آذربايجان ادبي ديلي نسيمي پوئزيياسيندا AZƏRBAYCAN ƏDƏBİ DİLİ NƏSİMİ POEZİYASINDA

 

 

PROF. MAARİFƏ HACIYEVA

 

  15- جی عصر آذربايجان پوئزيياسي نين گؤرکملي تمثيلچيلريندن بيري اولان سيد علی عمادالدين نسيمي (1369-1417) تخمينن بئش مين ميصراعدان آرتيق فارسجا ديوان ياراتسا دا، عربجه شعيرلر يازسا دا بؤيوک اوستونلوگو دوغما آنا ديلينه آذربايجان ديلينده وئرميش، بو ديلده اون ايکي مين ميصراعليق بير ديوان قويوب گئتميشدير کي، بيز اونون آناديللي پوئزيياسيني آراشديرارکن، بئله قناعته گلديک کي، آذربايجان ديلينده فلسفي پوئزييانين بانيسي اولان بو بؤيوک فيلوسوف شاعيرين شعیرلري نين اساس منبعريندن بيري ده دؤورون جانلي دانيشيق ديلي و شيفاهي ادبي ديل اولان فولکلور ديليدير. او، يازديغي قزل، قصيده، موستضاد، روباي، مثنويلري، ترجيبند، مثنوي، تييوقلاري ايله 14- جی عصرده دوغما آنا ديليني ادبي ديل سويييه سينه يوکسلتميشدير. 

  سيد عمادالدين نسيمي نين آناديللي شعيرلريندن لئکسيکونوندا عرب-فارس سؤز و سؤز بيرلشمه لري نين چوخلوغونا باخماياراق، شعیرلرين ديلي نين اساسيندا دؤورون آذربايجان ديلي دورور. نسيمي شعیرلرينه دؤورون دانيشيق ديلي و يئرلي ديالئکت تورپاق مونبيتليگي گتيرير. بونو شاعيرين پوئزيياسينداکي سايسيز-حسابسيز نومونه لردن گؤرمک اولار: 

  «آفرين اولسون نيگارين زولفو ايله قاشينا، 

   گر ماجال بولسام حبيبين چئوريليديم باشينا». 

  «عشقه علاج ايستمه، دردينه صبر ائيل». 

  «ديلبر الينده عاشيقين قتلي ندن هارام اولا، 

  عاشيقه چون هلال ائدر وصليني قان باهاسينا». 

   

  «ئي بانا ميشکين ساچيندان کؤنلوگو قورتار دئين، 

  قانغي جافيلدير ثلاثيلدن چؤزر ديوانه سي».

   «خيرمانيندا هوسنونون گوندور باشاقچي آي ايله، 

  اوتان، ائي نيحبت قيلان، قاشي-هيلالي داسين». 

   

  «چون نسيمي سوساميش قانينا يارين لبي، 

  نولدو، اي مونکير، سانا کيم، قاينادي قانين يئن». 

  «هر کيم سنه دئمزسه، رحمان صيفتلي حاقسن، 

  ايتيرميش اول قارا گون حاقق ايله حاقشوناسي». 

   

  «گلدي ياريم ناز ايله، سوردو، نسيمي، نئجه سن؟ 

  مرحبا، خوش گلدين، ائي خيردا دهانيم، مرحابا!» 

   

  شعير نومونه لرينده کي  «ماجال»، «لاج»، «چئوريليديم باشينا»، «قان باهاسينا»، «چؤزمک»، «خيرمان»، «قاني قايناماق»، «قارا گون»، «خيردا» کيمي سؤز و ايفاده لر بو گون ده جانلي دانيشيق ديلينده و ديالکتلرده ايشلنن سؤز و ايفاده لردير. 

  سيد عمادالدین نسيمي اثرلري نين ديليني خالق آراسيندا ايشلنن معنالي ايفاده لر حسابينا زنگينلشديرمک اوچون شيفاهي ادبي ديل اولان فولکلورداکي آتالار سؤزلري، مثللر، ايدئوماتيک ايفاده لر کيمي جانلي خالق دانيشيق ديلينده کي  ادبي قايناقلاري شعیرلري نين ديلينه گتيره رک، 14-جی  عصر پوئزيياسينداکي ميللي زميني گئنيشلنديرميشدير.

 نسيمي  شعیرلرينده راست گلديگيميز «گؤزدن ايراق»، «اياغي نين توزو»، «ئوي ييخيلميش»، «عؤمور چوروتمک، «آياغي دوشمک»، «قؤنچه آغيزلي»، «چک ديليني»، «گول اولماز ديکنسيز»، «بير پولا ديمز کاينات» کيمي ايفاده لر اونو گؤسترير کي، شاعيرين يازديغي شعیر نومونه لري ساغلام آنا ديلي بونؤوره سي اوزرينده يارانميشدير. 

  بو جهتي يوکسک قييمتلنديرن خالق يازيچيسي، آکادئميک ميرزه ايبراهيموو  «ديليميزين اينکيشاف يوللاري حاقيندا» آدلي مقاله سينده يازيردي: «بيزجه، «دده قورقود»دان سونرا آذربايجان ديلي نين اينکيشافينداکي خوصوصي مرحله ني نسيمي دؤورو آدلانديرماق اولار. نسيمي آذربايجان ديليني اثري نين قاباقجيل فيکير و آرزولاريني ايفاده ائدن يوکسک بير ديل سويييه سينه قالديردي. نسيمي ديليميزي ايدئاللار اوغروندا موباريزه ديلينه، تبليغات و تشويقات ديلينه چئويردي. نسيمي اؤز فلسفه سي و تفککورو ايله علاقه دار اولاراق، ديليميزين چرچيوه سيني خئيلي گئنيشلنديردي. اونا تاماميله يئني تشبيهلر، ايفاده لر، فيکيرلر گتيردي (باخ: م.ايبراهيموو «آزربايجان ديلي» مقاله لر. باکي، 1957، ص. 10-11). 

  م.ايبراهيموو نسيميده ديلين معنا و فيکيرله عوضوي باغليليغي نين اولدوغونو خوصوصي وورغولاياراق يازير: «بعضن نسيميني آنلاماق چتينليگي اونون ديلي نين غليظليگيندن دئييل، ايفاده ائتديگي فلسفي فيکيرلري درک ائتمک اوچون موعين تاريخي، علمي، فلسفي حاضيرليغين يوخلوغوندان ايره لي گلير» (باخ: م.ايبراهيموو. آدي کئچن اثر، ص. 11). 

  ميرزه ايبراهيموو ائله همين مقاله ده نسيمي نين «مست» رديفلي شعیريني ميثال گتيره رک يازير کي، «نسيمي نين اؤزونمخصوص سؤزلري، ايفاده لري و ايصطيلاحلاري واردير». «بزمي ازل»، «شراب جوز»، «ريند وکللاش» و سايره يالنيز ايفاده لر و سؤزلر دئييل، عئيني زاماندا او دؤورده کي  عقيده لر، طريقتلر موباريزه سي ايله باغلي اولان و خوصوصي شرح طلب ائدن فلسفي ايصطيلاحلاردير» (يئنه اورادا، ص. 11). 

  پروف. عليار سفرلي ده «قديم و اورتا عصر آذربايجان ادبياتي» آدلي کيتابيندا بو جهتي خوصوصي وورغولارياراق يازير: «نسيمي نين بير سيرا شعیرلري نين ديلي آغير اولسا دا، دونيوي شعیرلري نين ديلي ساده و آيديندير. او، صوفي و حروفي شعیرلرينده رمز و ايصطيلاحلاردان چوخ فايدالانير، اؤز جسارتلي فيکيرلريني آچيق-آشکار ايفاده  ائتمکدن چکينمير. مثلن: 

  قلبيميزدير صورتين، الحمدالله، ائي نيگار، 

  تا ابد ياکه معبوددور، جمالين نسته ني. 

  بو بئيتده نسيمي «ياکه معبودو، مين جماليکه نسته ايينو» («آنجاق سنه پرستيش ائديريک، سنين گؤزلليگينه سيغينيريق، کؤمک ايسته ييريک») ايفاده سيني قوراندان ايقتيباس ائده رک، اينسانين اوزونو قيبله سايير، يالنيز اونون گؤزلليگينه پرستيش ائتديگيني بيلديرير. 

  دئمه لي، قرآندان آيه گتيرمکله اينسان گؤزلليگينه برات قازانديرير، قرآنين آيه و سوره لري نين داخيلي معناسيني شرح ائديب خالقا چاتديرماغي قارشييا قويان حروفيلر کيمي نسيمي ده بوندان اؤز ايدئاللاري نين ايفاده سي اوچون فايدالانير. قرآنين آيه و سوره لريندن ايستيفاده ائتمکله اينسانين عقلي و معنوي سربستليگينه طرفدار چيخير» (باخ: ع.سفرلي، خ.يوسيفوو. «قديم و اورتا عصرلر آذربايجان ادبياتي». باکي، معاريف، 1982، ص. 199). 

