صفی الدين اورموي

 

حاضیرلادی : دکتر حسین شرقی

 

صفی الدين اورموي منشاجه آذربايجان تورکلريندن اولان، شرق عالمينده ايستعدادلي موسيقيچي و ماهير خطات کيمي بؤيوک شؤهرت قازانميش عاليم. 

  حياتي

  شرق دونياسي نين ان مشهور موسيقيچي و موسيقيشوناسلاريندان ساييلان صفی الدين عبدالمومن بن يوسيف بن فاخير اورموي آذربايجانين قديم مدنيت مرکزي اورمييا شهرينده 1216-جي ايلده آنادان اولموشدور. 

  ایلک تحصيليني اؤز وطنينده آلميش، موسيقي ساوادي نين اليفباسيني و اوددا چالماغي دا بورادا اؤيرنميشدير. سونرادان عرب خيلافتي نين پايتاختينا، بوتون ياخين و اورتا شرقين علم و مدنيت مرکزي اولان افسانوي باغداد شهرينه گلرک، دورونون ان ياخشي اونيوئرسيتئتلريندن ساييلان  " مستنصريييه " ده تحصيليني داوام ائتديرميشدير. 

  او، بورادا فلسفه نين، منطيقين، طيببين، ريياضياتين، آسترونومييانين و ديللرين اساسلاري ايله تانيش اولور. موسيقي صنعتيني اؤيرنمکده داوام ائدن صفی الدين خطاتليقدا دا بؤيوک اوغور قازانير. تصادوفي دئييل کي، اولجه او، موسيقي ساحه سينده دئييل، خطات کيمي شؤهرت تاپير و عباسيلر سولاله سي نين سون نوماينده سي خليفه المعتصمين سارايينا دعوت اولونور. آز واختدا خليفه نين ياخين احاته سينه داخيل اولان صنعتکار بير مودتدن سونرا ساراي کيتابخاناسي نين رهبري و باش خطات تعيين اولونور. کيتابلارين اوزونو کؤچورمک و کيتابخانا رهبرليگي صفی الديني موسيقي تحصيليني داوام ائتديرمکدن يايينديرمير، عکسينه زنگين کيتاب خزينه سينده او، اؤز بيليگيني آرتيرير، ائلجه ده سارايداکي قبوللار زاماني عود چالماسي ايله هامي نين رغبتيني قازانير. 

  اونون عود چالغيسي باره ده بير نئچه افسانه وار. بير افسانه ده دئييلير کي، قيرخ گون سوسوز قالان دوه ني آرخا بوراخيرلار. بو زامان تصادوفن صفی الدين اورالاردا عود چاليرميش. دوه آرخا چات هاچاتدا عودون سسيني ائشيديب آياق ساخلايير. صفی الدين چالغيسينا آرا وئرديکجه، دوه سويا دوغرو دارتينير، او، چالغيسيني داوام ائدينجه، دايانير. آرتيق اوچونجو موسيقي پارچاسي چاليناندا دوه نين گؤزلريندن ياش آخيردي. 

  دانيشيلان باشقا بير احوالات صفی الدنين مشهور باغداد باغلاريندان بيرينده عود چالماغي حاقيندادير. او، چالديقجا باغدا اوچان بولبول قاناد ساخلايير. ياخينليقداکي بوداقلاردان بيرينه قونوب اودون باغريندان قوپان سِحرلي سسلره سانکي قولاق کسيلير. موسيقي بولبولو ائله تاثيرلنديرير کي، او داها دا ياخينلاشاراق اوخوماغا، قانادلاريني موسيقي نين هاواسينا اويغون چيرپماغا باشلايير. بير آز سونرا ايسه بولبول قورخوسوز-هورکوسوز آداملارين آراسيندا جه-جه وورماغا باشلايير. 

  صفی الدين اؤزونو هم ده ايستعدادلي پئداقوق کيمي تانيتميشدي. بوتون شرق عالمينده اونلو صنعتچيلر کيمي آد چيخارميش بير چوخ موسيقيشوناسلار اونون شاگيردلري اولموشلار. مشهور آذربايجان موسيقيشوناسي عبد القادير ماراغايي اؤزونون  " مفایسه الحان "  اثرينده يازيردي کي، عبد المؤمين صفی الدين اورموي بير چوخ گؤرکملي شخصيتلرين موعليمي اولموشدور. بونلارين سيراسيندا شمس الدين سؤهروردي، علي صینان، حسن ظفر و حصام الدين قوتلوق بوغا کيمي تانينميش موسيقيشوناسلارين آدلاري چکيلير. 

  صفی الدين ايکي يئني موسيقي آلتي ياراتميشدي -  " نزهه "  و  " موغني " . نزهه موعاصير آرفا (چنگ) و کانونا بنزه ييردي. بو آلتين 81 سيمي واردي. سؤيود، سرو و يا شومشاددان دؤردبوجاق شکلينده دوزلديليردي. موغني نين 33 سيمي واردي و خاريجي اوخشارليق باخيميندان روبابا بنزه ييردي. سادجه چاناغي ايري ايدي. موغني اريک آغاجيندان دوزلديليردي. 

  بوندان باشقا صفی الدين هم ده ايستعدادلي بسته کار ايدي. اونون صنعتي نين بو جهتي حاقدا دا افسانه دولاشماقدادير. دئييرلر کي، باغداددا لذه خان آديندا بير موغنني ياشاييرميش. او، تئز-تئز صفی الدينله گؤروشر، بيرليکده چاليب-اوخويارميشلار. صفی الدين اونا موسيقي درسي کئچرميش. بير گون، ساراي قبوللاري نين بيرينده او گؤزل بير ماهني اوخويور. ماهني هامييا خوش گلير و خليفه اونون مؤليفي نين آديني سوروشور. بسته چي نين صفی الدين اولدوغونو بيلنده اونو قبولا دعوت ائدير و بوتون قوناقلار صنعتکارين عوددا چالديغي موسيقيلردن فيضي ياب اولورلار. 1258-جي ايلده چينگيز خانين نوه سي هولاکو خانين سرکرده ليک ائتديگي مغول قوشونلاري باغدادي توتور. خليفه ني عاييله سي ايله بيرليکده اعدام ائديرلر و بونونلا دا 600 ايلليک عرب خيلافتينه سون قويولور. خليفه نين ياخين آداملاري آختاريليردي و صفی الدينين ده آدي بونلارين سيراسيندا ايدي. اونو شخصن تانيميش تاريخچيلردن حسن عربله ني همين حاديثه لري بئله تصوير ائدير: صفی الدينين ياشاديغي محلله هولاکو خانين قوشونلاري ايله احاطه اولونموشدو. محلله جاماعاتي، خوصوصيله ده صفی الدين اؤلوم تهلوکه سي آلتيندا ايديلر. قوشون سرکرده لريندن بيري اوتوز نفرليک دسته ايله صفی الدینين ياشاديغي مولکون قاپيسيني سينديرماغا باشلادي. ائو يييه سي جسارتله دؤيوشچولرين قارشيسينا چيخاراق، اونلاري ادب-ارکانلا ائوه دعوت ائدير. سارايدا ياخشي ديپلوماتييا مکتبي کئچميش صفی الدين  " قوناقلار " لا عومومي ديل تاپا بيلير. چوخ سؤز-صؤحبتدن سونرا دسته باشچيسي محلله جاماعاتينا توخونمادان، صفی الديني گؤتوروب، هولاکو خانين حضوورونا گتيرير. صنعتکار عودونو کؤکله ييب، حزين بير مئلودييا چالير، ضيا آدلي موغنني ايسه اوخوماغا باشلايير. خانين يانينداکيلارين هاميسي صفی الدينين اوستاليغينا و عاغلينا احسن دئييرلر. هولاکو خان اونا اؤز ساراييندا ايش تکليف ائدير، محلله جاماعاتي ايسه تهلوکه دن قورتولور. 

  هولاکو خانين وزيري شمس الدين جووئيني (تانينميش تاريخچي علاالدين جووئيني نين قارداشي) صفی الديني اؤز حيمايه سي آلتينا آلير. اوغلانلاري بها الدينله شرف الدنين تربييه سيني اونا حواله ائدير. صفی الدين اونلارا هرطرفلي تحصيل وئرمه يه چاليشير. لاکين طبعيي کي، موسيقي درسلرينه خوصوصي فيکير وئرير. شرف الدين تحصيلده کي  اوغورلاري ايله موعليمي نين حسن-رغبتيني قازانير و اورموي تبريزده قلمه آلديغي بئش حيصه ليک مشهور  " رساله شرفي "  آدلي موسيقي رساله سيني اونا ايتحاف ائدير. 

جووئينيلر عاييله سي حؤکمدارين نظريندن دوشدوکدن سونرا صفی الدين عؤمرونون سون ايللريني يوخسوللوق ايچينده کئچيرير و 1294 -جو ايلده باغدادداکي بورجلولار حبسخاناسيندا دونياسيني دييشير. 

صفی الدين هله باغداددا سارايدا ايکن 1252-جي ايلده  " کيتاب-ال ادوار "  آدي ايله مشهور اولان موسيقي رساله سيني تاماملايير. کيتاب عرب ديلينده يازيلميش و اون بئش فصيلدن عيبارت ايدي. ماراقليدير کي، بو اثرده قالديريلان موسيقي نظريييه سي مسله لري بو گون ده آکتوالليغيني ايتيرمه ييب. موغاملاردان بحث ائدن دوققوزونجو فصيل چاغداش اوخوجونو داها چوخ ماراقلانديرا بيلر. بورادا عوموميتله، 12 موغام دستگاهي نين آدي چکيلير کي، بونلارين دا چوخوسو بيزه معلومدور:

 اوششاق، نوا، ابو ساليک ("ابوساليک ")، راست، ايراق(عراق)، ايصفاهان، زيرافکند، بوزورق، زنگوله، رهاوي، حسيني و حجاز. اون بيرينجي و اون ايکينجي فصيللرده صفی الدين اؤز سئويملي اودونو تصوير ائدير. موسيقي نين نوت يازيسينا حصر ائديلن اون بئشينجي فصيل موسيقيچي و موسيقيشوناسلارين سونراکي نسيللري اوچون خوصوصيله ماراقليدير. 

  صفی الدي نين تکليف ائتديگي سيستئم اوزره، موسيقي حرفي-عددي اوسوللا يازيليردي. عربلره مخصوص  " ابجد "  سيستئمي نين حرفلري سسلرين شرطي يوکسکليگيني، رقملر ايسه اونلارين اوزونلوغونو بيلديريردي. ميثال اوچون، ياريم تونلاردان آز اينتئرواللارين ايشاره سي کيمي ت،ج،ب و س. حرفلردن ايستيفاده اولونوردو. لادلارين آدي، مئلودييانين قورولوشو و ريتمي اؤزل اولاراق رقملرله قئيده آلينيردي. ماراقليدير کي، " موعاصير قرب نوت سيستئمي ياريمتونلاردان کيچيک اينتئرواللارين يازييا آلينماسي اوچون ايمکان وئرمير و ائله بونا گؤره ده موغاملارين، ائلجه ده عومومن شرق موسيقيسي نين بوتون سس اينجه ليکلريني چاتديرماقدا چتينليک تؤره دير. بلکه ده ائله بونا گؤره شرقده  19-عصرين سونلارينا قدر اورموي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده اولونموشدور. 

  آوروپانين ايکي مشهور موسيقي شوناسي ر. ائرلانژو و ج. فئرمئر بير -بيرلريندن خبرسيز اولاراق اورموي نين بير روباعي اوزرينده کي  نوت يازيسيني موعاصير نوت يازيسينا کؤچوره بيلميشلر. يئددي يوز ايلدن بري سوسان مئلودييالار يئنيدن سسلنميشدير. 

  صفی الدين اورموي  " کيتاب ال ادوار "  ريساله سي نين اولينده يازيردي کي، عمللرينه تابع اولدوغو و قلبلري نين ايستکلرينه عمل ائتمکده خوش علامت گؤردويو، اونا تاپشيردي کي،  " نغامه "  نين تعريفي،  " بود "  و  " داور " لارين نيسبتلري،  " ايقا "  و اونلارين نؤولري حاقيندا قيسا معلومات يازسين کي، بو علمه و تجروبه يه بير خير وئرسين. بو تاپشيريغا ايطاعتکارليقلا عمل ائده رک، اورموي حافظه سينده اولانلاري يازدي و قئيد ائتدي کي،  " بو صنعتي ديقتله اؤيرنن، اوللر بيلمه ديگي و چوخسونو زامانين محو ائتديگي بير سيرا شئيلره واقيف اولار " . 

آرتيق 7-8 عصردير کي، شرقين و قربين بير سيرا عاليملري بؤيوک موسيقيشوناس صفی الدين اورموي نين  " کيتاب ال ادوار " ، ائلجه ده  " شرفيييه "  ريساله سينده وئريلن چوخ قييمتلي، عاليمين اؤزونون بؤيوک تواضؤکارليقلا قئيد ائتديگي  " بير سيرا شئيلره واقيف اولورلار "  و اورموي نين اؤلمز عنعنه لريني داوام ائتديريرلر. 

  اينگيليس عاليمي جورج فارمئرين دئديگينه گؤره، صفی الديندن سونرا گلن بوتون عرب، فارس، تورک ديللي مؤليفلرين هاميسي اونون نظريييه سي نين داوامچيلاري اولموشلار. بو عاليملردن بيز محمد جورجانيني، عب القادير ماراغايني، قطب الدين شيرازيني، محمود عاموليني، عبدالرحمان جاميني، زئين العابدين حسينيني، کاوکابي بوخاريني، درويش عليني، ميرزه بيي، مير محسون نووابي و 20 عصرده بؤيوک عاليم و بسته کار اوزئيير حاجيبيووو گؤستره بيلريک. 

  اورموي نين ريساله لري اورتا عصرين قارانليقلاريني ياراراق، اونيکال علمي اثرلر کيمي بو گون ده ياشايير و دونيانين بير سيرا شهرلري نين کيتابخانالاريندا قييمتلي اليازمالار کيمي ساخلانيلير: نيويورکون، پاريسين، بئرلي نين، ويانانين، قاهيره نين، ايستانبولون، سن پترزربورقون، تهرانين، باکي نين و ساير. 

  مشهور آوروپا عاليمي رافائل گئورق کيزئوئتتئر اورمويني  " شرقين زارلينوسو "  آدلانديرميشدير. بؤيوک اينگيليس عاليمي چارلز پارري صفی الدينين جدوليني او واختا قدر يارانميش جدوللرين ان موکمملي حساب ائديردي. جورج فارمئر ايسه صفی الديني پارلايان اولدوزلا موقاييسه ائديب، اونو  "سيستئمچيليک مکتبي نين "  بانيسي آدلانديرميشدير. 

 صفی الدين اورموي نين اثرلري شرق موسيقي نظريييه سي نين، علمي نين اينکيشافيندا يئني دؤوردور. او، موسيقي علمينه  " سيستئمچيليک "  مکتبي نين ياراديجيسي کيمي، تابولاتورانين بانيسي کيمي داخيل اولموشدور. اورموي نين بؤيوک نايليتي، عومومن شرقين سس سيستئمي نين قايدايا سالينماسيندان عيبارت ايدي. اونون سيستئمي نين اساسيني تشکيل ائدن اون يئددي پيلله لي قامما ال کيندي نين 12 تونلو خروماتيک قامماسيندان، هم ده ال فارابي نين 22 تونلو قامماسيندان فرقله نير. او، شرق موسيقيسي نين 12 موغام دايره سي نين و 6 آوازي نين سس قاتاريني دياتونيک قاممانين چرچيوه سينده وئرميشدير. 

  اورموي  " ابجد نوتويلا "  موسيقي نين ان قديم مئلودييالاريني ريساله لرينده يازيب ياشادا بيلميشدير. اوندان سونرا گلن عاليملر، تا 10عصره قدر بو نوت يازي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده ائتميشلر. اورموي هم ده  " موغني "  و  " نزهه "کيمي موسيقي آلتلري نين ايختيراعچيسي و اودون ماهير ايفاچيسي اولموشدور. اونون اعجازکار ايفاسي و همچي نين خطاتليق، نقاشليق باجاريغي و مهارتي حاقيندا شرقده موختليف روايتلر گزيردي. 

  يئددي عصر سونرا، يني20 عصرين اورتالاريندا اوزئيير حاجيبيوو اؤزونون  " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري "  کيتابيندا يازيردي:  " ياخين شرق خالقلاري موسيقيسي نين نظري و عملي اينکيشافي تاريخينده باشليجا يئري دونيادا مشهور اولان ايکي نفر آذربايجان عاليمي، نظريييه چي، موسيقيشوناس توتور: صفی الدين عبدالمؤمين بن يوسيف ال اورموي و عبد القادير ماراغاي " . 

او.حاجيبيوو اؤز اثري اوزرينده ايشلرکن بؤيوک ميقداردا کيتابلار آراسيندا محض  " کيتاب ال ادوار " ين خوصوصي اهميت کسب ائتديگيني آنلاياراق، اونون فوتو صورتيني نوروسمانييه کيتابخاناسيندان گتيرديب بو اثري آراشديرميشدير.

 حاجيبيووون يازديغي" آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري "  اثري اوندا قالديريلان و حلل ائديلن مثله لره، هم ده قورولوشونا، اوسلوبونا گؤره  " کيتاب ال ادوارا "  چوخ ياخيندير. خوصوصيله ده لاد سيستئمي نظريييه سينده  " کيتاب الادوار " ين اونا تاثيري بؤيوکدور. بو اثر اورموي نين ريساله سي نين علمي مودعالاريني موعاصير آذربايجان موسيقي علمي نين طلبلرينه جاواب وئرن سويييه ده داوام ائتديرميشدير. اونا گؤره ده  " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " ني يئني دؤورون ريساله سي آدلانديرماق اولار. 

  عوموميتله، بو علمي اثرلري تدقيق و تحليل ائتديکجه اونلار آراسيندا اوخشارليقلارين، عوموميليکلرين چوخ اولدوغونو گؤرورسن. دئمه لي، 20 عصرده آذربايجاندا صفی الدين اورموي نين عنعنه لري ياشاييردي و اونون بو ساهه ده خلفي، داوامچيسي اوزئيير حاجيبيوو اولموشدور. او، اثري نين  " تاريخي معلومات "  حيصه سينده يازيردي:  " ياخين شرق خالقلاري نين موسيقي مدنيتي 14-عصره دوغرو اؤزونون يوکسک سويييه سينه چاتميش و اون ايکي سوتونلو، آلتي بورجلو  " بينا "  (دستگاه) شکلينده ايفتيخارلا اوجالميش و اونون زيروه سيندن دونيانين بوتون دؤرد طرفي: اندلسدن چينه و اورتا آفريکادان قافقازا قدر گئنيش بير منظره گؤرونموشدور موسيقي بيناسي نين مؤحکم تمليني تشکيل ائدن 12 سوتون 12 اساس موغامي و 6 بورج ايسه 6 آوازاتي تمثيل ائديردي " . 

  حاجيبيووا گؤره آذربايجان خالقي نين موسيقي صنعتي ده چوخ موتناسيب و جيدي بير سيستئمه اساسلانير. آذربايجان خالق موسيقيسي نين بوتون علمي نظري مسله لري ده اؤز اساسيني بو سيستئمدن آلير. حاجيبيوو 20 عصرده نينکي خالق موسيقيميزين اساسلاريني موعين ائتميش، اونون جيدي قانونلارا تابع اولدوغونو گؤسترميش، هم ده شرقده ايلک موغام اوپئراسي  " لئيلي و مجنون " اون ياراديجيسي اولموشدور. حال-حاضيردا آذربايجاندا ائله موسيقي ژانري و موسيقي فورماسي تاپماق چتيندير کي، بو و يا ديگر شکيلده موسيقيميزين کلاسسيکي اوزئيير حاجيبيووون  ایله باغلي اولماسين.

  هر ايکي اثرين  " کيتاب الادوار "  و"آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " نين بيرينجي فصلي سسه، اونون اساس خوصوصيتلرينه حصر ائديلير. قئيد ائدک کي، اورموي نين ائله  " شرفيييه "  ريساله سي نين ده ايلک فسلي سسه حصر ائديلميشدير. عاليم  " کيتاب الادوار " دا  " نغامه "  تئرمينيني سس و تون معناسيندا ايشلده رک اونون موعين واخت عرضينده هانسيسا زيلليک و بمليک سويييه سينده داوام ائدن سس اولدوغونو و اونا تبيي مئيل دويولدوغونو گؤسترميشدير. هر تونون زيلليک و بمليک جهتدن اؤز نذيره سي، ائکويوالئنتي واردير. اورموي گؤستريردي کي،  " نغامه " ني يالنيز باشقاسييلا موقاييسه ائتديکده اونون يوکسکليگي و آشاغي اولماسي باره ده دانيشماق اولار. هم ده زيل و بم سسلرين سببلريني عاليم گريلميش و يا گريلمه ميش اوزون، يوغون و يا قيسا، نازيک سيملرله باغلاييردي. اورموي سسين موسيقي و فيزيکي خوصوصيتلريني شرح ائتميش و بو باره ده داها گئنيش " شرفيييه "ريساله سينده دانيشميشدير. 

  حاجيبيوو ايسه کيتابي نين  " سس سيستئمي " حيصه سينده يازيردي کي، موسيقيشوناسلارين ريينه گؤره  " شرق موسيقيسينده ( " آذربايجان موسيقيسي ده بورايا داخيلدير) بوتؤو و ياريم توندان باشقا 1/3 و 1/4 تون دا واردير. لاکين او، قئيد ائديردي کي، بو ايديعا ان کيچيک اينتئروالي ياريم تون اولان آذربايجان خالق موسيقيسينه آيد اولا بيلمز. آوروپا موسيقيسينده اولدوغو کيمي، آذربايجان موسيقيسينده ده اوکتاوا 7 دياتونيک و 12 خروماتيک پرده دن عيبارتدير. فرق آنجاق تئمپئراسييا مسله سينده دير کي، او دا بير کومما قدردير. 

  ايستعدادلي عاليم، هم ده ماهير اود چالان سفيددين اورموي  " کيتاب ال ادوار "  اثري نين چوخ اهميتلي ايکينجي فصلينده اوخوجولاري اود آلتي نين پرده لري ايله، دؤورون تئرمينولوگيياسي ايله دئسک، اودون سيمي نين  " دستان " لارا بؤلونمه سي ايله تانيش ائدير. بو فصيلده عاليم شرق تونلار سيستئمي نين اساس سس قاتاري اولان اون يئددي پرده لي قامماسيني اوخوجولارا تقديم ائدير. اورموي اونون ائکويوالئنتليگيني گؤسترير و يازير کي، بو قامماني او بيري اوکتاوالاردا دا، ديگر يوکسکليکده عئينيله سسلنديرمک مومکوندور.

  اونلو تورک موسيقيچيسي شکر الله احمد اوغلو 10 عصرده اونون  " کيتاب الادوار "  اثريني تورک ديلينه چئويرميشدير. سونرا بو کيتاب فرانسيز ديلينه ده چئوريلميشدير. صفی الدين اورموي نين ياراديجيليغي آذربايجانداکي تدقيقاتچيلاريندان ح. بدلبيلي نين، ق. بئقدئلي نين، ت. بونيادووون و ب. آدلاريني چکمک اولار. 

 

تاریخین کوسوفلری(2) گئرچک ائرمنی و گئرچک ائرمنیستانی کؤک آراشدیرماسی، تاریخده

  یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو) / اورمیه /۱۰ اییول ۲۰۱۴

 

