونلاری گئجه تانریلارینا ، اولدوزلارا ، کیمیله (گیبیل)، اود تانریسینا ، یا باشقا تانریلارا خیطاب اعمال ائدیردیلر. بویوجولرین بو گؤردوکلری قارماقاریشیق عمللر (ایشلر) وارلی و زنگینلره اولورموش. چونکی اینانیلیر دئییل کی بویوجولر باجاریق‌لیقلارینی و واختلارینی پولسوز و بئداوا  بیریسی اوچون خرجلمیش اولالار. بویوجولرین سماوی فاللاری اؤزَل اولاراق شاه یا سلطان اوچون ایمیش. اؤرنَک اوچون آی توتولمادان گله بیله‌ن شّر وبلا و کؤتولوکلری دفع ائتمک اوچون گؤرولن بویو عمل لری و ایشلری. اؤلکه‌نین بوتون سوسیال صینیفلر وبؤلمه‌لری ، بویو ایشلری و تؤره‌ ن لری و اینانجلارینی ، نورمال و دوغال ساییب ، اونلاری قبول ائدیرمیشلر.12   

بویو و اووسون عمل لرینده و تؤره‌ ن لرینده ایشله‌ نن آراچلاردان یا جهازلاردان بیریسی ده بئش پَرلی (گوشه ‌لی) مؤهوردور. بئش پَرلی مؤهور : بئش پرین چئشیتلی تورلری ، بویوجولر طرفیندن ایشله نیلیردی کی اونلارین گوج و قودرتینی عمل ائتدیریردیلر. سئوگی ، عشق و جینلری دفع ائتمه  بئش پرلری ده او سیرادان‌دیلار. بویو کیتابلاریندا ، بئش پر یا بئش گوشه ، بویو مؤهورونه دئییلیر کی بیر کئچی دَری‌سینه رسم اولورموش و یا باهالی مئتال لار (آلتون یا گوموش) اوزَه رینده قازیلیرمیش. اوچ بوجاق، دؤرد بوجاق ، بئش پر(گوشه) ویا آلتی پر، مؤهورون دایره ‌سی ایچینده رسم اولورموش. عیبری (عبری) حرفلرله  لاتین سؤزلری  بو هند‌سه شکلیلین اوزَه رینده رسم اولورموش. بئش پَرلی مؤهور ، دئپره ‌م (زلزله)، عشق و اؤلومه سبب اولا بیلر و تورلو- تورلو سئحیر و بویولری یارادا بیلر. بئش گوشه ‌لی مؤهور ، گیزلی اسرارانگیز گوجلرین بلگه ‌سی ایمیش و او گوجلری اؤز کندی ایختیارینا آلیب و اونلاری حرکته گتیریرمیش. 13 تورک سُویلو خالقلار ایچینده بویوجولر (شامانلار /قامانلار) بویو آیین و تؤره ‌ن لرینی «اوخ» و «یای»لا دا کئچیررَمیشلر. اُوخون قوتسال‌لیغینا اینام ،تورک دیللی خالقلارین ، او سیرادان آذربایجان خالقینین سوی کؤکونده دورانلارین میفولوژیاسیندا ، باشلیجا اینام ایدی. شامانلار/ قامانلار اوزون  یوز ایللیکلر بویو ،اوخ و یای`لا آیین و تؤره‌ ن لرینی کئچیررَمیشلر. ل.پ. پوتاپوو یازیر کی اسکی قام/ شامانلار بویو اویونلارینی (رقصلری) داوول و یای- اوخ`لا کئچیرَرمیشلر. 14 بویوجولر (قاملار/ شامانلار) اینسانلارین دوشمانلارینی و کؤتو روحلاری ، اوخ`لا قوووب – اوزاقلاشدیریب یا محو ائدَه رمیشلر. 16 اوخ و یای`لا آیین و تؤرَه ‌ن کئچیرمه‌نین و اونون یامانلیغی، کؤتولویو قووماسینین باشلیجا سببی او ایدی کی اوخ گونَشین ، اونون شوعاسینین و یای ایسه گؤیون (گؤک قوببه ‌سینین) بلگه‌ سی ایمیش. 16 آلتای تورکلرینین شَمَن (شامان) تؤره‌ ن لرینده ، شامان خلسه ‌لی (= چالینیکلیک ، اویکو ایله اویانیکلیک حالینده صوفی یَه گلن حال) (اینگیلیسجه : Ecstasy) سفرینه باشلامادان «جاجیک کان» (یاییک کان) دنیز تانریسی ، "کایرا کان" ، "بای اولگن" و قیزلاری و باشقا میفیک میفلری یاردیما چاغیریر. 17 قاملار/ شامانلار ایلکین چاغلاردا اوخ- یای`لا و سونرالار اونو داوول`لا دَییشیب اویون و رقص کئچیرمه ‌لری ، اونلارین گؤروشلرینده ‌کی دَییشیلیکله باغلی‌دیر. ایلک چاغلاردا قام/ شامان اُوخون ، یایین یاردیمینا سیغینیردی. سونرا بورایا داها بیر تانریسال گوج و قووَه ایله باغلی آنلاییشی، فلکین چارخینین دؤورانینی ، یعنی یاشاییشین گئدیشینی نیظاما و دوزه‌ نه سالانی ، کائیناتدا عوضلنمه و دَییشیک‌لیگی یارادانی آرتیرمیشدی. دؤورانین فیرلانماسینی ، چارخین ابدی لیگینی- یاشاری‌لیغینی گؤزه چارپدیرماق اوچون داوول`دان (یئکه و بؤیوک تُوی ویاخود ناغارا) ، دَف`دن (دایره یا قووال) یارارلانیرمیشلار. دئمه ‌لی داوول، فلکین دؤورانی و چارخینین بلگه‌سی کیمی دوشونولورموش. گؤرونور بونا گؤره ده قامان / شامان ، اویون کئچیرتدیی داوولون اوز قابیغینا بوتون کائیناتی داخیل ائتمیشدیر. داوولون اوزَه رینده یئرآلتی ، یئر اوستو دونیا ، گونَش ، دونیا (حیات) آغاجی و باشقالارینی یئرلشدیرمیشدیر. 18 یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالی ییق کی دونیا آغاجی (حیات آغاجی) ،تورک سُویلو یاکوتلار و ساکا تورکلری میفولوژیاسیندا «غان»/»غانی» آدلانیر و( ۸) سککیز دالی (شاخه سی) وار. 19 یالنیز قام/ شامان داووللاریندا (یای-اوخ`لا بیرگه) دئییل ، اونلارین اویون کئچیرتدیکلری گئییملرینین (قییافت لرینین) کورکلرینه  اون (۱۰ ) عدد یای و یا اوخ تیکرمیشلر. 20 یای-اوخون تانریسال گوجلرله ، میفیک دوشونجه ایله باغلیلیغی گؤسته رَ‌ن باشقا بیر اسکی تؤرَه ‌ن و اویونو خاطیرلایاق. ل.پ.پوتاپوفون L.P.Putapov  آراشتیرماسینا گؤره  قام/ شامانلار، اویونو (رقصی) ، ائله‌جه ده بویوجولر، (آرا- سیرا قاملار دا ، بویوجولوک  ائدرمیشلر) بویو - جادی تؤره‌ن لرینی اوخ – یای`لا کئچیرَرمیشلر. 21 «ساگالایئو» یازیر : سونرالار آلتای‌لیلار دف`له (دایره یا قووال ایله) ده بویو و جادی ائدَرمیشلر. 22 جیغاتای – اَسکی اؤزبک بویوجولری ده، یای-اوخ`لا  بویو ائدَرمیشلر. 23 گویا اؤنجه‌دن اوز وئره ‌جک و اولاجاق اولای و حادثه نی خبر وئردیکلریندن ، اونلارا «یاییجی» / «یایجی» (یای+ جی) دئییرمیشلر. 24 اَسکی تورک سُویلو اینسان اینانمیشدیر کی اوخ ،اینسانی کؤتو و شَرّ روحدان قورویور. چونکی گونَش شَرری ، کؤتولویو قُووور .  اوخ یعنی گونَشین شوعاسی دا، گونشله باغلی اولدوغوندان بو میفیک سجییه  و دَیَر اونا دا وئریلمیشدیر. تورک خالقلاری او سیرادان شور`لارŞor`lar  25، یاکوت`لار 26، قیزیل`لار 27 یئنی دوغولموش کؤرپه ‌نی کؤتو و شَرّ روحلاردان قوروماق اوچون ، باشینین اوستونه اوخ- یای آسارمیشلار. خاکاس لار ، کاچین لار قوماشدان ( بِئزدن) "اومای آنا"  تیکیب و یانینا اوخ- یای قویارمیشلار. 28 قوُرویان "اومای" تانریچاسینا عایید ایمیش. "سایان- آلتای"لاردا اوخ-یای قادین تانریچاسی ایله باغلی‌دیر. 29 بو گتیریلن نَدَه‌ن لردن و آچیقلامالاردان گؤرونور کی ، اوخ- یای باشلیجا اولاراق چوجوقلارلا ، قادینلارلا و چوجوقلاری قورویان "اومای" ایلاهه ‌سی ایله ایلگیلی‌دیر.      