  معلومدور کي، آذربايجان يازيلي ادبي ديلي نين 14 عصرده تکامولو، اينکيشافي حسن اوغلو، قاضي احمد بورهان الدين، عمادالدين نسيمي پوئزيياسيندا گؤرونمه يه باشلادي. آذربايجان شعیري نين دوغما آنا ديلينده اولان ايلکين نومونه لريني نسيميدن اول ياشاميش هسنوغلو و قاضي بورهان الدين پوئزيياسيندا گؤرونسه ده، شعیريميزين داها موکممل نومونه لري نسيمي شعیرلرينده گؤرونمکده دير. نسيمي پوئزيياسي نين زنگينلشمه سينده دؤورون شيفاهي ادبي ديلي و خالق آراسيندا ياييلميش آتالار سؤزو، ناغيل، افسانه، باياتي، آلقيش، قارغيش، تاپماجا، لطيفه کيمي فولکلور ژانرلاري بؤيوک رول اويناميشدير. چونکي بو نومنه لرده شيفاهي ادبي ديل صافليغيني داها چوخ موحافيظه ائتميشدير. 

  شيفاهي ادبي ديلدن يازيلي ديله کؤچورولن صاف ديل نسيمي پوئزيياسيني ادبي ديل سويييه سينه يوکسلتميشدير. بونون اوچون بير نئچه پوئتيک ميصراعيا ديقت ائتمک کيفايتدير: 

  «دگمز بانا بير پولا جاهان وارليغي ايل». 

  «قان باهاسيز نئجه قان ائتمک ديلرسن، ائتمگيل». 

  «هم اول زامان کي، سئچيلدي قاراسي آغيندان». 

  «عاشيق اول، مئيدانا گير، کيم، توپ ايله چووکان بودور». 

  «چيخدي ايچيمدن توتون، چرخي بويادي بوتون». 

   

  «چيخير رنبه قولاغيندان، گؤزون آچ، 

  کي، حشر اولدووو قاليندا بو گون سور». 

  سونونجو ميصراع حسين عاريف پوئزيياسيندا بو شکيلده سسله نير: 

   

  ياخشي کي، حسرتين توستوسو يوخدور، 

  گؤز-گؤزو گؤرمزدي دومان ايچينده. 

 نومونه لردن ده گؤروندويو کيمي خالق آراسيندا بو گون ده جانلي دانيشيق ديلينده ايشلنن «جاهان بير پولا ديمز»، «قان باهاسي»، «گول تيکانسيز اولماز»، «قان ائتمک» (قان سالماق)، «قاراني آغدان سئچمک»، «توپ چووکان اويونو»، «مئيدانا گيرمک»، «قولاغيندان پامبيغي چيخارت»، «گؤزونو آچ» کيمي ايفاده لر نسيمي شعیري نين ديليني گونوموزون جانلي خالق دانيشيق ديلينه و يازيلي ادبي ديلينه باغلايير. 

  نسيمي شعیرلريني مونبيت آناديللي تورپاغا باغلايان بير جهت ده اونون شعیرلرينده خالق آراسيندا ايشلک اولان اصيل آذربايجان سؤزلري نين اؤز عکسيني تاپماسيدير: سؤز، قان، گون، يول، آنا، آتا، آغاج، قاش، گؤز، ديل، گون، گونش، ساچ، يوخسول، ماتم، باش، آياق، ماجال، يولچو، دوداق، شکر، قند، قارا، آغ، گؤي، ياس، ائشيک، آجي کيمي موعاصير آذربايجان ديلينده ايشلنن يوزلرله سؤز. 

   

  «قانيمي تؤکدو گؤزون هر لحظه بير سؤودا ايلن». 

  «چک ديليني و ابسم اول، من بو جاهانا سيغمازام». 

   

  «گر آياغينا دوشمک ماجاليم اولايدي، 

  دخي گؤتورمز ايديم باش آنين آياغيندان». 

   

  «باي ايله يوخسول منم، يولچو ايله يول منم». 

  «دوداغين قندينه شکر دئديلر». 

   

  «قارادير گئيديکي يا گؤک هميشه زاهيدين، يا رب، 

  نه ماتم دوشموش آنا کيم، توکنمز هيچ آنين ياسي». 

   

  سئيد عمادالدین نسيمي نين جانلي خالق ديلينه باغليليغي شعیرلرينده خالق اويونلاري نين، خالقين منشايني ايفاده ائدن عادت-عنعنه لرين، بايراملارين، خالق موسيقيسي نين آدلاري نين پوئتيک ايفاده سينده ده گؤرونور. شعیرلرينده خالقين معيشت مراسيملريندن، بايرام و ايدمان اويونلاريندان توتموش خالق ادبياتي نين گئنيش ياييلميش فورمالارينا قدر قييمتلي آتا-بابا ياديگارلاري نين نومونه لري سايسيز-حسابسيزدير. قيز گلين گئدرکن قارشيسيندا اوزرليک  يانديريلماسي، توي و ياس ساخلاماق عادتي، توپ و چووکان اويونو کيمي چئشيد-چئشيد خالق ايفاده و اويونونون بديعي عکسي اونون اثرلرينده کي  خلقيليگين بديعي ايفاده سيدير. نسيمي نين آذربايجان موغامي نين آدلاريني ايفاده ائدن درين تهليله لاييق آشاغيداکي قزه لينه ديقت ائتمک کيفايتدير. 

   

  حسرت ياشي هر لحظه قيلير بنزيميزي ساز، 

  بو پرده ده کيم، نسنه بيزه اولمادي دمساز. 

   

  «عششاق» مئييندن قيلالي عيشرتي- «نووروز»، 

  تا «راست» گله «چنگي-حسيني»ده سرفراز. 

   

  با «چارگاهي» لوطف قيل، اي حوسنو «بزورکي»، 

  «کوچيک» دهنيندن بيزه، اي ديلبري- «تنناز». 

   

  «زنگول» صيفت ناله قيلام زار «سه گاها»، 

  چون عزمي «حيجاز» ائيله يه محبوبي خوش آواز. 

   

  آهنگي «صيفاهان» قيلير اول نامي «عراقي»، 

  «رهاوي» يولوندا يئنه جانيم قيلا پرواز. 

   

  کؤنلومو  «حصار» ائيله دي اول روحي «موبارغ»، 

  گل اولما «موخاليف» بيزه، ائي ديلبري- «شهناز». 

   

  چون «شور» گليب عشق سؤزون قيلا نسيمي، 

  شؤوقوندن آنين جوشا گلير سه ديگي-شيراز. 

                        (اثرلري. باکي، 1976، ص. 73). 

  نسيمي نين شعیرلري نين ديلي و شعیرلرينده کي  پوئتيک دوشونجه لر بؤيوک مولاحيظه لره سبب اولدوغو اوچون، 14 عصر ادبي ديلي نين اؤزونه خاص خوصوصيتلري ايله شرح ائديلميشدير.  

  عمادالدین نسيمي نين «سؤز» رديفلي شعیري دؤورون ادبي ديلي  باخيميندان شرح ائديلرسه، شعیرده ائله شاعيرين ادبي ديل حاقينداکي مولاحيظه لريني ده گؤرمک اولار. چونکي بو شعیرينده شاعير اؤزو هم فيلولوق، هم ده فيلوسوف کيمي موحاکيمه يوروده رک، اؤزونون سؤزه اولان فلسفي باخيشلاريني و ادبي ديلله باغلي  تصوورونو ايفاده ائدير. 

   

  نازيلو مونزيل آنلا کيم، بيردير، 

  کندي کندويه ترجوماندير سؤز. 

   

  سؤز «نازيلو مونزيل» اوچون (گؤندريلديگي اوچون) «کندي کندوي» (اؤزو-اؤزونه ترجوماندير. سؤزون حددي-حودودو يوخدور. او،  بينيشاندير، موجررد وارليقدير: 

   

  طول و عرض ايله اومقو بولونماز، 

  يعني بي حد و بي نيشاندير سؤز. 

  سؤز يني عوضسيز بير قوووه دير. او، «غيري-مخلوقدور»، يعني ياراديلماميشدير.  سؤز «چار اونسور، نؤه آسيماندير»، يعني گؤيون قاتلارينا و دؤرد عنصوره (اود، سو، تورپاق، هاوا) برابردير. نسيمييه گؤره سؤز ايلکيندير، خزينه دير «کؤنولده کاندير»، اونون حددي-حودودو يوخدور، اونون وارليغينا شوبهه ائتمک اولماز. اودور کي، 

  عاقيل ايسن، سؤزونو موختصر ائت، 

  اي نسيمي، چو بي گيراندير سؤز. 

   

  يعني، اي نسيمي، عاغيلليسانسا، سؤزه حؤرمت ائديب، سؤزونو موختصر ائت، چونکي سؤز سونسوزدور. 

  سؤزون اولويليگي، حؤرمتيني اوجا توتماق گرکليگيني، سؤزون معناسي نين توکنمز اولدوغونو نسيمي آشاغيداکي بئيتلرينده ده ايفاده ائدير: 

   

  «اي نسيمي، گر سؤزون معناسي بي شايان دئييل، 

  نئيچون ايرمز کيمسه نين عقلي اونون پايينه؟» 

   

  «هر کيمسه نسيمي سؤزونو فهم ائده بيلمز، 

  بو قوش ديليدير، بونو سولئيمان بيلير آنجاق». 