هر بیر ائرمنی ،عینی حالدا بیر اویغور تورکو ده ساییلیردی. اونلارین آدلاری "اوغورلو"،"اوغور" و "طالئعی خوش" ،"باختلی" ،"موبارکلیک" آنلاملاری ایله (بوتون تورکولوق عالیملرین یئکدیل بئله ساندیقلارینا رغماً) ایلگیلی دئییل. اویقور//اویغور،اصلینده آیقیر ayqır//آیغیرayğırدئمکدیر.آیقیر// آیغیر تورک دیلینده یعنی "اود تانریسی"،"گونش تانریسی" دئمکدیر و اونون دا بلگه سی و سیمگه سی "سو-آیغیری" یا "سو-آتی"دیر. بونون اوچون ده تورکلر بو سو-آتینا همی ده "آیقیر"ayqır دئییبلر."آیقیر"-ین بیر آنلامی دا تورک دیلینده "اود- آتش`دن دانیشان و سؤز دئیه ن" دیر. اود دان ، آتشدن دئمک و دانیشماق یعنی گونش تانریسیندان و تانریدان دانیشماقدیر کی بو آداما دا موغ Moğ،ماغMağ ،شامان Şaman،قام Qam دئمیشلر.دئمک هر بیر"آیغیر" همده "آیریم"دیر ، یعنی هر بیر اود و گونش تانریسیندان دانیشاندیر و عینی حالدا بیر "اؤنجهدن خبر وئرهن، اؤنگؤرولوک ائدن بیر دینی رهبر" یا دین آدامیدیر.دئمه لی آسیانین شرق (دوغو) سمتینده یاشایان تورک طایفالار و اؤلکهلرین دینی مرکزی "اورومچو"Urumçu /"اورومچی" Urumçi شهری و آسیانین غرب(باتی) حیصّهسینده یئرلشن تورک سویلو خالقلارین و تورک اؤلکه لرینین دینی مرکزی و آنا قایناغی "اورمیا"URMİYA ("اوروما" URUMA //  "اورموا" URMUA //"آرمیا" ARMİYA //"ائرمیا ERMİYA) شهری ایمیش. اصلینده شرقی تورکیستانین دینی مرکز، پایتاخت و قایناغی "اورومچو"Urumçu شهری و غربی تورکیستانین دینی مرکزی و پایتاختی و آنا قایناغی ،اورمو گؤلونون ساحلینده یئرلشن "اورمیا" Urmiya شهری ایمیش. شرقی تورکیستاندا یئرلشن اورومچو شهرینین دوزگون فورماسی "آیریمچی"ayrımçı//"آریمچی"arımçı// "آرمچی"armçı(= اؤنجهدن گؤرهن و سئزهن،اؤنجه بیلن،پیغمبرلیک ائدن، ائرمیش، بویوجو،اووسونجو،حکیم،دین آدامی و باشچیسی، شَمَن، قام ، موغ ، آرپاغجی، جَدَه چی،یاتچی) و غربی تورکیستاندا یئرلشن اورمیاUrmiya  // آرمیا Armiya (=آرمArm/آیریم Ayrım دنیزینه منسوب شهر) Ayrimya آیریمیا-دیر و هر ایکیسینین ده ائتیمولوگیالاری بیردیر و بیر کؤکدن تؤره نیبدیر و هر ایکیسی ده قدیم تورک سویلو ، لیدئر تورک طایفاسی اولان "آیریم"Ayrim // "آرم"Arm و ائرمنی ایله ایلگیلیدیلر و ائرمنی تورپاغی و اراضیلریدیر.بو اراضیلرده یاشایان و مسکون تورک "آیریم" Ayrim  یا "ائرمنی"Erməni خالقی، تورک خالقلارین دینی لیدئرلری و کئشیشلرینی تامین ائدیجی طایفاسی ایمیش. بو آیریم-لار یا داها دوغروسو آیریمان-لارAyriman  (ائیریمانلار Eyrimanlar //ائریمَنلر Erimənlər //ائرمَنیلر Ermənilər) تورک دونیاسینین دینی و میفیک لیدئرلری،تورک میفولوگیاسینین یئر اوزه رینده قوروجولاری و آپاریجیلاری رولونو داشییان آداملار و طایفا اولوبدور. بو تورک طایفالار و خالقلارین لیدئرلرینین ،تیتول بیلدیرَن آدلاری اساسیندا بیر چوخ مئگا توپونیملره و ماکرو توپونیملره آد وئریبلر،او سیرادان مغولیستان،اویقوریستان،آرمینیا // آرمئنیستان ، بویا اینی ، اورومچی، اورومیا Urumya // اورمیا Urmiya و سایره یه... یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی تورک سویلو و تورک دیللی دین خادیملری و پئشه کار اووسونجو و بویوجو "ماق"لار ،کؤک و منشأ باخیمیندان ،هَمَن آذربایجان اراضیسینین "ماننا" Manna تورکلری ایمیش کی ایلک گوندن بو طایفانین آدی "مانق"Manq/"مانقای" Manqay فورماسیندا ایمیش و "نق"nq (نون غوننه) بیتیشیک سسینین "ن" n سسینی سالاراق "ق" ایله ایفا ائده رکن،"ماق" Maq سؤزو فورمونو الده ائدیر. بو خالق و طایفانین آدی آسسورAssur و اورارتو Orartu منبعلرینده ،"ماق" Maq یوخ ،بلکهده (قq سسینی سالاراق) "ماننا" Manna یا "مانا" Mana فورموندا قئید اولونوب ، یعنی "مانق" Manq/"مانقای" Manqay آدینداکی نون غوننهنین("نق"nq سسی)،"ق" q سسینی سالاراق"مانای"Manay /"ماننای"Mannay فورمونا چیخاردیب قئید ائدیرمیشلر و بونا گؤره ده آسسور و اورارتو منبعلرینین هئچ بیریسینده ، بیز "ماق" Maq آدینا توش گلمیریک،اما باشقا قدیم و آنتیک منبعلرده و همچینین فارس منبعلرینده بیز "ماننا" Manna //"مانا"Mana آدینا یوخ،بلکی ده "ماق"Maq آدینا توش گلیریک. بونلارین هامیسی بیر تورک طایفا و ائتنوسون موختلیف فونئتیک و لئکسیکلرده ایفا اولونان آدیدیر.                                                 "ماق"Maq// "مانق" Manq// "مانقا"Manqa//"مانقای"Manqay //مانMan//ماننا Manna// ماننایMannay طایفاسی،ایلک آذربایجان دؤولتینین قوروجولاری و آذربایجانلیلارین اولو اجدادلاری ساییلیرلار. آذربایجانلی تاریخچی ی. یوسیف اوف Y.Yusifov یازیر کی "ماننا" Manna // "مانا"Mana  دؤولتی ائرادان اول ۷-نجی یوزایللیکده اؤز حیاتینا داوام ائتدیریردی و حتی ائرادان اول ۶۱۵-نجی ایلده آشورلارین (آسسورلارین) یاردیمینا گئتمیشلر و آسسور منبعلرینده بو اولایدان ائرادان اول ۵۹۳-جو ایلده صحبت گئدیر و ماننالاردان "میننی" Minni آدی فورماسیندا یاد و قئید اولونور". دئمه لی آذربایجانین ایلک رسمی دؤولتی تشکیلاتی ماننا آدی ایله (آسسور منبعلرینده میننی Minni آدی ایله) ائرادان اول ۶-جی یوزایللیگین ۹۰-جی ایلینه قده ر اؤز اؤزگورلویونو و ایستیقلالینی قورویوب ساخلاییر. ماننا // مانا  Manna//Manaدؤولتی،"ماد"(میدیا)Mad  دؤولتی یارانانا قدر، بو آد ایله رسمی اولاراق اؤز حیاتینا داوام ائتدیریب و سونرا دا "ماد"//"میدیا" Midia دؤولتی آدی آلتیندا یاشامایا داوام وئریر و تاریخچیلرین نظرینه گؤره بونون دا سببی بودور کی هر ایکی اؤلکه و اراضی بیر`ایمیش یعنی هر ایکیسینین ده کؤکو و منشایی "تورک" ایدی. بیزه گؤره ماننا دؤولتینین اراضیسی ایندیکی آذربایجان اراضیسیندن علاوه، وان گؤلو اطرافی اراضیسی ارزینجانا قده ر و سوریانین شیمالی اراضیسینی ده احاطه ائدیردی و طبیعی کی قدیم ائرمنیستان اراضیسینی ده اؤزونده ائحتیوا ائدیردی و اورارتولار،ماننا`یا (آذربایجانا )عایید او اراضیلری،محاربه لرده ماننانی یئنیلدَندَن سونرا،ایندیکی آنادولوداکی اراضی حیصّه لرینی آییردیب اؤز اراضیسینه بیرلشدیریب. آذربایجانلی تاریخچیB.Yusifov ب . یوسیف اوف قئید ائدیر کی ائرادان اوّل ۳-نجو مین ایللیکدن تا ۱-نجی مین ایللیگه قده ر "ماننا"دا ،اورمو گؤلو حؤوزه سینده و بوندان دا گئنیش بیر اراضیده، تورک طایفالاری مسکون ایمیش. یوسیفوو`ون دئدیگینه گؤره "ماننا آدی میخ چیوی یازیلاریندا و داش کتیبه لرینده آچیق- آشکارا و موستقیل حالدا قئید اولونوب" و سونراکی عصرلرده "میدیا" Midia آدی ایله تانینماغا باشلاییر و سوندا ائرادان اوّل ۵۵۰ -نجی ایلده فارسلارین ماد اؤلکه سینه هجومو اثرینده و ماد (میدیا) تورک حکومتینی مغلوبیّته اوغراتدیقدان سونرا، ماق-لار// موغلار یا مانالار یئنه ده بیر بؤیوک گوج و قووّه کیمی گؤرسَنیرمیش و حتی ائرادان اوّل ۵۲۲-نجی ایلده "قاماتا" Qamata(گئوماته) (Geomate ) رهبرلیگی آلتیندا ،فارس ایشقالچی حاکمیّتی علیهینه عصیان ائتدیلر. بوردا قئید ائتمه لییک کی میدیالیلارین اؤزو ، ماننالاری "ماق" Maq دئییب ،چاغیریردیلار و اونلارین اؤلکه سینه و یوردونا دا "ماقتای" Maqtay دئییرمیشلر. دئمه لی بئله آیدینلاشیر کی بو ماننا تورک اؤلکه سی و خالقی آسسور و اورارتو قایناقلاریندا و منبعلرینده "میننی" Minni فورماسیندا و قدیم فارس منبعلرینده "ماق" Maq،"ماقتای" Maqtay و ایلام یازیلاریندا "ماقتاپه" Maqtape کیمی قئیده آلینیب و تانینیب. "ماق"لار یا "ماننا"لار آذربایجانین هر بؤلگه سینه،دربند`دن توتموش تا جنوبی بؤلگه لرینه قده ر(هَمَدانا قده ر) سَپَه لَنیب یاییلیب یاشاییرمیشلار و بو معلوماتی بیزه آذربایجانین موختلیف بؤلگه لرینین توپونیم آدلاری وئریر. بو خالق و طایفه ایله ایلگیلی "ماق" Maq،"موغ" Moğ،"موق"Moq ترکیبلی توپونیم آدلاری آذربایجان اراضیلرینده کیفایت قده ر واردیر."ماق"لار یا"ماننا"لار،آذربایجان تاریخینین قورولوشوندا چوخ اؤنم لی روللاری اولوب. اونلارین فارس ایشقالچی حاکمیتینه قارشی ائرادان اوّل ۵۲۱-نجی ایلده عصیانی و عینی حالدا بابک خرّم دینی رهبرلیگی آلتیندا،عرب ایستیلاسینا قارشی عصیانی و ۲۰ ایل محاربه لری ،تاریخین یادداشیندا ابدی و سیلینمَز ایز بوراخیب و بو عصیانلار محض اونلارلا باغلیدیر. تاریخ شوناسلیق علمینده خرّمی لر عصیانینی چالیشیرلار کی بیر فارس جریانی و حرکتی کیمی گؤسترسینلر، اما بو حرکتین و عصیانین کؤکو و منشایی تورک سویلو "ماق لار" (ماننالار) ایله باغلیدیر و اونلارا عاییددیر و اونلاردان کؤک توتور. قدیم تورک دیلینده "ایرم" İrəm،"ایریم"İrim،"ایریم" ırım سؤزلری،"اؤنجه دن خبر وئره ن، اؤنجه دن گؤره ن و بیلَن،پیغمبرلیک ائتمک،فالا باخماق،سئحر و جادی بیلَن" آنلامیندادیر و فارس دیلینده بو سؤزون باشلانیشینا "ه"h سسی آرتیراراق ، اونو"هورره م"(=Hürrəm حُرّم) ،"خُرّم" Xürrəm فورمونا سالیبلار و بونون اوچون اونو "هور" Hurr/"خور" Xurr(=گونش) ایله ایلگیلَندیریرلر. عربلرین ایشقال و ایستیلا زامانی ، هَمَن بو "ماق"لار یا مُوغلار ایدی کی آذربایجان تورکلرینین قدیم اولو اجدادینین دینی اینانجلارینی قُورویوب ساخلاییردیلار و میر علی سئییدوو`ون دئدیگینه گؤره اونلار حتّی"هائوما" Hauma آدلی شیره و ایچگینین نئجه دوزلدیب - حاضرلاماسینی دا قورویوب ساخلامیشلار و بو دینی ایچگینی تکجه بیر نؤو (نوع) مخصوص "هَمَه شیره" Həməşirə آدیندا اولان اوزومدن دوزه لتمَک اولار کی بو نؤو مخصوص اوزوم ده ، دونیانین هئچ بیر یئرینده عمَلَه گلمَز،یالنیز آذربایجانین "جلیل آباد" رایونوندان (منطقه سیندن ) باشقا... جلیل آباد لیلار بو نؤو اوزومه همه شیره دئییرلر کی اصلینده هَمَن "هائوما شیره" دئمکدیر. بو معلوماتی "ماق"/"موغ" /"مانا"/ "ماننا"لار حاقیندا وئرمه ییمیزین بیر اساس سببی وار و او بو کی آسسورلارین و اورارتولارین ایندیکی آذربایجان و علاوه اولاراق اونون ترکیبینده اولان آنادولونون شرق حیصّه سی و سورییانین شیمال حیصَه سی اراضیلر، قدیم آذربایجانین اراضیسی اولاراق،"ماننا" Manna و میننی Minni // مینی Mini آدی ایله آدلاندیرماسینین، نَیَه گؤره اولدوغونو و ائتیمولوگیاسینین نه اولدوغونو بیلدیرمک اوچوندور. بیز بو آسسور و اورارتو منبعلرینده کی، ماننا(اصلینده آذربایجان) آدینین میننی Minni و یا مینی Mini فورماسیندا یازیلیشیندان بئله نتیجه آلیریق کی تاریخده قئید اولونان "آرمینی" Armimi اؤلکه آدینین ایکینجی حیصّه سی یعنی "مینی" Mini حیصّه سی ،هَمَن "ماننا" آدینین، آسسور و اورارتوجا یازیلیش فورماسیدیر و "آر"ar  تورکجه سؤزو اونون باشینا آرتیراراق، اونو "آرمینی" Armini دئمیشلر و باشقا یونان،روما آنتیک یازارلاری دا ، بو اساسدا "آرمینی" اؤلکه و یوردونو اؤز اثرلرینده قئیده آلیبلار و "آرمینی" اؤلکه آدی و سُویو،اصلینده هَمَن "ماننا" Manna یا "مانا" Mana (داها دوغروسو و دوزگونو آذربایجان) اؤلکه سی و خالقی دئمکدیر. یعنی اصیل و دوزگون و گئرچک "آرمینی" یا "ائرمنی" اصلینده همن "مانا " یا "ماننا " تورکو و یا آذربایجان تورکودور،همچینین اؤلکه یا اراضی آدی باخیمیندان اصیل آرمینیا Arminia یا ائرمنیستان Ermənistan، هَمَن آذربایجان اؤلکه سی و اراضیسیدیر. آرمینی یا ائرمنیستان، آذربایجانین تاریخ بویو قازاندیغی و الده ائتدیی 7-8 آددان (آتورپاتکان،آلبان، و ...) بیریسیدیر کی باشقا اَلده ائتدیگی آدلار کیمی اؤز زامانیندا ایشلدیلیب و هر بیرینین ایشلَنمه تاریخلری بیتدیکدن سونرا باشقا یئنی آدلا تاریخ صحنه سینده چیخیش ائدیبدیر. بورادا آرمینی آدینین باشیندا گلن "آر" ar سؤزو حاققیندا کئچمیش مقاله لریمیزده گئنیش شکیلده ایضاحلاندیرمیشیق و خلاصه سینی و اؤزه یینی بوردا گتیرمک ایسته ییریک : قدیم تورک دیلینده "آر" ar سؤزو ایلکین اولاراق کوتساللیق ،مقدّس لیک و تانری آنلامیندا ایشله نیب و بونون اوچون بو سؤز یا تئرمین کوتساللیق و مقدّس لیک و پاکلیک کاراکتئری داشیماسی اوچون، اسکی تورکلر بو سؤزو اؤز لوغت قاموسوندا "پاکلیک"،" تمیزلیک" ،"دورولوق"، "صافلیق"،"شفّافلیق" ،"ایشیقلیلیق" ،"سو کیمی اولماق" ،"آخار سو" و "چای" آنلاملاریندا ایشلدیبلر. بیز بورادا ar "آر"ی ، er"ائر"ین (= یئر، یورد) فونئتیک واریانتینی نظره آلساق، آرمینی Armini توپونیمین ائتیمولوگیاسی ،"میننی لر یوردو" Minnilər yurdu  // "ماننالار یوردو"Mannalar yurdu  دئمکدیر. نئجه کی بو توپونیم تورک خالقی دیلینده "ائرمینی" Ermini // "ائرمَنی" Erməni فورماسیندا ایفا اولونور. آرمینی  Armini توپونیمینین آدی ، میفولوگیا آچیسیندان بئله دئمک اولار کی ایکی قدیم تورک سؤزو اولان "آر"ar (=قیرمیزی گونش، کوتسال، مقدس) و "میننی" Minni (= ماننا توپونیمی و ائتنونیمی) ترکیبلشمه سیندن یارانیب و بوتؤولوکده "کوتسال و مقدّس ماق" ، "کوتساللار یوردو" ، "ماننالار یوردو" دئمکدیر.ایندیکی آذربایجان خالقینین ائتنوگئنئزینده اَن اؤنَملی و اَساس رول اوینایان و آکتیو ایشتیراکی اولان حقیقی تورک سُویلو ائرمنیلر (ماننالار// میننی لر// ماق لار// موغ لار // مانق لار// مانقای لار)، شرقی تورکیستان اراضیسیندن کؤچوب خزر دنیزینین شیمال غربیندن قافقاز بؤلگه سینه کئچه رک، خزر ایله قارا دنیز و آک دنیز آراسی اراضیلرده مسکون اولموشلار. اونلار اصلینده اویغوریستاندان کؤچموش فین- اوقور Fin-Uqur یا اصلینده فین- آیقیر Fin-Ayqır تورکلری ایدیلر. "فین" Fin سؤزو قدیم تورک و یا داها دوغروسو پروتورکلرین دیلینده "گؤیَه میخلانمیش" ، "گؤیدَن میخلانان" و مجازی آنلامدا "اولدوز" دئمکدیر. دئمه لی "فین- آیقیر" Fin-Ayqır (ایندیکی تاریخ شوناسلیق علمینده "فین اویغور" تانینان) تورک طایفاسینین آدینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی ، "اود تانریسینین اولدوزو ، گونش تانریسینین اولدوزو"دئمکدیر. فینFin  آدی و سؤزونون سونونداکی "ن"n حرف و سسینی ، اگر نون غنّه (نق) نظرده آلساق، اوندا Fin" فین" سؤزونو "فینق"Finq کیمی برپا ائتمه لییک و"ف"F، "و"V،"ب"B، "م"M سسلرینین بیر- بیرینه عوَضلَنمه سینی نظره آلساق، "فینق"Finq سؤزو سُوندا "مینق" Minq فورمونا دوشر. فین ---> فینق ----> وینق ----> بینق ----> مینق                                                                                 Fin ---> Finq ----> Vinq   ----> Binq ----> Minq                                              بو اساسلا "فین- آیغیر" ائتنوس آدی "مینق-آیغیر" فورماسینا دوشور. بیز بئله فیکیرلشیریک کی "مینگ- آیغیر" فورمانتیندا ،"م"mدان سونراکی "i" "ایی" صائیتی ،"آ"a یا چئویریلیر و "مانق-آیغیر" Manq-ayğır(= اود و گونش تانریسینین دین آدامی) فورمونا دوشور. بو آدین ترکیبینده "مانق- آی"Manq-ay  سؤزو واردیر کی هَمن اورمو- وان گؤلو حؤوزه سی اراضی یعنی ماننا یا آذربایجان اراضیسی و بو اراضیده مسکون تورک طایفاسی دئمکدیر.