دووا و ویرد اوخوماق سومئرلر زامانیندا دا وار ایمیش. "دودو" آدلی کاتیبین (لاگاش شهرینده ائرادان اؤنجه ۲۳۵۰ ده یاشاییرمیش) هئیکلجیی تاپیلیب کی دووا و ویرد اوخوما حالینده‌ دیر. بو کاتیب اؤز هئیکلینی  «نینگیرسو»یا ، لاگاش شهرینین تانریسینا سونموشدور. بو هئیکل ، ایندیلیک‌ده بغداد موزه سینده ساخلانیلیر.24  

بیر دؤرد  ستون‌لو تابلئت کی نیسبتاً سالیم قالیب و استانبولون "ائسکی شارک" (اسکی شرق) موزه سینده ساخلانیلیر ، "نیپور"دان تاپیلمیش کی ائ.اؤ ۱۷۵۰ ایلده یازیلیب و بو گیل تابلئت‌ده "نینی‌سیننه" تانریچاسینین تاپینماسی (=عیبادت و پرستشی) حاققیندادیر. "نینی‌سیننه" کوتسال قانونلارین یا کوتسال تداوی و درمان و خسته ‌لیکلرین درمانی و معالجه سینین ،خیلقت و یارادیلیش‌دان اؤنجه‌نین سُوروملوسودور. بو قانونلاری "ائنکی" بوتون «می»لرین سُوروملوسو ، اونا وئریب‌دیر. او بو قانونلاری ، اوغلو "دوموزی"یَه اؤیره‌دیر. بو دوعانین مَتنینده ، خسته‌لیکلری(=ناخوشلوقلاری) شیطانلارا ، سئحیرلی دئولره (دئمونلارا) نیسبت وریلیر ، بو باخیمدان او خسته ‌لیکلرین درمانی و تداویسی سئحیر، بویو و جادی ایله مومکوندور. "ادوارد  شیئرا"  بو متنی «سومئر دینسل متنلر» آدلی اؤز اثرینده یاییملامیش‌دیر. 31  گیلگمیش ، ائنکیدو و یئر-آلتی دونیاسی، شیکاگو  اونیوئرسیته‌سینین شرقشوناس‌لیق قورومونون چیخارتدیغی «آسورییا آراشتیرمالار ژورنالی»نین ۸-جی نومره‌سین‌ده «گیلگمیش و هولوپو آغاجی» عنوانلی سومئر افسانه‌سین‌ده، چاپ اولونوب‌دور. بو منظومه ۲۷ سطیرلیک اؤن یازی ایله باشلاییر کی بو اؤن یازینین مؤوضوعسو ، دَستانین آصلی ایله هئچ بیر ایلگی‌سی و علاقه ‌سی یوخدور. بیرینجی ۱۳ سطر ، سومئرلرین دونیا یارادیلیشی حاققیندا دوشونجه ‌لرینی آچیقلاییر و قالان ۱۴ سطری ده، «ائنکی» و «کور» آراسیندا گئدَن دؤیوش و ساواشدان سؤز آچیر و اوندان سونرا ناغیلین اؤزو بئله باشلانیر : بیر زامانلار فرات چایی ساحلینه اَکیلمیش و اونون سویو ایله بَسلنَن بیر «هولوپو» آغاجینا (بلکه ده  سؤیود اغاجینا) گونئی یئلی وحشیجه سینه سالدیردی و آغاج فراتین سولارینا گؤمولدو. اورادان گئچمک‌ده اولان تانریچا "ایناننا" آغاجی آلیب اؤزو اوروک شهرینه  گتیردی و اونو کوتسال باخچاسینا اکیب دیکلتدی. اونا مین بیر اؤز‌َنله باخدی ، چونکی آغاج بؤیودویو زامان اَلواریندان اؤزو اوچون بیر صندلی(نیمکت) و سئدیر یاپمایی اؤز ذهنینده و اوره یینده طرّاحلیردی . ایللر کئچدی  آغاج رشد تاییب اولقونلاشدی و بؤیودو. اما "ایناننا" آغاجی کسمَک ایسته دیگینده بونون هئچ ده راحت و آسان اولمادیغینی آنلادی ، چونکو آغاجین دیبینه بویو نَدیر بیلمه‌ ین چکیجیلیکتن و سئحر-افسوندان نصیبینی آلمامیش  ایلان یووا یاپمیشتی ، تپه ‌سینه قورخونج "ایمدوگود" قوشو یاوروسونو قویموش ، داللارینا دا "وامپیر لیلیته" ائوینی قورموشدو. هر زامان شن ، گولر یوزلو اولان "ایناننا" بونو گؤرونجه آجی گؤزیاشلارینی تؤکدو... 32

اَن اسکی دئورلردن ، موغلار یا ماق لار (تورک دین خادیملری) بویو ، جادی ، سئحیر ، اووسون و تداوی`یه باغلانیبلار و ائله بو سببه گؤره ‌دیر کی آوروپا دیللرینده ده «موگ» یا «ماگ» Magآدی ، جادو ، بویو ، سئحیر و اووسون آنلاملارینی داشیییر و بو آنلاملاردان دا تورلو- تورلو لوغت و سؤزلر چیخاریلیبدیر. اَسکی اویگارلیقلاردا و تمدن لاردا همچنین موغ و ماق آدی سئحیر ، اووسون و بویونو خاتیرلادیرمیش و بونلاری  بویو و اووسون اییه ‌لری بیلیرمیشلر. اَسکی یونان یازاری «دینو» (ائ.اؤ ۳۵۰ – ده یاشیرمیش) ، اسکی تورک دین و اینانجلاریندان ساییلان زرتشت دینینده  ،بویو و اووسوندان سؤز آچیر و خاطیرلادیر کی آوستا کیتابیندا «یاتو» سؤزو ایشله نیب‌دیر کی بو دا بویو ، سئحیر ، اووسون دئمک‌دیر و همَن بو کیتابدا «یاتو» Yatuآدلی بیر دئو`دن (دمون دان)  آد آپاریلیب کی بو دئو ،بویو و اووسون و سئحیرلی شرارت لرین و ضررلرین قایناغی ساییلیر 33

یئری گلمیشکن گره ک‌دیر بونو دا قئید ائده ک کی زرتشت دینین‌ده و آوئستا`دا گلن بو «یاتو» (= بویو، سئحیر ، اووسون) سؤزو ده، همَن اسکی تورکلرین ایشلتدیگی «یده» Yədə ، «یت»Yət ، «یات»Yat ، «یاد» Yadسؤزوندن آلینما و توتولما سؤزدور کی بو دینده و آوئستا`دا قئید اولونوب. کاشغرلی محمود ، دیوان لغات التورک-ده ،«یت»Yət / یاتYat / یادYad  داشی حاققیندا بئله یازیر : اؤنجه بیلن لر (شامانلار) و کاهینلرین، اؤزَل داشلارلا یئل ، یاغمور و قار یاغدیرماقلارینا «یات» Yatدئییلیر. بو ایش بونلارین آراسیندا چوخ تانینمیش و بَللی بیر ایشدیر و من یغما`دا اونو گؤزومله گؤردوم کی بو داش`لا اوز وئرمیش بیر یانقینی ، سؤندوردولر. بؤیله کی یایدا قار یاغدی و اولو تانرینین بویوروغو ایله منیم گؤزومون قارشیسیندا ،اودو سؤندوردو. 34

پاریس میللی کیتابخاناسیندا ساخلانیلان «تورکوستان شیعه ناغیللاری توپلومو» آدلی اَل یازماسیندا بئله یازیر : اسکی زامانلار بویونو باطیل و یارارسیز ائتمک اوچون «ائرمیا» (آرمیا) دوعاسینی اوخویورموشلار و سونرا اوفلرمیشلر 35

رشیدالدین فضل اللاهین  جامع التواریخیندن بئله آیدین اولور کی اسکی زامانلار بویو و اووسوندان دؤیوشلر و ساواشلاردا قوللانیلیرمیش. ساواشلاردا بویودن و بویوجولردن یارارلانارکن، دوشمان قشونو و اوردوسو اوزَه  رینه سئحیرلی بولوتلار ، شدّت‌لی یاغمور یاغدیران و قار یاغدیران بولوتلار گؤندَریرمیشلر و یایین قیزماریندا ، قار یاغدیریردیلار و دوشمان قوشونونو وحشته و قورخویا اوغرادیردیلار و وحشته دوشموش قوشون قاچماغا اوز قویورموش و عینی حالدا بئله بویولری اثرسیز ، یارارسیز (باطیل) ائتمک اوچون ، یئنه ده بویودن و بویوجولردن یارارلانارمیشلار.39   

عرب و محمد حنیفه و آغ دئوین اؤلدورولمه ‌سی ناغیلیندا دئییلیر : بویوجو «هشتر خان» گولدو و دئدی چوخ قان آلیب کی بیزیم ساواشیمیزا گلیب و او زامان بیر بویویه باشلادی. آز زامان کئچمه میشدی کی مهرشاهین اوردوسونون باشی اوسته ، قار یاغماغا باشلادی و هاوا چوخ شدّت‌لی سُویوق اولدو. اؤیله سویوقلوق اولدو کی حیوانلار و آداملار یاری جان و یاریم هلاک لیغا اوز قویدولار. مهرشاه و اونون چئوره‌سینده‌کیلر بو حالت‌دن چوخ چاشمیش حیرت‌ده قالدیلار. سوندا کی آنلادیلار بو بیر بویو و جادی دیر ، مهرشاه اؤزو  اوردوسو ایله بیرلیکده «ائرمیا»(آرمیا) دوعاسینی اوخوماغا باشلادیلار و او کس لره کی بو دوعانی بیلمیردیلر ، اؤیرَتدیلر و هامی بیرلیکده بو دوعانی اوخودولار و سونرا اوفله دیلر و سونوج بوکی ، بیر قدر زامان کئچدیک‌دن سونرا قارین یاغماغی بیتدی و گونش چیخدی.37