   

  ايلک بئيتده نسيمي سؤزون معناسي نين سونسوز اولدوغونو سؤيله يير. اگر بئله دئييلسه، او زامان نييه هئچ کيمين عاغلي اونون سونونا چاتمير.

ايکينجي بئيتدن ايسه آيدين اولور کي، حروفيليک طريقتي نين خوصوصيتلريني، طريقتده سؤزلرين گيزلي معنالاريني بيلمه ينلر اوچون نسيمي نين سؤزو آنلاشيلماز اولاجاقدير. چونکي سؤز فيکرين گئرچکليگيدير. 

  گؤروندويو کيمي، نسيمي  اؤلمز قزل، قصيده، مثنوي و روبايلري، تويوغ، ترجيبند، موستضاد، مولممالاري ايله 14 عصرين سونلاريندا آنا ديليميزي پوئزييانين ادبي ديلي سويييه سينه يوکسلميشدير، آنا ديليميزده فلسفي پوئزييانين اؤلمز بديعي نومونه لريني ياراداراق بو پوئزييانين بانيسي سويييه سينه يوکسلميشدير. 

  دوغرو سؤيله ميشلر کي، علمين وطني يوخدور، آما عاليمين وطني وار.

 مودريک فيلوسوف شاعيريميز سيد عمادالدین نسيمي نين وطني آذربايجاندير. دوغولدوغو يئر شاماخي دياريدير. آنجاق اونون فلسفي دوشونجه لري احتيوا ائدن علمي، مودريک کلاملاري بوتون دونياني گزيب-دولانماقدادير. 

 

 

روس ادبييياتيندا شرق و اسلام موتيولري RUS ƏDƏBİYYATINDA ŞƏRQ VƏ İSLAM MUTİVLƏRİ

 

DR. MƏTANƏT VAHİD

دکتر متانت واحيد 

 

ايسلام و شرق موتيولري، اونلارلا باغلي سوژئت و اوبرازلار روس ادبياتيندا بيردن-بيره دئييل، تدريجن مؤوجود اولماغا باشلاميشدير. قديم روس آبيده لرينده، دئمک اولار کي، شرق ائلئمئنتلرينه هئچ راست گلينمير، يا دا بو ائلئمئنتلر چوخ جوزي شکيلده تظاهور ائدير. روس صنعتکارلاري نين شرقه و قيسمن ده ايسلام دينينه ماراغي نين اون یئدئینجی عصرين سونلارينا دوغرو فورمالاشديغيني دئمک مومکوندور. محض بو دؤورده روس رومانتيکلري دوغما ادبياتدا شرق موتيولريندن ايستيفاده ائده رک، خوصوصي بير ايستيقامت   " شرق  اوسلوبو "  ياراتميشلار. بونا سبب رومانتيکلرين عوموميتله ديني کيتابلاري و او جومله دن،  " قرآن " اي ديني ماهيتي ايله ياناشي، هم ده يوکسک سوييه لي بديعي اثر حساب ائتمه سي ايله باغلي ايدي. بئله کي،  " قرآن "  اونلارا يئني صنعت اثرلري يارادا بيلمک اوچون بول ماتئريال وئرن عوضسيز منبع ايدي.

 " قرآن "  ايلک دفعه  روس ديلينه 1716-جي ايلده بؤيوک پيوترون گؤستريشي ايله پيوتر پوستنيکوو طرفيندن ترجومه اولونموشدور (اوريژينالدان دئييل، فرانسيز ديليندن).  " پوستنيکووون ترجومه سينده فرانسيز نشرينده کي  قوصورلار  بير سيرا ايفاده و حيصه لرين ايختيصاري ايزله نيلير. عئيني زاماندا، ترجومه يه وئريلميش باشليقدان ترجومه چي نين ايسلامين و قرآنين ماهيتيني آنلاماديغي گؤرونور. "  (ع.حاجيلي  " قرآني کريم روس ادبياتيندا " ) اوزون مودت همين ترجومه نين د.کانتئمير طرفيندن ائديلديگي فيکرينده اولموشلار. 

      17 عصرين سونلاريندا ايسه  " قرآن "  عرب ديليندن روس ديلينه ترجومه ائديله رک" محمدين يازديغي کيتاب "  کيمي اوخوجولارا تقديم ائديلدي. بو ترجومه نين مؤليفي روسييا علملر آکادئميسياسي نين موخبير عوضوو، دراماتورق م.ي.وئريووکين ايدي. بو ترجومه نين ده کئيفيتي نين يوکسک اولدوغونو دئمک اولماز. لاکين ايللر کئچديکجه  " قرآن "  ترجومه لري نين و روسييادا اونو کاميل صنعت نومونه سي کيمي ديرلنديرنلرين سايي آرتيردي.  

 روس ادبياتي نين  " قيزيل دؤورو "  آدلانديريلان 19 عصرين 20-30-جو ايللرينده صنعتکارلارين اثرلرينده شرق و ايسلام موتيولريندن ايستيفاده داها گئنيش وسعت آلميشدي. بونون سببلري  " شرق رومانتيزمي "  ايله همين دؤور شاعيرلري نين سئوگي ليريکاسينداکي پسيخولوگيزمين درينليگي، شخصي حيسسلرين قاباريق ايفاده اولونماسي، ائموسيونالليغين يوکسک سويييه يه چاتماسي کيمي اورتاق جهتلرين مؤوجودلوغو ايدي. ايسلام فلسفه سينده کي  آللاهين و ياراديليشين بيرليگيني ايفاده ائدن  " توحيد "  آنلاييشي روس رومانتيکلريني وارليغين فلسفي درکينه يؤنلنديريردي. 19 عصرده روس صنعتکارلاري نين موسلمان شرقينه ماراغيني شرطلنديرن سببلردن بيري هم ده ايجتيماي ماراغين و علمي-نظري آراشديرمالارين آرتماسي ايله باغلي ايدي. بئله کي، بو دؤورده شرقشوناس-عاليملرين بو ساحه ده کي  آراشديرمالاري و شرق ديللريندن ترجومه لرين سايي دورمادان آرتماقدا ايدي. 17 عصرین سونلاريندان باشلاياراق، شرق دونياسي نين اينجيلري روسييادا کوتلوي شکيلده ترجومه ائديله رک درج اولونماغا باشلاميشدير. ائله تکجه روسلارين  " اَيلنديره رک دوشوندورن، دوشوندوره رک اَيلنديرن صنعتکار "  آدلانديرديقلاري سدي نين اثرلري دفعه لرله موختليف صنعتکارلار طرفيندن ترجومه ائديليب روس اوخوجوسونا تقديم ائديلميشدير. ديگر کلاسسيک شرق صنعتکارلاري دا ماراق دايره سيندن کناردا قالميردي. شرق مودريکليگيني ايفاده ائدن روايتلر و لطيفه لرين  ياييلماسي دا بو باخيمدان موعين اهميته ماليکدير.  

19 عصرین اوللرينده روس صنعتکارلاري نين شرق موتيولرينه کوتلوي شکيلده اوز توتماسي نين سببلريندن بيري ده قربين تاثيري ايدي. بئله کي، هؤتئنين  " شرق-قرب ديواني " نداکي  " شرق شعيرلري " ، بايرونون  " گاوور " ،  " آبيدوس گليني "  اثرلري، جونسونون  " راسسئلاس "  روماني و ديگر اثرلر روس صنعتکارلاري نين بؤيوک ماراغينا سبب اولموش و تبيي کي، بو ماراق اونلارين ياراديجيليغينا اؤز تاثيريني گؤسترميشدير. باشقا سؤزله، ايسته نيلن ساهه ده اولدوغو کيمي، ايسلامي دوشونجه نين روس ادبياتينا يول تاپماسي مثله سيني ده کومپلئکس شکيلده ديرلنديرمک لازيمدير. 

 روس ادبياتيندا مشهور اولان  " شرق حکايتلري "  سيلسيله سي تانينميش يازار و شرقشوناس او.ي.سئنکووسکي نين آدي ايله باغليدير. هجج زيارتينه گئدن او.سئنکووسکي عرب شرقيني اوچ ايل مودتينده سياهت ائتميش، سفر زاماني گؤروب-ائشيتديکلري ايله باغلي چوخلو يازيلار يازميش، ايسلام دونياسي حاقيندا بير چوخ علمي آراشديرمالار آپارميشدير. بئله مشهور شرقشوناسلار سيراسيندا ن.ن.بئرئزين، خ.د.فرئن، آ.و.بولديرئو و باشقا تدقيقاتچيلارين آدلاريني دا چکمک اولار. بو مؤليفلر حساب ائديرديلر کي،  " قرآن " ي اؤيرنديکدن سونرا شرق دونياسي نين مئنتال خوصوصيتلريني نظره آلاراق، حتّی  " اينجيل " اي ده فرقلي راکورسدان ديرلنديرمک اولار. بئله فيکيرلر روس رومانتيکلري نين ياراديجيليغيندا شرق موتيولري نين يئر آلماسيندا، اوسلوبي جهتدن فورمالاشماسيندا اهميتلي رول اويناميشدير.  