فین ---< وین ---< بین ---< مین ---< میننی --- ماننا

Fin---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Minni ---> Manna                                    فین ---<  وین ---< بین ---< مین --- < مینی ---< مانا                                             Fin ---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Mini ---> Mana                                                اونلار (فین- اویقیرلار) Fin-Oyqırlar ایندیکی سورییانین شیمال حیصّه سی اراضیسینده و اورمو- وان گؤللری آراسی اراضیده و عینی حالدا قارص،ارداهان ویلایت لرینی ائحتیوا ائده رک، بیر گوجلو و نهنگ اویگارلیق ومدنیّتین، اؤزللیکله ده سوریانین شیمالینداکی اراضیده، تَمَلینی تؤکدولر و او مدنیّت ایندیکی تاریخشوناسلیق علمی اساسیندا،"اوقاریت"// "اوگاریت" Oqarit//Ogarit مدنیتی آدی ایله تانینیر. "فین اوقور" Fin-Uqur تورکلری آک دَنیز ساحیللرینده یعنی ایندیکی لیوان(لبنان)،ایسرائیل،یوردانییا(اردن)،فلیسطین اراضیلرینده یئرلَشیب مسکون اولدولار و فینیکیه (فنیقیه ) آدلی اؤلکه نی و دؤولتی یاراتدیلار. بیزجه تورک سُویلو "فین- اوقورلار"، خزرین جنوبوندان، ایندیکی ایرانین شیمالی اراضیسیندن کئچه رک، و عینی حالدا بعضی گروپلاری دا خزرین شیمال غربیندن کئچیب قافقاز و شرقی آنادولویا گلرکن ، اونلارین بیر بؤلومو ده، قارا دنیزین شیمالی ساحللرینده و ایندیکی "اوکراینا" Ukrayna اراضیسینده مسکونلاشمیشلار و اوکراینا خالقینین ائتنوگئنئزی اؤزه یینی یاراتمیش اولورلار، یعنی ایندیکی اوکراینا خالقینین کؤکو و منشایی ده "فین- اوقور" (شرقی تورکیستان و آذربایجان ) یا فینیکیFiniki// فنیقی Finiqi تورکلرینه چاتیر و بیزجه "اوکراینی" یا "اوکراینا" اؤلکه سینین آدی دا بیزی بو فیکیره ساری یؤنَلدیر. بیزجه "اوکراین" یا "اوکراینا" اؤلکه آدی ایلک اؤنجه "اویقیر اینی" Oyqır.ini اولوب یعنی: اویقیرOyqır + اینی ini (اورارتو دیلینده ماکروتوپونیملرده شکیلچی فورماسیندا ایشله نَن سؤزدور و آنلامیدا یورد، یووا،ائو،مسکن) = اویقیرینی Oyqırini  . بومئگا توپونیم آدی، زامان سوره سینده گلیب ایندیکی "اوکراینا" فورمونا دوشوبدور. دئمه لی اوکراینالیلارین ائتنوگئنئزییاسی،سوی کؤکو و سوی منشایی و سوی منسوبیتی ، شرقی تورکیستانین اویقیرلاری (همن ایندیکی اویغورلاری ایله)  و اسکی آذربایجانین اراضیسینده یاشایان تورک دیللی و تورک سُویلو فین- اویقیر ائرمنیلری یا ماننالاری ایله و عینی حالدا اسکی آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک سویلو و تورک دیللی فینیکی و فین- اویقیر خالقلاری ایله بیردیر.                                                        اُویقیر Oyqır----> اویقیر Uyqır----> اویکیر Uykır----> اویکیر+اینی (آنی) Uykır+ini(ani)  -----> اویکیرانی Uykırani----> اوکراینی Ukraini-----> اوکراینا Ukraina.                                                                                                   آیقیر.اینی Ayqır.ini--- اُویقیر.اینی Oyqır.ini--- اُوقیر.اینی Oqır.ini--- اُوقیر.آنی Oqır.ani--- اُوقر.آینی Oqr.aynı--- اُوکر.آینی Okr.aynı--- اُوکراینی --- اُوکراینیا                                                                               "فین-اویقیر" Fin-oyqır تورکلری گمیچی لیک و دنیزچیلیک پئشه لری سایه سینده دونیانین موختلیف بؤلگه لرینه و یوردلارینا سفر ائدیب،تانیش اولدولار و ایلکین دین آداملاری و موللالاری اولاراق،دونیانین بیر چوخ کوتله لرینه آغالیق و سرورلیک ائتدیلر و چوخ کوتله لرین و بشر جمعیتلرینین دینی لیدئرلیگینی اَلَه آلیب،اونلارا حؤکمرانلیق و آغالیق ائتدیلر. اونلار آذربایجان تئرمینالیندان بوتون اؤلکه لره کؤچ ائتدیلر و توران اویگارلیغینی و مدنیتینی اؤزه للیکله ده توران و آذربایجان میفولوگیاسینی، بوتون اؤلکه لره و بشر گروپلارینا،باشقا تورانلی سویداشلاری ایله (ساکالار- هونلار- آوارلار- اسکوتلار- ائتروسکلار- کئلتلر و سایره کیمی) بیرلیکده آرماغان ائتدیلر و اونلارا دونیایا و کائیناتا گؤره یئنی- یئنی باخیشلار و دونیا گؤروشلری اتحاف ائتدیلر.آذربایجانین مسکون فین- اویقیرلاری، آوروپانین،اؤزه للیکله ده شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینین اساس اؤزه یینی یارادیب و میفولوگیا تَمَللَرینی ،اؤز میفولوگیاسی اساسیندا تؤکوبدور و شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینا نظر سالارکن،سانکی فین- اویقیر(= فین اویغور) میفولوگیاسینا باخیرسان و هئچ بیر فرق گؤرونمور.شیمالی آوروپادا  فین- اوگاریت آدلی گروپا عایید دیللر، فینلاندیالیلار و "لاپ"لاردان عبارتدیر کی بو گروپ خالقلار،اورال-آلتای دیللری عائلهسینه منسوبدولار."فین اوگاریت" خالقلاری ۴ اساس گروپا بؤلونورلر : ۱) فینلاندیالیلارFinlandyalılar،لاپ`لارLaplar، لیوونیانلار Livonianlar و کارئلیلر Karelilər ۲) وولقا چایینین یوخاری و اورتا بؤلگه لرینین خالقلاری ۳) پئرم Perm و ویاتکا Viyatka آدلی روسیا ایالتلری ۴) سیبیریانین غربینده یئرلشن ووقول`لار Voqul`lar و اوستیاک`لار Ostyak`lar ،تورک سویلو ماجارلار یا ماگیارلار  کی کؤک و منشألری سیبیریانین غربیندن دیر.۱۶ آوروپانین شیمالیندا مسکون اولموش تورک سویلو فین- اوقاریت ائتنوسلارین دینلرینین کؤکو شامانیزمه دایانیر.فین اوگاریت لرین نظرینده و دینی اینانجلارینا گؤره تن(جیسم) و روح آیریلماز شکیلده بیر- بیرینه باغلیدیلار و بیرلیکده اؤلورلر. شامانلار فین- اوگاریت دینینده حیاتی و چوخ اؤنَملی روللاری واردیر و تداوی ائدن حکیم و عاریف ساییلیرلار.شَمَن سؤزو تونقوس`جا تئرمین دیر و آنلامی "هیجانا گلمیش یا قالخمیش" دئمکدیر. فین - اویقیر میفولوگیاسیندا "بالیق" میفی اساس یئر توتور.بو میفولوگیادا بالیق همی یارانیشین بلگهسیدیر و همی نابودلوق و یوخ اولماغین بلگه سیدیر. فین - اوگاریت و سیبیریا میفولوگیاسیندا،دونیا دنیزدن و دریادان چیخیب یارانیبدیر. ۱۷ فینیکیلرین تانریلاری، او سیرادان"باال آددیر" Baal Addir (بئل آتیر/ بئل= تانری ، آتیر = اود،آتشگاه Bel Atir Bel=Tanrı , Atir =od,atəşgah) تانریسی آفریکانین کارتاژ داش یازیلاریندا گؤرونوب و تاپیلیبدیر."ایشتارتا" تانریسی سئیدون (صیدون) تانریلاری ایچریسینده اَن اوستون یئره مالیک دیر. ایشتارتا İştarta بیر عمومی کنعانی تانریچادیر.فینیکی لرین اؤنَملی، بؤیوک و ان قدیمی تانریسی، کرونوس Kronos تانریسی و حتی زئوس ایله بیر توتولور. اونلارین ایلاهه لری آفرودیت ایله بیرگه توتولور. اونلارین بیر تانریسینین آدی دا  رئشئف Reşef یعنی ایلدیریم و اود تانریسی، داگون Dagon ایسه بوغدا تانریسیدیر. فینیکی لرین بیر باشقا تانریسی دا (اونو"شفا روحو"یا"توختاخلیق روحو" یوروملاییبلار) ،"شاتراپئس" Şatrapes تانریسیدیر. فینیکی لر طیبقی باشقا تورکلرده اولدوغو کیمی،عبادت و تانرییا پرستیش عادتلرینی داغلاردا، سو و چای کناریندا، آغاجلار و قایالار کناریندا یئرینه یئتیررمیشلر. خریستییانلیق معبدلرینین کؤهنه و کئچمیش کافرلرین(فین – اویقور) کوتسال مکانلارینین یئرینده و یا اونلارین اوزه رینده دوزَلدیلمه سی بو عادت و عنعنه نی بیزیم اوچون تایید ائدیر. فینیقی لرین بؤیوک شهرلرینده ، مقدس و قوتسال مکانلار اکثرا آرادوس Aradus ،بائتوسئا  Baetocea ،بیبلوس Byblos و آفکا Aphka شهرلرینین کنارینداکی تپه لرده دوزلدیلمیشدیر. فینیقی لر باشقا تورک سویداشلاری کیمی سویا  چوخ حؤرمت بسلرمیشلر. اونلارین "آفکا" معبدلری لیوان (= لبنان) داغلاریندا ،آدونیس Adonis چایین کناریندا و "ابراهیم" نهری یاخینلیغیندا تیکیلمیشدیر. ایشتارتا اوچون اؤزه ل هدییه لر و پئشکئشلری بیر توس (کاسا) یا سو ایله دولو جامین ایچینه آتارمیشلار و ائله دوشونولوردو کی اگر پئشکئشلر ایلاهه نین قبولو اولموش اولسا و اونلاری بَیَنمیش اولسا، سویا، ویا سو جامینین دیبینه و ترکینه باتار،و اگر بَیَنیلمه سه، جامداکی سویون اوزرینده قالمیش اولار. فینیکی لر تورک سویداشلاری کیمی آغاجی و سویو پرستیش ائدیب،اونلارا تاپیناردیلار. مقدس و کوتسال مئشه لر،معبدلرین کناریندا سالینیردی و بو مئشه لردن بیریسی آفکا`دا "ایشتارتا"نین معبدینین یاخینلیغیندا سالینمیشدیر. فینیکی لرالیفبانی یونانلیلارا اؤیره تدیلر و غرب اؤلکه لرینده اونو یایدیلار. الیفبانی اونلارین (= فینیقی لرین) یاراتدیغی اولدوغونو، پئلینی Pelini ده ادعا ائدیر و صریحا قئید ائدیر کی الیفبانی یاراتماق ،فینیکیلرین اَن اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسی ایدی. داها بیر احتیمال دا وئریلیر کی الیفبا اوگاریتده "فین- اویقیر"لارین یوردوندا ائرادان اوّل  ۱۴-۱۵-نجی یوزایللیکلرده یارانمیش اولسون و احتیمال وئریلیر کی فینیکی الیفباسی دا هَمَن تورک اوگاریتلرین یاراتدیقلاری الیفباسی اساسیندا اولموش اولسون. ۱۸  بو دئییلن لردن بئله آنلاشیلیر کی چوخ احتیمال`لا بو فینیکی خط و الیفبانی و عینی حالدا اوگاریت الیفباسی، بو ایکی خالقین بیر سوی و طایفا اولدوغونا گؤره و هر ایکی خالقین کؤکو و منشایی بیر اولدوغونا گؤره، هر ایکی الیفبا ،عینی الیفبا اولموش اولسون و بیر ده  کی، بو سوی و ائتنوس، بو اراضیده یئرلشمه میشدن اؤنجه، ایلک یوردلاری اولان شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا(اویغوریستاندا) بو الیفبالاری،وارلاری ایمیش و بو خالق آذربایجان اراضیسینده یئرلشمه میشدن اؤنجه، خط و یازی الیفباسینا مالیک بیر خالق`ایمیش و او الیفبانی اؤزلری ایله یاخین شرقه گتیرمیش اولسونلار و بئله معلوم اولونور کی یونان و دیگر آوروپا الیفبالارینی ایلکین اولاراق فینیکی تورکلری ، اؤز تورک الیفبالارینین اوزوندن کوپیا چکه رک ،اونلارا دا اؤیرتمیش اولسونلار. فینیکی تورکلری مئعمارلیق و موهَندیسلیک و تیکینتی ایشلرینده چوخ باجاریقلی و ماهیر خالق ایمیش و بونا اؤرنک اولاراق، "سولئیمان معبدی"نین تیکیلمه سیدیر. بو معبد فینیکی تورکلرین اَلی ایله ایسرائیلده تیکیلیبدیر. فینیقی تورکلری اکینچیلیک و سووارما ایشینده همچنین چوخ ماهیر بیر خالق ایدی. اونلار  حتی لیوان (= لبنان) داغلارینین اَتَکلرینی ده تارلالارا چئویرمیشدیلر. اونلار اَکدیکلری تارلالاری سووارماق اوچون آرخلار و نئهیرلر چَکمیشدیلر. اونلار داشلی- قایالی ساحه لرده آغاج تینگلرینی (فیدانلارینی) اَکمَه یه باشلادیلار.اونلارین اساس اکینهجکلری، تاخیل و اؤزه للیکله ده بوغدا ایدی. فینیکی لر عینی حالدا داش ایشینده  چوخ ماهیر و باجاریقلی بیر خالق ایدی و داشدان بوتون شهر قالا دووارلارینی هؤرورموشلر و حتی تابوتلارینی دا داشدان ایشله ییب،قاییریردیلار. اونلارین اساس صنعتلری پارچا و قوماش توخوجولوق ایدی و طبیعی کی بو توخوجولوق صنعتی ایله یاناشی، اونلارین بئز و قوماش بویاما صنعتی ده ، چوخ اینکیشاف ائتمیشدیر. فینیقی تورکلرین دیگر بیر باجاریقلیقلاریندان بیریسی ده، شوشه و جام دوزلتمه صنایعسی ایدی. اونلار آرتیق ائرادان اوّل ۷-نجی یوزایللیکده، فینیکیه نین موختلیف شهرلرینده بو صنعته باشلامیشدیلار. فینیقی لر اؤز گمی لری ایله تیجارت ایشینه باخیردیلار و بونو آسسور(آشور) منبعلری ده قئید ائدیبلر. هئرودوت –ون Herodot دئدیگینه گؤره فینیکی دنیزچیلری فیرعون Nexo "نئخو"نون امری ایله ائرادان اوّل ۳-نجو یوزایللیکده آفریقانی اؤز گمی لری ایله کوروق (دؤور) ووردولار. دئییلَنه گؤره بو کوروق(دؤور) وورما ، ۳ ایل زامان آپاریبدیر. اونلار ایکی دنیز سفری ده، بیریسی ۴۵۰-نجی ایلده اسپانیادان بریتانیا`یا و دیگری ایسه ۴۲۵-نجی ایلده "جبل طاروق"دان "گینه" کؤرفَزینه اولموشدور. فینیکی لر اؤز زامانلارینین یئگانه ماهیر دنیزچیلری ساییلیردیلار. "دیودوروس"-ون Diodorus دئدیگینه گؤره فینیکی لردن آفریکایا کؤچلر اولونوب. توسیدیدئس-ین Thucydides دئدیگینه گؤره فینیکی لر یونانلیلاردان اؤنجه "سیسیل" Sisil آداسینا گئدیبلر. فینیقی دنیزچیلری ۱۰-نجو یوزایللیکده آرتیق غربه (آوروپایا) نیفوذ ائتمیشلر.۱۹ "فین- اوقور" ائتنوسوندان یارانمیش فینیکیه // فینیقیه اؤلکه آدینین سیررینی قدیم و چاغداش تاریخچیلر و مؤلیفلر ایندییه قده ر قاتینی آچانماییبلار. اونلار بو آدی یونان کؤکنلی اولدوغونو ظنّ ائدیرلر و بو آدی کؤک بیلیمی اساسیندا "ارقووانی رنگ" (ارغوانی ) معنالاندیریبلار و بو دا دئییلن لره گؤره ، گویا فینیکی لرین موختلیف شهرلرینده چوخ راییج اولان قوماش و بئز بویاما پئشه صنعتلریندن ایره لی گلیر. ائتنوس آدلاری عالمینده چوخ شاشیردیجی بیر کشفیات دیر کی بیر ائتنوسون آدینی اونون قوماش بویاما پئشه صنعتینه گؤره،"قیرمیزی" //"ارقووانی"  بُویا آنلامیندا آدی اولموش اولسون. تاریخچیلر قئید ائدیرلر کی بو فینیک سؤزو، یونانلی هومئره Hommer عایید و نیسبت وئریلدیگینه رغما، میسینی Misini یازیلاریندا ، "پونیکیژو" ponikijo فورماسیندا اولان سؤز ایسه "قیرمیزی" آنلامیندادیر کی آرابایا (فایتون ،کالسکه) ایشاره دیر و بو سؤزجوک مومکوندور کی کئچمیشده سُوی و ائتنیکی دَیَرینه مالیک اولموش اولسون، اؤزه للیکله ده کی "پونیکیژو" ponikijo آدینی بیر بیتگی اوچون کوللانیرمیشلار و او  "فینیکییا بیتگیسی"ایمیش وPelini  "پئلینی" ده اوندان آد آپاریر.۲۰ قریبه سند و فاکتدیر! منبعده عینی حالدا بونا دا ایشاره اولونوب کی "یئرلی منبعلرده همچنین بو خالق اوچون "کنعانی"  سؤزونو، و"کنعان" آدینی دا اؤلکه و یوردلاری اوچون ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده کوللانیبلار. بو آدی اکثر حاللاردا آنتیک منبعلرده و آفریکادا ، "فینیکی" سویلولار ساخلاییبلار". دئمَه لی کئچمیش آنتیک منبعلرده بو حقیقته ایشاره اولونوب کی"کنعانیلر" هَمَن "فینیکی لر" // "فینیقی لر"دیر و همچینین نتیجه آلینیر کی گئرچک و حقیقی تورک سُویلو ائرمنی خالقی کی هَمَن فینیکی آدی ایله آدلانان" فین- اویقور" تورکلری اولسون ،ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده آرتیق بو اراضیده ساکین ایمیش، حالبو کی ائرمنی آدلانان ایندیکی هیند- آوروپا دیللی "های"لار ائرادان اوّل ۵-نجی یوزایللیکده آنادولونون فریگیاسینا گلیب و سونرا دا آنادولونون تورک اراضیسی ساییلان "هایاسا" Hayasa ایالتینه گئچیب یئرلشیرلر. دئمک بو آرادا ،گئرچک تورک ائرمنیسی اولان و فینیکی آدلانان "فین- اویغور" تورکلرینین  بو اراضیده (آنادولونون شرق و جنوب-شرقینده) مسکونلاشماسی ایله آوروپادان گلن  "های" آدلانان ایندیکی ائرمنیلرین بو اراضیده مسکونلاشما تاریخینده اَن آزی ۲-۳ مین ایل فرق و زامان مسافه سی وار. "ایی.آ.ایشپایزئر" İ.A.İşpayzer بئله نظر وئریر کی آککاد یازیلاریندا "کیناههو" Kinahhu سؤزو "اَرقووانی" // (فارس دیلینده هَمَن ارغوانی)  قیرمیزی آنلامیندادیر و بو سؤزون ،"کنعان" سؤزو ایله اوخشارلیغی چوخدور آمما هئچ بیر دیلچیلیک و دیل بیلیملی اساس و فاکت اَلدَه یوخدور کی بئله تصوّور اولونسون  "کیناههو" سؤزو "کنعان"دان و یا عکسینه ، یارانمیش اولسون. سوندا "ایشپایزئر" İşpayzer بئله بیر لاییحه ده بولونور کی "کنعان" ، فینیکی اؤلکه سی اوچون یئرلی آد و عنواندیر و "ارگووانی"//"ارقووانی"//"ارغوانی" (رنگ) ده اونلارین بویاما ایش و پئشه لری ایله ایلگیلی بیر سؤزدور.۲۱ گؤرونور عالیملر "کنعان" سؤزونون آچیکلاماسیندا عاجیز قالیبلار و اولماسین ربط سیز و ایلگیسی اولمایان یوروملارا اَل آتیرلار. بیز کئچمیش مقاله لریمیزده خاطیرلایان کیمی ، یئنه ده اؤز سؤزوموزون و تاپشیریغیمیزین اوزه رینده برکیییب دوروروق و بیر داها دئییریک کی چوخ دا آوروپالیلار و دیگر غئیر-ی تورک عالیملرین دئدیکلرینه اویماماق و اینانماماق گره ک ؛ بونون اوچوندور. چونکی اونلار ایللر بُویو گئجه- گوندوز چالیشالار، هَمَن بو "کنعان" کیمی تورک سؤزونون آچیکلاماسیندان،عاجیز قالاجاقلار. اونلار (باتی لی و آوروپالی عالیملر) بیلمه ییرلر کی "کنعان" تورک سؤزودور و "کنعان" تورکجه "کون .آن" Kün.An و یا خود Künan سؤزونون فونئتیک دَییشیلیگیینه اوغرامیش فورماسی و فورمانتی دیر و آنلامی دا "گونش تانریسی" دئمکدیر. سبب ده بودور کی آوروپا و دیگر غئیر-ی تورک عالیملر هر بیلمه دیکلرینین ایزینی غئیر-ی تورک منبعلرده و قایناقلاردا و غئیری- تورک اراضیلرده پئشینده و بولماقدادیرلار. اونلار مین ایلده بوندان سونرا فینیکی لری // فینیقی لری و یا کنعانی لری، تورک سویلو و تورک دیللی بیر خالق یا طایفا اولدوغونو بیلمه یهجَکلر و بیلمک ده ایسته میرلر. فینیکی لرین // فینیقی لرین سوی منسوبیتی حاققیندا ،اونلارین هر بیر کسه ظنّ لری گئدیر ، ایللا تورکدَن باشقا. دونیا تاریخینده و تاریخشوناسلیق علمینده هر دن چوخ بؤیوک بیر سَهویلره یول وئریلیب کی ایندی چوخ بؤیوک و آچیلمایان دویونلرین یارانماسینا سبب اولوبدور و عینی حالدا ایندیکی چاغداش تاریخچیلرین و تدقیقاتچیلارین چاش- باش قویماسینا، یولونون آزماسینا، اؤز باشینا دولانیب- فیرلانماسینا سبب اولوبدور.او بؤیوک تاریخی سَهولردن و اؤزه للیکله  آنتیک مؤلیفلرین سَهو یازی سَپکی لریندن بیریسی ده بودور کی بیر چوخ ائتنوسلاری سُوی آدی و نَسیل اعتباری ایله یوخ ، بلکیده او ائتنوسون یئرلشدیی و مسکون اولدوغو توپونیمین آدی اساسیندا آدلاندیرمالاریدیر کی ایندیکی تاریخچیلری چتینلیکه و باغلی دویونلره توش گتیریر. بو چتینلیک و دویونلر، عینی حالدا فینیکی (فین- اویقیر) تورکلرین باشیندا دا وار. میثال اوچون بیر چوخ حاللاردا "صیدونی"Seyduni/ "صیدونیالی" Seydunialı سؤزو (ایندیکی لیوان(= لبنان) اراضیسینده یئرلَشَن بیر شهر آدیدیر) عینی حالدا یونانلی "هومئر"ین یازیلاریندا و تورات کیتابیندا ، "فینیکی" //"فینیقی " خالقین یئرینه قئید اولونوبدور."کنعانی" آدی، فینیکی لرین اصیل و رسمی سوی آدی دئییل ایدی و بلکیده اؤزلری ، اؤز –اؤزلوکلرینده بو آدی اؤزلری اوچون ایشله دیرمیشلر. تاریخده اکثر حاللاردا فینیکی // فینیقی خالقی اوچون ایشله نَن واحید و یئگانه آد اولماییب و اونلاری آنتیک مولیف لرده عادت - عنعنه اولاراق ، یاشادیقلاری توپونیمین آدی ایله آدلاندیریب و قئیده آلیبلار؛ اؤزه للیکله ده بئله بیر سپگی ائرادان اوّل ۲-نجی مین ایللیگین ایکینجی یاریسیندان بئله ایشلدیبلر .  "کنعانی" و "صئیدونی" کیمی آدلار ، فینیکی لری و فینیکی اویگارلیغینی بیزه گؤستریب، اثباتلاماقدادیر. دونیانین بؤیوک و تانینمیش آمئرکانلی و آوروپالی عالیملری بو تورک سویلو "فین- اویقیر" نسیللی فینیکی خالقینین کؤک و منشایینی ، اولماسین یئرلره و خالقلارا باغلاییرلار و ایندی ده بو خالقین کؤک- منشائینین گیزینی و دویونونو آچانماییبلار. آمئرکانلی؛ اونلو عالیم " Albright William Foxwell ویلیام فوکسوِل آلبرایت" قئید ائدیر کی داها بوندان بئله فینیکی لرین کؤک و منشائینین "ائریتئره"لی اولماسی فرضیه یه و نظریه یه ؛ و یا  اونلارین کؤکو و منشایی فلیسطینین جنوبوندان اولماسی نظریه یه ،و عینی حالدا  اونلارین سئمیت (سامی) سویلو اولماسی کیمی نظریه لره آرتیق احتیاج یوخدور. ۲۲ اوتو ائیسفئلدت Otto Eissfeldt دئییر کی فینیکیلرین کؤکو- منشایی گره ک دیر کی "سینا" یاریم آداسیندا و یا عربیستانین یاپیشیغیندا اولموش اولسون و  فینیکی لر ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  اورادان کؤچ ائتمیش اولسونلار و گلهجکده کی اؤز باشقا تاریخی یئرلرینده مسکون اولموش اولسونلار. ۲۳ گؤرونور کی عالیملر اولماسین ظنّ لری ائدیب و گومانلار وورورلار اما هئچ بیری ده قانع ائدیجی ، ایناندیریجی ، دوزگون و حقیقی  دئییل ، اما هر نه ایسه بونا اعتراف و ایقرار ائدیرلر کی ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  بو اراضیلرده یاشاما و مسکون اولما سابیقه لری و ایستاژلاری واردی و بونو بیز دئمیریک و اؤزوموزدن ساختالاشدیرمامیشیق. بو زامان مدّتی نین و تاریخلرین اوستونده دایانماغیمیز و تاکید ائتمه میزین ده سببی، اصیل گئرچک تورک سویلو "فین- اویقیر" // "فین – اویغور" نسیللی و فینیکی لی ائرمنی خالقینین تاریخاً بو اراضیده یاشاماسینی و آوتوختون خالق اولماسینی اثباتلاماک و گؤسترمکدیر و  بو اراضییه یئنی و سونرادان گلمیش هیند- آوروپا دیللی وآوروپا سویلو و فریگیادان گلمه "های" Hay خالقینین تورک اراضیسینه گلمه تاریخی ایله موقایسه ائتمکدیر. بورادا قیلی قاتیقدان چکمک لازیمدیر.بیز های آدلانان آوروپالی کؤچری خالقین کؤک و منشایی حاققیندا آپاردیغیمیز تدقیقات و آراشدیرمالاردان بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی  چوخ احتیماللا بو خالق آوروپانین کؤچری خالقلاریندان ساییلیرمیش و آوروپانین شرقی حیصّه سی، صئربیا – کورواتیا Serbiya – Korvatiya اراضیلَری بونلارین گزرگی یاشادیقلاری یئرلر اولوب و ۵۰۰ ایل ائرادان اوّل ، بالکانلارین جنوبونا گلیب یئرلشیب و بالکان یاریم آداسیندان دا آنادولونون شیمال – غرب حیصّه سینه کئچیب و فریگییا آدلی تورک اراضیسینده مسکن سالیبلار. بو آدسیز هیند- آوروپا دیللی خالق، آنادولونون فریگیا اؤلکهسینده یئرلشدیکدن بیر مدت سونرا ، آنادولونون شرق طرفینه یورویوب و هایاسا آدلی تورک ایالتینده یئرلشیرلر. اونلارین بو دقیقه یه قده ر ، یعنی هایاسا اراضیسینه گیره نه قده ر آدلاری اولمامیش و یا بیلینمه ییردی. اونلار ایلک اؤنجه فریگیا تورک اؤلکه سینده یئرلشدیکلرینه گؤره "فریگی" آدلاندیلار و سونرا تورک اراضیسی و ایالتی اولان "هایاسا"دا یئرلشدیکدن سونرا "های" آدینی الده ائتدیلر و سونرا تورک یوردو و اراضیسی اولان آرمینی ده یئرلشدیکدن سونرا "ائرمنی" آدینی الده ائتدیلر و یئنیدن بو ائرمنی تورک دؤولتی ،"اورارتو"  اراضیسینین ترکیبینه گئچَندن سونرا  بو خالق ، "اورارتو" سوی و ائتنیک آدینی قازانیب الده ائدیبدیر و ائله کی اورارتو شاهلاری بونلاری کؤله لیک و فهله لیک اوچون آرازین شیمالی ساحیلینه آپاریب یئرلشدیردیکدن سونرا ، بو خالق یئنیدن "ائرمنی" آدینی قازانیب الده ائدیبدیر. دئمه لی بو هیند-آوروپا دیللی خالق، آسیا و آنادولو اراضیسینه گیرهندن بَری ۴-۵ ائتنیک و سوی آدینی قبول ائدیب و هامیسیدا تورک توپونیملرینین آدیدیر و هئچ بیری ده اونون اؤز ائتنوس آدی دئییل.بو آوروپالی گلمه خالق، هر دفعه  یئنی گئتدیگی یوردا یئرلشدیکدن سونرا، قاباقکی یئرین آدینی آتیب و تزه یئرین آدی ایله یاشاماغا داوام ائدیبدیر. بو حال ائتنوسلار تاریخینده چوخ نادیر و تایی گؤرونمه ین استثنا بیر حالدیر. آنادولو اَزَل گوندن بری ، تاریخ بُویو چئشیتلی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین و طایفالارین  یاشادیغی اراضی و تورپاقلار اولوب. هردن اولوب کی بیر ایمپئرییا اونو ایشقال ائتمیش اولسون و یا اؤز اراضی ترکیبینه قاتمیش اولسون ، اما بو اراضیده هر زامان تورک سویلو اولوسلار یاشاییبدیر. اسکی تاریخ خریطه لرینده قدیم ائرمنیستان یا اورارتو اراضیسینین غربینده یئرلشن اراضینین آدی (ایندیکی آنادولونون اورتاسی اراضی) آشور // آسور منبع لرینده  "آشکناز" اولوبدور. یعنی بو اراضی "آشکناز" تورکلرینه عایید اولان اراضیدیر. ۲۴  آرتور کئسلئر Artur Kesler "خزرلر" آدلی اثرینده یازیر کی "تورات کیتابیندا آدی قئید اولونان آشکنازدان موراد، نوح`-ون اوغلو یافث -ین نوه سیدیر و او خالقا ایشاره دیر کی آرارات داغینین اطرافیندا و ائرمنیستاندا یاشاییردیلار.۲۵ آرتور کریستیانسئن  Artur Kristiansen "ایلکین اینسان ،ایلکین پادشاه" آدلی اثرینده یازیب و اثبات ائدیب کی تورات کیتابیندا قئید اولونان "آشکناز" ، ساکالارین سوی آدیدیر و عینی حالدا اونلارین قارداشی ساییلان "ریفوت" Rifot ، قدیم ایران آنتیک تورک شاهی"تیموریس"-ین Timuris سویونداندیلار. آنادولودا یاشایان دیگر بیر تورک خالقی کی آدی توراتدا ذکر اولونوب "هئتیت لر" یا "هیتی لر"دیر کی لیباندان(لبنان دان) تا فورات چایینا قده ر مسکوندولار و آنادولودا مسکون دیگر بیر خالق دا ، "فریزیلر" یا "فریگیلر" (فریژیلر)دیر. ۲۶

ساکالارین تورک دیللی و تورک سویلو خالق اولدوغونا دا آرتیق شوپهه یوخدور و تاریخ علمینه بو آیدین بیر حقیقت دیر. آرتور کریستیانین ایشاره ائتدیگی "ریفوت" Rifot ، آشکناز// ساکالارین قارداشی، هَمَن "آیریم" تورک طایفاسی یا "ریم" طایفاسی اولان تورک ائرمنیلرین اولو اجدادیدیر."آیریم" آدیندا ،"آی"(=تانری، کونوشان، خبر وئره ن) +ریم (=اؤنجه دن بیلَن،اؤنجه دن گؤره ن، ایلدیریم و شیمشک) = "ایلدیریم و شیمشک تانریسی"،"اووسونجو،یاتچیYatçı، بویوجوBüyücü،طالئعه باخانTaleyə baxan" دئمکدیر. بو معلوماتلاردان گؤرونور "های" Hay دئدییمیز آوروپالی خالقین آنادولو اراضیسینه گلمه دن اؤنجه، بو اراضیده ساکالارSakalar،کیممئرلرKimmerlər، هئتیت لرHetitlər،فین-اویقیر نسلیندن اولان فینیکیلرFinikilər  ،اوگاریتلرOqaritlər، ائرمنیلرErmənilər و اورارتولار Orartular کیمی تورک خالقلاری و طایفالاری یاشامیشلار. اسکی آوروپانین شیمالیندا یاشایان خالقین میف و تانریلار پانتئونوندا موختلیف تانریلار یاشاماقدا ایدی کی اونلارین تانینمیشلاریندان بیریسی ده "فرئیژا" Freyja بویو büyü و آرتیم artım تانریچاسی و ایلاهه سی ساییلیرمیش و دیگری ایسه "فریگگ" Frigg گؤی و سَما ایلاهه سی ،"اودین" Odin تانرینین آروادی و ائشی و "بالدیر" Baldır و "هوت"-ون Hut آنالاری ساییلیرمیش. بو فین-اوگاریت تورکلرینین آوروپا شیمالینداکی میفولوگیا معلوماتلاری، بیزه تام آیدین شکیلده، آنادولو اراضیسینده کی فریگیا اؤلکه سینین تورک ماهیتینی و تورک اراضیسی و تورک یوردو اولدوغونو اثبات ائدیر و دیگر طرفدن ده هیند-آوروپا دیللی ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالقین بو اراضی ایله هئچ بیر باغلانتیسی اولمادیغینی اثبات ائدیر. اونلار ساده جه بالکانلاردان کئچیب آنادولونون  فریگیا آدلانان یوردوندا موقتی اولاراق مسکونلاشیبلار و داها بیر باغلانتی و ایلگی آرادا یوخدور. دئمه لی بو حساب ایله بو هیند-آوروپا دیللی (ائرمنی آدلاندیردیغیمیز) خالقی "فریگیا"یا باغلاماق و اونا بیر سوی کیمی باغلاماق ،تاریخ باخیمیندان دوز دئییل. اونلاری فریگی آدلاندیرماق ، یعنی اونلارا بیر قوندارما سوی باغیشلاماق دئمکدیر و بو ایشیمیزله بیز اونلاری داها آرتیقراق چاش-باش قویوروق و ایزین وئرمیریک کی بو خالق اؤز حقیقی کؤک و اصالتینین پئشینده اولسون و اؤز دوزگون ائتنیک سُویونو و کؤکونو آوروپانین موختلیف بؤلگه لرینده آختاریب تاپسین. اصلینده بو آوروپالی کؤچری خالقی ، تورکلر آوارا- سرگردان قویوبلار و ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی ائتنوس سوی کؤکونه فیکیر وئرسین و یادینا سالیب پئشینده اولسون و یئرلی تورکلر اونلارا هردن بیر آد قویوبلار ،گاه آوروپادان فریگیا`یا گلیب یئرلشدیکلری اوچون اونلارا "فریگی" آدی وئریبلر ،گاه فریگیادان هایاسا تورک ایالتینه گلیب یئرلشدیکلرینه گؤره "های" آدی وئریبلر و "های" چاغیردیلار، بیر زامان دا هایاسا ایالتیندن کؤچوب بؤیوک آذربایجانین آنادولودا اورمو-وان گؤللری اراضیسینده ، یعنی قدیم و اصیل ائرمنیستان اراضیسینده یئرلشدیکلری اوچون ،اونلارا ائرمنی آدی وئریبلر و بیر زامان دا ،تورک سویلو اورارتولار او اراضینی آلیب اؤز اراضیسینه قاتاندان سونرا ، اونلارا اورارتو دئدیلر و اونلار دا اینانیردیلار کی ائله اورارتولار ،اونلاریمیش و  بیر زامان دا اورارتولار بونلاری کوتله وی حالدا ییغیب آرازین شیمالی ساحیللرینه سورگون ائتدیکدن سونرا بونلارا یئنیدن ائرمنی دئدیلر و هله لیک بو آدی داشیماقدادیلار و گؤزلورلر کی بو دفعه ،یئرلی تورکلر اونلارا نه آدی وئره جکلر. چونکی تاریخاً یئرلی تورکلر بو آوروپالی آدسیز کؤچری خالقا ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی سوی آدلارینی آراییب آختارسینلار. تورک سویلو فینیکیلرین کؤک و منشیی حاقیندا "گئورگئس کونتئنائو" Georges Contenau چوخلو مطلبلر اونلارین یئر- یوردلاری حاققیندا یازیب و اوستو اؤرتولو ده اولسا ، بو ائتنوسو تاریخین ان کئچمیش دؤورلرینه و حتی تاریخدن اؤنجهیه عایید و منسوب اولماسینی و بو اراضیده ساکین اولدوغونو ایقرار و اعتراف ائدیر. او حتی بو عقیده ده دیر کی بو منسوبیت تاریخی نه قدر گئرییه و قدیملره چکیلسه، بیر او قدَه ر ده سُوی و ائتنیک اینفورماسیا یاخشیراق آچیکلانا بیلَر.۲۷ دونالد هاردئن Donald Harden سون زامانلار سئمیت (= سامی) سُویلو کؤچگونلرینه ایشاره ائدیر کی گویا عربیستاندان یا کنگر کؤرفَزیندن (ایندیکی فارس آدلانان کؤرفزدن) گلیبلر. او بورادا هئرودوت`آ ایستیناد ائدیر.۲۸ اصلینده فرضییه لرین چوخو آنتیک مؤلیفلره و بیبلیس Biblis اهالیسیندن اولان "فیلو"یا Filo ایستیناد اولونوبدور. "فیلو" دئییردی فینیکی لر یئرلی و آوتوختون خالق اولوب و تکجه خالق مدنیتی  یوخ  ، بلکیده تانریلار و بوتون خالق مدنیتی، فینیکیلردن کؤک و منشأ آلیبدیر. ۲۹ تانینمیش یونان تاریخچیسی ایلک وهله ده فینیکی لرین منشأ یئرینی حبشه نین(ایندیکی ائتیوپیانین) ائریتئره Eriterə بؤلگه سی بیلیر.۳۰ استرابون Estrabon یازیر : کنگر (ایندیکی فارس) کؤرفَزینین کناریندا فینیکی شهرلرینه و معبدلرینه اوخشار شهرلر و معبدلر وار ایدی و آنتیک مؤلیف "پئلینی" Pelini ده بونو تایید ائدیر. ۳۱ گؤرونور هئرودوت و پئلینی کیمی آنتیک مؤلیف و تاریخچیلر ده یانیلیللار و دوزگون بیلمه ییرلر و بونو دا پلینی-یه خاتیرلاتمالییق کی کنگر کؤرفزینین کناریندا تیکیلمیش شهرلر و معبدلرین فینیکی شهر و معبدلرینه اوخشاماسی ، هئچ ده قریبه دئییل و نورمالدیر ،چونکی Mesopotamia مئزوپوتامیا(= بین النهرین) و کنگر کؤرفزی ساحلینین مدنیتی ،  تورک سویلو "کنگر"(= سومئر) آدلی طایفانین مدنیتیدیر و سویداش فینیکی مدنیتیله اویغونلوغو و ذاتی اوخشارلیغی اولمالیدی.مئزوپوتامیا Mesopotamia ایلک گوندن بری قدیم تورکلرین اجدادی ساییلان پروتورکلرین یاشادیغی اراضی اولوبدور و اسکی تورکون مدنیتینین اورادا کؤکو واردی. بیر تورک سویلو خالقین معبدی، تاپیندیغی آللاهلاری گره کدیر بیر- بیرینه اوخشار اولسون، چونکی کؤک ،منشأ و اصالت بیردیر و بیر اورتاق قایناقدان قیدالانیرلار. حئییف لر اولسون کی غئیر-ی تورک ، تورکون کولتورونه، مدنیتینه ،اویگارلیغینا بیگانه اولان و دَریندَن بلد اولمایان اجنبی آنتیک مؤلیفلر،تاریخچیلر و عالیملر ده  بئله حسّاس و اؤنَملی مؤوضوعلاری ، (ایندیکی اَخلافلاری کیمی) بیلمه ییبلر و تاریخی یازاندا، چوخ بؤیوک سَهویلره یول وئریبلر و  تاریخین اؤزه للیکله ده تورک سویلو ائتنوسلارین تاریخینی قلَمه آلارکن، اساس ائلئمئنت لری و پرینسیپلری نظرده آلماییبلار و خالقلاری ائتنیکی و سُوی باخیمیندان بیر- بیریندن آییرماییبلار و تکجه توپونیملر اساسیندا بؤلوشتوروب آییرد ائدیبلر و بو دا، یوزلر و بلکهده مینلر گیزلرین و شوپهه لرین یارانیب تؤرَنمهسینه سبب اولوبدور. قوصورلارین چوخو دا اؤزه للیکله ده تورک و توران ائتنوسلاری حاققیندا اولوبدور و تاریخین شفّافلیغینا چوخلو لکه لر سالینیبدیر. ایندیکی تاریخ و تاریخشوناسلیق علمینده چوخلو دویونلر و حاقسیزلیقلار، او سیرادان ائرمنی و ائرمنیستان ، فینیکی و فینیکیا ، فریگی و فریگیا ، ایران و ایران دیللی ، آریا و آری ، و ۱۰-لار بئله دویونلر ، آنتیک مؤلیفلرین غئیر-ی اصولی و سوی- ائتنیک مسئلهسینه اؤنَم وئرمه مک اوجوباتیندان ایره لی گلیبدیر ، ایندی بو حال-کئیفیت لری ایله حساب ائدین اونلارین یازدیقلاری و وئردیکلری بیلگی لر و راپورلار نه حدّه دوزگون و ایناندیریجی اولا بیلر؟! بو دلیل لره و سبب لره گؤره ، بیزیم سویداش عالیملریمیز محض اونلارین وئردیکلری اینفورماسیایا آرخالانمالاری ، آزدیریجی و تَهلیکه لی اولا بیلر. هئرودوتونHerodot  ، پئلینی`نین Pelini،هومئرین Hommer و سایر بو کیمی آنتیک مؤلیفلرین معلوماتلارینی ، قورآن آیه سی سانماسینلار و یالنیز لازیم اولان مؤوضویا اونلارین یاناشماسینی بیلمک اوچون یارارلی اولا بیلر. تام آیدین شکیلده اونلارین تاریخ اولایلارینی اینجَه له مَکلرینی و نئجه نتیجه چیخارتمالارینی دا گؤروروک. اونلارین سهو و یانلیش تاریخ یازما سَپکیلرینی ده  گؤروروک. اساس ایشی اؤزوموز گؤرمه لییک. گؤرونور بیر فینیکیه ائتنوسونو نه حاللارا سالیبلار و نئجه دَیَرلندیریبلر و اونا نئچه سوی- کؤکو یارادیبلار! فینیکیه نین هر بیر شهر آدینی ، بیر آیریجا ، اؤزونه خاص ائتنوس کیمی گؤستریبلر. تورک سویلو فینیکی لرین اراضیسینین غربینده آک دنیز و شرقینده ایسه لیوان`-ین (= لبنان) سیرا داغلاری یئرلَشیردی و آک دنیز ساحیلینده قرار توتدوغونا گؤره ، قاییقچیلیق و گمیچیلیک فینیکی تورکلرین اساس پئشهلری اولموش و بو ایشده چوخ ماهیر و باشاریلی دنیزچیلر اولموشلار. فینیکیلرین ایکی تانینمیش شهرلری اولموش بیری "آرادوس" Aradus و او بیری ایسه "سور" Sur شهری . اونلارین "بیبلوس"Biblos ،"صئیدا" Seyda، "اَککا"Əkka ))(عکّا)، "بئریتوس" Beritus شهرلری ده اولوبدور. یئری گلمیشکن لازیمدیر قئید ائده ک  کی ایندیکی "فئلیسطین" اؤلکهسی و اراضینین آدی ، ائله بو تورک دیللی فینیکی خالقینین آدیندان آلینما بیر آددیر و بو اونو گؤسته ریر کی ایندیکی فئلیسطین اراضیسی ، اصلینده تورک فین- اویقیر سُویلو فینیکی لرین یوردو اولوب . فینیک + تین Finik + tin . "فینیک" آدیندا "ن"N-"ل"L و "ک"(C)-"س"S عوضلَنمه سی ایله ، فینیک Finic(k)("ن"-"ل" عوضلنمه سیله) ----> فیلیک Filic(k)----> فیلیس Filic ----> فیلیس Filis + تین tin = فیلیستین Filistin یا فئلئستین Felestin . فینیکییا شهر آدلارینا نظر سالاراق، اونلارین تورک آدی ماهیتینی داشیدیغینا دا شاهید اولوروق. مثال اوچون "آهیرام" (آغ + ایرام) بئهیشت تانریسی"، "ایتوبال" İtobal // "اوتوبال" otubal گونش تانریسی، "آبیبال" Abibal آتا تانری ، دده تانری ، بؤیوک تانری، "ائلیبال" Elibal (آلیبال) (Alibal)، قیرمیزی گونش تانریسی و حؤکمرانلار آدلاریندان"بالئ آزار" Bale azar اود تانریسی ، گونش تانریسی ،"مئلقارت"Melqart (اصلینده "بئلقارت"Belqart ) بؤیوک تانری ،"فئللئس" Felles (اصلینده فیلیسFilis) تورکجه فینیک Finik ائتنوس آدی اولاراق ، شخص آدی دا سئچیلیب و آنلامی "فین سُویوندان"،"فین نسلیندن"،"فین اوغلو" دئمکدیر. فین- اویقیر Fin-oyqır و فینیکی شهر آدلاریندان سؤز آچیلدیقدا یئری گلمیشکن بونو دا قئید ائده ک کی فین- اویقیرلار شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا تیکدیکلری شهرلرینین آدلارینی، اؤن- آسیا و کیچیک آسیا (اورارتو،ماننا، ائرمنیستان،هایاسا) اراضیلرینده تیکدیکلری شهرلرین اوستونه ده قویموشلار و بو کُونو دا بیزیم بو بؤلگه ده یاشایان تورکلرین (او سیرادان اورارتولارین، ماننالارین،تورک ائرمنیلرین ،فریگی تورکلرین و حتی هئتHett //هیت Hitt // هیتیت Hittit تورکلرین) ،شرقی تورکیستان و اویغور تورکلری ایله بیر کؤکدن و بیر منشأدن اولدوغونون اثباتیندا بیر دانیلماز فاکت و سنددیر. مثال اوچون شرقی تورکیستاندا بیزیم "تورفان" Turfan آدلی شهریمیز وار و عینی حالدا بو بؤلگهده بیزیم "وان" Van شهریمیز وار. "تورفان" شهر آدینی اصلینده "Sur.van" // "Thur.van" و یا "Tar.van" کیمی برپا ائتمک لازیمدیر. تورفان شهر آدی تورکجه تورTur// سورThur// تارTar // سارThar (=چوخ گوجلو و قودرَتلی ، تانری) و "فان"//"وان" (سو خَزنهسی ، سو آنباری، گؤل) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش تئوفوریک و کوتسال آددیر. بئله لیکله شرقی تورکیستاندا تیکیلمیش تورفان شهرینین آدینین آنلامی "گؤل تانریسی"،" تانریلار خزینهسی" ،"تانریلار پانتئونو" ،"تورلارین(تورک لرین)  یوردو" دئمکدیر. آنادولوداکی "وان" شهرینین آدی "گؤل" ،"سو خزینهسی" ،"سو آنباری و سویون ییغیلمیش یئری" دئمکدیر. بیزجه چوخ احتیمال وار کی تورکیستانداکی "تورفان" اصلینده "Tur.Fin" یا "Tar.fin" کیمی اولموش اولا و"فین تورکو"،"فین تانریسی"،"گوج و قودرت منبعیی" ، "اولدوز تانریسی" یا "تانری اولدوزو" آنلاملاریندا اولموش اولسون. "تورفان" آدینین ایلک حیصّهسی "تور"Tur یا" ثور"Thur//"سور" Sur سؤزو(= تورک ائتنوس آدی، تانری، بوغا تانریسی) سؤزونو، فینیکی لر آک دنیزین ساحلینده ،ایندیکی لیبان (لبنان) اراضیسینده تیکیلمیش شهرین اوستونه آد قویموش اولسونلار. اونلار شرقی تورکیستاندا اولان "یارکند" Yarkəndشهر آدینی، آذربایجانین ایندیکی "یاردیملی" Yardımlı بؤلگه سینده جانلاندیریبلار. تورکیستانداکی "کاشغار" Kaşğar، اصلینده کاسغیرKasğır // کاسقیرKasqır (اوجا و اوجایا قالخان، آلوو چَکن اود، اوجادا و گؤیون یوکسکلیگینده اولان اود ، گونش) شهرینین برابرینی، آذربایجاندا "سیلئک" ،"صوفیان" ، "کاشان" ، "اوردوباد" و "اردبیل" کیمی توپونیملر و بؤلگه لرین آدیندا تظاهور و عکس ائتدیریبلر. آذربایجان ویکی پئدییاسیندا "کاشقر" Kaşqər سؤزو حاققیندا بئله ایضاح وئریلیر :" ۳۲  قاشقار، اوردو کند ، (اویغورجا: قَشقَر، قئشقئر Qeshqer ، چینجه: 喀什噶 و یا 喀什噶爾 کاشئنقایئر Kāshéngáěr یا دا 喀什 کاشی)، شرقی تورکیستاندا "سینتسزیان- اویغور" Sintszyan-Uyğur  موختار رایونونون غربینده یئرلشن تاریخی بیر واحه شهریدیر. کاشغار شهرینین تاریخی آدی "اوردوکند"Ordukənd  اولوبدور. بو آد اونون پایتاخت اولماسینا ایشاره دیر.