بیر باشقا « باربار قالاسی و آتش تاپان زَمهَر`ین اؤلدورولمه ‌سی» ناغیلیندا دئییلیر کی : زَمهَر آناسینی چاغیریر و اونا ایسلام اوردوسونون یوروشه کئچیب گلمه‌سینی سؤیلویور. آنا دئییر کی غم یئمه اوغلوم ، بو گئجه بویو و سئحیر`له بو اوردونو گئری قایتارارام و چوخونو هلاک ائده ر‌م. آنا بونو دئییب زَمهَر ایسه سئویندی و اودون اؤنونده سجده ائدیب شوکورلر قیلدی. گئجه اولدو و او قوجا  قادین بیر بویولو مَجمه یی اُود ایله قالادی و بیر آز کول اونا سَپَه‌له‌دی و بیر ویرد اوخویوب ، اوفله‌دی و سونرا اونو ایسلام اوردوسونا ساری توللادی و بو اُود گؤک یوزونو بورودو و بیر بولوت آشکار اولدو . بو بولوت ایسلام اوردوسو اوزَرینه ، یاغماغا باشلادی و چوخ حئیرت ائدیجی سویوقلوق اولدو. اؤیله کی ایسلام اوردوسو دوشَرگه‌ده خئیمه و چادیرلاردان باشلارینی دیشارییا چیخارا بیلمه‌دی و او زامان زَمهَر ۱۰،۰۰۰ اوردوسو ایله ایسلام اوردوسو اوزَرینه یوروشه کئچیر... 38

ابوریحان بیرونی «الجماهیر فی معرفت الجواهر»ده بؤیله یازیر :«راضی حوّاس» آدلی بیریسی کیتابیندا دئییب‌دیر : تورکلرین توپراغیندا بیر داغ آردی وار کی اوردو یا حیوان سوروسو اورادان کئچَن زامان ، آتلارین و قویونلارین دیرناقلارینی  یون-گوزَه‌م`دن یاپیلمیش بئزه ، کئچه‌یه توتارمیشلار و اونلاری آستاجا و اورکوتمه‌دن ، ساکیت- ساکیت سوروب او کئچیتدن کئچیدَرمیشلر کی اونلارین دیرناقلاری او داغ کئچیدینین داشلارینا توخونماسین. چونکی توخونارکن سئحیرلی بولوت گؤیه یوکسَلرمیش و گؤی اوزونو توتارمیش و او سئحیرلی بولوتدان بیر یاغمور یاغماغا باشلارمیش ،اؤیله یاغمور کی یاغمورو توت ، گؤیه چیخ. هر زامان ایسترسه‌لر ، بو داشلار`لا یاغمور یاغدیریرلار. بؤیله کی بیر اَرکک کیشی سویا گیریب و بو داغ آرتینین داشلاریندان بیریسینی آغزیندا توتوب و اَلینی تَرپَه دَرمیش و او زامان یاغمور ، یاغماغا باشلارمیش. 39

م. مینوی ، جلال الدین مینکبورنی`نین «سئیرتی» اثرینین فارسجا ترجومه‌سینین اَتَک یازیسیندا بئله یازیر : بو (قار و یاغمور یاغدیرما) تورک و مغول طایفالار و خالقلارینین اینانجلاری و عادتلریندن‌دیر کی اسکی فارس و عرب تاریخی و جوغرافییا کیتابلاریندا قئید اولونوب. یاقوت حموی نین «معجّم البلدان»-یندان ، «مجمل التواریخ» و جووِینی نین «تاریخ جهانگشا»سیندان توتموش تا «مطلع السعدین» ، «روضه الصفا» ، «حبیب السیر» و حتی فارس سؤزلوک و ادبی کیتابلاریندا قئید اولونوب. بو بویوجولوک ایشی ایله اؤزَل داشدان قار و یاغمور یاغدیرماغا، موغول دیلینده «جَدَه»(تورکجه جادی) و اسکی تورک دیلین‌ده «یای» دئییرمیشلر و اؤزَل داشا کی اونو سودا ساخلاییردیلار، «جَدَه داشی» یا تورکجه «یَدَه داشی» و بو بویو ایشینی گؤره‌ن کیشی یه موغولجا «جَدَه‌چی» و تورکجه «یایچی»(یایجی)، "یَدَه‌چی" دییرمیشلر. 40

جیمز فریزر «گلدن بوق» Golden Bough (=آلتون بوینوز) کیتابیندا، موغول بویوجولرین هاوا و آتمُسفئرده یاراتدیغی هاوا دَییشی‌لیکلرینی اؤزَل بویو آراچلاری ایله و جَدَه داشینی سؤیود آغاجی دالینا باغلایاراق سویا قویماقلا و اونا بویو ویردی و اووسون اوخوماقلا ، قار و یاغمور یاغدیرماقلاری حاققیندا، چوخ گئنیش سؤز آچیب و بیلگی لر وئریبدیر. 41 اسکی زامانلاردا تورک خالقلارین مادّی و معنوی حیاتیندا قام-شامانلار اساس رُول اوینامیشلار. قام اسکی تورک دیلینده شامان ،کاهین، روحانی،حکیم(طیب دوکتورو) ، جادی‌چی ،بویوجو ، اووسونجو، فالا باخان ، طالئعه و باختا باخانا دئییرمیشلر و چوخ حاللاردا شامانلیک آیین و اینانجینین پاپازلاری و حکیملرینه ده دئییرمیشلر. بو تورک قاملارینین «قامان» آدلانان اوسلوب و اصول`لا خسته لری (=مریض لری) تداوی و درمان ائتمه ‌لرینه «قاملامیشی» دئییلیرمیش و قامان، خسته لری (ناخوش لاری) تداوی و معالیجه ائتمک اوچون ویرد و دوعالاردان ، جادی لار و بویولردن یارارلانارمیش و عینی حالدا اوت و بیتگی اجزا(=داوا) و درمانلاریندان دا یارارلانارمیش . 42

رشیدالدین فضل اللاه`ین جامع التواریخینده یازیلیر : تولوی خان بویوردو جَدَه میشی ائتسینلر کی سیمیا علمینین بیر نؤوو ساییلیر. بو بویوده  اؤزَل بیر داشی ، سویا قویوب و اونو ییخالارسالار ، یایین قیزماریندا دا یئل ، سویوقلوق ، یاغمور ، قار ، کولک و بوران اولار. «گنگ‌لی» یا «کانگ‌لی» بیریسی ، اوردونون ایچینده وار ایمیش کی بو «جَدَه میشی» یعنی بئله بویو ایشینی چوخ یاخشی بیلیردی. او ،تولوی خانین بویوروغونا گؤره،ایشه باشلادی. تولوی خان امر ائتدی کی اوردو آداملارینین هامیسی یاغمورلوق گئییملرینی گئیسینلر و اوچ گئجه- گوندوز آت بلیندن ائنمه ‌دیلر و گنگ‌لی (کانگ‌لی) جدامیشی (بویو) ائدیردی ، سونوجدا ائله اولدو کی موغوللارین آرخاسیندان یاغمور یاغماغا باشلادی و سون گون‌ ده  قارا دؤندو . بو قار یاغماغا ، کولک ، سویوق یئل-دومان و بوران دا آرتیرلاندی و خیطای اوردوسو یایین ایستیسینده ، بو سویوقلوق و قار-بورانی (کی برابری قیشین اورتاسیندا دا گؤرونمه میشدی) گؤرجَک همَن، حئیرتده و مات- مبهوت قالدیلار. سویوق هاوا و قار کوله یین و بورانین شدّتیندن حرکت ائتمک مومکون دئییل ایدی و خیطای اوردوسو چاره ‌سیزلیکدن چؤلون اورتاسیندا دایانیب اوتراق ائتدیلر. اوچ گونه قدَر تَرپَنمه و یورومک مومکون اولمادی و دؤردونجو گونده ، هَله ده  قار یاغماقدا ایدی. تولوی خان چون گؤردو اؤز اوردوسو تُوخ و دینجَلمیش‌دیر و اوردویا و آتلارا  سُویوقدان ، قار- بوران‌دان بیر ضرر دَیمَه‌ییب و عینی حالدا خیطایلار سویوق هاوانین شدّتیندن ، قوُیون سوروسو کیمی باشلارینی بیر- بیرینین قویروغونا قیسیب- قویوب و قیش هاواسی گئییملری اولمادیغی اوچون سویوقدان اَسیرلر و حتی سلاحلاری دا دُونوب‌دور ، تولوی خان اوردویا بویوردو «کوریگا» (دایره) قورسونلار و عسکرلرین هامیسی کئچه‌دن یاپیلمیش کپَنَکلری اَیین لرینه گئیسینلر.  تولوی خان بویوردو کی ساواش و دؤیوش ، آد-سان، شرف حؤرمَتینی  ذلت و باش آلچاق‌لیقدان قوُرومانین زامانی گلدی چاتدی. گرَه ک‌دیر مرد کیمی دؤیوشمَک . موغوللار ، آسلانلارین مارال و گئییک سوروسونه اولان یوروشو کیمی ، خیطایلارین اوزَه رینه هوجوم آپاردیلار و خیطای اوردوسونون بیر چوخونو قیریب آرادان آپاردیلار و بیر سیراسی دا داغیلیب – سَپَه له نیب ، داغلارا اوز قوُیدولار و آرادان قاچدیلار و سونوندا داغلاردا هلاک اولدولار. 43