بير چوخ روس ضياليلاري موسلمان شرقيني يالنيز علمي ماتئرياللارين دئييل، عئيني زاماندا، بديعي اثرلرين کؤمگيله اؤيرنمه يه، تانيماغا باشلاميشلار. بئله کي، سدي، هافيز، نيظامي، فيردووسي، جامي کيمي کلاسسيکلرين اثرلري شرق دونياسينا و ايسلام تفککورونه بلد اولماق اوچون اسل خزينه ايدي. بعضي مؤليفلر حساب ائديرلر کي، روس ادبياتيندا  شرق و ايسلام مؤوزوسو سادجه اورنامئنت رولونو اويناميش، روس صنعتکارلارينا اؤزلرينه تنقيدي ياناشما اوچون ايستيفاده يه ايمکان ياراتميشدير.  

  19 عصر صنعتکارلاري ايچريسينده آ.قريبويئدوو، پ.ويازئمسکي، س.قلينکا، پ.چاادايئو، خوصوصيله، م.لئرمونتوو و آ.پوشکي نين اثرلرينده ايسلام کومپونئنتلري مؤوجود ايدي. بؤيوک روس فيلوسوفو و.سولوويووون  " محمدين حياتي " ، قوقولون  " المامون. تاريخي سعجيييه "  کيمي اثرلري روسييادا شرقه اولان ماراغين يالنيز ائتنوقرافيک دئييل، عئيني زاماندا، معنوي-پوئتيک سجيييه داشيديغينا ايشاره دير. اينسانلارين برابرليگي ايدئياسي نين ساديق طرفداري اولان فيلوسوف و شاعير و.سولوويوو 1896-جي ايلده  " محمد. حياتي و ديني تعليمي "  آدلي اوچئرکينده يازيردي کي، ايسلام پئيغمبري حقيقي دي نين مضمون و ماهيتيني توحيدده گؤرموشدور. سولوويوو ايسلامين ان موهوم اؤزلليکلري آراسيندا نيت و عمللرين گؤزلليگيني گؤروردو. عاليم ايسلام دينينه شاميل اولونان  " جهالتي و فاناتيزمي يايان، زور و گوج حسابينا ياييلميش دين "  آنلاييشلاري نين اصلینده بو دينه و محمد پئيغمبره (ص.) قارشي حاقسيزليق اولدوغونو جسارتله وورغولاييردي. او يازيردي:  " مهممه دين ديني بوندان سونرا اينکيشاف ائتمه سه  ده، گئنيش اهاته ده ياييلاجاق؛ چونکي  " قرآن " اين معنوي قيداسي بوتون بشريت اوچون گرکليدير. "   

 روس ادبياتيندا ايسلامي متنلرين يارانماسي نين سببلريندن بيري ده قافقاز فاکتورو ايدي. چار روسيياسي سياسي فعاليتينه گؤره نارازي اولدوغو صنعتکارلاري، عادتن، قافقازا سورگون ائتديريردي و بو فاکت همين سؤز آداملاري نين ياراديجيليغينا تاثيرسيز اؤتوشموردو. آ.س.پوشکين ده جنوبا سورگون اولوندوغو زامان چرکزلر، آرناوتلار، کريم تاتارلاري کيمي موسلمان اهالي ايله سيخ اونسيتده اولموش، اونلارين ميشتي و مدنيتي ايله ياخيندان تانيش اولموشدور. شاعيرين ياراديجيليغينا نظر سالساق، گؤرريک کي، اونون اثرلرينده شرق آنلاييشي ايسلام مدنيتي کونتئکستينده مئيدانا چيخير. پوشکي نين بوتون ياراديجيليغي بويو شرق اونو جلب ائتميشدير: او، مشهور شرقشوناس ن.بيچورين ايله دوستلوق ائتميش، کيتابخاناسيندا ايسلام فلسفه سيني و ادبياتيني اکس ائتديرن چوخلو سايدا کيتابلاري اولموشدور. شاعيرين اولو باباسي نين عرب اولماسي دا اونون ايسلاما ماراغيني آرتيران سببلردن اولموشدور. پوشکين  " بؤيوک پيوترون عربي "  پووئستينده باباسي ايبراهيم هاننيبالين اوبرازيني ياراتميشدير. 9 شعيردن عيبارت اولان   " قرآنا نذيره لر "  سيلسيله سي،  " تاليسمان "،  " قافقاز اسيري " ،  " باخچاساراي فونتاني " ،  "ايبليس"  و س. اثرلرينده پوشکين شرق موتيولريندن ايستيفاده ائتميشدير. او،  " قرآن " آ موراجيعت ائدن ايلک روس يازاري اولموشدور. تدقيقاتچي ک.قوردئيئو قئيد ائدير کي،  " قرآنا نذيره لر "  آدي ايله يازديغي شعيرلرده مؤليفين مقصدي هئچ ده روس اوخوجوسونو موقدس کيتابدا يئر آلميش ديني-حوقوقي مثله لرله تانيش ائتمک اولماميش، بو اثرلر صيرف  ليريک پوئزييا نومونه لري اولاراق مئيدانا چيخميشدير.  

  م.لئرمونتووون دا ياراديجيليغيندا شرق موتيولري اؤزونمخصوص يئر توتور. گنج شاعيرين  " آشيق قريب"،  " ايبليس " ،  " متسيري "  کيمي اثرلرينده بو موتيولر داها گئنيش عکس اولونور. سون ايللرده بعضي تدقيقاتچيلار اونون شرقه ماراغي نين آتا-بابالاري نين موسلمان اولماسي ايله علاقه لنديريرلر. م.سينئلنيکوو م.لئرمونتوو حاقيندا دئييردي:  " بيرباشا حاقيقتي سونا قدر دئمک لازيم گه لرسه، اعتيراف ائتمه ليگيک کي، خاليص پروواسلاو شئيرلري يازان مؤليف هم ده موعين درجه ده موسلمان اولموشدور. "  تدقيقاتچي مريم واحيدووا ايديعا ائدير کي، م. لئرمونتوو و ل.تولستويون قافقازي اورکدن سئومه سي نين سببي يالنيز بو مکانين قنيرسيز گؤزلليگي دئييل، هم ده اونلارين اصلا چئچئن اولماسي ايدي. مؤليف يازير کي، لئرمونتوو م.سينئلنيکووون دئديگي کيمي،  " موعين درجه ده "  دئييل، ايلک نؤوبه ده موسلمان اولموش و اؤزونو درک ائدندن خريستيانليقدان اوزاقلاشميشدير. بس بو فيکير اونون موسلمانليغي قبول ائتديگي فيکريني ايديعا ائتمک اوچون يئترليديرمي؟ تدقيقاتچي خانيم ميخايل يورييئويچ لئرمونتووون، اصلینده، روسييانين ان قاتي دوشمنلريندن اولان بئيبولات تايمييئوين اوغلو اولدوغونو يازير. لاکين بو فيکير يالنيز فرضيييه اولاراق قالير و دليللرله ايثباتيني تاپمير. اودور کي، بو ايديعالارين حاقيقتي نه درجه ده عکس ائتديرمه سي ايله باغلي هله کي، دقيق فيکير يوروتمک اولمور. شاعيرين اثرلرينده ايسلام موتيولرينه گئنيش يئر آييرماسي ايسه گؤز اؤنونده دير. 

  روس شاعيرلري نين  " ايسلام آنتولوگيياسي " ندان بحث ائدرکن اثرلرينده م.لئرمونتووون تاثيري آچيق دويولان آ.پولئژايئوين  " حرمخانا " ،  " قارا هؤروک " ،  " سولطان " ، و. بئنئديکتووون  " ابدولقاديرين مکتوبو ،  " خليفه و قول "  شعيرلريني ده اونوتماق اولماز.  

ايسلام تفککورونون روس ادبياتينا گوجلو تاثيري نين ايکينجي مرحله سيني 19-خخ اسرلره آيد ائتمک اولار. اي.بوني نين ياراديجيليغينداکي   " قرآن "  موتيولري، ن.قوميليوو و ب.لاپي نين صوفي پوئتيکاسيندان يارارلانماسي فاکتلاري فيکريميزي تصديقله يير. حيات و ياراديجيليغيندا جيدي پروبلئملرله اوزلشن اي.بو نين چيخيش يولونو ديني کيتابلارين موطاليه سينده گؤرموش، باشقا ديني کيتابلارلا ياناشي،  " اينجيل "  و  " قرآن " ي داها جيدي شکيلده اوخوماغا باشلاميشدير. حياتي نين بو مرحله سينده قلمه آلديغي  " ايبراهيم " ،  " کؤثر " ،  " قدير گئجه سي " ،  " سيرر "  و س. اثرلرين سوژئتي  " قرآن " دان گؤتورولموشدور.  