 

 

میرزا مأذون قشقائی

ایل سر افراز قشقایی بازمانده‌ي تیره‌ای از عشیره‌ی نام آور «قایی» Qayi یكی از عشایر  24 گانه‌ي تركان ایرانی معروف به تركان اوغوز Oghuz است. در منابع اسلامی به اشارات فراوانی در باب این عشیره بر می‌خوریم. محمود كاشغری در «دیوان لغات الترك» و خواجه رشید الدین  فضل الله همدانی در «جامع التواریخ» از عشیره‌ی «قایی» در كنار 23 عشیره‌ی دیگر اوغوزان یاد می‌كنند و این عشیره را صاحب «تمغا» و خط و كتابت می‌شمارند.

پروفسور دورفر، دیرین شناس آلمانی كه پژوهش‌هایی در منابع مكتوب تركی باستان دارد، سنگ نبشته‌های 53 گانه‌ی دشت  «اورخون»Orkhoon را نیز متعلق به عشیره‌‌‌ی «قایی» می‌داند كه نقر و حك آن در سده‌ی ششم و هفتم میلادی به فرجام رسیده است. كلمه‌ی قشقایی از دو جزء «قاش» Qash و «قایی» تشكیل یافته است. جزء نخست در معنای ناحیه و پیشانی و طلیعه و پیش قراول و قلاوز و ابرو، پیشرو و پیشتاز و جز آن آمده است. این تیره‌ی سلحشور عشیره‌ی قایی، روزگارانی دراز در آذربایجان و سوی‌های آن مكان داشتند و در اواخر عهد صفویان به كوه پایه‌ها و ییلاقات كهكیلویه و بویر احمد، اصفهان، شیراز، فارس و خوزستان كوچانده شدند.

زبان امروزی قشقایی در واقع زبانی آهنگین از ادامه‌ی زبان توانمند و فراگیر تركی آذری ایران به حساب می‌آید كه در مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، با گویش‌های بازمانده از تركی سومری Sumer در هم آمیخته و به شیوه‌ای بدیع و خوش آهنگ تبدیل شده است. سابقه‌ی تركی سومری در بین النهرین و جنوب غربی سرزمین مقدس ما ایران، به هفت هزار سال پیش می‌رسد كه تأثیر عمیق و نهادین در شكل پذیری آوایی و مورفولوژیك تركی قبچاقی و قشقایی داشته است.

نخستین متن مكتوب بازمانده به زبان قشقایی ظاهراً كتیبه‌ی گران سنگ «تان‌یوقوق»Tanyuquq است كه سه متر و هفتاد و پنج سانتیمتر طول دارد و در دوره‌ی بلاش اشكانی پدید آمده است. این كتیبه در سال 1889 از سوی رادلف Radloff آلمانی كشف و قرائت شده است.

كتاب «قوتادغو بیلیغ» را باید نخستین متن مكتوب دوره‌ی اسلامی قشقایی به حساب آورد كه در سده‌ی چهارم هجری از سوی یوسف خاص حاجب در 6652 بیت و به بحر متقارب به نظم درآمده است. دیگر كتاب «عتبة الحقایق» و «دیوان حكمت» و «كتاب دده قورقود» و آثاری نظیر «نهج الفرادیس»، «قیرخ حدیث»، «وسیلة النجات» را برشمرده كه همه پیش از سده‌ی هفتم هجری تألیف و یا تصنیف شده است.

سلحشوران فرهیخته و فرهنگینه مردان سرافراز قشقایی پس از كوچ و مهاجرت به مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، آثار را همپای منابع مكتوب ادبیات قشقایی نظیر «دیوان قاضی برهان‌الدین»، «دیوان نسیمی»، «دیوان خطائی»، «دیوان فضولی» و ده‌ها نظایر آن و فولكلور غنی سرشار آذری- قشقایی و منظومه‌هایی چون «حماسه‌ی كوراوغلو»، «اصلی و كرم» و غیره را زنده نگه داشته‌اند و دریایی از متون و ادبیات شفاهی نظیر قوشما، بایاتی، سایاچی سؤزلری، دوزگی، گرایلی و ادبیات منظوم عاشیق‌ها با جویباران زلال فولكلور سرزمین‌های نویافته درآمیختند و آسونك‌‌ها و اوسانه‌ها خلق كردند:

بو یول گئدیر تبریزه،

قناتی ریزه- ریزه،

الله بیزه بیر یول وئر،

بیز واراق اؤلكهمیزه.

از میان قشقائیان پس از اسكان و جولان در شیراز و سویهای آن نیز سرایندگان نام‌آوری نظیر میرزا محمد نثار، قول اوروج، میرزا مأذون، خسروبیگ، مسیح خان، بیات اوغلو، همراه و دیگران ظهور كردند كه در میان آنان میرزا سید محمد ابراهیم فرزند سید علیرضا معروف به میرزا مأذون قشقایی از همه نامبردارتر است كه در سال 1246هـ در میان ایل، چشم به جهان گشوده و در سال 1313هـ .ق. در شیراز وفات كرده است. مزارش در بقعه‌ی شاهزاده منصورواقع است كه در دوره‌ی ستمشاهی تخریب گردیده است.

میرزا مأذون به سه زبان عالم اسلام: تركی و فارسی و عربی شعر سروده است و دیوان قابل توجهی دارد كه نخستین نسخه‌ی خطی آن در سال 1301 استنساخ شده و اكنون در دست است. بهره ای از این دیوان را مرحوم شهباز شهبازی در سال 1367 (حدود 200 صفحه) در مجموعه‌ی «قشقایی شعری» گنجانده است.

میرزا مأذون هم در انواع و اوزان شعر كلاسیك تركی، طبع آزمایی كرده و قصائد و غزلیات و ترجیعات و رباعیات لطیفی سروده است و هم در انواع شعر عاشیقی ترك تازی‌ها كرده است.

در هر دو گونه شعر میرزا مأذون، منبع اصلی اخذ قوّت و الهام وی در قرآن و احادیث نبوی است و تسلط استادانه و ماهرانه‌ی وی به سرچشمه‌های عرفان اسلامی سبب شده است كه در این اشعار، تلمیحات بسیار زیبا و استادانه‌ای به كار گیرد كه بویژه در تحمیدیه‌ها و لغت‌ها و مناقب سروده‌هایش فراوان به چشم می‌خورد:

یا علی، یا علی شاه لَوْ كُشِف،

مبارك تاجینا تبارك الله،

وصی مصطفی سرّ مَنْ عَرَف،

حقه عین الیقین، كفره اشتباه.

 

لا مكان مولكونده گنج عزتن،

كورسویه لایقن، عرشه زینتن،

قلمه قوه‌تن، لوحه سرخطن،

جبرائیل استادی مرشدن بالله.

 

سهمین لرزه سالدی عرش كیوانا،

ذوالفقارین رونق وئردی ایمانا،

یاندی آتشكده، سیندی بتخانا،

ملك تحسین ائتدی، حق احسن الله.

اشعار حماسی میرزا مأذون پر شور و حال و آثار تغزلی و غنایی وی غرق در تغزل جاندار و زنده حالی است كه برای بحث پیرامون بدایع آن‌ها مجال وسیعی بایسته است.

 

 

یاشام پسیکولوژیسی Yaşam psikolojisi

Dr.hüseyn şərqidərəcək soytürk

دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

 

پورتاغال يئيين.

پورتاغال يئمک توکسينلري آتماق دئمکدير. جانينيزين يئنيدن نفس آلماسي دئمکدير.

 

آلما سيرکهسي ايچين.

گئجه ياتمازدان اول 1 خؤرک قاشيي آلما سيرکهسيني 1 چاي قاشيي بالي ايله قاريشديراراق قبول ائدين. سحر يوخودان قالخديينيز زامان جانينيز بير چوخ زهرلي ماددهلردن تميزلنميش اولاجاقدير.

 

ليموندان ايستيفادني اونوتمايين.

ليمون ساغلامليق منبعيي اولماقلا ياناشي اونون عطري سيزه فراهليق و دينج احوال-روحيييه بخش ائدهجک.

 

ائو حيواني ساخلايين.

ائوينيزده بير قوش ساخلاسانيز مئهريبانليق حيس لرينيزي اونونلا پايلاشاراق نه قدر راحاتلاديينيزي گؤرهجکسينيز.

 

سئوهرک ياشايين، سئويلهرک ياشايين، سئوين، سئويلين، سئوديرين و بونونلا دا سئوگينين داديني چيخارين.

 

اؤزونوزه ان آزي 30 ثانيه دوشونمک ايمکاني وئرين.

بير شئيدن نيگارانسينيزسا، بير ساکيت يئر تاپاراق 30 ثانيهدوزگون فيکيرلشمگينيز يئتر کي، سيز نيگارانچيليقدان قورتاراسينيز. بو 30 ثانيه ني گونونوزون ان موهوم زاماني هئساب ائتمگينيز لازيمدير.

 

اوخودوغونوز يازيلارا ديقت وئرين.

کيچيک يازيلميش يازيلاري اوخومايين، اونلار مقصديؤنلو يازيلاردير. بو سيزي يورار و واختينيزي آلار. باشقالاريندان خواهيش ائدين اونلاري سيزين اوچون اوخوسون و سيزه ايضاح ائتسين. سيز ايسه ان بؤيوک يازيلاري اوخويون.

 

آنيندا بايشلاماي باجارين.

منفي حيس لر گؤندريلنه يوخ، گؤندرنه داها زييانوئريجيدير. اونا گؤره ده منفي ائنئرژيدن آزاد اولماق،گوناهکاري ايسه آني مقاميندا بايشلا کي، بير داها اونو فيکيرلشمهيهسن.

 

آرخانجا قاپيلاري اؤرتمگي باجار.

بوتون زهرلي فيکيرلردن، گوندهليک حياتين مسئوليتلريندن آزاد اولماق اوچون ان آزي بير ساعات قاپيلاريني باشقالارينين اوزونه باغلاماي باجارماليسان.

بويونوزو اوزو يوخاري دوغرو دارتين.

ايکي الينيزي يوخاري قالديراراق سيزي کيمسه گؤيدن چکيرميش کيمي اوزو يوخاري دارتينين. بئلهليکل، يئردن قوپماي فيکيرلشين. بير نئچه دفعه بونو تکرار ائدين و اونا اينانين.

 

باشقالارينا الينيزله توخونون

تانيش آداملارلا ال وئرهرک گؤروشون. اونلارين الينين اوجوندا اولان ائنئرژيني آلين. تصوورونوزه گتيرين کي، ان بؤيوک داوالارين سونو گؤروشوب و اؤپوشمک کيمي توخونمالارلا باريشا چئوريلير.

 

ياشاديينيز يئري ياشيللاشديرين.

اوکسيگئن ياشاماين قاچيلماز عاميليدير. کاربون قازيندان جانينيزي قورتارماق اوچون ايش يئريني و ائوينيزي گوللرده بزگين.

 

 حظ راحات ياشاماقدادير.

ياماقدان هزز آلماق ايستهييرسينيزس، فيزيکي اولاراق جانينيزا هئچ بير آغري تطبيق ائتميهجکسينيز. چونکي هر بير آغرينين آجي نتيجهسي واردير. آجيلاردان اوزاقلاشاجاقسينيز کي، راحات ياشاياسينيز.

 

سوکوتا قولاق آسين.

ساکيتليک راحاتليين اساسيدير. زورلا اونو ايجاد ائتمک مومکون دئييل. بير خلوت يئر تاپين، ايچينيزي ده ساکيتلشديرين، گئرچکدن ساکيتليگين سسيني دينلگين و بو آندا يالنيز يئگانه ائهتيياجينيز اولدوغو راحاتليي دوشونون.

 

اؤزونوزدن چوخ شئي طلب ائتمگين.

حيات نه قدر طمطراقلي اولسا دا هر کسه بؤلونن پاي مهدوددور. سيز اؤزونوزو تانيياراق اؤزونوزدن نهلري ايستمگي بيلين. مثلا، ادبيات عاليميندن فيزيکا ائلمينه عاييد سواللاري سوروشماق اولماز.

 

بير نئچه ايدمان حرکتيني اؤيرهنين.

ايدمان حرکتلري فيزيکي ساغلامليي تمين ائتمکله ياناشي روحي ساغلامليي ده اؤزو ايله گتيرير.

 

قولونوزا ساعات و اونون کيمي شئيلري باغلامايين.

اوزرينيزده گزديديگينيز اشيالار نه قدر آز و يونگول اولارسا، بير او قدر اؤزونوزو راحات حيسئدهجکسينيز. ساعاتينيزي قولونوزدان آچين و بير کنارا قويونوه نه قدر راحات اولدوغونوزو حيسئدهجکسينيز، ائلجه ده اوزويونوزو بارماينيزدان چيخارديقدان سونرا دا بئله حيس لر ياشاياجاقسينيز.

 

جينسي گوجونوزو آرتيرماقلا سترئسلرينيزه قلبه چالين.

جينسي گوج و دوزگون جينسي علاقهينساني فيزيکي جهتدن قان-دامار سيستئميني تنظيمليهرک روحي جهتدن ده اونو ساغلاملاشديرير. بونا گؤره ده ان قديمدن بشريت بو مثلاي کشف ائتميش و اونون ساغلام اولماسينا خوصوصي ديقت يئتيرميشدير.

 

بدن ازالارينيزا ايستيراحت وئرين.

آياق و ال بارماقلارينيزلا بدنينيزين موختليف يئرلريني قيديقلايين و آراملا نفس آلين. سيزين جانينيزي دينجليک بورويهجک.

 

تميز پالتارلار گئيينين.

گئيينديگينيز هر بير پالتارين باشقالاري طرفيندن نئجه گؤرونمهسي اؤنملي دئييل. يئتر کي، او پالتارين ايچينده سيز راحات اولاسينيز. چاليشماق لازيمدير کي، هاوا موباديلهسيني تمين ائدن پالتارلار گئيينهسينيز. گئيينديگينيز پالتارلارين رنگي نه قدر آچيقديرسا، بير او قدر راحات گؤرونرسينيز.

 

تميز هاوا آلين.

ائو و ايش شراييطينده ايش و ائو اشيالاري و باشقا اينسانلارين اطرافيميزي کيرلتديگي بيزه بلليدير. اونا گؤره ده بئله يئرلرده هاواتهميزلگيجي قورغولاريندان ايستيفاده ائتمک مصلحتدير.

 

زئيتون يايندان ايستيفاده ائدين.

يئمکده و تداووده زئيتون يايني اونوتمايين. بو ياغلا اؤزونوزو ماساژ ائدين و ساچلارينيزي اونونلا گوجلنديرين.

 

اوتوروشونوزا ديقت ائدين.

اوتوردوغونوز هر هانسي بير يئرده دوز اوتورماينيزي تمين ائدين. اوزون مودت ايرهلي و يا گئرييه دوغرو اَييلهرک اوتورماقدان ايمتيناع ائدين. يئري گلديکده ايسه راحات و يومشاق يئرده اوزانماي داونوتمايين.

 

حساب ائدين کي، بو گون تتيلدير.

هر گونو اؤزونوزه تتيل ايميش کيمي کئچيرمگي اونوتمايين.

 

داخيلن ساکيت آدام اولماغا چاليشين.

ساکيت آدام اولماسانيز دا ائله هئساب ائدين کي، ساکيتسينيزوه ساکيت آداملارين خوصوصيتلري سيزده واردير. باشقالاري سيزي بئله گؤرمهليدير. اينانين بئله ائدرسينيزس، سيز حقيقتن ساکيت آدام اولاجاقسينيز.

 

يئريمکدن و قاچماقدان يورولمايين.

اوزون ياشامانين سيرري قاچماقدادير. سترئسلري آتماين ان گؤزل واسيطهسي قاچماقدير. قاچين کي، ياشاياسينيز.

 

ياتماينيزا اؤنم وئرين.

يوخو ساغلامليين و راحاتليين اساس تميناتچيسيدير. واختلي-واختيندا موعين ساعات عرضينده ياتماي تنظيملهمک، ياتمادان اؤنجه يئييب-ايچديکلريميزه ديقت ائتمک و بير راحات يوخو آلماق گون بويو راحات ياشامايميزا ضمانت وئرر.

 

اوزون آدديملارلا يئريگين.

بير چوخ ايدمان نؤولري گئرچکدن ايشگنجه نؤولرينه بنزهيير. آنجاق موعين معنادا اوزون آدديملارلا يئريمک سيزين ساغلامليينيزي و روح يوکسکليگينيزي تمين ائدهجکدير.

 

سحر يئمگيني بير آلما ايله باشلايين.

ياخشي اولار کي، هر اؤينه   يئمکدن قاباق بيشيريلمهميش خام يئمکلردن ايستيفاده ائدسينيز. اونا گؤره کي، بو يئمکلرين مده اطرافيندا ياراتديي فئرمئنتلر سيزين هضم پروسئسينيزي يونگوللشديرهجک.

 

آياقلارينيزي ايليق سو ايله يويون.

آياقلار بيزي ايستهديگيميز يئره آپاران يئگانه واسيطهدير. اونا گؤره ده اونلارا قوللوق خوصوصي اولماليدير. يودوقدان سونرا زئيتون ياي ايله آياقلارينيزي ماساژ ائدين.

 

حياتي سادلشديرين.

سيزين مولکيتينيزده اولان شئيلرين سايي نه قدر آزديرسا، فيکرينيز بير او قدر راحات اولاجاق. مسئوليتينيز آزالاجاق و بونونلا برابر گرگينليگينيز و استرسينيز ده آزالاجاق.

 

باجارديقجا ماشين ايداره ائتمکدن اوزاق اولون.

ماشين سورمک هر آن سيزي ريسقلي و هيجانلي آنلارلا قارشيلاشديرا بيلر. اونا گؤره ده صفره گئتديگينيز آندا ماشينين آرخا اوتوراجايندا اوتورماينيز مصلحتدير. اگر سيزدماشين ايداره ائتمک لذتيني ياشاماق ايستهييرسينيزس، اوندا بو ايش اوچون آيريلميش يئرلرده ماشين سورمه آزاريني اؤلدوره بيلرسينيز.

 

تربييهلي اولماغا چاليشين.

اؤزونوزه حؤرمت ائدين کي، حؤرمت ائتمهني اؤيرهنيب و باشقالارينا دا تطبيق ائده بيلهسينيز. قارشينيزداکي سيزه حؤرمتسيز ياناشديي زامانسيز اونونلا تربييهلي داورانديقدا اؤزونوزده گؤزل حيس لر يارادا بيلهجکسينيز. ايلک باخيشدا چتين گؤرونسه ده آما سون نتيجه موثبتدير.

ايستکلرينيزي ايکي يئره بؤلون: الچاتماز ايستکلر و الچاتان ايستکلر

ياخشي اولار کي، ائنئرژي و گوجونوزو الچاتان ايستکلره صرف ائدسينيز. آتالار دئميشکن: «داشين يئکهسيندن ياپيشماق وورا بيلمهمک علامتيدير». اونا گؤره ده وارلي اولماقلا راحات ياشاماق آراسينداکي فرقي آنلاماق لازيمدير. هر وارلي اولان راحات ياشامير.

 

ايستيقانلي اولون.

سويوققانلي اينسانلار گئج راحاتليغا چاتارلار. ايستيقانلي اينسانلار ايسه تئز راحاتليق تاپارلار و حياتا تئز اويغونلاشا بيليرلر. اونوتماماق لازيمدير کي، حياتدا هر شئي ايستيليک دئييلن بير خطين بير اوجوندان او بيري اوجونا اوزانميشدير. ايستيليک وارسا، حيات وار، ايستيليک اولماسا، هئچ يومورتادان جوجه ده چيخماز.

 

واخت تاپسانيز باليقلارا تاماشا ائدين.

هئچ فيکيرلشميسينيزمي کي، بير نئچه باليين سودا سوزهرکدن اوزمهسيني سئير ائتمک نه قدر ساکيتلشديريجيدير. البته، چوخ سادهدير، چونکي اونلار راحاتجا اوزمگي باجاريرلار. ياواشدان نفس آليرلار، اونلاردا اولان قرارليليق و تمکينليليک سيزه راحاتليق و آرامليق گتيرير.

 

تصوورلرينيزله راحاتليي ياشايين.

واختينيز يوخدورسا، گزمهيه چيخا بيلميرسينيزس، آما نه واختسا بير گؤزل يئرده اولموشسونوزسا، اونو تصوورونوزده جانلانديراراق فيکرينيزي اورا يؤنلتمگي باجارا بيلرسينيز. حساب ائدين کي، قوسارين صفالي کندلريندن بيريندهسينيز و اورادا کولک ووروب سيزين ساچلاريني اوخشايير و ايليق بير يئل اوزونوزو طومارلايير و يئرده آچيلان گوللر آشايدان يوخاري سيزين اوزونوزه تبسسوم ائدير، قوشلارين سسلري و اونرالا مخصوص اولان يئمکلرين قوخوسو سيزين سرمست ائدير. حتّي اورادا دانيشيلان شيوهلر، ائولرين قورولوشو بير آنليق اولسا دا، سيزي ايشده و ياخود ائوينيزده راحاتلاداجاقدير. بير داها دئييرم، دوشونون کي، اوراداسينيز.