بیر باشقا ناغیلدا دئییلیر : "یولدا آنی‌دَن اوکتای قاآن وفات ائتدی و ائله سؤیله ییرلر کی قاآن بیر نئچه گون اؤنجه‌دن کئف‌سیز و حال‌سیز اولوب خسته (مریض) حالدا ایمیش. تولوی خان اونون باشی اوستونه گلیب اوتوروب و «قامان» (شامان) رسمی(آیین) و تؤره ‌ن لری اوزره  بویو و اوُوسون اوخوموش و قاآنین خسته‌لیگی (ناخوشلوغو)، دردی و آغری‌سینی، بیر آغاج تاختاسیندان قاییریلمیش کاسانین سویوندا یویوب ییخالامیشدی. تولوی خان قارداشینا اولان حَدّسیز - اؤلچوسوز مَحَببَت و سئوگیسیندن دولایی، همَن اوُ کاسانی اَلینه آلیب و تانریا یالواراراق اوز توتوب دئدی:"ائی اَبَدی تانریم! سن بیلیرسن کی اوکتای قارداشیمین بو اؤلومجول حالی ، اگر گوناه و سوچدان یانادیرسا ،من اوندان چوخ سوچ ائتمیشه‌م و اگر اییی‌لیگی و یاخشی اینسان اولدوغو اوچوندور و بونون اوچون اونو آپارماق ایسته ییرسن سَه، من اوندان دا اییی و خئیرسئوه رَ‌م ، اونو عفو ائت و اونون یئرینه  منی آپار و اؤز حضورونا چاغیر. تولوی خان بو سؤزلری دئییب و او کاسانین سویونو باشا چکیب ایچدی. اوکتای قاآن خسته‌لیکدن (ناخوشلوقدان) قورتولوب ساغالدی و بیر نئچه گوندن سونرا تولوی خان خسته لنیب  دونیاسینی دَییشدی. 44   

"عبدالقادر اینان"  «جَدَه» حاققیندا یازیر : "جَدَه  یاغمور داشینین آدی‌دیر . جَدَه داشی // یَدَه داشی کی اؤزَل آیین و تؤره‌ن له سویا قویماقلا ، یاغمور و قار یاغماغا سبب اولوردو ، اَسکی تورک خالقلارین اینانجلاریندان ساییلیرمیش."

«جَدَه» سؤزو ایندی ده تورکلرین دیلینده «جادی» (جادو) فورموندا ایشله نیر و آوئستا دیلینده ده «یاتو» ، بویوجو و اوُوسونجو آنلامیندادیر.اَسکی تورکلرین دیلینده «جَدَه ‌چی» او کسه دئییلیرمیش کی جادی، بویو ، اوُوسون آیین و تؤره‌ن لرینی یئرینه یئتیریرمیش و بیر سیرا تورک دیللرینده «جَدَه» ، «جادی» و «یای» فورمونا چیخیبدیر. جَدَه داشی ایله یاپیلان آیین و تؤره‌ ن لره «جدامیشی» دئییلیرمیش. 45 اسکی یونان یازاری «دینو»نون بویو ، سئحیر و اوُوسون حاققیندا نظر و باخیشلاری ، ماکس مولر Max Muller طرفیندن باسیلیب – یاییلمیش اثرلرینین بئشینجی بؤلومونده، قئید اولونوب. اسکی یونان یازاری «دینو» Dino، بویو ، سئحیر و اووسون تؤره‌ ن لریندن سؤز آچارکن قئید ائدیر کی «موق» یا «ماق»لار ، بیر اؤزَه ل بیتگی نین کیچیک و نازیک داللاریندان کوللاناراق  اونا «بَرسَم» یا «بَرسوم» دئییرمیشلر ، بویو و بویوجولوک و سئحیرجیلیک ایشله رینده و اؤنگؤرو ایشلرینده بوندان یارارلانیرمیشلار.                     

"دینو" اؤز کیتابینین باشقا بیر یئرینده میدیا (ماد) بویوجولر و سئحیربازلاری حاققیندا یازیر کی ، بویوجولر و سئحیرجیلر دیسکه اوخشار بیر آغاج یا کراسته (آغاج تخته سی) ایله ، اؤنگؤرولوک یاپارمیشلار و اؤنجه‌دن ، گله‌جک‌ده اولونان و باش وئریلن حادثه ‌لردن و اولاجاقلاردان خبر وئرَرمیشلر. 46

اَسکی یونان یازاری «استرابو» دا بو کوُنودان یاد ائدیب و یازیر کی موغلار یا ماقلار ، قوتسال دوعالار و بویو ویردلرینی اوخویارکن ، «بَرسَم» آدلانان اؤزَل بیتگی داللارینی اَلده توتوب  تَرپَه دَرمیشلر. 47

اَسکی یونانلی لارین باخیشی آچیسیندان موُق لار یا ماق لار، بویو و آسترانومیده ایشبیلیر ساییلیرمیشلار. مُوغ (مُوق// ماق) سؤزو، اینگیلیس دیلینده «ماگوس» Magus، و اونون جمع فورماسی «ماگی Magi »دیر و سئحیر ، اوُوسون ، بویو سؤزوده اینگیلیس دیلینده «ماگیک» Magic ، همَن بو «ماگی» (ماق / ماقی) سؤزوندن آلینیب. 48

آذرگشَسپ آتشگاهی (اود معبدی یا تاپیناغی)، موغ یا ماق لارین آتشگاهی ، میدیادا (ماد اؤلکه‌سینده) اورمو (اورمیه) گؤلونون گونئیینده یئرلشمیش و تخت سلیمان آدلانیر. بو یاخینلاردا چوخلو طیلسیم «بوللائه» Bullae تاپیلیب کی اونلارین تاریخی ۴۰۰ – ۴۲۵ ایللره عاییددیر. بو «بوللائه» Bullae طیلسیملرین اوزَرینده بو سؤز یازیلیب :«گوُشَسپ» آتشگاهینین موغ پَتی (ماگو پَتی) .«بوللائه» Bullae کیچیک مئشین (چرم و گؤن‌دن یاپیلمیش) چانتادیر کی رومیلر طیلسیمی اونون ایچینه قویوب و بویوندان آسارمیشلار . 49

"پولینیوس" Poliniyus اسکی یونان یازاری یازیر : «پروکونئسوس» Proconnesus آداسی، بویوجولر و سئحیرچیلرین یوردو ساییلیرمیش و دونیانین اَن بؤیوک بویوجوسو و سئحیرچیسی «آریستیس» Aristis حاققیندا یونان تاریخچیسی هئرودوت یازیر 50 : "آریستیس اؤز موریدلرینین بیریسینین ائوینده اؤلور . مورید اونون اؤلومونو بوتون موریدلرین هامیسینا اعلان ائدیر و بیلدیریر. بیر نئچه واختدان سونرا آریستیس اؤزونو «سیزیکوس»دا Syzicus اؤز یاخینلارینا و تانیشلارینا ظاهیر ائدیب گؤسته ریر. یئددی ایلدَ‌ن سونرا «پروکونئسوس»دا یئنی‌دن ظهور ائدیب آشکارا چیخیر و بیر شعر دیوانی «آریماسپی» آدیندا یازیر. یئنی‌دن ۳۵۰ ایلده‌ن سونرا «مئتاپونتوس»دا Metapontus دیریلمیش حالدا اؤزونو ظهور ائتدیریب گؤسته ریر و "آپولو" معبدینین یانیندا بیر تاپیناق تیکیب و اؤز هیکلینی (بوستونو) اورادا قویوب دیکل‌دیر. بو آدامین حاققیندا باشقا یونان یازاری «استرابو» دا  روایتلر ناغیل ائدیبدیر 51  و یازیر کی بو آدام دونیانین اَن بؤیوک بویوجوسو و سئحیرجیسی ساییلیر و شعر دیوانینین آدی «آریماسپیان- ائپوس»دور Arimaspian- epos و بعضی یازارلارین دئدیگینه گؤره ، بو آدام هومئرین خوجاسی ،اوستادی و اؤیرَتمَنی اولوب. نهایت بو کی «پروکونئسوس» بویوجولرین ، سئحیرجیلرین و اووسونجولارین ییغینجاق و توپلوم یئری اولموشدور. 52  