زادگان اصيللي ل.تولستوي گنجليگي نين موعين بير حيصه سيني قافقازدا حربي خيدمتده کئچيرميشدير. آوتوبيوقرافيک سعجيييه لي  " کازاکلار "  اثري و  صنعتکارين اؤز ساغليغيندا نه قدر جهد گؤسترسه ده، درج ائتديره بيلمه ديگي  " حاجي موراد "  پووئستي نين اساس قهرمانلاري دا ائله اونون بورادا تانيديغي رئال شخصلرين پروتوتيپلريدير. بو اثر و عوموميتله، يازيچي نين بوتون ياراديجيليغي سوبوت ائدير کي، اونون شرقه ماراغي يالنيز ائتنوقرافيک دئييل، داها چوخ معنوي-پوئتيک خاراکتئرلي اولموشدور. عوموميتله، شرق مدنيتي و ادبياتي ايله ياخيندان ماراقلانان ل.تولستوي، خوصوصيله، عؤمرونون سونلارينا ياخين  " قرآن " اي و ديني کيتابلاري چوخ موتاليه ائتميشدير. سونراکي ايللرده او، ميصيرين موفتيسي ابدو موهممدله و بير چوخ کريم تاتارلاري ايله يازيشميش و بو يازيشمالار دا اونون ايسلام حاقيندا تصوورلري نين داها دا آرتماسينا کؤمک ائتميشدير. تولستويون 1895-1910-جو ايللري اهاته ائدن گونده ليکلرينده دؤنه-دؤنه محمد پئيغمبرين (س.) آدي چکيلير، اونون يايديغي دي نين ان اوستون دين اولدوغو بيلديريلير. صنعتکارين ديني دونياگؤروشو، آللاه، روح، اخلاق و س. مسله لر حاقينداکي غئيري-اورجينار فيکيرلري ياشاديغي جمعيت اوچون قبولئديلمز اولموش، حتّی 1901-جي ايلده او، پراووسلاو کيلسه سيندن قووولموشدور. گونده ليکلريندن بيرينده او يازيردي کي، کيلسه عیسی مسيحين تعليمينه ضيد بير تعليم فورمالاشديريب و اينسانلاري محض بو يولون دوغرولوغونا اينانديرماغا نايل اولوب. ل.تولستوي اينانيردي کي، خريستيان ديني ده ايلکين فورمادا محض ايسلامين پرينسيپلري ايله سسلشن بير ديني تعليم اولموش و دييشيکليکلره معروض قالميشدير. او، پروواسلاو کيلسه سي نين تقديم و تبليغ ائتديگي  "ايلاهي اوچلوک "  تعليميني قبول ائده بيلمير و بونون عوضينده تک آللاها سيتاييشي تبليغ ائدن ايسلاما اوستونلوک وئريردي. 1884-جو ايلده يازديغي بير مکتوبدا او بئله دئيير:  " ... حاکيميت نوماينده لري مني ضررلي اينقيلابچي، پراووسلاولار ايسه شئيتان کيمي گؤرورلر. اعتيراف ائديرم کي، بو منه آغيردير... و بونا گؤره ده خواهيش ائديرم، منه سادجه خيرخواه بير محمد طرفداري کيمي باخين، اوندا هر شئي ياخشي اولاجاق."        بو و بونا بنزر فيکيرلرينه گؤره، سون ايللر مطبواتدا بئله بير فيکير يئر آلميشدير کي، گويا لئو تولستوي عؤمرونون سونلاريندا ايسلام دينيني قبول ائتميشدير. لاکين فيکريميزجه، بو، سئنساسسييا ياراتماق خاطيرينه ياييلميش بير خبردير. چونکي اولا، تولستويون گونده ليکلريني اوخويارکن امين اولماق مومکوندور کي، او، عوموميتله يارادان، روح، اؤلومدن سونراکي حياتلا باغلي چوخ دوشونموشدور. لاکين بو دوشونجه لري بيرباشا ايسلاما باغلاماق دوزگون اولمازدي. دونيا شؤهرتلي صنعتکار ايسلام ديني و اونون پئيغمبري ايله ماراقلانديغي قدر بوددايا، کونفوتسي نين فلسفه سينه ده ماراق گؤسترميش، موسلمانلارلا اولدوغو کيمي، بودديستلرله ده يازيشميشدير. حاقيقت آختاريشيندا اولان تولستويون خريستيانليغي ترک ائتديگي و يا ايسلامي قبول ائتديگي باره ده هئچ يئرده کونکرئت فاکتا راست گلينمير. محمد طرفداري اولماغي ايسه سونرادان يئنيلنميش، اصل ماهيتيندن اوزاقلاشديريلميش خريستيانليقدان اوستون توتموشدور. مثله يه باشقا بير يؤندن ياناشديقدا ايسه هر کسين ديني منسوبيتي آللاهلا بنده آراسيندا اولان بير مثله دير، بيزي ايشين بو طرفيندن داها چوخ صنعتکارين ياراديجيليغي نين ايسلاملا باغلي اولان ايستيقامتي ماراقلانديرير. قئيد ائدک کي، بير نئچه ايل اؤنجه تورکيه ده گويا لئو تولستويون مؤليفي اولدوغو  " محمد "  آدلي کيتاب ساتيشا چيخاريلميشدير. حالبوکي بو اثرين مضمونونو محمد پئيغمبرين (س.) حديثلري تشکيل ائدير. ل.تولستوي بو کيتابي 1910-جو ايلده اؤزونون يايين ائوينده  " محمدين قرآنا داخيل اولمايان حديثلري "آدي آلتيندا چاپ ائتميش و باشليغين آلتيندا   "توپلايان: ل.تولستوي "  سؤزلري يازيلميشدير. لاکين ناشيرلر، اصلینده، بو اثرين سادجه حديث توپلوسو اولدوغونو بيلسه لر ده، صنعتکارين دونياميقياسلي شؤهرتيني نظره  آلاراق، بئله بير حيله يه ال آتميش و کيتاب چوخ بؤيوک تيراژلا ساتيلاراق اونلارا خيير گتيرميشدير. تولستويون آيريجا کيتاب حاليندا چاپ ائتديرديگي  " حديسلر "  يازيچي نين 90 جيلدليک ايرثي نين 40-جي جيلدينده يئر آلميشدير. بئله ليکله، تولستويون ايسلام دينينه موناسيبتي مسله سيني عوموميلشديررکن بئله بير قناعته گليريک کي، او، بو دينين ماهيتينه دريندن بلد اولموش و اثرلرينده اوندان فايدالانماغي باجارميشدير.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

سووئت دؤورونده شرق ادبياتينا ماراق بو زامانا قدر گؤرونمه ميش بير سويييه يه چاتميشدي. همين دؤورده ايسلامي، تصوووفو عکس ائتديرن چوخلو سايدا علمي و بديعي اثرلر عرب ديليندن روس ديلينه ترجومه اولونموشدور. ائله تکجه بو فاکتي خاطيرلاماق يئتر کي، الجزايرلي مؤليف الطاهير والطاهرين  " ال عز "  روماني روس ديلينه ترجومه ائديله رک آلتي ايل عرضينده يئددي دفعه  چاپ اولونموش و تيراژي اوچ يوز اللي ميني کئچميشدير. 1987-جي ايلده  " آسيا و آفريقا يازيچيلاري نين سئچيلميش اثرلري "  آدلي 12 جيلدليک سرييا تاماملانميش و هر جيلد 50 مين نوسخه ني احاطه ائتميشدير. بو رقملر عرب ادبياتينا، شرق و ايسلام موتيولرينه روس اوخوجوسونون بؤيوک ماراغي نين گؤستريجيسيدير.    

تأسوف کي، 90-جي ايللرين سونلاريندان اعتيبارن بو ماراق آزالميش، موسلمان يازارلارين اثرلري نين ترجومه سي و شرق ادبياتي نين آراشديريلماسي ساحه سينده ايشلر  آشاغي سويييه يه ائنميشدير. بونونلا بئله، دئمک اولار کي، 20 عصرین سونلاري، 21 عصرین اوللرينده روس مدنيتي و ادبياتيندا ايسلام تفککورونه يئني بير ماراق مرحله سي باشلادي. اوسته ليک، موعاصير دؤورده بو ماراغين اساسيندا هم ده ايجتيماعي-سياسي پروسسئسلر دورور.  


 

مختصری در باره کتاب دیوان اللغات الترک ماحمود کاشغارلی

دیوان لغات ترک فرهنگنامه‌ای ترکی-عربی است که در مورد زبان ترکی توسط محمود کاشغری در سال ۴۶۶ هجری قمری معادل قرن ۱۱ میلادی نوشته شده‌است. این کتاب در اصل برای یاد دادن ترکی به اعراب نوشته شده اما همچنین

به تاریخ، فولکلور، میتولوژی، جغرافیا، مردم‌شناسی و ادبیات اقوام ترک پیش و پس از اسلام، قواعد دستوری زبان‌های ترکی و گویش‌شناسی آن‌ها می‌پردازد. این فرهنگنامه در هشت کتاب و هر کتاب در دو بخش و هر بخش بر اساس هنجارهای صرف زبان عربی سامان یافته و حاوی ۷۵۰۰ تکواژ، ۲۹۰ گفتاورد و ۲۲۰ چکامه است.