 

موثبت دوشونون، موثبت اولون.

هر آغزينيزي آچديقدا آغزينيزدان چيخان سؤز موثبت کلمهلردن عيبارت اولماليدير، تا کي، سيزين موثبت دوشونجهلي آدام اولدوغونوزو قارشي طرفه چاتديرسين و بونونلا دا، ايشينيزين هلل اولماسينا امين اولا بيلرسينيز.

 

کشف ائدين.

بيلمک لازيمدير کي، اينسان هر ياشدا بير شئيلره قاديردير. اونا گؤره ده هر ياشدا اؤزونون نهيه قادير اولدوغونو کشف ائتمهليدير. کشف ائتديکدن سونرا ايسه حياتا کئچيرمهليدير. مثلا، 40 ياشينداسانسا، تنها قالميسانسا، بير خاريجي ديل اؤيرنمکله اؤز باجارييني حياتا کئچيره بيلرسن. اؤيرنمهليگيک کي، کشف ائديلک.

 

ازلهلرينيزه ايستيراحت ايمکاني يارادين.

زئهني و فيزيکي گرگينليکلر ازلهلرين يييلماسينا و دارالماسينا سبب اولورلار. اونا گؤره ده اويغون بير مکاندا ال و قولونوزو ائلجه ده آياقلارينيزي اوزاديب ييغاراق اونلاردا قان دؤورانيني تنظيملگين. بئلهليکله اؤزونوزده ياخشي حيس لر ياراداجاقسينيز.

 

دورغونلوقدان اوزاق اولون.

گوندهليک حيات طرزي و ايش رئژيمي يئکنسکليک يارادير. بونون قارشيسيني آلماق اوچون دييشيکليکلر ائتمک لازيمدير. ايشده و ائوده اشيالارينيئريني دييديرمکله اؤزونوزده فرح حيس اي يارادين.

 

الينيزده اويناتماغا بير شئي اولسون.

عصبي ائنئرژيلر بارماقلارين اوجونا يييلاراق اينساني گرگين وضعييته گتيره بيلير. اونلاري ال ايشلري و الده اويناديلان اشيالار واسيطهسيله بدندن چيخارماق مومکوندور. مثلا، تسبئه چئويرمک.

تئلئفونلارينيزي اونودون.

مومکونس، اولدوغونوز يئرده ائو و موبيل تئلئفونلارينيزين هارادا اولدوغونو اونودون. ان آزي گونده ايکي-اوچ دفعه تئلئفونا جاواب وئرمکدن چکينين. بيلمک لازيمدير کي، هر تئلئفون زنگينه جاواب وئرمهيه احتيياج يوخدور. باجارديقجا تئلئفون زنگلرينين سسيني آشاي توندا قويون.

 

مووففقيتلرينيز اوچون پروقرامينيز اولماليدير.

فيکيرلشمک اوچون، ايشلهمک و دينجلمک اوچون زامان فاصيلهسيني بؤلمگي باجارماليسينيز. بيلمهليسينيز کي، هانسي ايشي هانسي زاماندا يئرينه يئتيرهجکسينيز، هانسي نيگارانچيليق هانسي ساعاتا عاييد ايدي.

 

سيزده باغليليق يارادان رفعتارلاري تانيماينيز لازيمدير.

نيکوتين، شوکولاد، کوفئين، آلکوقول، بعضي اويونلار اوزونموددت تکرار اولدوقدا اينساندا پيس ورديش حالينا کئچير. بونا گؤره ده اؤزونوزو تانيياراق بو پروبلئمين قارشيسيني آلميي بيلمهليسينيز.

 

سرين سو و دسماللاردان ايستيفاده ائدين.

عصبي گرگينليگي آرادان قالديرماق ايستهييرسينيزس، چاي عوضينه سرين سو و ايستي ياغلي خؤرکلر يئرينه ايسه يونگول تروز يئمکلري ايستيفاده ائتمهليسينيز و آلنينيزا، باشينيزا سويوق سو ايله ايسلاديلميش دسمال سرهرک راحاتلاماليسينيز.

 

گيجگاهينيزي واختاشيري ماساژ ائدين.

بدنيميزده بعضي عصب نؤقتلري وار کي، اونلاري ماساژ ائتمکله بيز راحاتليق تاپا بيليريک. اونلاردان بيري ده گيجگاهيميزدير. اونلاري ماساژ ائتديکجه ياخشي نفس آليب-وئرمهميز تامين اولوناجاق. بيليريک کي، ياخشي نفس آلماق بيزي عصبي تزييقلردن آزاد ائدير.

 

دوستونوزلا يول يئريين

سيزه     ياخين بير اينسانلا کيلومئترلرله يول گئتمکدن هزز آلين. دانيشديينيز سؤزلر و آتديينيز آدديملار سيزده راحاتليي تمين ائدهجکدير.

 

هر شئيده بير مؤعجيزهاختارين.

اؤزونوزده بو قابيليتي گونبگون اينکيشاف ائتديري. ائله حساب ائدين کي، بوتون ايشلرده بير حيکمت واردير و سيز او حيکمتي مؤعجيزه يه چئويرن اينسانسينيز.

 

باخيش بوجاينيزي دييشين.

گوندهليک باخديينيز شئيلره آليشديينيزا گؤره اونلاري گؤرمگينيز مومکون دئييل. اونا گؤره گؤزلرينيزين و روحونوزون تميزلنمهسي اوچون داها اوزاقلارا باخماغا چاليشين. خوصوصيله آللاهين مؤعجيزه سي اولان سو و منظرهلره. يقين بيلين کي، گؤزونوز توخدورسا، جانينيز توخدور.

 

گولومسه ين.

تانيديينيز و تانيماديينيز آداملارلا قارشيلاشديقدا يئتر کي، يئتر کي، گولومسيهسينيز. بونون نه قدر گوجلو اونسيت واسيطهسي اولدوغونو گؤرهجکسينيز.

 

بير سؤز وئرين و بير آنلاشمايا گيرين.

موختليف آنلاشمالارا موعين زامان چرچيوهسينده گيرمک و قارشيليقلي بعضي ايشلرين حلينه يؤنهليک سؤز وئرمک سيزي عصبي گرگين وضعيته سالا بيلر. بؤيوک و ايشگوزار گؤرونمک ايستهييرسينيزس، بير سؤز،بير آنلاشما قايدالارينا عمل ائدين.

 

باغيشلايان اولون.

باغيشلاماق يالنيز وارليلارا عاييد اولان خوصوصيت دئييل. بيزيم هر بيريميز او قدر وارليييق کي، بايشلاديقجا توکنمهين چوخ شئيه صاحيبيک. سيز بير گولوشدن بير گوله قدر بير آندان بير عؤموره قدر بايشلاماي باجارديقدا حياتينيز چوخ شيرين و راحات اولاجاقسينيز.

 

اوزمگي اونوتمايين.

سو اينساندا چکيسيزليک وضعيتي ياراتديينا گؤره راحاتليق منبعييدير. سويا اوزانين، دالين و اوزون. نتيجهني گؤرهجکسينيز.

 

يئمگينيزه ديقت يئتيرين.

سيز اگر ويتامينلي يئمکلره اوستونلوک وئريرسينيزس، بيلمگينيز لازيمدير کي، بو جور يئمکلر سيزي حرکتسيز ائدر. بونونلا برابر حرکتلي اولماينيز اوچوننوخود، لوبيا، بوغدا و گونباخان تومو کيمي يئمکلري ده ياددان چيخارماماق لازيمدير.

 

گئري دؤنمگي باجارين.

اينسان اوغلو هر شئيي ايرهلي دوغرو تنظيملهديگيندن بعضاً گئري دؤنوشلرينده چوخ زييانا دوشدويو واختلار دا اولموشدور. بيلمگيميز لازيمدير کي، بيزيم نيي الده ائتمه يميز او قدر ده اؤنملي دئييلدير. بلکه ده بيزيم نه اوچون و نه قدر چاليشدييميز و تلاش ائتديگيميز اؤنمليدير. بير مثلاين اوجوندان توتوب آخيرينا قدر عينادجاسينا گئتمکدنس، چوخ راحات احوال-روحييه ايله ايکينجي مثلاي داها دوزگون حلل ائتمکده فايدا واردير.

 

تاریخین کوسوفلری (1)

گئرچک ائرمنی و گئرچک ائرمنیستانین کؤک آراشدیرماسی تاریخده


 

یازار  دکتر  فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

 

ائرمنی و ائرمنیستان کونوسو، دونیا تاریخی و اؤزللیکله ده تورک دونیاسی و آذربایجان تاریخینین ان گیزلی و مورککب کونولاریندان بیریسی کیمی،هر زامان گیزلی و آچیلمامیش بیر دویون کیمی قالماقدادیر و نَدَنسَه هئچ زامان دونیا عالیملری و تاریخ بیلگینلری بونو چؤزمهیه ،اساسلی و کؤکدن آچیکلاماغینا نائیل و باشاریلی اولا بیلمهییبلر.گرچک ائرمنی کونوسو ،بشر تاریخینین ایلکین مدنیت دؤورلری یعنی یئنی داش دؤورونه عایید اولان بیر مسئلهدیر.ائرمنیدویونونو و گیزینی آچماق اوچون، بشر تاریخینین ان درین قاتلارینا گئدیب چیخماق لازیمدیر،تا بو آددا اولان خالق و کوتله نین کؤکونو آراشدیریب تاریخ صحنه سینده اوزه چیخارتماقلا ،بو تاریخی گیزین ده اوستو آچیلمیش اولسون. گرچک ائرمنینی و ائرمنیستانی تانیماق اوچون ایلک اؤنجه تورک بشر تاریخینده باغ،باغیجیلیک ،آرپاغ ،آرپاغجیلیک ،بویو،بویوجولوک ،موسکا،موسکاجیلیک،جادی، اووسون،اووسونجولوک، یات،یاتچی، ائرمیش و ائریشمک مؤوضوعلارینی آراشدیرماق و بو آددا اولان خالق ایله ایلیشگیسینی اؤیره نمک لازیمدیر.

قدیم گئرچک ائرمنی بو کونولارلا ایلگیلی بیر آدام ایدی.اسکی ائرمنی آدامی بو ایشلرین اییه سی و پروفئسئنالی ایمیش.او تورک خالقلارین لیدئری و اؤنده رلریندن ساییلیرمیش.ائرمنی و ائرمنیستانین آدی ،بیزیم اوچون اونون گیزینین آناکتاری کیمی ساییلیر. بوآد بیزه آراشتیرما کونوسوندا هانکی سمته یؤنلنمه یی و یورومه یی گؤستریر. بشر تاریخی کیتابینین بیر سیرا بؤلوملری ، بیر دفعه لیک اولاراق کؤکدن چیخاریلیب آتیلیبدیر و او سیرا بؤلوملردن بیری ده ائرمنی و ائرمنیستان تاریخی بؤلومودور. گرچک ائرمنیلر تورک تاریخینین ان کؤکلو و حل ائدیجی رول صاحیبی اولان خالق و طایفه اولوبدور.ائرمنی و ائرمنیستان، روم -یونان تاریخلرینده "آرمینی"،"آرمئنیا" و عرب قایناقلاریندا "ارمنییه" کیمی و فارس – تورک منبعلر و قایناقلاریندا "ائرمنیستان" کیمی قئیده آلینیبدیر."آرم"، " آرمینی"،"ائرمن"،"آرمن" آدلاری و سؤزلری تورک میفولوگییاسی ایله باغلی، میف و میفولوگیادان تؤره نمیش آدلاردیلار.قدیم ائرمنی آدامی یئری گلنده تورکون حکیمی و طبیبی،پسیکیاتیری، گیپنوتیزماچیسی، کؤتو و شر قوه لردن قورویوجوسو،پاپاز و دین خادیمی، اووسونجوسو،بویوجوسو،تانری و تانری ائلچیلری ده اولورموش. او ،زامانیندا بیر نئچه اؤنملی و روحانی وظیفه لرین صاحیبی ایمیش.اونلارین(گرچک تورک ائرمنیسینین) اساس ایلک مسکنی و قایناغی "اورمو (اورمیا) – وان گؤللرینین حؤوزه سی و چئوره سی اراضی اولموشدور. اونلار ائرادان چوخ اؤنجه لردن ، بو اراضیلرین اییه سی ایدیلر و بو اراضیده ایلکین تورک –آذربایجان دؤولتلری یارانمادان اؤنجه ، یعنی ماد(میدیا)- ماننا حکومتلریندن چوخ اؤنجه لر، بو اراضیلرده یاشاییب و بو اراضینین یئرلی اهالیسیندن ساییلیردیلار. بو تورک سویلو خالق و اونون یاشادیغی اراضیلر، تاریخ بویو موختلیف و چئشیتلی آدلارا مالیک اولوب و تانینیبدیر."های" آدی ،تورکجه سؤزدور و بیز اونلاری هایاسا آدلی تورک ایالتی و اراضیسینین آدی ایله آدلاندیریریق. بونلار آوروپا یا خود قارا دنیزین هارالاریندان و یا بالکان یاریم آداسینین هاراسیندان دوروب کؤچوب گلمه لری و بیر مدت کیچیک آسیانین فریگییه اؤلکه سینده و سونرا تورک تورپاغی اولان هایاسا ایالتینده یئرلشمه لری و سونرا اورادان دا قدیم تورک اؤلکه سی اولان ماننالار // آیریملار یوردونا (Arm.ini ) یئرلشمه لری و  اورارتولار آرمینی`نی آلیب ضبط ائده ن دن سونرا ، اورارتو سوی آدینی داشیمالاری و اَن سوندا اورارتو چارلارینین تشببوسو ایله آذربایجانین ایندیکی ائرمنیستان آدلی اراضیلرینده یئرلشمه لری ، بیر عجیبه و قریبه تاریخ اولایی دیر کی بیر آدسیز خالق هر دفعه کؤچدویو یئرین و قوناق قبول ائله دیگی آدامین یا ائو اییه سینین آدینی ، اؤزونه آد سئچیب  گؤتورمه یی ، ائتنوسلار تاریخینده استثنا بیر حالدیر (یئرسیز یئره یئرلی تورکلر، هایلاری ائرمنیستاندان سورگون اولدوقلاری اوچون ، ائرمنی آدلاندیردیقلاری ، آذربایجان تورپاقلاریندا ، قوندارما ائرمنیستانین پئیدا اولماسینا و یارانماسینا سبب اولدو).    بیر خالق نئجه اولسون کی هر دفعه بیر باشقاسینین آدی آلتیندا یاشاسین و اؤزونون اؤزه ل و موستقیل و بللی سوی آدی اولماسین و ائتنوگئنئزی بللی اولماسین؟! اونلار ایندی ده تورک طایفاسی و خالقی اولان آیریم و یونان – روم دیلینده یازیلیشی "آرم" لار یا آرم اؤلکهسی، و اورارتو تورکلرین دیل و یازیسیندا ("اینی"/"اونی"مکان اؤلکه آدلاریندا ایشله نن شکیلچی علاوه اولاراق) آرمینی// آرمونی تورک اراضی آدی آلتیندا اؤز حیاتلارینا داوام ائدیرلر. یئرلی تورک خالقی، های-لارین آرمینی`دن سورگون اثرینده آرازین قوزئی ساحلینده، ایندیکی ائرمنیستان آدلانان اراضیلرده یئرلشدیگی اوچون، بو تزه گلن و سورگون اولموش 10/000 "های"عائیله سینه ده ائرمنی دئدیلر،چونکی اونلار تورک یوردو و تورپاغی اولان ائرمنیستاندان اورایا گتیریلمیشدیرلر ،اونا گؤره اؤزلری ائرمنی و یئنی مسکون اولموش آذربایجان تورک تورپاقلارینا دا، بوش یئره و ناحاق یئره ائرمنیستان دئدیلر. بونو گله جه یی حساب ائتمه ین و قوناق پرور یئرلی تورک (آذربایجان) خالقی ائتدی و زورلا هایلارا ائرمنی (توپونیم) آدینی بیر ائتنوس آدی کیمی وئردی  و اونلارین یاشادیغی و یئنی مسکون اولموش اراضییه ده ،ائرمنی آدی ایله باغلی اولاراق ائرمنیستان آدینی وئردی ، یوخسا اونلار بو سون عصرلره قده ر ائرمنی آدینی منیمسه میردیلر  و اؤزلرینی ، اؤز – اؤزلوکلرینده "های" و تورپاقلارینین آدینی دا "هایستان" بیلیب دئییردیلر.اونلار موفته آدا اییه لنمکله ، بؤیوک بیر تاریخه و عنوانا و بؤیوک بیر اراضییه و کئچمیشه مالیک اولدولار و تورک خالقینین اونلارا موفته یئره وئردیگی آددان یاخشیجا کوللانیب ،بهرهلندیلر. ائرمنیستانین چوخ  بؤیوک عظمتلی تاریخی، مدنیتی وار و اؤزو ده چوخ قدیم بیر خالقدیر. ائوئت بونلار دوزدور و بیر حقیقتدیر، آمما بو سایدیقلاریمیز شان-شؤهرت ،عظمت، قدیملیک، هانسی ائرمنی یه و هانسی ائرمنیستانا عاییددیر؟! بو هایلارین اییه لندیگی ائرمنی آدی و هایلارلا دولوب اویوشموش ایندیکی آرازین شیمالیندا آذربایجان تورپاقلاری ؟ ، یوخسا اصیل تورک سویلو آیریم تورک طایفاسینین یوردو ؟ هانسی؟ آنادولودا یئرلشن حقیقی آرمینی یا ائرمنیستان ، بوتون تورک دونیاسینین و او جمله دن ایران ، آذربایجان ، آریا و تورکیستان(اورتا آسیا) تورکلرینین موغلار(دین خادیملری) قایناغی اولان یورد و ایالتیمیش. آرمینی یا ائرمنیستان ، اووسونجو و بویوجو آیریملارین یوردو ساییلیرمیش.اونلارین یوردونو اورارتو یازیلاریندا "آرمینی" و  یونان – روما مؤلیفلرین یازیلاریندا "آرم" فورماسیندا یازیلیرمیش و یئرلی تورکلرین دیلینده ائرمنی و ائرمنیستان آدلانیرمیش و بو اؤلکه آنادولودا یئرلشیردی. البتده اونلارا (هایلارا)، بو آدی یئرلی تورکلر ایکی اللی سونوبلار . هایلارین آرمینی اراضیسیندن گلدیکلری اوچون ، تورکلر اونلارا آرمینی دئدیلر و چاغیردیلار. زامان کئچدیکجه تؤره ییب چوخالدیلار و اونلارین یاشادیغی اراضییه ده ائرمنیستان دئدیلر و تاریخده هئچ-هئچینه بیر دیگر صونعی و سونرادان ساختا بیر ائرمنیستان یاراندی. بو فرق ایله کی ایلکین ائرمنیستان آنادولودا بیر تورک اؤلکه سی ایدی ، اما بو سونراکی ائرمنیستان ، آذربایجان تورک تورپاقلاریندا ،آرازین شیمالیندا یارانان اؤلکه و اهالیسی ده باشقا بیر خالق، یعنی تورک اولمایان و آوروپا کؤکنلی بیر خالق ایدی. های ائرمنیلرینین بئله اؤزگه مالینا و تاریخینه ال آتما احوالاتی آز اولماییبدیر. تورک عالیملری و اوزمانلارینین بورجو بو قدیم دوغما تورک آدلارینی ، باشقاسینین اییه لنمه سینین و منیمسه مه سینین قارشیسینی آلماقدیر و ایزین وئرمه یه لر کی اونلارین اؤز دوغما سؤزلر و آدلارینی ،اونلارین اؤز علیه لرینه ایشلتسینلر و بد نیّت پلانلار جیزسینلار ، نئجه کی هایلارین مسئلهسینده بو سایاق تاریخی سهولری ، ایندی تورک خالقینین باشینا بؤیوک بلالار آچیب و آچماقدادیر و بوش یئره یئنی گلمیش بیر خالقا موفته سینه، نئچه مین ایللیک سابیقه یه (ایستاژا) مالیک ائرمنی آدلی تورک خالقینین تاریخینی و اراضیسینی(آرمینی،آنادولودا وان گؤلو اطرافی تا اورمو گؤلو اطرافینا قدر) باغیشلادیلار و اؤز دوغما تورک طایفا آدینی، ایندی اؤز تاریخی دوشمانی کوللانیر.

های ائرمنی خالقی هئچ زامان اؤزونو ائرمنی آدلاندیرماییب، بو آدی یئرلی تورک خالقی اؤزو بیلمه دن (گله جه یی بیلمه دن) اونلارا وئریبدیر( تورک خالقی قدیمدن آد قویما و آد وئرمه پئشهسیدیر).هایلارین تورپاق ادعالارینین کؤکو و زمینی ، تورک خالقینین بوش یئره اورارتولار زامانی اونلارا تورک ائرمنیلرین آدینی وئرمکده دیر، چونکی اصیل تورک آرمینی / آرمینییا / ائرمینییا / ائرمنییه اؤلکه و ایالتین اؤزونه گؤره ،وان گؤلو حؤوزهسیندن تا اورمو گؤلونون چئوره سینه قدر اراضیسی اولوب و دیگر طرفدن ان اؤنملی سی بو کی ،بو تورکلرین نئچه مین ایللیک تاریخلری و تاریخی ایزلری او بؤلگهده اولوب کی  بونلاری بوش یئره باغیشلادیلار هایلارا و بو حرکت ایله دیگر بیر تورک اراضیسینین باشینی(آذربایجانین ایندیکی ائرمنیستان آدلی تورپاقلارینی)دا، بوش یئره(او های خالقینی ائرمنی آدلاندیردیقلاری اوچون) بؤیوک بیر فلاکته سوخدولار،چونکی ایندیکی هایلار،تورک طایفاسی و خالقی اولان ائرمنی`نین تاریخینه و تاریخی اراضیسینه اییه لنیب سؤیکه نهرک، آذربایجان اراضیسینی ده او قدیم ائرمنی تورپاقلارینا علاوه ائدیب، "بؤیوک ائرمنیستان" خریطه سینی جیزیب و او خولیاسی ایله یاشاماقدادیر. یئر اوزونده کی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین یاشادیغی اراضینی ،ساکیت اوکیاندان تا آغ دنیز- ائگئی ساحیللرینه قده ر اوزانان اراضیده ،ایکی اساس ائرمنی آدامینین قایناغی و توپلوم یاشادیغی یئری اولوب. غرب (باتی) سمتینده کی اراضیده "اورمو- وان گؤللری حؤوزه سینده، مرکزی "اورومییا" /"اورومو" /"اوروما " / "آرما" شهری و دیگر آنا قایناغی و توپلوم مرکزی اولان ، تورک دونیاسینین شرق و دوغوسوندا یئرلشن ایندیکی شرقی تورکیستاندا ،اویغور تورکلرینین آنا تورپاغی ساییلان ،اورومچو شهریدیر. آیریم ...ارمنی ... اورمیا . بیز  مقوله ده چالیشیریق بو اوچ آدین بیر-بیریله باغلیلیغینی و اونلارین آراسیندا اولان باغلاری اثبات ائده ک.