اسکی تورکلرده بویوجولوک ، اووسون و اؤنگؤرولوک ، کؤک توتموش دینسَل ایناملاری و اینانجلاری، اؤز حیاتینی داوام ائتدیرمک‌ده ایمیش و بعضی تورک بویلاری و طایفالارینین آدی دا (ائتنونیمی) بو سیرا ایناملاردان و بو کیمی پئشه ‌لرله ایلگیلی قایناقلاناراق ، ائتنونیملری یاراتمیشدیر. او سیرادان بیز «ماغ»/«ماق» طایفاسینی و «آیریم» طایفاسینی  آد آپارا بیله ریک. «آیریم»لار اَن اسکی تورک طایفاسی و بویلاردان بیریسی ساییلیر. آیریم آذربایجان قبیله بیرلشمه ‌سی حاققیندا تورلو مختلف خالق سؤز آچیملاری واردیر، آمما اَن قانع ائدیجی و عاغیلا باتان آنلام بو تورک قبیله و طایفاسینین آدی حاققیندا آچیقلامانی ،آذربایجان میفولوگو و تاریخچیسی «میر علی سّید اوف » قلمه آلیب و یازیر : "آیریم Ayrım، اَسکی تورک سُوی و قبیله بیرلشمه ‌سی ائتنوسون آدی، «آی» Ayو «ریم» Rimسؤزلرینین بیرلشمه‌سیندن یارانیب. «آی»Ay تورک سؤزو، «تانریسل ، تانری ، سَماوی، ایلاهی، مقدّس ، گؤیدن ائنمه ، قوتسال» آنلامین‌دادیر . آدین ایکینجی بؤلومو یعنی «ریم»Rim ایسه ، قازان ، کویبال، لئبئد، قیرقیز ، آلتای ، تئلئوت ، شور ، ساکای تورک دیللرینده ، «اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن» ، «اؤنجه‌دن خئیری- شَرری بیلن» ، «پیغمبرلیک» دئمک‌دیر. «ریم» Rimسؤزوندن تورک خالقلاریندا «ریمچی» Rimçiو «ریمچی‌لیک» Rimçilikسؤزلری ده یارانیبدیر. هامیسی «اییی و خوش خبری، گلن خوشبخت‌لیغی ،کؤتو ،بد و یامان خبری ، گلن اوغورسوزلوغو خبر وئرمک ، اوزان ، باکشی و اونلارین باشچیسی دده قورقودو یادا سالیر . میرعلی سئیدوف ، آیریم سؤز-آدینی تورک سُویلو ساک`لار یا ساکا`لارلا باغلاییر. 53 آذربایجانلی عالیمین وئردیگی ایضاح و آنلاملاردان باشقا، بونو دا آرتیرمالیییق کی «آی» سؤزو عینی حالدا طیبقی ده ده قورقوت کیتابی،  «کوُنوشان» ،"دانیشان"، «سؤیله‌یَن» دئمکدیر. ده ده قورقوت کیتابینین گیریشینده اوخویوروق  «قورقوت آتا آییتدی : » بورادا «آییتدی» یعنی «سؤیله‌دی ، هوشدارلیق وئرمک ، خبر وئرمک» آنلامیندادیر. دئمک «آی»-ین تورک دیلینده (اؤزَل‌لیکله اوغوز تورکجه‌سینده) بیر آنلامی دا(م.ع.سئیدوفون دئدیکلریندن باشقا) ، سؤیله‌مک و خبردارلیق ائتمک‌دیر. "آیریم" سؤزو و ائتنونیمی اصلینده تورکجه «ایریم» İrimسؤزو ایله بیر کؤک‌دن اولا بیلر یعنی آیریم ، ایریم irimسؤزونون باشقا فونئتیک واریانتی‌دیر ، چونکی «ایریم» irimسؤزونون آنلامی دا بو فیکری و احتیمالی گوجلندیریر ، و بیزی ساندیغیمیزا سورَکله ییر. شمس الدین سامی «ایریم»irim  سؤزونون آنلامیندا یازیر : ایریم = ایرمَک`دن . ایرمه irmə، وصول (چاتما ، نائیل اولماق ، اولاشماک) – فال آچما ، تفأل ، ایستیکاره (استخاره) 54   

دئمک «آیریم» تورک طایفاسی ، اؤز طایفا و ائتنوسونون آدینی ، اؤنگؤرو و اؤنجه‌دن خبر وئره‌ن ،اؤز طایفا باشچیسی ، طایفا بؤیوکو و آغ ساققالی ، طایفا باخشیسی(باکشی) و اوزانی نین شرَفینه ، «آیریم» قویوبدور . چوخ گومان ، بو طایفانین باشچیسی و لیدئری ، اؤنگؤرو حیسسینه مالیک بیریسی ایمیش و اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن ایمیش..  تاستیوسون Tastius دئدیگینه گؤره "آرمینی" خالقی فرات ایرماغی اوچون آت قوربانلیق ائدَرمیشلر و بو ایرماغین دالغالاری (لپه ‌لری) و کؤپویو ایله اؤنگؤرولوک ائدَرمیشلر. 55  تاریخچی «آگاتئنگلوس» Agathenglus ، «پئلینی» Pelini و «پلوتارک»-ین Plotark دئدیکلرینه گؤره آرمینی‌ده اَن سئویملی تانری یا تانریچا «آناهیت» ایمیش و اؤزَل آیلار و گونلر ، گونَشَه و آیا حصر اولونموشدور. گئزئنفون Gezenfon «آناباییس»دا ایشاره ائدیر کی آرمینیلر گونشه ، سویا قوربان کسَرمیشلر. 56 تاریخچی آگاتئنگلوس Agathenglus یازیر کی گونش و نور ، ایشیق تانریسی "میترا" (میثرا)نین آرمینی نین باگایارنیک`ایندَه تاپیناغی (معبدی) وار ایمیش. 57 بونو دا آرتیرمالیییق کی "آییریم"  Ayırım آدیندا ("آی" Ay+"ایریم"ırım="آییریم") «آی» سؤزو اسکی تورک دیللرینده (یوخاریدا سایدیقلاریمیز آنلاملاردان باشقا) «کونوشماک ، دئمک ، بیان ائتمک ، سؤیله‌ مَک ، وعظ ائتمک» آنلاملاریندا دا گلیب‌دیر. 58 بیزه گؤره «ایریم irim / ایریمırım / ایرمırm » (ریم rim/ ریمrım ) ، ویرد و دوعا اوخوماق ، میزیلداماکلا بوغوناق و یاخشی دویولمایان بویو سؤزلری ساییلان «آرم» Armسؤزو، «آیریم» Ayrımطایفاسی آدینین اونسوز حرفلرسیز (صائیت‌سیز- بدون حروف صدادار) یازیلمیش فورماسیدیر. چونکی اسکی چیوی (میخی) یازیلاریندا ، بیر چوخ آرادا گلن اونلو سسلر (حروف صدادار) و یوموشاق «ی»Y ، «غ»Ğ کیمی سسلر دوشوب یازیلماییردی. اؤرنَک اوچون «آیریم» آدی یازیلارکن ،«آa »دان سونرا یوموشاق «ی»y و «رr»دان سونراکی «i» اونلو سسی (=حرف صدادار) دوشوب و«آرم»Arm  فورماسینا کئچیبدیر. آییریمAyırım   --> آرم Arm.