دیوان لغات ترک نخستین واژه‌نامه در سمت و سوی تدوین کلیاتی از ترکی پژوهی و با صیغه دانشنامه ای است که کاشغری با طرح‌ریزی عجیب و سخت باوری در آن مخزن واژگان ترکی را طبق قواعد صرف زبان عربی در سیستمی بهنجار و با سامان و با شرح ظرایف و دقایق فرهنگ ترکی و نمونه‌های ادبیات شفاهی و حماسه‌ها و اساطیر کهن مردمی، سازه بندی کرده‌است. کاشغری این اثر را در ۸۲ سالگی تألیف کرده و در ۹۷ سالگی در اواخر قرن پنجم وفات کرده‌است. در کتاب لغات الترک، به دلیل همسایگی نزدیک غزها با خوارزم و دیگر نواحی زیست‌بوم ایرانی در آسیای مرکزی، زبانشان از زبان‌های ایرانی وام‌واژه گرفته‌است.

نقشه جهان و توزیع اقوام ترک در آن، دیوان کاشغری

ساختار اصلی

دیوان لغات الترک در هشت کتاب به شرح زیر، ساختار اصلی و عمده یافته‌است.

1.کتاب همزه

2.کتاب سالم

3.کتاب مضاعف

4.کتاب مثال

5.کتاب ذوالثلاثه

6.کتاب ذوالاربعه

7.کتاب ذوالغنه

8.کتاب ذوالساکنین

سپس هر کتاب به دو بخش «اسما» و «افعال» تقسیم شده‌است. در هر دو بخش با توجه به صور و اَشکال املای لغات ترکی در آن عصر، نخست لغات دو واجی، سپس سه واجی، چهار واجی، پنج واجی و سرانجام واژه‌های شش واجی به ترتیب الفبایی آمده‌است. این سازه نگاری، در هرجا لغات سالم را از غیر سالم جدا کرده و الفاظ مهموز، اجوف، لفیف، مثال، مضاعف و ناقص را نیز جداگانه تنظیم کرده‌است.

اساطیر مذکور در دیوان لغات الترک

در این کتاب چندی از داستان‌های اساطیری ترکان آمده‌است که قسمتی از این داستانها چنین اند :[نیازمند منبع]

1.به هنگامی که ذوالقرنین سمرقند را پشت سر گذاشته و به سرزمین ترکان گام می‌گذارد، با فرمانده جوان ترکان موسوم به شو رو در رو می‌شود. وی کسی بود که قلعهٔ شو در نزدیکیبلاساغون را نیز بنا کرده بود. هر روز در ایوان کاخ وی در شهر سیصد و شصت بار برای بیگان طبل و دهل می‌نواختند و

2.هنگامی که اسکندر به سرزمین اویغوران نزدیک شد، با چهار هزار سرباز خاقان رو در رو گشت که به هر دو سوی پشت و روی خود تیراندازی می‌کردند و (اشاره به تیراندازی پارتی)

3.خاقان ترک سربازان جوانی را برای مقابله با اسکندر اعزام می‌دارد. وزیرش از او می‌خواهد که افراد تجربه دیده را اعزام کند و

4.خاقان شو برای مقابله با سربازان ذوالقرنین قشونی را می‌فرستد و در آلتون قان به هم می‌رسند اما با هم صلح کرده و

نقل اسامی خاص

در دیوان یکصد و ده اسم خاص آمده‌است که سه گونه اند:

1.اسامی ترکی الاصل

2.اسامی عربی الاصل

3.اسامی فارسی الاصل

بجز تعداد انگشت شمار اسم فارسی الاصل، ۲۰٪ از آنها عربی و بقیه ترکی اند. اسامی عربی الاصل عبارتند از: نوح، ابراهیم، اسحاق، عیصو، یافث، فقاج، حسین، ثابت، سلیم و جز آن.

اشعار

تمام اشعار مذکور در کتاب دارای وزن هجایی هستند. وزن هجایی، وزن بومی و ملی ترکی است که از گذشته‌های بسیار دور تغذیه می‌شود. برخی از قالب‌های هجایی بسبب کاربرد بیشتر، نامهای خاصی یافته‌اند، نظیر: گرایلی، قوشما، بایاتی و جز آن. حداکثر شمارش هجایی یک مصراع ۱۶ هجاست بسبب تناسب و انتظام هجاهای مصاریع، قانون تقطیع نیز برای هر مصراع جاری است.

با تدبر در کتاب می‌توان قالبهای شعری رایج در عهد قراخانیان را دانست که چندی از آنها به این شرح اند:

1.قالب پنج هجایی با تقطیع آزاد

2.قالب شش هجایی با تقطیع آزاد

3.قالب هفت هجایی با تقطیع آزاد

4.قالب هشت هجایی با تقطیع ۴+۴

5.قالب ده هجایی با تقطیع ۵+۵

6.قالب یازده هجایی با تقطیع ۷+۴

7.قالب دوازده هجایی با تقاطیع ۴+۴+۴ و ۶+۶ و ۷+۵

اقتفا

آثار متعددی در اقتفای این کتاب تألیف شده‌است که می‌توان برخی از آنها را چنیین برشمرد:

الادراک للسان الاتراک

حلیة اللسان و حلبة البیان

بلغة المشتاق فی لغة الترک و القفجاق

زهر الملک فی نحو الترک

الدرة المضیئه فی لغة الترک

اشذور اذهبیه و القطع الاحمدیه فی لغة الترکیه

نادر الدهر علی لغة ملک العصر

ترجمان المترجم بمنتهی الارب فی لغة الترک و العجم و العرب

مقدمة الادب

التحفة الزکیه فی لغة الترکیه

میسرة العلوم

نسخه‌ی قره‌داغ روایت حماسی نویافته از دده قورقود

دکتر ح.م. صدیق  دوزگون

 

 

 

نخستین دستنویس کتاب ددهقورقود، اول بار درآغاز سدهی 19میلادی درکتابخانهی سلطنتی درسدن آلمان کشف شد. و برای نخستین بار، فیلیشر آلمانی، درمجموعهی خود از آن سخن گفت. اولین کسی که در اروپا ازاین دستنویس استفاده کرد، دیتس آلمانی بود که ترجمهای ناقص ازحماسهی تپه گوز (=غول یک چشم) را به آلمانی منتشر ساخت و این حماسه را با اودیسهی هومر به مقایسه نهاد و اظهارنظر کرد که هومر در سرودن اودیسه، ازاین اثر بهره جسته است و دست کم از مضمون آن خبر داشته است.

سپس نلدکه و و. بارتولد به بررسی وترجمهی آن پرداختند. بارتولد متن حماسهی دلیدومرول پسر دوخاقوجا را با ترجمهی روسی و مقدمه در سال1894م. چاپ کرد و نیز باقی متن را برای نشر آماده ساخت که پس از مرگش و در سال 1950م. چاپ شد.

درترکیه نیز بار اول معلم رفعت اثر را به الفبای عربی ، در سال 1332 هـ . (1916م.) در استانبول چاپ کرد. و اورخان شایق گوکیای، دانشمند ترک، متن صحیح و کامل آن را در سال 1938م. به چاپ رساند. در همان سال، نشر دیگری در باکو به الفبای لاتین از‌ آن درآمد.

در سال 1952م. پروفسور رؤسی خاورشناس ایتالیایی، دستنویس دیگری از این اثر را در واتیکان یافت و با مقدمهای در همان سال منتشر ساخت. سپس متن انتقادی آن را دکتر محرم ارگین در آنکارا در 1956م. به چاپ رسانید و بعدها مجموعهای عظیم و عالمانه در این زمینه که حاوی متن دقیق وعلمی و شرح و تفسیر لغات و اصطلاحات و فهرست نامها وگزارش افسانههای بومی فولکلوریک متأثر ازکتاب ددهقورقود و چکیدهی پژوهشهای ددهقورقودشناسان است، به همت شایق گوکیای در بیش از هزار صفحه و با چاپی مرغوب منتشر شده است.

در سالهای اخیر دو ترجمهی انگلیسی نیز از آن به انجام رسید که یکی درآمریکا و دیگری در انگلستان چاپ شد[1]و توجه انبوه پژوهشگران و شیفتگان فرهنگ بشری را به گنجینهی فولکلور غنی و فرهنگ سرشار آذربایجان جلب کرد. پژوهشگران این حماسهها، پیرامون شخصیت تاریخی ددهقورقود، مضمون حماسهها، ‌اهمیت تاریخی و فرهنگی این اثر کهن و زبان و اسلوب نگارش آن به تحقیقات دامنه داری پرداخته اند. مثلا بارتولد، خاورشناس نامآور روس، از آغاز جوانی تا فرجامین روزهای زندگی خود به پژوهش این اثر سرگرم بود. وی برای نخستین بار اظهارنظر کرد که محل حوادث حماسهها جایی جز آذربایجان نیست. پژوهشهای بعدی نیز این نظر را به اثبات رساند.

نامهای جایها و آبادیهای آذربایجان مانند، گنجه، بردع، دربند، شرور، رود الینجه، قلعهی الینجه، دره شام، گؤیجه گؤل و جز اینها، بارها درکتاب تکرار شده است. رخدادها دراین محلها اتفاق میافتد.