ایندی بورادا یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور بو مقاله مؤلفینینین تورکیه تورکجه سینده 2014 فئورال آییندا یازیلمیش "کولتوروموزده موسکا" آدلی مقاله سیندن ائرمنیستان کونوسو حاقیندا اولان پارچانی عینا بورادا گتیره ک 1:" ائسکی تورکلرده بویوجولوک ، اُووسون و اؤن گؤرولوک ، کؤک توتموش دینسَل ایناملاری و اینانجلاری ،اؤز حیاتینی داوام ائتدیرمکده ایدی و بعضی تورک بُوی و طایفالارینین آدی دا(ائتنونیمی) بو سیرا ایناملاردان و بو کیمی پئشه لرله ایلگیلی قایناقلاناراق ، ائتنونیملری یاراتمیشدیر. او سیرادان بیز “ماغ”/”ماق” Mağ//Maq طایفاسینی و “آیریم” Ayrim طایفاسینی  آد آپارا بیله ریک. “آیریم”لار اَن اسکی تورک طایفا و بُویلاردان بیریسی ساییلیر. آیریم ،آذربایجان قبیله بیرلشمه سی حاققیندا تورلو خالق سؤز آچیملاری واردیر،آمما اَن قانع ائدیجی و عاغیلا باتان آنلامی بو تورک قبیله و طایفاسینین آدی حاققیندا آچیکلامانی ، آذربایجان میفولوگو و تاریخچیسی “میر علی سئییدوف” M.Ə.Seyidov قلمه آلیر و یازیر : آیریم اسکی تورک سوی وقبیله بیرلشمه سی ائتنوسونون آدی “آی” Ay و “ریم” Rim سؤزلرینین بیرلشمه سیندن یارانیب. “آی” تورک سؤزو “تانریسال ، تانری ، سماوی، ایلاهی، مقدس ، گؤیدن ائنمه ، کوتسال “ آنلامیندادیر . آدین ایکینجی بؤلومو یعنی  “ریم” ایسه  کازان Kazan، کویبالKuybal، لئبئدLebed، قیرقیز Qırqız، آلتای Altay، تئلئوت Teleut، شور Şor، ساکای(ساقای)Sakay/Saqay“ تورک دیللرینده “اؤنجه دن خبر وئره ن” ، “اؤنجه دَن خئیری-شَرری بیلَن” ، “پئیغمبرلیک” دئمکدیر. “ریم” Rim سؤزوندن تورک خالقلاریندا “ریمچی” Rimçi و “ریمچیلیک” Rimçilik سؤزلری ده یارانیلیبدیر. هامیسی “یاخشی خبری، گلن خوشباختلیغی ،کؤتو خبری ، باشا گلن اوغورسوزلوغو خبر وئرمک ، اوزان ، باکشی و اونلارین باشچیسی "ده ده قورقودو" یادا سالیر . سئیدووSeyidov " آیریم" سؤزو یا آدینی ، تورک سُویلو ساک لار یا ساکالارلا باغلاییر.2 آذربایجانلی عالیمین وئردیگی ایضاح و آنلاملاردان باشقا بونو آرتیرمالییق کی “آی” Ay سؤزو عینی حالدا طیبقی ده ده قورقوت کیتابی "دانیشان"، “کونوشان” ، “سؤیله یَن” دئمکدیر. ده ده قورقوت کیتابینین گیریشینده اوخویوروق  “قورقوت آتا آییتدی:" بورادا “آییتدی” ayıtdı یعنی “سؤیله دی ، هوشدارلیک وئرمک ، خبر وئرمک” آنلامیندادیر. دئمک “آی”ین تورک دیلینده (اؤزه للیکله اوغوز تورکجه سینده) بیر آنلامی دا(سئییدوفون دئدیکلَریندن باشقا) ، "سؤیله مک و خبردارلیق" ائتمکدیر. آیریم Ayrim سؤزو و ائتنونیمی اصلینده تورکجه “ایریم” İrim سؤزو ایله بیر کؤکدَن اولا بیلَر یعنی آیریم ، ایریم irim سؤزونون باشقا فونئتیک واریانتیدیر ، چونکی “ایریم” irim سؤزونون آنلامی دا بو فیکیری و احتیمالی بیزده گوجلندیریر  و بیزی ساندیغیمیزا سورَکلَه ییر. شمس الدین سامی قاموس ترکی آدلی لوغت کیتابیندا “ایریم” irim سؤزونون آنلامیندا یازیر : ایریم İrim= ایرمَک`دن . ایرمَه ، وصول (چاتما ، نائیل اولماق ، اولاشماق) – فال آچما ، تَفأل ، استخاره  3    دئمک “آیریم” Ayrim تورک طایفاسی ، اؤز طایفا و ائتنوسونون آدینی ، اؤن گؤرولوک ائده ن و اؤنجه دن خبر وئره ن اؤز طایفا باشچیسی ، طایفا بؤیوکو و آغ ساققالی ، طایفا باکشی/ باخشی و اوزانی نین شرفینه ، “ آیریم” قویوبدور . چوخ گومان ، بو طایفانین باشچی و لیدئری ، اؤن گؤرو حیسسینه مالیک بیریسی ایمیش و اؤنجه دن خبر وئره ن ایمیش...  " تاستیوس"-ون  Tastiusدئدیگینه گؤره "آرمینی" Armini  خالقی فرات ایرماغی اوچون آت قوربانلیق ائده رمیشلر و بو ایرماغین دالغالاری(لپه لری) و کؤپویو ایله اؤن گؤرولوک ائده رمیشلر. 4 تاریخچی “آگاتئنگلوس” Agathenglus ، “پئلینی” Pelini و “پلوتارک”`ین Plotark دئدیکلرینه گؤره آرمینیده اَن سئویملی تانری ، تانریچا Anahit “آناهیت” ایمیش و اؤزه ل آیلار و گونلر، آی و گونَشَه حَصر اولونموشدور. گئزئنفون Gezenfon “آناباییس”دا Anabayis ایشاره ائدیر کی آرمینی لر گونَشَه ، سویا قوربان کَسَرمیشلر.5 تاریخچی آگاتئنگلوس یازیر کی گونش و نور ، ایشیق تانریسی میترا(میسرا)نین آرمینی نین باگایارنیک`ینده تاپیناغی واریمیش. 6 بونو دا آرتیرمالییق کی آییریم Ayırım آدیندا “آی” Ay سؤزو اَسکی تورک دیللَرینده (یوخاریدا سایدیقلاریمیز آنلاملاردان باشقا)  “کونوشماک ، دئمَک ، بَیان ائتمَک ، سؤیلَمَک ، وعظ ائتمک” آنلاملاریندا دا گلیبدیر.7 “ایریم irim / ایریم ırım / ایرمırm” (ریم rim / ریم rım) ، ویرد و دوعا اوخوماق ، میزیلداماقلا بوغوناق و یاخشی دویولمایان بویوBüyü  و جادو سؤزلری آنلامیندا اولان “آرم” Arm سؤزو ، “آیریم” Ayrım ائتنوسو و طایفاسی آدینین اونسوزünsüz  سَسلَرسیز (صائیتسیزحرفلر// حروف بیصدا) یازیلمیش فورماسیدیر. چونکی ائسکی چیوی (میخ) یازیلاریندا ،بیر چوخ آرادا گلن اونلو ünlü سَسلَر (سؤزجوکلَر) و یوموشاق “ی” y ، “غ” ğ کیمی سَسلر دوشوب یازیلمیردی. اؤرنک اوچون Ayrım “آیریم” آدی یازیلارکن ،a ”آ”دان سونرا یوموشاق “ی”y و “ر”r دان سونراکی “ی” y اونلو سَسی دوشوب و “آرم” Arm فورماسینا کئچیبدیر. آییریم Ayırım----> آرم Arm. توروخانسک یاکوتلاری میفولوژیاسیندا “آی”Ay/”آیی” Ai، یارادیجی // یارادان // تانری آنلامیندادیر.8  آذربایجاندا اؤزه للیکله ایران آذربایجانیندا “آیریمی” Ayrımı، “آیریملی” Ayrımlı آدلی تورک طایفا ایندی ده کندی حیاتینا داوام ائتدیرمَکده دیر. بو ائسکی تورک طایفاسی قارا دنیزین گونئی دوغوسوندا یعنی وان گؤلونون چئوره سینده یئرلئشیرمیش. آیریم تورک طایفاسینین بو یئرلئشدیگی و یورت سالمیش یئرلری کندی ائتنوس آدلاری ایله باغلی اولاراق ، “آیریمینی” Ayrımini و یوموشاک “ی” y سَسینین دوشمه سیله “آریمینی” Arımini و سوندا دا قیسسا (تورک دیلینه اؤزه ل اولان) “I” صائیت سَسینین دوشمه سیله و عینی حالدا آسور ، آرامئی ، فارس ، بابیل، یونان ، های ،ایبری ، روم و باشقا هیند-آوروپالی دیللرده اولمادیغی یوزوندَن ، گیل تابلئت لرده ، داش و قایا اوزه رینده چیوی (میخ) یازیلاردا ،بالبال لاردا،داش بابالاردا،کتیبه لرده و کیتابلاردا و باشقا-باشقا قایناقلاردا و اؤزه للیکله ده “اورارتو” داش و قایا اوستو چیوی (میخ) یازیلاریندا ، “آرمینی” Armini فورماسینی و آدینی آلمیش و بؤیله ده تاریخده تانینیب و ایندی ده تانینماقدادیر. بو تورک “آیریم” Ayrım طایفا، اولکه سینین آدینی عرب جوغرافیاچیلاری و گزگینلَری (سیّاحلاری ) کندی اثرلرینده “اَرمَنیه” Ərməniyə گیبی یازمیشلار . بو تورک اولکه سی “ارمنیه” Erməniyə//Ərməniyə و یا اورارتولار و ائسکی یونان یازارلارین دیلیجه دئسه ک “آرمینی” Armini ، آیریم Ayrım تورک طایفاسینین اؤلکه سی دئمکدیر. بیزه گؤره هیت/هئت Hit /Het، ماننا Manna، میدیا Midia (مادMad)  و آشورAssur  ایمپئریالاری زامانی ، حیات سوره ن بو اؤلکه ، دین خادیملری و دین باشچیلاری اولان “ماق”لارین اساس مرکزی وقایناغی اولوب ، یعنی ماقلار دئدیگیمیز دین آداملاری دا، “آیریم” تورک طایفاسیندان چیخیب بوتون اولکه لره یاییلان دینچیلر و دین خادیملری اولموشلار و میدیا تورکلری دؤورونده  بو دین باشچیلیغی رولونو تورک دونیاسیندا و باشقا تورک یورتلاریندا، کندی اوزه رینه گؤتورموش خالق اولموشلار و ائله جه ده بوتون تورک توپراقلارینا یاییلدیقلارینا گؤره ، گونو گوندَن بو “آیریم  Ayrım(آرمینی Armini، ائرمنیه Erməniyə) اؤلکه سی، سای باخیمیندان آزالاراق باشقا یاد خالق اونون توپراغینا گیریب ، یئرلَشه رک ، او تورک طایفا و ائتنوسون هم توپراغینا ، اؤلکه سینه ، همی ده آدینا ، اویگارلیغینا  یییه لَنَه رک ، تاریخده بیر ناحاق و یالان ادعّادا بولونموشلار . بو ائسکی تورک ائتنوسو یعنی “آیریم” Ayrım ائتنوسونون اؤلکه سینین و دؤولتینین آدی، اورارتو طرفیندن یئنیلدیکدَن سونرا تاریخده “اورارتو” Orartu آدی ایله ، سامی دیللی خالقلارین دیلینده “آراشتوا” Araştua و ائرادان اؤنجه 5- جی یوزایللیکدن سونرا “آرمینی” Armini، “ارمنیه” Erməniyə، “ارمنیستان” Ermənistan آدی ایله تانینماقدادیر. آیریملارین Ayırım (یئنیلدیکدَن اؤنجه)  یاشادیقلاری بؤلگه نین مرکزی و قایناغی “کاپادوکیه” Kapadokiyə اولموشدور.  بو اؤلکه نین (اورارتو) بیر نئچه آدی اولوب و یاخشی دئمیش اولساق ،  چئشیتلی خالقلار طرفیندن وئریلمیش چئشیتلی آدلار داشیمیش خالق و اؤلکه دیر . آما بو اؤلکه نین کندی  خالقی طرفیندن وئریلمیش آدی “بیا اینی” Biyaini یا “بویا اینی”Buyaini  ایمیش. بو خالقین کندی اؤلکه سینه وئردیگی آد ،“بیا اینی” Biyaini یا “بویا اینی” Buyaini یوخ ،  اصلینده “بوگو- اینی” Bügü ini یا "بویو اینی "Büyü ini اولموشدور و اسکی یونان، روم، آسور،فارس،ایبری  و باشقا تورک اولمایان خالقلارین “او” ü اونلو سَسینین اولمادیغی اوچون “بیا اینی” Biya iniو “بویا اینی”Buya ini  فورماسیندا قئید اولونوبدور.”بیا اینی” Biya ini و “بویا اینی” Buya ini بیر چوخ عالیملر و تاریخ اوزمانلاری و آراشتیریجیلار طرفیندن یوروملانیب و بو قدیم اؤلکه آدینی ایکی آدلیم “اورمیا” Urmiya و “وان” Van گؤل لرینین بو اولکه ده یئرلَشدیگی اوچون، “سولار یا سو اولکه سی” آنلامیندا یوروبلار ، حالبوکی بو اولکه نین آدی “آیریم”Ayrım  تورک ائتنوسونون یوردو اولاراق ، آنلامی “بویو اؤلکه سی” Büyü ölkəsi، “بویو یورتو”دورBüyü yurdu . اؤنجه یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی، “آیریم”لار اووسونجو ovsuncu، سئحیربازsehirbaz، بویوجوbügücü ، ,büyücü ، طبّ حکیمی ، روح حکیمی (پسیکیاتیر) ،سئحیرجی ،  موسکاجی (دووا یازان ) و عینی حالدا دین خادیمی و تورک خالق دینینی و اینانجلارینی قُورویان آداملار اولوبلار . دئمک بو اساسلارلا “آیریم”لارAyrım`lar کندی اؤلکه لرینه “بویو اینی” Büyü ini (بوگو bügü، بویوbüyü، اووسون ovsun، سئحیرsehir و موسکاmusqa  یورتو) آدلاندیرماقلاری یئرسیز دئییلیمیش. بیز چوخ یاخشی بیلیریک کی ایندیکی “ائرمنی” آدلاندیردیغیمیز خالق ، اصلینده  کندیلرینی “ائرمَنی” بیلمیرلر ، سایماییرلار و سانمیرلار . بو هیند-آوروپا دیللی و سُویلو خالق ،کندی آرالاریندا ، کندیلرینی “های” Hay، “هایک” Hayk و کندی یورتلارینی دا “هایستان” Haystan آدلاندیریرلار. ائرمنی آدلاندیردیغیمیز "های" خالقی چوخ یاخشی بیلیر کی آنادولودا  قارا دنیزین گونئی دوغوسوندا یئرلشمیش اسکی ائرمنیه / آرمینی/ ائرمنیستان/ اورارتو / بویا اینی ، تورک خالقلارین اؤلکه سی اولوب و بو تورک اؤلکه سی آیریمینی Ayrımini // آرمینی Armini بؤلگه و ولایتی ،اَزَل گوندن اسکی “آیریم” Ayrım تورک طایفاسینین یوردو اولموش و کندیلری سونرالار آوروپا  قاراسیندان (او زامان نه سُوی آدی داشیییرمیشلار حالا بَللی دئییل) گزه- گزه گلیب “فریگیا” Frigiya یوردونا و اورادان “هایاسا” Hayasa ولایتینه یعنی تورک "هیت" Hit/"هئت" Hett دؤولتی توپراقلارینا چاتمیش و زامان- زامان بو تورک یوردوندا (اورارتو دؤولتی  تورک اؤلکه سی "آرمینی" نی  آلمادان اؤنجه) "آرمئنی" بؤلگه سینده سیغینیب ، یئرلئشمیش ، کؤک سالمیش و سونرا دا اورارتو شاهلاری آیریمینیAyrımini // Armini آرمینی`نی  آلاندان سونرا  بو هایلارین بیر چوخ قیسمینی  آذربایجانین آراز قوزئی کییی لارینا کؤله لیک و ایش چکمک اوچون سورگون ائدیب یئرلَشدیریر و اورارتو زامانیندان بَری ایندیکی ائرمنیستان آدلاندیردیغیمیز توپراقلاریندا بولونماقدادیلار. یئرلی تورکلر بو سورگون اولانلارا (اورارتو`نون//  بویا اینی دؤولتینین  آرمینی// آیریمینی ولایت و بؤلگه سیندن  گلدیکلری اوچون ) یانلیش اولاراق سوی آدلاری ایله یوخ ، بَلکی گلیب سیغینیب-یئرلَشدیگی تورک اؤلکه نین آدینی یعنی “آرمینی” Armini،“ائرمنی ”Erməni  وئرمیش و آدلاندیرمیش ، عینی حالدا یئرلی تورک خالقی اونلارین بو یئنی یئرلَشدیکلری تورک توپراقلارینا  دا ، تورک ولایت و اؤلکه نین آدینی یعنی “ائرمنیستان” اراضی آدینی وئریر و آرازین قوزئی ساحیلینده ، ایندیکی "های"لار یاشایان یئره  “ائرمنیستان” دئدیلئر.آذربایجان تاریخچیسی "ق.غئیب اله یئو" Q.Qeybullayev یازیر : "ایندیکی ائرمنیلرین (هایلارین) اولو اجدادلاری اولان فریگی لر ائرادان اؤنجه  بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا کئچیب گلمیشلر. فریگی لرین بیر قیسمی آسور قایناقلاریندا “اورومه” Urume و اورارتو قایناقلاریندا “آرم” Arm ولایتینده(اصلینده آرمینی کیمیدیر لاکین بو آدین سونونداکی “اینی” ini اورارتو دیلینده یئر آدلارینین سونلارینا آرتیریلان شکیلچیدیر) یئرلشمیشلر. یازار سونرا قید ائدیر : “آرم Arm توپونیمی بالکان یاریم آداسیندان کؤچوب گلنلَرین سؤزودورمو ، یوخسا اونلار "آرم" آدلی اولان اؤلکه یه گلیب اوتورموشلار ؟! ، بو هَلَه آیدین دئییل". 9 گؤرونور بیزیم کندی تاریخچیلریمیز آرم سؤزونون نه اولدوغونو و نه ایله باغلیدیر ، هَلَه لیک چؤزه بیلمه ییب و آچیکلایا بیلمه ییبلر و بیر سیرّ و تاریخ گیزی کیمی قالماقدادیر. بؤیله اولونجا باشقالاری بو گیزلی قالمیش تاریخی حقیقت لردن یاخشیجا کندی خئیرینه گؤره یارارلانیرلار و سونرا دا بؤیوک حولیالارا دالمیش اولورلار و تورکه عایید تاریخی گئرچَک لر و اولایلار بیر باشقاسینین آدی ایله رقم یئییر و سوندا کندی گیزلی و اوستو آچیلمامیش تاریخیمیزین اسیری و گیریفتاری اولوروق و هیچ یول بولامیریق کی بو دویونلَری چؤزه بیلَک. بو گیزلری چؤزه بیلمه یینجه، “بؤیوک ائرمنیستان” توپراقلاری خولیاسیله یوز-یوزه گلیریک و باتی دونیاسی و باتی تاریخچیلری  ده  بو یئرسیز و بوش ادعایا دستک دورور. آیریم اینی Ayrım.ini آییریم-اینی Ayirım.ini تورک اؤلکه سی و تورک خالقینین گیزی آچیقلانا قَدَر تورک خالقینا اولان یوروشلر و باسقیلار سونا اَرمیه جَک و داوام ائده جَک. آیریم Ayrım تورک اؤلکه سی و خالقی گیزی، چؤزولمه یینجه  دوغو آنادولو توپراقلاریندان باشقا ، آذربایجان توپراقلارینا باسقین، یوروش و ایشقال اولونما پروسئسلری داوام ائده جک ، چونکی “بؤیوک ائرمنیستان” خریطه سینه گؤره تورکیه نین دوغو قیسمی و آذربایجان توپراقلاری آلینمالیدیر. بو سوی-نَسیل آدینی و عینی حالدا بو اؤلکه  آدینی تورکلر کندی اَللری له  اونلارا وئریب و ایندی ده کندی آلیشدیردیغی اودون ایچینده یاخیلیر . تورکون اویوماسی و آغیر اویکویا دالماسیندان، گؤرون رقیب و تورکه قارشی دورانلار تاریخ آدینا نَلَر سؤیله ییرلر . اؤرنَک اوچون تاریخچی گ.کاپانسیان یازیر : “آریم” Arim آدینی داشییان هیند-آوروپا کؤکنلی طایفا ، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا ، هئتلَرین اؤلکه سینه ، "هایاسا" Hayasa آدلی ولایته (ایندیکی اَرزینجاناErzincan) گئلمیش، سونرا ایسه ائرادان اؤنجه  İÖ، 6-7 جی یوزایللرده ، ائرمنی یایلاسینا ، داها سونرا اورارتو Orartu اؤلکه سینه یاییلمیشدی.  10 دئمَک آیدین اولور کی ائرمنیلر ائرادان اؤنجه 6-7 یوزایللرده ائرمنی یایلاسیندا یاشاییرمیشلار ، اساس سؤز بوراسیندادیر کی بیز بو تاریخچینین دئدیگی ائرمنیلری آوروپا کؤکنلی اولان ایندیکی ائرمنیلر سایاق ، یوخسا تورک دیللی و تورک سویلو آییریم Ayırım (آرم Arm) طایفاسی و خالقی سایاق.؟! اَن اساس پروبلئم و مؤوضوع "آرم" Arm یا "آرمینی" Armini سوی و دیل کیملیینی آچیکلاماق و بو تاریخی گیزی چؤزمَکدیر. بونون اوچون تورک تاریخچیلرین اوزه رینه چوخ بیر آغیر یوک دوشور و گرَه ک دیر بو گیزی چؤزمک لازیمدیر. روس تاریخچیسی دیاکونوو Diakonov یازیر : “ائرمنی ائتنونیمی “آرم”Arm ایالتینین (اؤلکه سینین) آدیندان آلمینمادیر. 11 بو آد میدیالیلارا ، فارسلارا، اونلاردان دا عربلره کئچمیشدیر. تورک سویلو اورارتو شاهلاری “مئنوا Menua، آرگیشتی Argişti، ایکینجی ساردورII Sardur“ آرم ایالتینی (اؤلکه سینی) ایشقال ائدیب اورارتویا قاتمیشلار. بیرینجی آرگیشتی بو ایالتدن 6600 دؤیوشچو ، ایکینجی ساردور ایسه 10/000 نفر عائیله نی وان Van گؤلو اطرافی اراضیه (یعنی اورارتو`یا) و سونرادا ایندیکی یئرئوان Yerevan(ایروان) شهرینین یاخینلیغیندا تیکدیکلری ایرپونی İrpuni قالاسینا کؤچورموشدور. آذربایجان اراضیسینده ایندیکی ائرمنیستانا ایلک ائرمنیلرین (اصلینده آوروپا کؤکنلی های لارین ) گلمه سی ده بو اولایلار و حادیثه لرله باغلیدیر.12 های`لارین بو بؤلگه لره گلمه لریندن چوخ اؤنجه دن ، “ائرمنی” تورک سؤزو ، بیر تورک آدی کیمی اورارتو// بویا اینی// آیریمینی تورکلری طرفیندن کوللانماکداییمیش. بو یئرلی تورک خالقی ائرادان اول  7-8 یوزایللیکلردن بو اَرمَن Ərmən(ائرمَنErmən) و آیریمان Ayrıman آدلاری ایله تانیش ایدیلَر و کندی چوجوقلارینا دا بو کیمی آدلاری قویورموشلار. اؤرنَک اوچون اورارتوOrartu// بویا اینی Buyaini// آیریمینی Ayrımini شاهی Rosa روسا`نین آتاسینین آدی Erimena“ائریمئنا”ایمیش. Oscar White Muscarella "اوسکار وایت  موسکارئللا" ، آسور شاهی سارگون -ون اورارتو`یا حربی یوروشو حاققیندا یازدیغی راپورون اؤن یازیسیندا پروفسور "استفان کرول" prof. Stephan Kroll قئید ائدیر کی سارگونون اورارتویا ساواش یوروشو زامانی ، اورارتو شاهی روسا “ائریمئن”-ین اوغلو ایمیش .13                               

“آیریم”لار تورک دونیاسینین دینسَل و دینی آخوندلاری (خوجالاری) ، شامانلاری و موغلاری کیمی ، بوتون تورک اؤلکه لرینه و توپراقلارینا یاییلماقدا اولموشلار. آیریملار اَن اَسکی زامانلاردان یعنی اَسکی تاش دؤوروندن بری اووسوندان ، موسکاجیلیکدان باشلایاراق، سون دؤورلرین زرتوشت دینینین مؤغلاری // ماقلاری اولاراق ، موغ و ماق کیمی اسکی دونیایه تانینمیشلار و گئت-گئده اصیل حقیقی “آیریم” آدی ایتیب- باتیب، آرادان گئدیب و "ماق"  فورمونو و آدینی قازانیب داشیماقدا اولوبدور.“آیریم” یعنی “اؤنجه دن خبر وئره ن ” ، “اؤنجه  گؤره ن” دئمکدیر. اسکی تورک دیلینده “بوگو” Bügü// "بویوBüyü" ،جادی Cadı ، “اووسون” ,Ovsun  و Sehir “سئحیر"ه ، ”آرپاغ” Arpağ دا دئیه رمیشلَر کی هَمَن تورکچه “آیریم Ayrım/ آرمArm/ آرما  Arma” (تورک ائتنونیمی آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Arm و عینی حالدا تورک اؤلکه آدی آرمینی Armini/آرمئنیه Armeniyyə/ آرمانیستان Armanistan) سؤزلری ایله تورک دیللرینین سَس ده ییشیمی قانونونو و اؤزه للیکلرینی (بB- م M سسلرینین ده ییشیلمه سینی) گؤز اؤنونه آلاراق عینی سؤزدور ، یعنی اصلینده "آرپاغ" Arpağ سؤزو هَمَن آرم Arm/ آرماغ Armağ/ آرما Arma سؤزودور.

 آرباغ Arbağ----> (ب B----> مM) آرماغ Armağ----->(یوموشاق "غ" صامیتی دوشرکن)----< آرما Arma/ آرمArm .

بؤیله  اولاراق بو سونوجا چاتیریق کی اسکی تاریخده اؤزه للیکله آنادولو اسکی تاریخینده “آربونی” Arbuni اؤلکه آدی دا هَمَن اسکی تورک اؤلکه سی اولان آرمینی Armini/ آرم.اونی Arm.uni / آرمئنیه  Armeniyə/ آرم.این.استان Arm.in.stan دیر.

 آربونی Arbuni-----> آرمونی Armuni-----> آرمینی Armini----> آرمئنی Armeni-----> آرمئنیا Armenia.

 بو یوخاریداکی اؤرنَکلرده "آرم"لا باشلانان  سؤز و آدلارینین  سونلوغوندا اولان “اینی” ini  و “اونی” uni سونلوقلاری ، اورارتوجا یعنی اورارتو دیلینده اولان سونلوقلاردیر. اورارتو التصاقی دیلینده “اینی” ini، “اونی” uni سونلوقلار ، یورت ، اؤلکه ، وطن دئمکدیر. "آرم.اینی" Arm.ini، آرم یوردو ، بوگوBügü // بویو Büyü و بویولر یوردو Büyülər yurdu دئمکدیر. تورکچه “آرم” Arm و “آرپاغ” Arpağ سؤزلری ایله باغلی بیزیم آذربایجاندا و آنادولو`دا چوخلو توپونیم ، هیدرونیم ، اورونیم و ائتنونیملریمیز وار ، او سیرادان آرپا چایی Arpa çayı ، اورمیا شهری Urmiya şəhəri ،اورمیا گؤلو Urmiya gölü، آرمئنیستان Armenistan اؤلکه سی، آرموتلو  Armutluکؤیو و ساییره... آرپا چایینین آدی اصلینده “آرباغ”ایمیش : آرباغ Arbağ----> آرپاغ Arpağ ----> آرپا Arpa(= بویوbüyü/بویولو büyülü/بویولئنمیشbüyülənmiş/ بویو یوردوندان گئلئن سو و ایرماکbüyü yurdundan gələn su və irmaq) . اورمیا شَهَرینین آدی ، گؤلون آدیندان گؤتورولوبدور و بو گؤلون آدی اصلینده “آرمیا” Armiyaاولوب و اَسکی تورک سؤزو “آرم” Arm(= سئحیر sehir، اووسون ovsun، جادی cadı، بوگو bügü، بویوbüyü، موسکاmuska) و اسکی تورک سؤزو اولان “یا” Yaدان(= ائنگین سو engine su، دنیز deniz، دریا dərya، گؤلgöl) یارانیب و آنلامی “ بوگوbügü/ بویوbüyü یوردونون گؤلو ، بویوbüyü گؤلو ، بویولوbüyülü گؤل”دیر. آرم.یاArm.ya----> آرمیا Armiya----> اورمیا Ormiya----> اورمیا Urmiya ==< سئحیرلی سو// سئحیرلی دریا // بویولو دنیز.  شمس الدین سامی Ş.Sami آرپاغ سؤزونون آنلامیندا یازیر : آرپاغ = (قیسّالمیشی “آرپا”) ائسکی بوت پرست تورک موغ  ،کاهین، گام باشچیلارینین حاستالارا اوخودوقلاری بوگو ،بویو، اووسون یا سئحیر.14 ش. سامی “آرپاغجی” سؤزونون آنلامیندا یازیر : اووسونجو ovsuncu، ساحیر ، بوگوجوbügücü// بویوجوbüyücü ، اوفوروکجوüfürükcü .15 اسکی تاریخده تورک یوردو و اؤلکه سی اولان ماننادا “آرما ایتی Armaiti ” آدلی شَهر و ویلایتدن آد آپاریلیب . عینی حالدا عرب قایناقلاریندا هر زامان اولدوغو کیمی گونئی (ایران) آذربایجانیندا “اورمیا” Urmiya و “اورم”Urm آدلی ایکی توپونیمدن آد آپاریلیب کی بونلارین هر ایکیسی ده ایندیکی “اورمیا” Urmiya شهر و توپونیمین آدی ایله باغلی و ایلیشکیده دیر. آذربایجان تاریخچیسی ق.قئیب اله یئفه گؤره چوخ احتیمال  ایندیکی “اورمیا” شهرینین آدی ، “اورمئیاته” Urmeyate توپونیمی آدینین قیسّالمیشیدیر(ق.قئیبوللایئو-آذربایجان خالقینین تشَککولو تاریخی).  ائسکی تورک دیلینده “آریم” Arım، “ ایریم” irim سؤزلری “فال” ، “نیشانه” ، “بَلگه” ، “ اؤنجه گؤرَه ن” ، “اؤنجه دن خبر وئره ن” ، “اووسون” ، “جادی” ، “بوگو”//"بویو" و “سئحیر”دیر. ق.قئیبوللایئو یازیر کی بو “آرما ایتی”Armaiti  آدین ترکیبینده “آتا” سؤزو ایشله نیلیبدیر (آرمArm+اتئیAtey) و چوخ احتیمال کی ایندیکی “اورمیا” ویلایتی و شهری، “موغ” /”ماغ”/"ماق" لارین یئری-یوردو و اقامتگاهلاری اولموش`ایدی. بونا گؤره دیر و تصادوفی دئییل کی “اورمیا” شهری “زرتوشت”-ون دوغولدوغو یئر ساییلیر. قوزئی آذربایجانین زاگاتالا بؤلگه سینده ده “آرماتیان” Armatiyan آدلی اورونیم (داغ) وار کی چوخ احتیمال لا ماغ`لار یا موغ`لار لا ایلگیلیدیر. یعنی بو داغین آدی “آرم” Arm+ ”آتئی” Atey+”آن” An(= بوگوجو و سئحیرجی پاپازلارین یئری و مسکنی) . آرم = بویو ، سئحیر ، اووسون ، جادی، فال، طالئع ، بخت و اقبال، اؤنگؤرولوک ، اؤنجه دن خبر وئرمَک ،موسکاجی، بویو و موسکا ایله تداوی و درمان ائتمک و بو کیمی آنلاملار . (بونلار آرم-ین arm بیرینجی ایکینجی درجه لی آنلاملاریدیر. آرم سوزو دیگر آنلاملار و معنا چالارلارینی دا الده ائیبدیر و بیزه گوره معنا چالارلاریندان بیریسی ده اردو ، قشون و قشونون قوللاری دئمکدیر. مثال اوچون اردونون ساغ قولو یا سول قولو ، اینسان اورگانلاریندان ساییلان قول لار آرم-ین n درجه لی معنا چالارلاریدیر) “آتئی” Atey/آتای Atay= آتا ، ده ده ، آغ ساققال ، پاپاز، کاهین ، موغ ، ماق ،شامان ، گامان ، موللا ، خوجا ، کاتولیکوس ، پاپ ، پاپا و بو گیبی آنلاملار . “آن” An بیر احتیمالا گوره “جمع” ، چوخلوق علامتی و بلگه سی سُونلوق (= پسوند)اولموش اولا و باشقا احتیمالا گوره ائسکی تورکجه و اورارتو`جا “این” in و “اینی” ini (= یورت ، مسکن، یووا، یاشاییش یئری) توپونیملره اؤزه ل سونلوق و شکیلچی اولموش اولا . بورادا یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالییق کی “ائرمیا”Ermya/”آرمیا” Armya پیغمبرین آدی دا چوخ احتیمال اولونور کی “آرم” Arm/ آرمیا Armya/ اورمیا Urmya توپونیملری یا بوگوbügü// بویو büyü، اووسون ovsun سؤزلری و آدلاری ایله باغلی اولموش اولسون و بو پئیغمبرین آدی اونون تورک سویوندان و آییریم Ayırım/ آریم Arım/ آرم Arm یا ماغ Maq//Mağ طایفاسیندان اولموش اولسون. “آیریم” Ayrım تورکلردن تاریخده ، اَسکی آنا و دوغما یوردلارینین قورو آدی ، آرمینیArmini/ آرمئنیا Armeniya/ ائرمنیستان Ermənistan / ارمنیّه Erməniyyə و آوروپا سویلو "های" خالقینین یانلیش اولاراق کندیسی ایله داشیدیغی “ارمنی” Erməni سُوی آدی کیمی قالماقدادیر. “آییریم” Ayırım تورکلرینین اصیل ، حقیقی و دوغرو اراضیسی ایندیکی اَرزینجان تا کاپادوکیه بؤلگه سی اراضیسینده ن توتموش کارا دنیزین گونئی دوغو کیییلارینا (ساحیل لرینه ) قده ر اوزانیب گئدیرمیش. آراز ایرماغینین قوزئیینده یئرلشَن Armeniya "آرمئنیا" یا ائرمنیستان Ermənistan اؤلکه آدی ، تاریخ باخیمیندان و تاریخ علمی آچیسیندان ، اصیل ، حقیقی اؤلکه و ائتنوس آدی دئییل. بو آذربایجان توپراقلارینین ائرمنیستان آدی داشیماسی بونا گؤره دیر کی اورارتو دؤولتینین آیریمینیAyrımini/ ائرمنیستان Ermənistan تورک اراضیسینده یئرلشمیش “های”لارین، آرازین قوزئی بؤلگه سینه سورگون اولوب یئرلَشمه لری یوزوندن، یئرلی تورک خالقلاری اونلاری ائرمَنیستاندان گلدیکلری اوچون ،ائرمَنی آدلاندیردیلار و ائرمَنی تورک آدینی ،حقیقتی دوشونمه دن اونلارا تاخما آد کیمی تاخدیلار و زامان سوره سینده بو تاخما آد، ناحاق و یئرسیز اولاراق "های" خالقینین اوستونده قالدی و اونلار دا، یئنی یئرلَشمیش یورتلارینا دا ائرمنیستان آدینی وئردیلر، یوخسا اصیل حقیقی آییریم Ayırım//Ayrim تورکلرینین یوردو و اؤلکه سی ارمنیهErməniyyə / آرمینیArmini/ ائرمنیستان Ermənistan ، آنادولودا وان گؤلو و اورمیا گؤلو چئوره سینده یئرلشمیش بیر تورک اؤلکه سی ایدی. موسقا musqa// موسکا muska یا طیلسیم بیر دوغال یا غئیر-ی دوغال مادّه دن دوزه لمیش شئی دیر کی اوندا  قورویوجو - بویولو قووّه لر ، خوش طالئع وبخت- اقبالی جذب ائتمه ده و شیطانی ، قارا دئولری و گوجلَری دفع ائتمَکده دیر.      