توروخانسک یاکوتلارینین میفولوژیاسیندا «آی» ay/ «آئی»ai  ، یارادیجی ، یارادان، تانری آنلامیندادیر. 59  آذربایجاندا اؤزَل‌لیکله ایران آذربایجانیندا «آیریمی»Ayrımı  ، «آیریملی»Ayrımlı  آدلی تورک طایفا ایندی ده  اؤز یاشام و حیاتینا داوام ائتدیرمکده‌دیر. بو اسکی تورک طایفاسی سئحیرلی  دنیزین گونئی دوغوسوندا یعنی وان گؤلونون چئوره‌ سینده یئرلشیرمیش. "آیریم"  تورک طایفاسینین بو یئرلشدیگی و یورت سالمیش یئرلری، اؤز ائتنوس آدلاری ایله باغلی اولاراق ، «آیریمینی» و یوموشاق «ی» yسسینین دوشمه ‌سیله «آریمینی» Arıminiو سوندا دا قیسسا (تورک دیلینه اؤزل اولان) «I / ایی» صائیت سسینین دوشمه‌ سیله و عینی حالدا بو قیسسا صائیتین آسور(= آشور) ، آرامی ، فارس ، بابیل، یونان ، آرمئنی ،ایبری ،عبری، روم و باشقا هیند- آوروپالی دیللرده اولمادیغی اوچون ، گیل تابلئتلرده ، داش و کایا اوزَرینده چیوی یازیلاردا ،لوح لرده، کیتابلاردا و باشقا- باشقا قایناقلاردا ،منبع لرده و اؤزَل‌لیکله ده «اورارتو» داش و قایا اوستو چیوی یازیلاریندا ، «آرمینی» Arminiفورماسینی و آدینی آلمیش و  اییه دورور و بئله ده تاریخده تانینیب و هله ده تانینماقدادیر. بو تورک «آیریم» طایفا و اؤلکه‌ سینین آدینی عرب جُغرافیاچیلاری و گزگینلری (=سیّاحلاری) اؤز اثرلرینده «ائرمَنییه» Erməniyyəکیمی یازمیشلار . بو تورک اؤلکه‌سی «ائرمَنییه» و یا اورارتولار و اسکی یونان یازارلارین دیلیجه دئسک «آرمینی»Armini  ، آیریم تورک طایفاسی و  اؤلکه ‌سی دئمک‌دیر. هیت Hitt/هئتHett  ، ماننا Manna، میدیاMidia (ماد) ، و آشور ایمپئریالاری زامانی حیات سورَه ‌ن بو اؤلکه ، دین خادیملری و دین باشچیلاری اولان «ماق»لارین اساس قایناغی و مرکزی اولوبدور . یعنی ماق لار دئدیگیمیز دین آداملاری ، «آیریم» تورک طایفاسیندان چیخیب بوتون اؤلکه ‌لره یاییلان دین‌چیلر و دین خادیملری اولموش و میدیا (ماد) تورکلری دؤورونده ده، بو دین باشچیلیغی رولونو، تورک دونیاسیندا و باشقا تورک یورتلاریندا اؤز اوزَریلرینه گؤتورموش خالق اولموشلار و ائله جه ده بوتون تورک توپراقلارینا یاییلدیقلارینا گؤره ، گونو- گوندن بو «آیریم»(آرمینی ، ائرمَنییه) اؤلکه ‌سی، نفوس و سای باخیمیندان آزالاراق باشقا یاد خالق اونون توپراغینا گیرمیش ، یئرلشه‌رک ، او تورک طایفا و ائتنوسون هم توپراغینا ، اؤلکه‌ سینه ، هم‌ده آدینا ، اویگارلیغینا ییه‌لنه‌رَک ، تاریخده بیر ناحاق و یالان ادعادا بولونماقدا اولوبدور . بو اسکی تورک ائتنوسو، یعنی «آیریم» ائتنوسونون اؤلکه‌سینین و دؤولتینین آدی اورارتو طرفیندن یئنیلدیک‌دن سونرا تاریخده «اورارتو»Orartu  آدی ایله ، سامی دیللی خالقلارین دیلینده «آراشتوا» Araştuaو ائرادان اؤنجه ۵- جی یوز ایل‌لیک‌دن سونرا «آرمینی»Armini  ، «ائرمَنییه» Erməniyyə، «ائرمنیستان» Ermənistanآدی ایله تانینماقدادی. آیریملارین یئنیلدیک‌دن اؤنجه یاشادیقلاری بؤلگه‌نین مرکزی و قایناغی «کاپادوکیه» اولموشدو.  بو اؤلکه‌نین (اورارتو) بیر نئچه آدی اولوب و دوزگون دئسَک ، موختلیف خالقلار طرفیندن وئریلمیش چئشیتلی آدلار داشیمیش خالق و اؤلکه ‌دیر . آمما بو اؤلکه ‌نین اؤز خالقی طرفیندن وئریلمیش آدی، «بیا اینی» Biya iniویا «بویا اینی» Buya iniایمیش. بو خالقین اؤز اؤلکه‌سینه وئردیگی آد «بیا اینی» ویا «بویا اینی» یوخ ،  اصلینده «بویو- اینی» ini Büyü ایمیش و اسکی یونان، روم، آشور، فارس، ایبری،عبری و باشقا تورک اولمایان خالقلارین دیلینده «او»ü اونلو سسینین اولمادیغی اوچون، «بیا اینی»Biya ini  و «بویا اینی» Buya iniفورماسیندا قئیده آلینیبدیر.«بیا اینی» Biya ini و «بویا اینی» Buya ini ،بیر چوخ عالیملر و تاریخ اوزمانلاری و آراشتیریجیلار طرفیندن یوروملانیب و بو اؤلکه آدینی ایکی آدلیم گؤل،یعنی «اورمیه» و «وان» گؤللرینین بو اؤلکه ده یئرلشدیی اوچون "سولار اؤلکه ‌سی" یا "سو اؤلکه ‌سی" آنلامیندا یوروبلار ، حالبوکی بو اؤلکه ‌نین آدی «آیریم» تورک ائتنوسونون یوردو اولاراق ، آنلامی «بویو Büyüاؤلکه ‌سی» ، «بویوBüyü  یوردو»دور. "بویو اؤلکه سی" یعنی "بویو،جادو،سئحر،اوُوسون و طیلیسم اؤلکه سی و یوردو" دئمکدیر. اؤنجه یوخاری‌دا قئید ائتدییمیز کیمی ، «آیریم»لار اوُوسونجو ، بویوجو ، طیبّ حکیمی ، روح حکیمی (پسیکیاتیر/ روانپزشک) ،سئحیرجی ،  موسکاجی (=دووا یازان // دعا نویس) عینی حالدا دین خادیمی و تورک خالق دینی و اینانجلارینی قورویان آداملار اولموشلار. دئمک بو اساسلارلا «آیریم»لار اؤز اؤلکه ‌لرینه «بویو اینی» Büyü ini(= بویو ، اووسون ،جادی، سئحیر و موسکا یوردو) آدلاندیرماقلاری یئرسیز دئییلمیش. بیز چوخ یاخشی بیلیریک کی ایندیکی «ائرمَنی» آدلاندیردیغیمیز خالق ، اصلینده اؤزلرینی «ائرمنی» بیلمیرلر ، سایماییرلار و سانمیرلار . بو هیند- آوروپا دیللی و سُویلو خالق ،اؤز آرالاریندا ، اؤزلرینی «های» Hay، «هایک» Haykو یورتلارینی دا «هایستان» Haystanآدلاندیریرلار. ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالق چوخ یاخشی بیلیر کی آنادولودا سئحیرلی دنیزین گونئی دوغوسوندا یئرلشمیش اَسکی ائرمنیّه Erməniyyə/ آرمینی Armini/ ائرمنیستان Ermənistan/ اورارتو Orartu و بویا اینی Buya ini دؤولتی و اراضیسی، تورک خالقلارین اؤلکه‌سی و اراضیسی اولوب و بو تورک اؤلکه‌سی آیریمینی Ayrım ini/ آرمینی Arm iniبؤلگه  و ویلایتی، اَزَل گوندن بَری اسکی «آیریم» Ayrımآدلی تورک طایفاسینین یوردو اولموش و اؤزلری سونرالار آوروپا بؤلگه‌سیندن (او زامان نه سوی آدی داشیییرمیشلار حالا بَللی دئییل) گزه- گزه گلیب «فریگییا» Friggiaیوردونا و اورادان«هایاسا» Hayasaویلایتینه، یعنی تورک هیتت Hitt/ هئتتHett دؤولتی توپراقلارینا چاتمیش و زامان- زامان بو تورک یوردوندا (اورارتو دؤولتی  تورک اؤلکه‌سی آرمینینی  آلمادان اؤنجه ،همین بؤلگه‌‌ده سیغینیب ، یئرلشمیش ، کؤک سالمیش و سونرا دا اورارتو شاهلاری آیریمینی Ayrım ini  ویاخود Armini  آرمینی`نی آلاندان سونرا، بو هایلارین بیر چوخ قیسمینی  آذربایجانین آراز قوزئی ساحیللرینه کؤله‌ لیک و ایش چکمک اوچون سورگون ائدیب یئرلشدیریرلر  و اورارتو زامانیندان بری ایندیکی ائرمنیستان آدلاندیردیغیمیز توپراقلاریندا بولونماقدادیلار. یئرلی تورکلر بو سورگون اولانلارا (اورارتو`نون// بویا اینی دؤولتینین آرمینی Armini ویاخود آیریمینی Ayrım iniویلایتی و بؤلگه‌سیندن  گلدیکلری اوچون ) یانلیش اولاراق سوُی آدلاری ایله یوخ، بلکه گلیب سیغینیب- یئرلشدیکلری تورک اؤلکه‌ نین آدی یعنی «آرمینی» و یا «ائرمنی» آدی اساسیندا آد وئرمیش و آدلاندیرمیش، عینی حالدا یئرلی تورک خالقی اونلارین بو یئنی یئرلشدیکلری تورک توپراقلارینا دا ، تورک ویلایت و اؤلکه‌نین آدینی، یعنی «ائرمنیستان» اراضی آدینی وریرلر و آرازین قوزئی ساحیلینده ، ایندیکی هایلار یاشایان یئره ده «ائرمنیستان» دئدیلر. آذربایجان تاریخچیسی "قیاس الدین غیب اله یئف" Q.Qeybullay یازیر : ایندیکی ائرمنیلرین (هایلارین) اولو اجدادلاری اولان فیریگی لر ائرادان اؤنجه، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا کئچیب گلمیشلر. فیریگی لرین بیر قیسمی آسور(آشور) قایناقلاریندا «اورومئه» Urumeو اورارتو قایناقلاریندا «آرم» Armویلایتینده (اصلینده آرمینی کیمی‌دیر لاکین بو آدین سوُنونداکی «اینی» سؤزو، اورارتو دیلینده یئر آدلارینین سوُنلارینا آرتیریلان شکیلچی‌ یا پسونددیر) یئرلشمیشلر. یازار سونرا قئید ائدیر : «آرم Armتوپونیمی بالکان یاریم آداسیندان کؤچوب گلنلرین سؤزودورمو ، یوخسا اونلار آرم آدلی اولان اؤلکه‌یه گلیب اوتورموشلار ؟!، بو حالا آیدین دئییل. 60 گؤرونور بیزیم اؤز تاریخچیلریمیز "آرم" سؤزونو نه اولدوغونو و نه ایله باغلی‌ اولدوغونو،حالا چؤزه بیلمه‌ییب و آچیخلایا بیلمه ییبلر و بیر سیرّ و تاریخ گیزی کیمی قالماقدادیر.بئله اولونجا باشقالاری بو گیزلی قالمیش تاریخی حقیقتلردن یاخشیجا اؤز خئیرلرینه گؤره  یارارلانیرلار و سونرا دا بؤیوک خولیالارا دالمیش اولورلار و تورکه عایید تاریخی گرچکلر و اولایلار بیر باشقاسینین آدی ایله رقم یئییر و سوندا اؤز گیزلی و اوستو آچیلمامیش تاریخیمیزین اسیری و گیریفتاری اولوروق و هیچ یول بولامیریق کی بو دویونلری چؤزه بیلک. بو گیزلری چؤزه بیلمه یینجه، «بؤیوک ائرمنیستان» توپراقلاری خولیاسی ایله اوز- اوزه گلیریک و باتی دونیاسی و باتی تاریخچیلری ده بو یئرسیز و بوش ادعایا دستک دورورلار. آیریم Ayrım/ آییریم-اینی Ayrım iniتورک اؤلکه‌سی و تورک خالقینین گیزی و سیرری آچیخلانا قدَر بیزیم اوزَه ریمیزه اولان یوروشلر و باسقیلار سوُنا اَرمییه‌جَک و داوام ائده ‌جک. آیریم Ayrımتورک اؤلکه‌سی و خالقی گیزی و سیرری چؤزولمه یینجه ، دوغو آنادولو توپراقلاریندان باشقا ، آذربایجان توپراقلارینا باسقین، یوروش و ایشغال اولونما پروسئسلری داوام ائده ‌جک ، چونکی «بؤیوک ائرمنیستان» خریطه‌سینه گؤره تورکیه‌نین دوغو قیسمی و آذربایجان توپراقلاری ضبط اولونوب قاتیلمالی‌دیر. بو سوُی-نسیل آدینی و عینی حالدا بو اؤلکه آدینی ، تورکلر اؤز اَلی ایله اونلارا وئریب و ایندی ده اؤز آلیشدیردیغی اودون ایچینده یانماقدادیر .  تورکون اویوماسی و آغیر یوخویا دالماسیندان، گؤرون رقیب و تورکه قارشی دورانلار، تاریخ آدینا نَلر سؤیله ییرلر . اؤرنه یین تاریخچی "گ.کاپانسیان" G.Kapansyan یازیر : «آریم» Arimآدینی داشییان هیند- آوروپا کؤکنلی طایفا ، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا ، هئت لرین اؤلکه‌سینه ، هایاسا آدلی ویلایته (ایندیکی اَرزینجانا) گلمیش، سونرا ایسه ائرادان اوّل ، ۶-۷ جی یوز ایللرده ، ائرمنی یایلاسینا ، داها سونرا اورارتو اؤلکه‌سینه یاییلمیش‌دی 61 دئمک آیدین اولور کی ائرمنیلر ائرادان اوّل ۶-۷ –نجی یوز ایللرده ائرمنی یایلاسیندا یاشاییرمیشلار ، اساس سؤز بوراسیندادیر کی بیز بو تاریخچینین دئدیگی ائرمنیلری آوروپا کؤکنلی ایندیکی ائرمنیلر سایاق یوخسا تورک دیللی و تورک سوُیلو آییریم (آرم) طایفاسی ویا خالقی سایاق.؟!  اَن اساس پروبلئم و مؤوضوع "آرم" یا "آرمینی" سوُی و دیل کیملیینی آچیخلاماق و بو تاریخی گیزی و سیرری چؤزمَک‌دیر. بونون اوچون تورک تاریخچیلرین اوزرینه چوخ بیر آغیر یوک دوشور و گرَک‌دیر بو گیزی و سیرری چؤزمک . روس تاریخچیسی "دیاکونوف" یازیر : «ائرمنی ائتنونیمی «آرم» اَیالتی نین (اؤلکه‌ سینین) آدیندان‌دیر. 62 بو آد میدیالیلارا(=مادلارا) ، فارسلارا، اونلاردان دا عربلره کئچمیشدیر. تورک سوُیلو اورارتو شاهلاری «مئنوا ، آرگیشتی ، ایکینجی ساردور» آرم اَیالتینی (اؤلکه‌سینی) ایشقال ائدیب اورارتویا قاتمیشلار. بیرینجی آرگیشتی بو ایالت‌دن ۶۶۰۰ دؤیوشچو ، ایکینجی ساردور ایسه ۱۰،۰۰۰ نفر عائیله‌ نی، وان گؤلو اطرافی اراضییه (یعنی اورارتو`یا) و سونرادا ایندیکی "یئرئوان" شهرینین یاخینلیغیندا تیکدیکلری "ایرپونی" قالاسینا کؤچورتموشلر. آذربایجان اراضیسینده یارانمیش ایندیکی ائرمنیستان و ایلک ائرمنیلرین گلمه‌سی ده ، بو اولایلار و حادثه‌لرله باغلی‌دیر. 63 های`لارین بو بؤلگه‌لره گلمه‌لریندن چوخ اؤنجه‌ ، «ائرمنی» تورک سؤزو ، بیر تورک آدی کیمی اورارتو// بویا اینی// آیریمینی تورکلری طرفیندن کوللانماقداییمیش. بو یئرلی تورک خالقی ائرادان اوّل ۷-۸ یوزایل‌لیکلردن بَری بو "ائرمَن" و "آیریمان" آدلاری ایله تانیش ایدیلر و اؤز چوجوقلارینا دا بو کیمی آدلاری قویورموشلار. اؤرنیین اورارتو// بویا اینی// آیریمینی  شاهی روسا`نین آتاسینین آدی «ائریمئنا»Erimena  ایمیش. اوسکار وایت ماسکارئللا  Oscar White Muscarella  ، آسور(= آشور) شاهی سارگونون اورارتو`یا حَربی یوروشو حاققیندا یازدیغی راپورون اؤن یازیسیندا پروفسور "استفان کرول"  قئید ائدیر کی سارگونون اورارتویا ساواش یوروشو زامانی ، اورارتو شاهی روسا «ائریمئن»-ین Erimenاوغلو ایمیش. 64                               