جهانگردان و سیاحان قرون وسطی نیز در ضمن صحبت خود از فرهنگ آذربایجان، به وجود خاطرههای این حماسههای قهرمانی مردم بارها اشاره کردهاند. مثلا اولیاچلبی در سیاحتنامهی خود مینویسد:«که مزار ددهقوقود را دربند دیدم. شیروانشاهان به این مزار اعتقاد و احترام دارند».[2]

یا مثلا آدام اولئاری که در سال 1638م. به مشرق زمین سفر کرده است. مینویسد که: «گور قازان‌‌خان و زنش بورلاخاتون و نیز مزار ددهقورقود را در دربند زیارت کردم.»

ویژگیهای بیانی، اسلوب نگارش و فورم حماسهها نیز آذربایجانی است. هنوز هم بسیاری ازکلمات و تعبیراتی که در متن کتاب آمده است، ورد زبان مردم آذربایجان موجود است، و در زبانشناسی ترکی به آنها«تعبیرات خاص لهجهیترکی آذری» اطلاق میشود، یعنی در دیگر مناطق ترک زبان مورد استعمال ندارد. مانند اصطلاحات: « شیلله، بلهمک، سکسنمک» که چند تعبیرخاص آذریاند و در این کتاب بهکار رفته‌‌اند.

به طورکلی اثر، از لحاظ مخزن واژگان، ساخت گرامری و گنجینهی تعبیرات، بیش از هر لهجهی ترکی دیگر، به آذری نزدیک است. در نشرهاییکه درترکیه به عمل آمده، هر سه اصطلاح «بلهمک» در معنای« قنداق پیچیدن بچه» را، معلم رفعت اولین ناشر کتاب ددهقورقود درترکیه، به صورت« بلمک» تحریف کرده و معنای آن را نفهمیده است. ترکمنها نیز در برابر این تعبیر، اصطلاح «قنداماق» را دارند. به جای« شیلله» نیز «شاپپاق» بهکار میبرند. هم چنین دانشمندان ترک، معنای واژهی«سکسنمک» مترادف«دیسکینمک» درمعنای«جا خوردن» را نتوانستهاند دریابند. معناهای غریبی نیز در برابر واژهها وتعبیرات دیگر دادهاند. مثلا«قارمالاماق» به معنای«چنگ زدن» را « درتاریکی از این سو به آن سو حرکت دادن!» معنی کردهاند.

در صورتیکه این واژهها را که متخصصان ترکیه از معنیکردن آنها عاجز بوده اند، در محاورات روزمرهی هر آذربایجانی به‌‌‌کار میرود. از لحاظ فورم نیز، تشریح و گزارش حادثهها به صورت نثر، و مصاحبهی قهرمانان در شکل نظم و شعر داده شده است. به این فورم در ادبیات شفاهی ترکی آذری:«داستان» میگویند که ما در فارسی از آن به«منظومه» تعبیر میکنیم.

در کوچههای منظومهها، آمیزهای ازحماسه و تغزل جاری است. قهرمانان مانند همهی قهرمانان حماسی ملل گوناگون، با دشمنان داخلی و خارجی خود ستیز میکنند، دل میبازند، کارهای مافوق بشری انجام میدهند، گاه در دنیای خارج از جهان انسانها سیر میکنند و زمانی به انسانها محبت می ورزند. گاهگداری نیز در هالهای از اساطیر، نوای زندگی سر میدهند.

کتاب ددقورقود متشکل از دوازده حماسه و یک مقدمه است. این حماسهها، هر یک به دست اوزانهاـ نیاکان عاشیقهاـ آفریده شده است. اما درهمهی آنها از ددهقورقود نامی هست. در اصل همهیحماسهها منسوب به او هستند. او است که به قهرمانان نام میبخشد،« بوی» میسرایند و نوای حماسه سر میدهد.

ددهقورقود چهکسی است؟ دربارهی شخصیت ددهقورقود گفتگوهای متناقضی رفته است. آنچه مسلم است، و پژوهشگران به اثبات آن نایل آمدهاند، این است که وی شخصیتی تاریخی بوده است و در صدر اسلام درمیان اوغوزان میزیسته است. از جمله دلایل اثبات این مدعا، تصریحی است که مؤلف جامجم آیین کرده به اینکه قاراخانـ بزرگ قوم اوغوزـ قورقودآتا یا ددهقورقود را پیش پیغمبر اسلام(ص) فرستاد و او به همراه سلمان فارسی اسلام آورد و برای تبلیغ به میان اوغوز برگشت.[3]و علاوه بر آن در مقدمهی خود کتاب ددهقورقود تصریح شده است که:« نزدیک به زمان [حضرت] رسول ـ علیه السلام ـ در قبیلهای موسوم به بایات، کسی به نام قورقودآتا ظهورکرد.»[4]

باز در همانجا آمده است که:« وی دانای قوم اوغوز بود، غیبگویی میکرد، از رویدادهای آینده خبر میداد و حقتعالی به دلش الهام میفرستاد.»[5]

ازکلمهی«بیلیجی» که دراینجا به «دانا» برگرداندیم، مفهوم کاهن، اولیا و صاحب کرامات مستفاد میشود.امیر نظامالدین علیشیرنوایی در نسایم المحبه و ابوالقاضی بهادرخان در شجرهی تراکمه و خواجه رشیدالدین فضلاللههمدانی  و جز اینها نیز، او را با صفاتی نظیر:«دانای گذشتهها، آگاه از آینده و صاحب کرامات» توصیف میکنند.

جامعالتواریخ اثرخواجه رشیدالدیننخستین منبع تاریخی مکتوب است که نام ددهقورقود در آنجا آمده است، در قسم:« تاریخ اوغوز و ترکان و حکایات جهانگیری[6]».گذشته ازاینها در متونی نظیر: درر التیجان، تاریخ دوستسلطان، سلجوقنامهی یازیچیاوغلو، رسالهی من کلمات اغزنامه المشهور به آتالر سؤزی و غیره نیز تلویحاً و تصریحاً بر او و کتاب ددهقوروقود اشاره رفته است.

گذشته از اینها، آثار بیشتر شاعران گذشته و اغلب انواع و مواد فولکلور آذربایجان مشحون از سخنان و اندرزهای منسوب به ددهقورقود است. به جرأت توان گفت که همه شاعران آذربایجانی، سخنان و کلمات قصار و حماسههای منسوب به ددهقورقود را به نظم کشیدهاند. حتی از قول آتا شاعر آذربایجانی، که تاریخ و زمان حیاتش بر عالم علم نامکشوف است، مثنویای به دست آمده است که درآن، سخنان پندآمیز ددهقورقود به رشتهی نظم درآمده است. چندبیت از این مثنوی که به گویش آذری کهن سروده شده، چنین است:

« ددهقورقود سؤیلهدی کی دوشمانین،

اؤلوسواؤلسه، سئوینمن کیمسهنین؟

نئجهکی بو جمله باشلاردان کئچر،

جمله عالم بوشربتدن ایچر.

 

خوش دئمیش قورقود:«تحمل خوش دورور،

نیشکر تک قهری یودماق خوش دورور.»

 

شیطان عاغلیله ایش ایشلهدیک مدام،

تا اولور بؤیله ایشیمیز شؤیله خام.

پیشقدملر سؤزون ائشیتمک گرهک،

هرنه کی پیرلر دئمیش، ائتمک گرهک.

 

کم اصیل کیشیلرین ایشی بودور،

غیبت، یالان، بهتان، ائدیشی بودور.

ددهقورقود دئر کی :« اول عاقل دورور،

سؤیلهین دئییر کی اول بتر دورور ...»[7]

 

و غیره. همینگونه، حادثهها و کلمات قصار منسوب به ددهقورقود درترانهها، افسانهها و دیگر انواع متون فولکلوریک منعکس شده است. شخصیت وی در اینگونه افسانهها، در هالهای از اسطورهها پوشانده شده است. در یک افسانه آمده است که وی درخواب دید گوری برایش میکَنند و مزاری برپا میکنند، بیدار شد و پا به فرار گذاشت و آوارهی دیارها شد. ولی هرجا که رسید، مزارش را آماده دید، تا آنکه پناه برد به اطراف رود جیحون و درآن دیار رحل اقامت افکند، تا سیصد سال عمر کرد و همانجا بمرد.[8]

 درمورد اثبات وجود تاریخی شخصیت ددهقورقود، مسألهی لاینحلی برای پژوهشگران باقی نمانده است و در انتساب حماسهی کتاب ددهقورقود به مردم آذری نیز حرفی نیست. در اثبات این مدعا همین بس که گوییم هنوز هم، پس ازگذشت قرنهای متمادی ،میتوان درروستاها و میان عشایر و قبایلکوچنشین آذربایجان، به روایات و نسخه بدلهای گوناگونی از این« اسطورههای دوازدهگانه» دست یافت.