هر بیر ائرمنی ،عینی حالدا بیر اویغور تورکو ده ساییلیردی. اونلارین آدلاری "اوغورلو"،"اوغور" و "طالئعی خوش" ،"باختلی" ،"موبارکلیک" آنلاملاری ایله (بوتون تورکولوق عالیملرین یئکدیل بئله ساندیقلارینا رغماً) ایلگیلی دئییل.

اویقور//اویغور،اصلینده آیقیر ayqır//آیغیرayğır

دئمکدیر.آیقیر// آیغیر تورک دیلینده یعنی "اود تانریسی"،"گونش تانریسی" دئمکدیر و اونون دا بلگه سی و سیمگه سی "سو-آیغیری" یا "سو-آتی"دیر. بونون اوچون ده تورکلر بو سو-آتینا همی ده "آیقیر"ayqır دئییبلر."آیقیر"-ین بیر آنلامی دا تورک دیلینده "اود- آتش`دن دانیشان و سؤز دئیه ن" دیر. اود دان ، آتشدن دئمک و دانیشماق یعنی گونش تانریسیندان و تانریدان دانیشماقدیر کی بو آداما دا موغ Moğ،ماغMağ ،شامان Şaman،قام Qam دئمیشلر.دئمک هر بیر"آیغیر" همده "آیریم"دیر ، یعنی هر بیر اود و گونش تانریسیندان دانیشاندیر و عینی حالدا بیر "اؤنجهدن خبر وئرهن، اؤنگؤرولوک ائدن بیر دینی رهبر" یا دین آدامیدیر.دئمه لی آسیانین شرق (دوغو) سمتینده یاشایان تورک طایفالار و اؤلکهلرین دینی مرکزی "اورومچو"Urumçu /"اورومچی" Urumçi شهری و آسیانین غرب(باتی) حیصّهسینده یئرلشن تورک سویلو خالقلارین و تورک اؤلکه لرینین دینی مرکزی و آنا قایناغی "اورمیا"URMİYA ("اوروما" URUMA //  "اورموا" URMUA //"آرمیا" ARMİYA //"ائرمیا ERMİYA) شهری ایمیش. اصلینده شرقی تورکیستانین دینی مرکز، پایتاخت و قایناغی "اورومچو"Urumçu شهری و غربی تورکیستانین دینی مرکزی و پایتاختی و آنا قایناغی ،اورمو گؤلونون ساحلینده یئرلشن "اورمیا" Urmiya شهری ایمیش. شرقی تورکیستاندا یئرلشن اورومچو شهرینین دوزگون فورماسی "آیریمچی"ayrımçı//"آریمچی"arımçı// "آرمچی"armçı(= اؤنجهدن گؤرهن و سئزهن،اؤنجه بیلن،پیغمبرلیک ائدن، ائرمیش، بویوجو،اووسونجو،حکیم،دین آدامی و باشچیسی، شَمَن، قام ، موغ ، آرپاغجی، جَدَه چی،یاتچی) و غربی تورکیستاندا یئرلشن اورمیاUrmiya  // آرمیا Armiya (=آرمArm/آیریم Ayrım دنیزینه منسوب شهر) Ayrimya آیریمیا-دیر و هر ایکیسینین ده ائتیمولوگیالاری بیردیر و بیر کؤکدن تؤره نیبدیر و هر ایکیسی ده قدیم تورک سویلو ، لیدئر تورک طایفاسی اولان "آیریم"Ayrim // "آرم"Arm و ائرمنی ایله ایلگیلیدیلر و ائرمنی تورپاغی و اراضیلریدیر.بو اراضیلرده یاشایان و مسکون تورک "آیریم" Ayrim  یا "ائرمنی"Erməni خالقی، تورک خالقلارین دینی لیدئرلری و کئشیشلرینی تامین ائدیجی طایفاسی ایمیش. بو آیریم-لار یا داها دوغروسو آیریمان-لارAyriman  (ائیریمانلار Eyrimanlar //ائریمَنلر Erimənlər //ائرمَنیلر Ermənilər) تورک دونیاسینین دینی و میفیک لیدئرلری،تورک میفولوگیاسینین یئر اوزه رینده قوروجولاری و آپاریجیلاری رولونو داشییان آداملار و طایفا اولوبدور. بو تورک طایفالار و خالقلارین لیدئرلرینین ،تیتول بیلدیرَن آدلاری اساسیندا بیر چوخ مئگا توپونیملره و ماکرو توپونیملره آد وئریبلر،او سیرادان مغولیستان،اویقوریستان،آرمینیا // آرمئنیستان ، بویا اینی ، اورومچی، اورومیا Urumya // اورمیا Urmiya و سایره یه... یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی تورک سویلو و تورک دیللی دین خادیملری و پئشه کار اووسونجو و بویوجو "ماق"لار ،کؤک و منشأ باخیمیندان ،هَمَن آذربایجان اراضیسینین "ماننا" Manna تورکلری ایمیش کی ایلک گوندن بو طایفانین آدی "مانق"Manq/"مانقای" Manqay فورماسیندا ایمیش و "نق"nq (نون غوننه) بیتیشیک سسینین "ن" n سسینی سالاراق "ق" ایله ایفا ائده رکن،"ماق" Maq سؤزو فورمونو الده ائدیر. بو خالق و طایفانین آدی آسسورAssur و اورارتو Orartu منبعلرینده ،"ماق" Maq یوخ ،بلکهده (قq سسینی سالاراق) "ماننا" Manna یا "مانا" Mana فورموندا قئید اولونوب ، یعنی "مانق" Manq/"مانقای" Manqay آدینداکی نون غوننهنین("نق"nq سسی)،"ق" q سسینی سالاراق"مانای"Manay /"ماننای"Mannay فورمونا چیخاردیب قئید ائدیرمیشلر و بونا گؤره ده آسسور و اورارتو منبعلرینین هئچ بیریسینده ، بیز "ماق" Maq آدینا توش گلمیریک،اما باشقا قدیم و آنتیک منبعلرده و همچینین فارس منبعلرینده بیز "ماننا" Manna //"مانا"Mana آدینا یوخ،بلکی ده "ماق"Maq آدینا توش گلیریک. بونلارین هامیسی بیر تورک طایفا و ائتنوسون موختلیف فونئتیک و لئکسیکلرده ایفا اولونان آدیدیر.

                                                 "ماق"Maq// "مانق" Manq// "مانقا"Manqa//"مانقای"Manqay //مانMan//ماننا Manna// ماننایMannay طایفاسی،ایلک آذربایجان دؤولتینین قوروجولاری و آذربایجانلیلارین اولو اجدادلاری ساییلیرلار. آذربایجانلی تاریخچی ی. یوسیف اوف Y.Yusifov یازیر کی "ماننا" Manna // "مانا"Mana  دؤولتی ائرادان اول ۷-نجی یوزایللیکده اؤز حیاتینا داوام ائتدیریردی و حتی ائرادان اول ۶۱۵-نجی ایلده آشورلارین (آسسورلارین) یاردیمینا گئتمیشلر و آسسور منبعلرینده بو اولایدان ائرادان اول ۵۹۳-جو ایلده صحبت گئدیر و ماننالاردان "میننی" Minni آدی فورماسیندا یاد و قئید اولونور".

دئمه لی آذربایجانین ایلک رسمی دؤولتی تشکیلاتی ماننا آدی ایله (آسسور منبعلرینده میننی Minni آدی ایله) ائرادان اول ۶-جی یوزایللیگین ۹۰-جی ایلینه قده ر اؤز اؤزگورلویونو و ایستیقلالینی قورویوب ساخلاییر. ماننا // مانا  Manna//Manaدؤولتی،"ماد"(میدیا)Mad  دؤولتی یارانانا قدر، بو آد ایله رسمی اولاراق اؤز حیاتینا داوام ائتدیریب و سونرا دا "ماد"//"میدیا" Midia دؤولتی آدی آلتیندا یاشامایا داوام وئریر و تاریخچیلرین نظرینه گؤره بونون دا سببی بودور کی هر ایکی اؤلکه و اراضی بیر`ایمیش یعنی هر ایکیسینین ده کؤکو و منشایی "تورک" ایدی. بیزه گؤره ماننا دؤولتینین اراضیسی ایندیکی آذربایجان اراضیسیندن علاوه، وان گؤلو اطرافی اراضیسی ارزینجانا قده ر و سوریانین شیمالی اراضیسینی ده احاطه ائدیردی و طبیعی کی قدیم ائرمنیستان اراضیسینی ده اؤزونده ائحتیوا ائدیردی و اورارتولار،ماننا`یا (آذربایجانا )عایید او اراضیلری،محاربه لرده ماننانی یئنیلدَندَن سونرا،ایندیکی آنادولوداکی اراضی حیصّه لرینی آییردیب اؤز اراضیسینه بیرلشدیریب. آذربایجانلی تاریخچیB.Yusifov ب . یوسیف اوف قئید ائدیر کی ائرادان اوّل ۳-نجو مین ایللیکدن تا ۱-نجی مین ایللیگه قده ر "ماننا"دا ،اورمو گؤلو حؤوزه سینده و بوندان دا گئنیش بیر اراضیده، تورک طایفالاری مسکون ایمیش. یوسیفوو`ون دئدیگینه گؤره "ماننا آدی میخ چیوی یازیلاریندا و داش کتیبه لرینده آچیق- آشکارا و موستقیل حالدا قئید اولونوب" و سونراکی عصرلرده "میدیا" Midia آدی ایله تانینماغا باشلاییر و سوندا ائرادان اوّل ۵۵۰ -نجی ایلده فارسلارین ماد اؤلکه سینه هجومو اثرینده و ماد (میدیا) تورک حکومتینی مغلوبیّته اوغراتدیقدان سونرا، ماق-لار// موغلار یا مانالار یئنه ده بیر بؤیوک گوج و قووّه کیمی گؤرسَنیرمیش و حتی ائرادان اوّل ۵۲۲-نجی ایلده "قاماتا" Qamata(گئوماته) (Geomate ) رهبرلیگی آلتیندا ،فارس ایشقالچی حاکمیّتی علیهینه عصیان ائتدیلر. بوردا قئید ائتمه لییک کی میدیالیلارین اؤزو ، ماننالاری "ماق" Maq دئییب ،چاغیریردیلار و اونلارین اؤلکه سینه و یوردونا دا "ماقتای" Maqtay دئییرمیشلر. دئمه لی بئله آیدینلاشیر کی بو ماننا تورک اؤلکه سی و خالقی آسسور و اورارتو قایناقلاریندا و منبعلرینده "میننی" Minni فورماسیندا و قدیم فارس منبعلرینده "ماق" Maq،"ماقتای" Maqtay و ایلام یازیلاریندا "ماقتاپه" Maqtape کیمی قئیده آلینیب و تانینیب. "ماق"لار یا "ماننا"لار آذربایجانین هر بؤلگه سینه،دربند`دن توتموش تا جنوبی بؤلگه لرینه قده ر(هَمَدانا قده ر) سَپَه لَنیب یاییلیب یاشاییرمیشلار و بو معلوماتی بیزه آذربایجانین موختلیف بؤلگه لرینین توپونیم آدلاری وئریر. بو خالق و طایفه ایله ایلگیلی "ماق" Maq،"موغ" Moğ،"موق"Moq ترکیبلی توپونیم آدلاری آذربایجان اراضیلرینده کیفایت قده ر واردیر."ماق"لار یا"ماننا"لار،آذربایجان تاریخینین قورولوشوندا چوخ اؤنم لی روللاری اولوب. اونلارین فارس ایشقالچی حاکمیتینه قارشی ائرادان اوّل ۵۲۱-نجی ایلده عصیانی و عینی حالدا بابک خرّم دینی رهبرلیگی آلتیندا،عرب ایستیلاسینا قارشی عصیانی و ۲۰ ایل محاربه لری ،تاریخین یادداشیندا ابدی و سیلینمَز ایز بوراخیب و بو عصیانلار محض اونلارلا باغلیدیر. تاریخ شوناسلیق علمینده خرّمی لر عصیانینی چالیشیرلار کی بیر فارس جریانی و حرکتی کیمی گؤسترسینلر، اما بو حرکتین و عصیانین کؤکو و منشایی تورک سویلو "ماق لار" (ماننالار) ایله باغلیدیر و اونلارا عاییددیر و اونلاردان کؤک توتور. قدیم تورک دیلینده "ایرم" İrəm،"ایریم"İrim،"ایریم" ırım سؤزلری،"اؤنجه دن خبر وئره ن، اؤنجه دن گؤره ن و بیلَن،پیغمبرلیک ائتمک،فالا باخماق،سئحر و جادی بیلَن" آنلامیندادیر و فارس دیلینده بو سؤزون باشلانیشینا "ه"h سسی آرتیراراق ، اونو"هورره م"(=Hürrəm حُرّم) ،"خُرّم" Xürrəm فورمونا سالیبلار و بونون اوچون اونو "هور" Hurr/"خور" Xurr(=گونش) ایله ایلگیلَندیریرلر. عربلرین ایشقال و ایستیلا زامانی ، هَمَن بو "ماق"لار یا مُوغلار ایدی کی آذربایجان تورکلرینین قدیم اولو اجدادینین دینی اینانجلارینی قُورویوب ساخلاییردیلار و میر علی سیدوو`ون دئدیگینه گؤره اونلار حتّی"هائوما" Hauma آدلی شیره و ایچگینین نئجه دوزلدیب - حاضرلاماسینی دا قورویوب ساخلامیشلار و بو دینی ایچگینی تکجه بیر نؤو (نوع) مخصوص "هَمَه شیره" Həməşirə آدیندا اولان اوزومدن دوزه لتمَک اولار کی بو نؤو مخصوص اوزوم ده ، دونیانین هئچ بیر یئرینده عمَلَه گلمَز،یالنیز آذربایجانین "جلیل آباد" رایونوندان (منطقه سیندن ) باشقا... جلیل آباد لیلار بو نؤو اوزومه همه شیره دئییرلر کی اصلینده هَمَن "هائوما شیره" دئمکدیر. بو معلوماتی "ماق"/"موغ" /"مانا"/ "ماننا"لار حاقیندا وئرمه ییمیزین بیر اساس سببی وار و او بو کی آسسورلارین و اورارتولارین ایندیکی آذربایجان و علاوه اولاراق اونون ترکیبینده اولان آنادولونون شرق حیصّه سی و سورییانین شیمال حیصَه سی اراضیلر، قدیم آذربایجانین اراضیسی اولاراق،"ماننا" Manna و میننی Minni // مینی Mini آدی ایله آدلاندیرماسینین، نَیَه گؤره اولدوغونو و ائتیمولوگیاسینین نه اولدوغونو بیلدیرمک اوچوندور. بیز بو آسسور و اورارتو منبعلرینده کی، ماننا(اصلینده آذربایجان) آدینین میننی Minni و یا مینی Mini فورماسیندا یازیلیشیندان بئله نتیجه آلیریق کی تاریخده قئید اولونان "آرمینی" Armimi اؤلکه آدینین ایکینجی حیصّه سی یعنی "مینی" Mini حیصّه سی ،هَمَن "ماننا" آدینین، آسسور و اورارتوجا یازیلیش فورماسیدیر و "آر"ar  تورکجه سؤزو اونون باشینا آرتیراراق، اونو "آرمینی" Armini دئمیشلر و باشقا یونان،روما آنتیک یازارلاری دا ، بو اساسدا "آرمینی" اؤلکه و یوردونو اؤز اثرلرینده قئیده آلیبلار و "آرمینی" اؤلکه آدی و سُویو،اصلینده هَمَن "ماننا" Manna یا "مانا" Mana (داها دوغروسو و دوزگونو آذربایجان) اؤلکه سی و خالقی دئمکدیر. یعنی اصیل و دوزگون و گئرچک "آرمینی" یا "ائرمنی" اصلینده همن "مانا " یا "ماننا " تورکو و یا آذربایجان تورکودور،همچینین اؤلکه یا اراضی آدی باخیمیندان اصیل آرمینیا Arminia یا ائرمنیستان Ermənistan، هَمَن آذربایجان اؤلکه سی و اراضیسیدیر. آرمینی یا ائرمنیستان، آذربایجانین تاریخ بویو قازاندیغی و الده ائتدیی 7-8 آددان (آتورپاتکان،آلبان، و ...) بیریسیدیر کی باشقا اَلده ائتدیگی آدلار کیمی اؤز زامانیندا ایشلدیلیب و هر بیرینین ایشلَنمه تاریخلری بیتدیکدن سونرا باشقا یئنی آدلا تاریخ صحنه سینده چیخیش ائدیبدیر. بورادا آرمینی آدینین باشیندا گلن "آر" ar سؤزو حاققیندا کئچمیش مقاله لریمیزده گئنیش شکیلده ایضاحلاندیرمیشیق و خلاصه سینی و اؤزه یینی بوردا گتیرمک ایسته ییریک : قدیم تورک دیلینده "آر" ar سؤزو ایلکین اولاراق کوتساللیق ،مقدّس لیک و تانری آنلامیندا ایشله نیب و بونون اوچون بو سؤز یا تئرمین کوتساللیق و مقدّس لیک و پاکلیک کاراکتئری داشیماسی اوچون، اسکی تورکلر بو سؤزو اؤز لوغت قاموسوندا "پاکلیک"،" تمیزلیک" ،"دورولوق"، "صافلیق"،"شفّافلیق" ،"ایشیقلیلیق" ،"سو کیمی اولماق" ،"آخار سو" و "چای" آنلاملاریندا ایشلدیبلر. بیز بورادا ar "آر"ی ، er"ائر"ین (= یئر، یورد) فونئتیک واریانتینی نظره آلساق، آرمینی Armini توپونیمین ائتیمولوگیاسی ،"میننی لر یوردو" Minnilər yurdu  // "ماننالار یوردو"Mannalar yurdu  دئمکدیر. نئجه کی بو توپونیم تورک خالقی دیلینده "ائرمینی" Ermini // "ائرمَنی" Erməni فورماسیندا ایفا اولونور. آرمینی  Armini توپونیمینین آدی ، میفولوگیا آچیسیندان بئله دئمک اولار کی ایکی قدیم تورک سؤزو اولان "آر"ar (=قیرمیزی گونش، کوتسال، مقدس) و "میننی" Minni (= ماننا توپونیمی و ائتنونیمی) ترکیبلشمه سیندن یارانیب و بوتؤولوکده "کوتسال و مقدّس ماق" ، "کوتساللار یوردو" ، "ماننالار یوردو" دئمکدیر.ایندیکی آذربایجان خالقینین ائتنوگئنئزینده اَن اؤنَملی و اَساس رول اوینایان و آکتیو ایشتیراکی اولان حقیقی تورک سُویلو ائرمنیلر (ماننالار// میننی لر// ماق لار// موغ لار // مانق لار// مانقای لار)، شرقی تورکیستان اراضیسیندن کؤچوب خزر دنیزینین شیمال غربیندن قافقاز بؤلگه سینه کئچه رک، خزر ایله قارا دنیز و آک دنیز آراسی اراضیلرده مسکون اولموشلار. اونلار اصلینده اویغوریستاندان کؤچموش فین- اوقور Fin-Uqur یا اصلینده فین- آیقیر Fin-Ayqır تورکلری ایدیلر. "فین" Fin سؤزو قدیم تورک و یا داها دوغروسو پروتورکلرین دیلینده "گؤیَه میخلانمیش" ، "گؤیدَن میخلانان" و مجازی آنلامدا "اولدوز" دئمکدیر. دئمه لی "فین- آیقیر" Fin-Ayqır (ایندیکی تاریخ شوناسلیق علمینده "فین اویغور" تانینان) تورک طایفاسینین آدینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی ، "اود تانریسینین اولدوزو ، گونش تانریسینین اولدوزو"دئمکدیر. فینFin  آدی و سؤزونون سونونداکی "ن"n حرف و سسینی ، اگر نون غنّه (نق) نظرده آلساق، اوندا Fin" فین" سؤزونو "فینق"Finq کیمی برپا ائتمه لییک و"ف"F، "و"V،"ب"B، "م"M سسلرینین بیر- بیرینه عوَضلَنمه سینی نظره آلساق، "فینق"Finq سؤزو سُوندا "مینق" Minq فورمونا دوشر.

 فین ---> فینق ----> وینق ----> بینق ----> مینق                                                                                 Fin ---> Finq ----> Vinq   ----> Binq ----> Minq بو اساسلا "فین- آیغیر" ائتنوس آدی "مینق-آیغیر" فورماسینا دوشور. بیز بئله فیکیرلشیریک کی "مینگ- آیغیر" فورمانتیندا ،"م"mدان سونراکی "i" "ایی" صائیتی ،"آ"a یا چئویریلیر و "مانق-آیغیر" Manq-ayğır(= اود و گونش تانریسینین دین آدامی) فورمونا دوشور. بو آدین ترکیبینده "مانق- آی"Manq-ay  سؤزو واردیر کی هَمن اورمو- وان گؤلو حؤوزه سی اراضی یعنی ماننا یا آذربایجان اراضیسی و بو اراضیده مسکون تورک طایفاسی دئمکدیر.