«آیریم»لار تورک دونیاسینین دینسل و دینی آخوندلاری ، خادیملری ، شامانلاری و موغلاری کیمی بوتون تورک اؤلکه‌لرینه و توپراقلارینا یاییلماقدا اولموشلار. آیریملار اَن اسکی زامانلاردان ، اَسکی داش دؤوروندن بَری، اووسوندان ، موسکاجیلیقدان باشلایاراق سوُن دؤورلرین زرتوشت دینی نین موغلاری// ماق لاری اولاراق ، موغ و ماق کیمی اَسکی دونیایه تانینمیشلار و گئت- گئده اصیل حقیقی «آیریم» Ayrımآدی ایتیب-باتیب- گئدیب و "ماق"  فورمونو و آدینی قازانیب داشیماقدا اولوبدور. «آیریم» Ayrımیعنی «اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن » (= از پیش خبردهنده ،قبل از وقوع حادثه خبر دهنده و پیشگویی و پیش بینی کننده)، «اؤنجه دن گؤره ‌ن» (=پیشگو،غیبگو) دئمک‌دیر.

 اَسکی تورک دیلینده «بویو» büyüو «سئحیر» sehirو اووسونا ovsun، «آرپاغ»Arpağ دا دئییرمیشلر کی همَن تورکجه «آیریم Ayrım/ آرم Arm/ آرماArma » (تورک ائتنونیمی آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Armو عینی حالدا تورک اؤلکه آدی آرمینی Armini/ آرمئنیئ Armeniye/ آرمانیستان Armanıstan / آرمنستان Armenıstan) سؤزلری ایله تورک دیللرینین سس دَییشیمی قانونونو و اؤزَل‌لیکلرینی (ب- م سسلرینین دَییشیلمه‌سینی) گؤز اؤنونه آلاراق، عینی سؤزدور ، یعنی اصلینده آرپاغ سؤزو همَن آرمArm/ آرماغArmağ  / آرماArma  سؤزودور. آرباغ ----> (ب ----> م) آرماغ---> (یوموشاق غ سسی دوشه رک ) آرما Arma/ آرم Arm.  بئله اولاراق بو سونوجا چاتیریق کی اَسکی تاریخده اؤزَل‌لیکله آنادولو اسکی تاریخینده «آربونی» Arbuniاؤلکه آدی دا همَن اَسکی تورک اؤلکه‌سی اولان آرمینی Armini/ آرمونی Arm.uni/آرمئنیئه Armeniye/آرمینستانArm.in.stan`دیر.                              آربونی Arbuni---> آرمونی Armuni---> آرمینی Armini----> آرمئنی Armeni-----> آرمئنییا Armenia.  بو یوخاریداکی اؤرنَکلرده آرم`لا باشلانان  سؤز و آدلارینین  سونلوغوندا اولان «اینی»ini و «اونی» uniسونلوقلاری ، اورارتوجا یعنی اورارتو دیلین‌ده اولان سوُنلوقلاردیر.اورارتو التصاقی(بیتیشیک) دیلینده «اینی»، «اونی» سُونلوقلاری ، "یورد" ، "اؤلکه" ، "وطن" دئمکدیر. "آرمینی"  Arm.ini سؤزو و آدی، "آرم یوردو" ، "بویو و بویولر یوردو" دئمکدیر. تورکجه «آرم» و «آرپاغ» سؤزلری ایله باغلی بیزیم آذربایجاندا و آنادولو`دا چوخلو توپونیم ، هیدرونیم ، اورونیم و ائتنونیملریمیز واردیر ، او سیرادان "آرپا چایی" ، "اورمیه شهری" ،"اورمیه گؤلو" ، "آرمئنیستان اؤلکه‌سی" ، "آرموتلو کؤیو" و سایره... آرپا چایی نین آدی اصلینده «آرباغ» ایمیش :      آرباغ --> آرپاغ --> آرپا (= بویوbüyü/  بویولوbüyülü / بویولنمیشbüyülənmiş/ بویو یوردوندان گلن سو و ایرماق).

"اورمیه" ویاخود "اورمیا" شهرینین آدی ، گؤلون آدیندان توتولوب و گؤتورولوبدور و بو گؤلون آدی اصلینده «آرمیا» Armyaاولوب و اسکی تورک سؤزو «آرم» Arm(= سئحیر ، اووسون ، جادی ، بویو ، موسکا) و اسکی تورک سؤزو اولان «یا» Ya(= ائنگین سو ، دنیز ، دریا ، گؤل)دان یارانیب و بوتؤولوکده آنلامی « بویو یوردونون گؤلو ، بویو گؤلو ، بویولو گؤل» دئمکدیر.

 آرم. یا Arm.ya--> آرمییا Armiya--> اورمیا Ormiya--> اورمیا Urmiya ---< اورمیه Urmiyə // Urmiye.   شمس الدین سامی اؤز قاموسوندا "آرپاغ" Arpağسؤزونون آنلامیندا بئله یازیر : آرپاغ = (قیسسالمیشی «آرپا») اسکی بوت پرست تورک موغ  ،کاهین، قاباشچیلارینین خسته‌لره اوخودوقلاری بویو ، اووسون یا سئحیردیر. 65

 

 

توغرول بي ، سلجوق دوولتینین قوروجوسو

وغرول ( طغرل ) بي ميکاييل بي اوغلو 987-جي ايلده آنادان اولموشدو. عؤمرونون چوخونو تورکلرين ظفرلر قازانماسينا و يئني تورپاقلارين فتحينه صرف ائتميشدي. چاغري بيين اؤلوموندن سونرا اونون قارداشي توغرول بي سولطان ائلان ائديلدي و بير ايلدن سونرا اونون آدي ضرب اولونموش پوللار دؤوريييه‌يه بوراخيلدي. پايتاخت نيشاپوردان رئيه کؤچورولدو. نيشاپوردان شرقده‌کي تورپاقلارين ايداره‌چيليگي چاغري به‌يه تاپشيريلدي. جورجان و کوهيستانين ايداره‌سي سولطان توغرولون آنابير قارداشي ايبراهيم يينال اوغلونا حواله اولونوردو. هرات، بوشنج، سيستان و قورلار اؤلکه‌سيني ايداره ائتمک سولطان توغرولون عميسي اوغلو ابو علي الحسنه (سلجوق بيين اوغلو موسانين اؤولادي) تاپشيريليردي. سلجوقوغلو ايسرايلين اوغلو شيهاب الدؤوله قوتالميشا قربه -بيزانس ايستيقامتينده يوروشلر ائتمک، آذربايجاني ائرمني-گورجو-بيزانسين بيرلشميش قوووه‌لريندن قوروماق تاپشيريلدي. بو ايشده اونا سولطان توغرولون آنابير قارداشي ايبراهيم يينال اوغلو کؤمک گؤسترمه‌لي ايدي. 8 اييول 1046-جي ايلده آبخاز چاري ليپاريتين باشچيليق ائتديگي ائرمني-گورجو-بيزانسين بيرلشميش قوووه‌لرينين محاصيره‌يه آلديغي گنجه‌يه گلن سلجوقلو اوردوسو خاچليلاري گئري اوتورتدو. ائرمني تاريخچيسي اورفالي مئتئوسون يازديغي کيمي "موسلمانلار سايي حسابي بيلينمه‌ين خاچلي اوردوسوندان 150 مينيني قيلينجدان کئچيردي". 1054-جو ايلده سولطان توغرول ايران سولاله‌سي اولان بوويه يلرطرفيندن سيخشديريلان خليفه القايمين خواهيشيله باغداد شهرينه داخيل اولدو.

بوويه يلرين سونونجو نوماينده‌سي اولان الماليک الرحيم ابو نصر اسير توتولاراق تبه‌رک قالاسينا ساليندي. باغداد ميناره‌لريندن چکيلن اذانلاردا ميصيرده‌کي شيعه فاطيميلرين دئييل، يئنيدن عباسي خليفه‌لرينين و سلجوق سولطانينين آدينا خطبه اوخونماسينا باشلانيلدي. "بوتون عرب اميرلري سولطان توغرولون اليني اؤپمک اوچون اونون يانينا گلديلر". خليفه‌نين قيزي سيده انيسه ايله ائولنن سولطان توغرول 17 فئورال 1063-جو ايلده تبريزده طنطنه لي توي مجليسي تشکيل ائتدي

تورک-ايسلام دونياسينين ان گؤرکملي شخصيتلريندن اولان سلجوقلو سولطاني توغرول جمعه آخشامي گونو، 4 سئنتيابر (شهریور) 1063- جو ايلده 70 ياشيندا وفات ائتدي. وزير حميد المولک القوندورينين دئديگينه گؤره سولطان توغرول اونا بئله بير احوالات دانيشميشدي: "خوراساندا فعاليته باشلاديغيم ايلک ايللرده يوخومدا گؤردوم کي، مني خوش ايي وئرن دومانلي بير يئره قالديرديلار و قئيبدن بير سس ائشيتديم: "بيزدن بير شئي ايسته! دئديگين يئرينه يئته‌جک". من دئديم کي، اوزون عؤمور ايسته‌ييرم. منه جاواب وئرديلر کي، سن 70 ايل ياشاياجاقسان". 

موعاصيرلرينين يازديغينا گؤره سولطان توغرول جسور، صبرلي، گئنيش قلبه ماليک بير اينسان ايدي.

 دبدبه‌لي گئيينمگي سئومزدي. اورگينده اوجا آللاها درين اينام وار ايدي. بير دفعه ده اولسون جمعه نامازيندان قالمير، بازار ائرته‌سي و جومه آخشاملاري اوروج توتوردو. پول توپلاماغي و ناحاق قان تؤکولمه‌سيني ايسته‌مزدي. نذير وئرمکده، خوصوصيله مسجيد تيکديرمکده جومرد ايدي. سولطان توغرول دئميشدي: "اگر من تيکديرديگيم ائوين يانيندا اوندان اوجا مسجيد تيکديرمه‌سم، آللاهين قارشيسيندا نه جاواب وئررم!". 

توغرول بي چاغري بيين اوغلو ياکوتا آنادولويا آرامسيز اولاراق هوجوملار ائتمه‌سيني و اورادا تورکلرين يئرلشديريلمه‌سي وظيفه‌سيني تاپشيرميشدي. بوندان ناراحات اولان خليفه قايم به امرالله توغرول بيين يانينا ائلچي گؤندردي و خواهيش ائتدي کي، اونلاردان اول ايراقا (عراق) گلن و سونرالار ايراق تورکمنلري کيمي تانينان اوغوزلارلا توغرول بيله بيرگه گلن اوغوزلارين بؤلگه‌ده يئرلشمه‌سينين قارشيسيني آلسين. توغرول بي ايسه خليفه‌نين ائلچيسين: "عسگرلريمين سايي چوخدور، اليميزده اولان تورپاقلار اونلار اوچون کيفايت ائتمير" ،- دئدي

ظفرلر دالينجا ظفرلر قازانان توغرول بي 1058-جي ايل ژانویه (آرالیق) آيينين 25-ده باغداددا بؤيوک طنطنه ايله شرقين و قربين حؤکمداري ائلان ائديلدي. سلجوقلو دؤولتينين ايلک سولطاني اولان توغرول بي 1062-جي ايلده ري -ه دوغرو حرکت ائتدي و بورادا بؤيوک طنطنه ايله قارشيلاندي. آما او، ري -ه گه‌لرکن يولدا خسته لنميشدي. توغرول بي بو خسته‌ليکدن ساغالاراق بير داها آياغا قالخا بيلمه‌دي و 1063-جو ايلده وفات ائتدي. توغرول بيين اؤلوموندن سونرا اونون يئرينه آلپ ارسلانين اؤگئي قارداشي سليمان تاختا چيخاريلدي. چونکي توغرول بيين اؤولادي يوخ ايدي. سليمان بيين تاختا چيخاريلماسيني توغرول بيين عميسي آرسلان يابقونون اوغلو کوتالميش بي ده مودافيعه ائديردي. آما تاختا چيخاريلان سليمان بي گنج ايدي. اونون دؤولتي ايداره ائتمک و دؤيوش تجروبه‌سي يوخ ايدي. توغرول بيين اطرافيندا اونونلا بيرليکده دؤيوشلرده قهرمانليق گؤسترن سيلاحداشلاري و سرکرده‌لر، همچنين ديگر آدلي-سانلي تورک بيلري سليمانين تاختا چيخاريلماسيندان ناراضي قالميشديلار