فین ---< وین ---< بین ---< مین ---< میننی --- ماننا

Fin---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Minni ---> Manna                                    فین ---<  وین ---< بین ---< مین --- < مینی ---< مانا                                             Fin ---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Mini ---> Mana                                                اونلار (فین- اویقیرلار) Fin-Oyqırlar ایندیکی سورییانین شیمال حیصّه سی اراضیسینده و اورمو- وان گؤللری آراسی اراضیده و عینی حالدا قارص،ارداهان ویلایت لرینی ائحتیوا ائده رک، بیر گوجلو و نهنگ اویگارلیق ومدنیّتین، اؤزللیکله ده سوریانین شیمالینداکی اراضیده، تَمَلینی تؤکدولر و او مدنیّت ایندیکی تاریخشوناسلیق علمی اساسیندا،"اوقاریت"// "اوگاریت" Oqarit//Ogarit مدنیتی آدی ایله تانینیر. "فین اوقور" Fin-Uqur تورکلری آک دَنیز ساحیللرینده یعنی ایندیکی لیوان(لبنان)،ایسرائیل،یوردانییا(اردن)،فلیسطین اراضیلرینده یئرلَشیب مسکون اولدولار و فینیکیه (فنیقیه ) آدلی اؤلکه نی و دؤولتی یاراتدیلار. بیزجه تورک سُویلو "فین- اوقورلار"، خزرین جنوبوندان، ایندیکی ایرانین شیمالی اراضیسیندن کئچه رک، و عینی حالدا بعضی گروپلاری دا خزرین شیمال غربیندن کئچیب قافقاز و شرقی آنادولویا گلرکن ، اونلارین بیر بؤلومو ده، قارا دنیزین شیمالی ساحللرینده و ایندیکی "اوکراینا" Ukrayna اراضیسینده مسکونلاشمیشلار و اوکراینا خالقینین ائتنوگئنئزی اؤزه یینی یاراتمیش اولورلار، یعنی ایندیکی اوکراینا خالقینین کؤکو و منشایی ده "فین- اوقور" (شرقی تورکیستان و آذربایجان ) یا فینیکیFiniki// فنیقی Finiqi تورکلرینه چاتیر و بیزجه "اوکراینی" یا "اوکراینا" اؤلکه سینین آدی دا بیزی بو فیکیره ساری یؤنَلدیر. بیزجه "اوکراین" یا "اوکراینا" اؤلکه آدی ایلک اؤنجه "اویقیر اینی" Oyqır.ini اولوب یعنی: اویقیرOyqır + اینی ini (اورارتو دیلینده ماکروتوپونیملرده شکیلچی فورماسیندا ایشله نَن سؤزدور و آنلامیدا یورد، یووا،ائو،مسکن) = اویقیرینی Oyqırini  . بومئگا توپونیم آدی، زامان سوره سینده گلیب ایندیکی "اوکراینا" فورمونا دوشوبدور. دئمه لی اوکراینالیلارین ائتنوگئنئزییاسی،سوی کؤکو و سوی منشایی و سوی منسوبیتی ، شرقی تورکیستانین اویقیرلاری (همن ایندیکی اویغورلاری ایله)  و اسکی آذربایجانین اراضیسینده یاشایان تورک دیللی و تورک سُویلو فین- اویقیر ائرمنیلری یا ماننالاری ایله و عینی حالدا اسکی آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک سویلو و تورک دیللی فینیکی و فین- اویقیر خالقلاری ایله بیردیر.                                                        اُویقیر Oyqır----> اویقیر Uyqır----> اویکیر Uykır----> اویکیر+اینی (آنی) Uykır+ini(ani)  -----> اویکیرانی Uykırani----> اوکراینی Ukraini-----> اوکراینا Ukraina.                                                                                                   آیقیر.اینی Ayqır.ini--- اُویقیر.اینی Oyqır.ini--- اُوقیر.اینی Oqır.ini--- اُوقیر.آنی Oqır.ani--- اُوقر.آینی Oqr.aynı--- اُوکر.آینی Okr.aynı--- اُوکراینی --- اُوکراینیا    "فین-اویقیر" Fin-oyqır تورکلری گمیچی لیک و دنیزچیلیک پئشه لری سایه سینده دونیانین موختلیف بؤلگه لرینه و یوردلارینا سفر ائدیب،تانیش اولدولار و ایلکین دین آداملاری و موللالاری اولاراق،دونیانین بیر چوخ کوتله لرینه آغالیق و سرورلیک ائتدیلر و چوخ کوتله لرین و بشر جمعیتلرینین دینی لیدئرلیگینی اَلَه آلیب،اونلارا حؤکمرانلیق و آغالیق ائتدیلر. اونلار آذربایجان تئرمینالیندان بوتون اؤلکه لره کؤچ ائتدیلر و توران اویگارلیغینی و مدنیتینی اؤزه للیکله ده توران و آذربایجان میفولوگیاسینی، بوتون اؤلکه لره و بشر گروپلارینا،باشقا تورانلی سویداشلاری ایله (ساکالار- هونلار- آوارلار- اسکوتلار- ائتروسکلار- کئلتلر و سایره کیمی) بیرلیکده آرماغان ائتدیلر و اونلارا دونیایا و کائیناتا گؤره یئنی- یئنی باخیشلار و دونیا گؤروشلری اتحاف ائتدیلر.آذربایجانین مسکون فین- اویقیرلاری، آوروپانین،اؤزه للیکله ده شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینین اساس اؤزه یینی یارادیب و میفولوگیا تَمَللَرینی ،اؤز میفولوگیاسی اساسیندا تؤکوبدور و شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینا نظر سالارکن،سانکی فین- اویقیر(= فین اویغور) میفولوگیاسینا باخیرسان و هئچ بیر فرق گؤرونمور.شیمالی آوروپادا  فین- اوگاریت آدلی گروپا عایید دیللر، فینلاندیالیلار و "لاپ"لاردان عبارتدیر کی بو گروپ خالقلار،اورال-آلتای دیللری عائلهسینه منسوبدولار."فین اوگاریت" خالقلاری ۴ اساس گروپا بؤلونورلر : ۱) فینلاندیالیلارFinlandyalılar،لاپ`لارLaplar، لیوونیانلار Livonianlar و کارئلیلر Karelilər ۲) وولقا چایینین یوخاری و اورتا بؤلگه لرینین خالقلاری ۳) پئرم Perm و ویاتکا Viyatka آدلی روسیا ایالتلری ۴) سیبیریانین غربینده یئرلشن ووقول`لار Voqul`lar و اوستیاک`لار Ostyak`lar ،تورک سویلو ماجارلار یا ماگیارلار  کی کؤک و منشألری سیبیریانین غربیندن دیر.۱۶ آوروپانین شیمالیندا مسکون اولموش تورک سویلو فین- اوقاریت ائتنوسلارین دینلرینین کؤکو شامانیزمه دایانیر.فین اوگاریت لرین نظرینده و دینی اینانجلارینا گؤره تن(جیسم) و روح آیریلماز شکیلده بیر- بیرینه باغلیدیلار و بیرلیکده اؤلورلر. شامانلار فین- اوگاریت دینینده حیاتی و چوخ اؤنَملی روللاری واردیر و تداوی ائدن حکیم و عاریف ساییلیرلار.شَمَن سؤزو تونقوس`جا تئرمین دیر و آنلامی "هیجانا گلمیش یا قالخمیش" دئمکدیر. فین - اویقیر میفولوگیاسیندا "بالیق" میفی اساس یئر توتور.بو میفولوگیادا بالیق همی یارانیشین بلگهسیدیر و همی نابودلوق و یوخ اولماغین بلگه سیدیر. فین - اوگاریت و سیبیریا میفولوگیاسیندا،دونیا دنیزدن و دریادان چیخیب یارانیبدیر. ۱۷ فینیکیلرین تانریلاری، او سیرادان"باال آددیر" Baal Addir (بئل آتیر/ بئل= تانری ، آتیر = اود،آتشگاه Bel Atir Bel=Tanrı , Atir =od,atəşgah) تانریسی آفریکانین کارتاژ داش یازیلاریندا گؤرونوب و تاپیلیبدیر."ایشتارتا" تانریسی سئیدون (صیدون) تانریلاری ایچریسینده اَن اوستون یئره مالیک دیر. ایشتارتا İştarta بیر عمومی کنعانی تانریچادیر.فینیکی لرین اؤنَملی، بؤیوک و ان قدیمی تانریسی، کرونوس Kronos تانریسی و حتی زئوس ایله بیر توتولور. اونلارین ایلاهه لری آفرودیت ایله بیرگه توتولور. اونلارین بیر تانریسینین آدی دا  رئشئف Reşef یعنی ایلدیریم و اود تانریسی، داگون Dagon ایسه بوغدا تانریسیدیر. فینیکی لرین بیر باشقا تانریسی دا (اونو"شفا روحو"یا"توختاخلیق روحو" یوروملاییبلار) ،"شاتراپئس" Şatrapes تانریسیدیر. فینیکی لر طیبقی باشقا تورکلرده اولدوغو کیمی،عبادت و تانرییا پرستیش عادتلرینی داغلاردا، سو و چای کناریندا، آغاجلار و قایالار کناریندا یئرینه یئتیررمیشلر. خریستییانلیق معبدلرینین کؤهنه و کئچمیش کافرلرین(فین – اویقور) کوتسال مکانلارینین یئرینده و یا اونلارین اوزه رینده دوزَلدیلمه سی بو عادت و عنعنه نی بیزیم اوچون تایید ائدیر. فینیقی لرین بؤیوک شهرلرینده ، مقدس و قوتسال مکانلار اکثرا آرادوس Aradus ،بائتوسئا  Baetocea ،بیبلوس Byblos و آفکا Aphka شهرلرینین کنارینداکی تپه لرده دوزلدیلمیشدیر. فینیقی لر باشقا تورک سویداشلاری کیمی سویا  چوخ حؤرمت بسلرمیشلر. اونلارین "آفکا" معبدلری لیوان (= لبنان) داغلاریندا ،آدونیس Adonis چایین کناریندا و "ابراهیم" نهری یاخینلیغیندا تیکیلمیشدیر. ایشتارتا اوچون اؤزه ل هدییه لر و پئشکئشلری بیر توس (کاسا) یا سو ایله دولو جامین ایچینه آتارمیشلار و ائله دوشونولوردو کی اگر پئشکئشلر ایلاهه نین قبولو اولموش اولسا و اونلاری بَیَنمیش اولسا، سویا، ویا سو جامینین دیبینه و ترکینه باتار،و اگر بَیَنیلمه سه، جامداکی سویون اوزرینده قالمیش اولار. فینیکی لر تورک سویداشلاری کیمی آغاجی و سویو پرستیش ائدیب،اونلارا تاپیناردیلار. مقدس و کوتسال مئشه لر،معبدلرین کناریندا سالینیردی و بو مئشه لردن بیریسی آفکا`دا "ایشتارتا"نین معبدینین یاخینلیغیندا سالینمیشدیر. فینیکی لرالیفبانی یونانلیلارا اؤیره تدیلر و غرب اؤلکه لرینده اونو یایدیلار. الیفبانی اونلارین (= فینیقی لرین) یاراتدیغی اولدوغونو، پئلینی Pelini ده ادعا ائدیر و صریحا قئید ائدیر کی الیفبانی یاراتماق ،فینیکیلرین اَن اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسی ایدی. داها بیر احتیمال دا وئریلیر کی الیفبا اوگاریتده "فین- اویقیر"لارین یوردوندا ائرادان اوّل  ۱۴-۱۵-نجی یوزایللیکلرده یارانمیش اولسون و احتیمال وئریلیر کی فینیکی الیفباسی دا هَمَن تورک اوگاریتلرین یاراتدیقلاری الیفباسی اساسیندا اولموش اولسون. ۱۸  بو دئییلن لردن بئله آنلاشیلیر کی چوخ احتیمال`لا بو فینیکی خط و الیفبانی و عینی حالدا اوگاریت الیفباسی، بو ایکی خالقین بیر سوی و طایفا اولدوغونا گؤره و هر ایکی خالقین کؤکو و منشایی بیر اولدوغونا گؤره، هر ایکی الیفبا ،عینی الیفبا اولموش اولسون و بیر ده  کی، بو سوی و ائتنوس، بو اراضیده یئرلشمه میشدن اؤنجه، ایلک یوردلاری اولان شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا(اویغوریستاندا) بو الیفبالاری،وارلاری ایمیش و بو خالق آذربایجان اراضیسینده یئرلشمه میشدن اؤنجه، خط و یازی الیفباسینا مالیک بیر خالق`ایمیش و او الیفبانی اؤزلری ایله یاخین شرقه گتیرمیش اولسونلار و بئله معلوم اولونور کی یونان و دیگر آوروپا الیفبالارینی ایلکین اولاراق فینیکی تورکلری ، اؤز تورک الیفبالارینین اوزوندن کوپیا چکه رک ،اونلارا دا اؤیرتمیش اولسونلار. فینیکی تورکلری مئعمارلیق و موهَندیسلیک و تیکینتی ایشلرینده چوخ باجاریقلی و ماهیر خالق ایمیش و بونا اؤرنک اولاراق، "سولئیمان معبدی"نین تیکیلمه سیدیر. بو معبد فینیکی تورکلرین اَلی ایله ایسرائیلده تیکیلیبدیر. فینیقی تورکلری اکینچیلیک و سووارما ایشینده همچنین چوخ ماهیر بیر خالق ایدی. اونلار  حتی لیوان (= لبنان) داغلارینین اَتَکلرینی ده تارلالارا چئویرمیشدیلر. اونلار اَکدیکلری تارلالاری سووارماق اوچون آرخلار و نئهیرلر چَکمیشدیلر. اونلار داشلی- قایالی ساحه لرده آغاج تینگلرینی (فیدانلارینی) اَکمَه یه باشلادیلار.اونلارین اساس اکینهجکلری، تاخیل و اؤزه للیکله ده بوغدا ایدی. فینیکی لر عینی حالدا داش ایشینده  چوخ ماهیر و باجاریقلی بیر خالق ایدی و داشدان بوتون شهر قالا دووارلارینی هؤرورموشلر و حتی تابوتلارینی دا داشدان ایشله ییب،قاییریردیلار. اونلارین اساس صنعتلری پارچا و قوماش توخوجولوق ایدی و طبیعی کی بو توخوجولوق صنعتی ایله یاناشی، اونلارین بئز و قوماش بویاما صنعتی ده ، چوخ اینکیشاف ائتمیشدیر. فینیقی تورکلرین دیگر بیر باجاریقلیقلاریندان بیریسی ده، شوشه و جام دوزلتمه صنایعسی ایدی. اونلار آرتیق ائرادان اوّل ۷-نجی یوزایللیکده، فینیکیه نین موختلیف شهرلرینده بو صنعته باشلامیشدیلار. فینیقی لر اؤز گمی لری ایله تیجارت ایشینه باخیردیلار و بونو آسسور(آشور) منبعلری ده قئید ائدیبلر. هئرودوت –ون Herodot دئدیگینه گؤره فینیکی دنیزچیلری فیرعون Nexo "نئخو"نون امری ایله ائرادان اوّل ۳-نجو یوزایللیکده آفریقانی اؤز گمی لری ایله کوروق (دؤور) ووردولار. دئییلَنه گؤره بو کوروق(دؤور) وورما ، ۳ ایل زامان آپاریبدیر. اونلار ایکی دنیز سفری ده، بیریسی ۴۵۰-نجی ایلده اسپانیادان بریتانیا`یا و دیگری ایسه ۴۲۵-نجی ایلده "جبل طاروق"دان "گینه" کؤرفَزینه اولموشدور. فینیکی لر اؤز زامانلارینین یئگانه ماهیر دنیزچیلری ساییلیردیلار. "دیودوروس"-ون Diodorus دئدیگینه گؤره فینیکی لردن آفریکایا کؤچلر اولونوب. توسیدیدئس-ین Thucydides دئدیگینه گؤره فینیکی لر یونانلیلاردان اؤنجه "سیسیل" Sisil آداسینا گئدیبلر. فینیقی دنیزچیلری ۱۰-نجو یوزایللیکده آرتیق غربه (آوروپایا) نیفوذ ائتمیشلر.۱۹ "فین- اوقور" ائتنوسوندان یارانمیش فینیکیه // فینیقیه اؤلکه آدینین سیررینی قدیم و چاغداش تاریخچیلر و مؤلیفلر ایندییه قده ر قاتینی آچانماییبلار. اونلار بو آدی یونان کؤکنلی اولدوغونو ظنّ ائدیرلر و بو آدی کؤک بیلیمی اساسیندا "ارقووانی رنگ" (ارغوانی ) معنالاندیریبلار و بو دا دئییلن لره گؤره ، گویا فینیکی لرین موختلیف شهرلرینده چوخ راییج اولان قوماش و بئز بویاما پئشه صنعتلریندن ایره لی گلیر. ائتنوس آدلاری عالمینده چوخ شاشیردیجی بیر کشفیات دیر کی بیر ائتنوسون آدینی اونون قوماش بویاما پئشه صنعتینه گؤره،"قیرمیزی" //"ارقووانی"  بُویا آنلامیندا آدی اولموش اولسون. تاریخچیلر قئید ائدیرلر کی بو فینیک سؤزو، یونانلی هومئره Hommer عایید و نیسبت وئریلدیگینه رغما، میسینی Misini یازیلاریندا ، "پونیکیژو" ponikijo فورماسیندا اولان سؤز ایسه "قیرمیزی" آنلامیندادیر کی آرابایا (فایتون ،کالسکه) ایشاره دیر و بو سؤزجوک مومکوندور کی کئچمیشده سُوی و ائتنیکی دَیَرینه مالیک اولموش اولسون، اؤزه للیکله ده کی "پونیکیژو" ponikijo آدینی بیر بیتگی اوچون کوللانیرمیشلار و او  "فینیکییا بیتگیسی"ایمیش وPelini  "پئلینی" ده اوندان آد آپاریر.۲۰ قریبه سند و فاکتدیر! منبعده عینی حالدا بونا دا ایشاره اولونوب کی "یئرلی منبعلرده همچنین بو خالق اوچون "کنعانی"  سؤزونو، و"کنعان" آدینی دا اؤلکه و یوردلاری اوچون ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده کوللانیبلار. بو آدی اکثر حاللاردا آنتیک منبعلرده و آفریکادا ، "فینیکی" سویلولار ساخلاییبلار". دئمَه لی کئچمیش آنتیک منبعلرده بو حقیقته ایشاره اولونوب کی"کنعانیلر" هَمَن "فینیکی لر" // "فینیقی لر"دیر و همچینین نتیجه آلینیر کی گئرچک و حقیقی تورک سُویلو ائرمنی خالقی کی هَمَن فینیکی آدی ایله آدلانان" فین- اویقور" تورکلری اولسون ،ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده آرتیق بو اراضیده ساکین ایمیش، حالبو کی ائرمنی آدلانان ایندیکی هیند- آوروپا دیللی "های"لار ائرادان اوّل ۵-نجی یوزایللیکده آنادولونون فریگیاسینا گلیب و سونرا دا آنادولونون تورک اراضیسی ساییلان "هایاسا" Hayasa ایالتینه گئچیب یئرلشیرلر. دئمک بو آرادا ،گئرچک تورک ائرمنیسی اولان و فینیکی آدلانان "فین- اویغور" تورکلرینین  بو اراضیده (آنادولونون شرق و جنوب-شرقینده) مسکونلاشماسی ایله آوروپادان گلن  "های" آدلانان ایندیکی ائرمنیلرین بو اراضیده مسکونلاشما تاریخینده اَن آزی ۲-۳ مین ایل فرق و زامان مسافه سی وار. "ایی.آ.ایشپایزئر" İ.A.İşpayzerبئله نظر وئریر کی آککاد یازیلاریندا "کیناههو" Kinahhu سؤزو "اَرقووانی" // (فارس دیلینده هَمَن ارغوانی)  قیرمیزی آنلامیندادیر و بو سؤزون ،"کنعان" سؤزو ایله اوخشارلیغی چوخدور آمما هئچ بیر دیلچیلیک و دیل بیلیملی اساس و فاکت اَلدَه یوخدور کی بئله تصوّور اولونسون  "کیناههو" سؤزو "کنعان"دان و یا عکسینه ، یارانمیش اولسون. سوندا "ایشپایزئر" İşpayzer بئله بیر لاییحه ده بولونور کی "کنعان" ، فینیکی اؤلکه سی اوچون یئرلی آد و عنواندیر و "ارگووانی"//"ارقووانی"//"ارغوانی" (رنگ) ده اونلارین بویاما ایش و پئشه لری ایله ایلگیلی بیر سؤزدور.۲۱ گؤرونور عالیملر "کنعان" سؤزونون آچیکلاماسیندا عاجیز قالیبلار و اولماسین ربط سیز و ایلگیسی اولمایان یوروملارا اَل آتیرلار. بیز کئچمیش مقاله لریمیزده خاطیرلایان کیمی ، یئنه ده اؤز سؤزوموزون و تاپشیریغیمیزین اوزه رینده برکیییب دوروروق و بیر داها دئییریک کی چوخ دا آوروپالیلار و دیگر غئیر-ی تورک عالیملرین دئدیکلرینه اویماماق و اینانماماق گره ک ؛ بونون اوچوندور. چونکی اونلار ایللر بُویو گئجه- گوندوز چالیشالار، هَمَن بو "کنعان" کیمی تورک سؤزونون آچیکلاماسیندان،عاجیز قالاجاقلار. اونلار (باتی لی و آوروپالی عالیملر) بیلمه ییرلر کی "کنعان" تورک سؤزودور و "کنعان" تورکجه "کون .آن" Kün.An و یا خود Künan سؤزونون فونئتیک دَییشیلیگیینه اوغرامیش فورماسی و فورمانتی دیر و آنلامی دا "گونش تانریسی" دئمکدیر. سبب ده بودور کی آوروپا و دیگر غئیر-ی تورک عالیملر هر بیلمه دیکلرینین ایزینی غئیر-ی تورک منبعلرده و قایناقلاردا و غئیری- تورک اراضیلرده پئشینده و بولماقدادیرلار. اونلار مین ایلده بوندان سونرا فینیکی لری // فینیقی لری و یا کنعانی لری، تورک سویلو و تورک دیللی بیر خالق یا طایفا اولدوغونو بیلمه یهجَکلر و بیلمک ده ایسته میرلر. فینیکی لرین // فینیقی لرین سوی منسوبیتی حاققیندا ،اونلارین هر بیر کسه ظنّ لری گئدیر ، ایللا تورکدَن باشقا. دونیا تاریخینده و تاریخشوناسلیق علمینده هر دن چوخ بؤیوک بیر سَهویلره یول وئریلیب کی ایندی چوخ بؤیوک و آچیلمایان دویونلرین یارانماسینا سبب اولوبدور و عینی حالدا ایندیکی چاغداش تاریخچیلرین و تدقیقاتچیلارین چاش- باش قویماسینا، یولونون آزماسینا، اؤز باشینا دولانیب- فیرلانماسینا سبب اولوبدور.او بؤیوک تاریخی سَهولردن و اؤزه للیکله  آنتیک مؤلیفلرین سَهو یازی سَپکی لریندن بیریسی ده بودور کی بیر چوخ ائتنوسلاری سُوی آدی و نَسیل اعتباری ایله یوخ ، بلکیده او ائتنوسون یئرلشدیی و مسکون اولدوغو توپونیمین آدی اساسیندا آدلاندیرمالاریدیر کی ایندیکی تاریخچیلری چتینلیکه و باغلی دویونلره توش گتیریر. بو چتینلیک و دویونلر، عینی حالدا فینیکی (فین- اویقیر) تورکلرین باشیندا دا وار. میثال اوچون بیر چوخ حاللاردا "صیدونی"Seyduni/ "صیدونیالی" Seydunialı سؤزو (ایندیکی لیوان(= لبنان) اراضیسینده یئرلَشَن بیر شهر آدیدیر) عینی حالدا یونانلی "هومئر"ین یازیلاریندا و تورات کیتابیندا ، "فینیکی" //"فینیقی " خالقین یئرینه قئید اولونوبدور."کنعانی" آدی، فینیکی لرین اصیل و رسمی سوی آدی دئییل ایدی و بلکیده اؤزلری ، اؤز –اؤزلوکلرینده بو آدی اؤزلری اوچون ایشله دیرمیشلر. تاریخده اکثر حاللاردا فینیکی // فینیقی خالقی اوچون ایشله نَن واحید و یئگانه آد اولماییب و اونلاری آنتیک مولیف لرده عادت - عنعنه اولاراق ، یاشادیقلاری توپونیمین آدی ایله آدلاندیریب و قئیده آلیبلار؛ اؤزه للیکله ده بئله بیر سپگی ائرادان اوّل ۲-نجی مین ایللیگین ایکینجی یاریسیندان بئله ایشلدیبلر .  "کنعانی" و "صئیدونی" کیمی آدلار ، فینیکی لری و فینیکی اویگارلیغینی بیزه گؤستریب، اثباتلاماقدادیر. دونیانین بؤیوک و تانینمیش آمئرکانلی و آوروپالی عالیملری بو تورک سویلو "فین- اویقیر" نسیللی فینیکی خالقینین کؤک و منشایینی ، اولماسین یئرلره و خالقلارا باغلاییرلار و ایندی ده بو خالقین کؤک- منشائینین گیزینی و دویونونو آچانماییبلار. آمئرکانلی؛ اونلو عالیم " Albright William Foxwell ویلیام فوکسوِل آلبرایت" قئید ائدیر کی داها بوندان بئله فینیکی لرین کؤک و منشائینین "ائریتئره"لی اولماسی فرضیه یه و نظریه یه ؛ و یا  اونلارین کؤکو و منشایی فلیسطینین جنوبوندان اولماسی نظریه یه ،و عینی حالدا  اونلارین سئمیت (سامی) سویلو اولماسی کیمی نظریه لره آرتیق احتیاج یوخدور. ۲۲ اوتو ائیسفئلدت Otto Eissfeldt دئییر کی فینیکیلرین کؤکو- منشایی گره ک دیر کی "سینا" یاریم آداسیندا و یا عربیستانین یاپیشیغیندا اولموش اولسون و  فینیکی لر ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  اورادان کؤچ ائتمیش اولسونلار و گلهجکده کی اؤز باشقا تاریخی یئرلرینده مسکون اولموش اولسونلار. ۲۳ گؤرونور کی عالیملر اولماسین ظنّ لری ائدیب و گومانلار وورورلار اما هئچ بیری ده قانع ائدیجی ، ایناندیریجی ، دوزگون و حقیقی  دئییل ، اما هر نه ایسه بونا اعتراف و ایقرار ائدیرلر کی ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  بو اراضیلرده یاشاما و مسکون اولما سابیقه لری و ایستاژلاری واردی و بونو بیز دئمیریک و اؤزوموزدن ساختالاشدیرمامیشیق. بو زامان مدّتی نین و تاریخلرین اوستونده دایانماغیمیز و تاکید ائتمه میزین ده سببی، اصیل گئرچک تورک سویلو "فین- اویقیر" // "فین – اویغور" نسیللی و فینیکی لی ائرمنی خالقینین تاریخاً بو اراضیده یاشاماسینی و آوتوختون خالق اولماسینی اثباتلاماک و گؤسترمکدیر و  بو اراضییه یئنی و سونرادان گلمیش هیند- آوروپا دیللی وآوروپا سویلو و فریگیادان گلمه "های" Hay خالقینین تورک اراضیسینه گلمه تاریخی ایله موقایسه ائتمکدیر. بورادا قیلی قاتیقدان چکمک لازیمدیر.بیز های آدلانان آوروپالی کؤچری خالقین کؤک و منشایی حاققیندا آپاردیغیمیز تدقیقات و آراشدیرمالاردان بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی  چوخ احتیماللا بو خالق آوروپانین کؤچری خالقلاریندان ساییلیرمیش و آوروپانین شرقی حیصّه سی، صئربیا – کورواتیا Serbiya – Korvatiya اراضیلَری بونلارین گزرگی یاشادیقلاری یئرلر اولوب و ۵۰۰ ایل ائرادان اوّل ، بالکانلارین جنوبونا گلیب یئرلشیب و بالکان یاریم آداسیندان دا آنادولونون شیمال – غرب حیصّه سینه کئچیب و فریگییا آدلی تورک اراضیسینده مسکن سالیبلار. بو آدسیز هیند- آوروپا دیللی خالق، آنادولونون فریگیا اؤلکهسینده یئرلشدیکدن بیر مدت سونرا ، آنادولونون شرق طرفینه یورویوب و هایاسا آدلی تورک ایالتینده یئرلشیرلر. اونلارین بو دقیقه یه قده ر ، یعنی هایاسا اراضیسینه گیره نه قده ر آدلاری اولمامیش و یا بیلینمه ییردی. اونلار ایلک اؤنجه فریگیا تورک اؤلکه سینده یئرلشدیکلرینه گؤره "فریگی" آدلاندیلار و سونرا تورک اراضیسی و ایالتی اولان "هایاسا"دا یئرلشدیکدن سونرا "های" آدینی الده ائتدیلر و سونرا تورک یوردو و اراضیسی اولان آرمینی ده یئرلشدیکدن سونرا "ائرمنی" آدینی الده ائتدیلر و یئنیدن بو ائرمنی تورک دؤولتی ،"اورارتو"  اراضیسینین ترکیبینه گئچَندن سونرا  بو خالق ، "اورارتو" سوی و ائتنیک آدینی قازانیب الده ائدیبدیر و ائله کی اورارتو شاهلاری بونلاری کؤله لیک و فهله لیک اوچون آرازین شیمالی ساحیلینه آپاریب یئرلشدیردیکدن سونرا ، بو خالق یئنیدن "ائرمنی" آدینی قازانیب الده ائدیبدیر. دئمه لی بو هیند-آوروپا دیللی خالق، آسیا و آنادولو اراضیسینه گیرهندن بَری ۴-۵ ائتنیک و سوی آدینی قبول ائدیب و هامیسیدا تورک توپونیملرینین آدیدیر و هئچ بیری ده اونون اؤز ائتنوس آدی دئییل.بو آوروپالی گلمه خالق، هر دفعه  یئنی گئتدیگی یوردا یئرلشدیکدن سونرا، قاباقکی یئرین آدینی آتیب و تزه یئرین آدی ایله یاشاماغا داوام ائدیبدیر. بو حال ائتنوسلار تاریخینده چوخ نادیر و تایی گؤرونمه ین استثنا بیر حالدیر. آنادولو اَزَل گوندن بری ، تاریخ بُویو چئشیتلی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین و طایفالارین  یاشادیغی اراضی و تورپاقلار اولوب. هردن اولوب کی بیر ایمپئرییا اونو ایشقال ائتمیش اولسون و یا اؤز اراضی ترکیبینه قاتمیش اولسون ، اما بو اراضیده هر زامان تورک سویلو اولوسلار یاشاییبدیر. اسکی تاریخ خریطه لرینده قدیم ائرمنیستان یا اورارتو اراضیسینین غربینده یئرلشن اراضینین آدی (ایندیکی آنادولونون اورتاسی اراضی) آشور // آسور منبع لرینده  "آشکناز" اولوبدور. یعنی بو اراضی "آشکناز" تورکلرینه عایید اولان اراضیدیر. ۲۴  آرتور کئسلئر Artur Kesler "خزرلر" آدلی اثرینده یازیر کی "تورات کیتابیندا آدی قئید اولونان آشکنازدان موراد، نوح`-ون اوغلو یافث -ین نوه سیدیر و او خالقا ایشاره دیر کی آرارات داغینین اطرافیندا و ائرمنیستاندا یاشاییردیلار.۲۵ آرتور کریستیانسئن  Artur Kristiansen "ایلکین اینسان ،ایلکین پادشاه" آدلی اثرینده یازیب و اثبات ائدیب کی تورات کیتابیندا قئید اولونان "آشکناز" ، ساکالارین سوی آدیدیر و عینی حالدا اونلارین قارداشی ساییلان "ریفوت" Rifot ، قدیم ایران آنتیک تورک شاهی"تیموریس"-ین Timuris سویونداندیلار. آنادولودا یاشایان دیگر بیر تورک خالقی کی آدی توراتدا ذکر اولونوب "هئتیت لر" یا "هیتی لر"دیر کی لیباندان(لبنان دان) تا فورات چایینا قده ر مسکوندولار و آنادولودا مسکون دیگر بیر خالق دا ، "فریزیلر" یا "فریگیلر" (فریژیلر)دیر۲۶.    ساکالارین تورک دیللی و تورک سویلو خالق اولدوغونا دا آرتیق شوپهه یوخدور و تاریخ علمینه بو آیدین بیر حقیقت دیر.                                   

آرتور کریستیانین ایشاره ائتدیگی "ریفوت" Rifot ، آشکناز// ساکالارین قارداشی، هَمَن "آیریم" تورک طایفاسی یا "ریم" طایفاسی اولان تورک ائرمنیلرین اولو اجدادیدیر."آیریم" آدیندا ،"آی"(=تانری، کونوشان، خبر وئره ن) +ریم (=اؤنجه دن بیلَن،اؤنجه دن گؤره ن، ایلدیریم و شیمشک) = "ایلدیریم و شیمشک تانریسی"،"اووسونجو،یاتچیYatçı، بویوجوBüyücü،طالئعه باخانTaleyə baxan" دئمکدیر. بو معلوماتلاردان گؤرونور "های" Hay دئدییمیز آوروپالی خالقین آنادولو اراضیسینه گلمه دن اؤنجه، بو اراضیده ساکالارSakalar،کیممئرلرKimmerlər، هئتیت لرHetitlər،فین-اویقیر نسلیندن اولان فینیکیلرFinikilər  ،اوگاریتلرOqaritlər، ائرمنیلرErmənilər و اورارتولار Orartular کیمی تورک خالقلاری و طایفالاری یاشامیشلار. اسکی آوروپانین شیمالیندا یاشایان خالقین میف و تانریلار پانتئونوندا موختلیف تانریلار یاشاماقدا ایدی کی اونلارین تانینمیشلاریندان بیریسی ده "فرئیژا" Freyja بویو büyü و آرتیم artım تانریچاسی و ایلاهه سی ساییلیرمیش و دیگری ایسه "فریگگ" Frigg گؤی و سَما ایلاهه سی ،"اودین" Odin تانرینین آروادی و ائشی و "بالدیر" Baldır و "هوت"-ون Hut آنالاری ساییلیرمیش. بو فین-اوگاریت تورکلرینین آوروپا شیمالینداکی میفولوگیا معلوماتلاری، بیزه تام آیدین شکیلده، آنادولو اراضیسینده کی فریگیا اؤلکه سینین تورک ماهیتینی و تورک اراضیسی و تورک یوردو اولدوغونو اثبات ائدیر و دیگر طرفدن ده هیند-آوروپا دیللی ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالقین بو اراضی ایله هئچ بیر باغلانتیسی اولمادیغینی اثبات ائدیر. اونلار ساده جه بالکانلاردان کئچیب آنادولونون  فریگیا آدلانان یوردوندا موقتی اولاراق مسکونلاشیبلار و داها بیر باغلانتی و ایلگی آرادا یوخدور. دئمه لی بو حساب ایله بو هیند-آوروپا دیللی (ائرمنی آدلاندیردیغیمیز) خالقی "فریگیا"یا باغلاماق و اونا بیر سوی کیمی باغلاماق ،تاریخ باخیمیندان دوز دئییل.