نگارنده خود در سالهایی که در روستاهای شهرستان هریس آذربایجان معلم بودم، چند روایت از این دست را در میان مردم شنیده و ضبط کردهام. ازجمله روایتی است زیر نام عزرائیل که در دهکدهی مهرام نزدیک هریس، از زبان فرخ رضوی آذریـ کشاورز چهلسالهی آن زمانـ شنیدهام. این روایت، نشانههایی ازحماسهی دیرسال دلیدومرول پسر دوخاقوجا یکی ازحماسههای دوازدهگانهی کتاب ددهقورقود دارد. این روایت چنین است[9]:

عزرائیل

مردی سوار بر اسب خود به عزم سیاحت از ده خارج شد. در راه به سواری برخورد و با او دوست شد. دوتایی رفتند تا به دهی رسیدند. سوار پیاده شد و گفت«تو اسب مرا نگهدار، من سری به این ده بزنم و بیایم.»

مرد اسب او را نگهداشت. سوار پیاده شد، رفت، پس ازچند لحظه برگشت، سوار اسبش شد و به راه افتادند. مرد دید صدای شیون و زاری از ده بلند شد، اما محل نگذاشت. رفتند و رفتند تا رسیدند به ده دومی. سوار باز پیاده شد، اسبش را سپرد دست مرد، رفت توی ده و برگشت و باز به راه افتادند. مرد دید توی این ده هم شیون شد. رفت تو فکر یعنی چه؟ این سوار کیست؟ تا رسیدند به ده سومی، سوار اینبار هم پیاده شد، اسبش را سپرد دردست مرد و رفت. مرد با خود فکر کرد اسب این مرد را سوار شوم. سوار شد دید همهی دنیا زیر پایش است! آدمها مثل مورچه این ور و آن ور میپلکند. شستش خبردار شد که این سوار، کسی جز عزرائیل نیست و علت شیون و زاری مردم دهات هم، این است که میرود جان مردم را میگیرد. از اسب پیاده شد و منتظر ماند. عزرائیل که رسید، مرد گفت:«حالا ما با هم برادر خوانده شدهایم، بگو ببینم ازعمر من چقدر مانده؟»

عزرائیل گفت:« همهاش سه روز! اما اگر کسی حاضر شود جانش را به جای تو بدهد،تو زنده خواهی ماند.»

مرد غمگین شد، برگشت خانه، قضیه را برای پدرش تعریف کرد و گفت :

« آیا حالا حاضری عزرائیل جان تو را عوض جان من بگیرد؟» و سوزنی را فرو کرد به پای پدرش. سوزن به زانوی پدر که رسید، فریاد کرد: «ای فغان! در آر، به خودت فروکن!»

مرد آمد پیش مادرش، قضیه را گفت و سوزن را فرو کرد به پای او. ایندفعه هم سوزن به زانوی مادر که رسید، مادر بلند شد که:« ای امان! در آر، به خودت فرو کن!»

مرد آمد پیش زنش که از او خداحافظی کند، حال و قال قضیه را برایش تعریف کرد. زن گفت: «سوزن را فرو کن به پای من!»

مرد سوزن را فرو کرد به پای زنش. سوزن آمد تا زانوی زن، چیزی نگفت. آمد تا شکمش، چیزی نگفت. آمد تا سرش، چیزی نگفت.

عزرائیل حکایت را برای خدا تعریف کرد. خدای عالم از محبت زن خوشش آمد. به هر دوی آنها شصتسال دیگر عمر عطا کرد و به عزرائیل دستور داد جان پدر و مادرش را بگیرد!

کسانیکه حماسهی دلی دومرودل پسر دوخاقوجا را درکتاب ددهقورقود خواندهاند، همانندگیهای این روایت را با آن میتوانند دریابند. حتی چنانکه میبینید، می توان گفت این روایت، صورت ناقصی از آن حماسه است.

ازاین مثالها فراوان و بیشمار میتوان دید. میتوان آنها را ده به ده قبیله به قبیله درآذربایجان شنید و به صندوق سینه سپرد. تنها میخواهم به یک ترانهی عامیانه نیز اشاره کنم که درتبریز شنیدام.ترانه تقطیع (4+4+4) دارد و کلمهی چهار سیلابی انجام هر مصراع یعنی واژهی ددهقورقود، برگردان به شمار میرود و به صورت دسته جمعی خوانده میشود:

«گلینه آیران دئمهدیم من ، دده قورقود،

آیرانا دویران دئمهدیم من، دده قورقود؟

ایگینه یه تیکن دئمه دیم من دده قورقود،

تیکنه سؤکن دئمهدیم من دده قورقود؟ »[10]

دستنویس حاضر

اما دستنویس حاضر که اینک افتخار انتشار بخشی از آغاز آن را در فصلنامه پسرم یافتهام، ربطی به کتاب ددهقورقود که در بالا توصیف کردم ندارد و نمیتوان حماسهی سیزدهم نامید. بلکه کتاب مستقلی است که من دو روگرفت از آن را از دو جای مختلف دریافت کردم نخست روگرفتی از دوستان ترکمن ساکن گنبد و دیگری روگرفتی از میان افراد شاملو و ساکن و مقیم قرهداغ

(= ارسباران) در آذربایجان.

این رسالهی مستقل نیز به ظنّ قریب به یقین در آذربایجان تألیف و یا استنساخ شده است. کتاب به خط نستعلیق زیبای ایرانی و بسیار خوانا است و با شیوهی نگارش اویغوری، قیرغیزی، اوزبکی و عثمانی و حتی ترکمنی بسیار متفاوت است. به نظر میرسد مؤلف کتاب مسلمان شیعهی آذربایجانی بوده است و اثرش سرشار از تبلیغ معارف اسلام است. وی از پنجتن آلعبا یاد کرده و در هر صحفه به نیت چهارده معصوم(ع) ، 14 سطر نگاشته است. با توجه به یادی که از ادیس قرنی میکند، میتوان حدس زد که به یکی از طرائق اسلامی وابستگی داشته است. قهرمانان  حماسهی کفار گرجستان و ارمنستان هستند.

بحث در دقایق وظرایف این رساله، وتعیین قطعی مسائل تاریخی و ادبی مترتب بر آن ، فعلا بسیار زود است. این قدر هست که شیوهی بیان و کاربرد لغات و مخزن واژگان آن و نیز وفور ترکیبات فارسی و عربی در متن بر آذری بودن جملات زیر برای هرآذربایجانی آشنا وطبیعی مینماید:

اوچماقلاری دوزندی ، حوریلری بزندی .

اهل استعدادی کمال تحصیلینه ترغیب ائدیب، موعظه ائیلر.

علی(ع)میندی دولدولو، قورشاندی ذوالفقاری.

آق بیرچکلی کدبانولار، آشېن دوزو، ائو برکتی.

نقّارهلر دؤیۆلنده اۆرک کؤپر.

اولو خانلار اوردوسوندا جارچی جارلار.

و غیره

 همانگونه که مطلع شدم، رو گرفتی از این رسالهی نفیس درترکیه به دست متخصص دیگری افتاده است و وی نیز مشغول آمادهسازی آن برای انتشار است و دستنویس دریافتی خود را نسخهی ترکستان نامیده است. این جانب به لحاظ آن که آنرا از دوستان قرهداغی خود به دست آوردهام، که بنا به روایت خودشان نسل اندر نسل در خاندانشان بوده، طبیعی است که نسخهی قرهداغ بنامم. به ضرسقاطع میتوان گفت که این رساله جزئی از آثار بجامانده در جغرافیایی فرهنگی اسلام اوست و جزئی لاینفک از متون کهن اسلامی به شمار میرود.

نوروز 1398 ـ تهران

 

در باب اینکه این نسخه درکجا بوده و چگونه یافت یا خریداری شده باید خود آقای محمدخوجه جواب بدهد. من فقط خود را موظف دانستهام که متن آن را بصورت علمی تصحیح و آمادهی انتشار کنم. دوستان و برادان ترکمن خیلی عجولانه و بیجهت اظهار نظرهای تند علیه من کردند. میتوانستند ازخود من ماجرا را استسفار کنند. در حالیکه به تأویل و تفسیر مصاحبهی اول من رفتند و میدان را برای افراد غیرمرتبط با مسأله آب پاشی کردند.

وقتی گفتهام که این رساله هدیهای به جهان تشییع است، بیشتر به این خاطر بود که توجه و احساس مسئولیت مسئولان مملکت را به این یافتهی با ارزش جلب کنم که گام پیش بگذارند و آن را مال خودمان بکنند. این هم به آن دلیل بود که دیدم شخص سیاستمداری بنام متین اکیجی که در ترکیه و بلکه درجهان سرو صدا راه انداخته و میخواهد این کتاب آذربایجانی را به نفع حزبی سیاسی درترکیه مصادره کند و این هم از آنجا ناشی میشود که محمدخوجه به دلیلیکه برایم روشن نیست یک نسخه هم به او داده است و میان دیگران هم پخش کرده است.

من محمدخوجه را دوست میدارم آدمی سلیمالنفس و مردمدار است. شخصی متدین و مخلص است. سخنم با برخی افراد غیرمرتبط این است که مانند بسیاری از اساتید و بزرگان ددهقورقودشناس کشورمانکه سخن نامربوط بر زبان نیاوردند و هنوز هم صبر پیشه کردهاند و حتی به منِحقیر هم دلداری میدهند، اینان هم از هوچیگری و هیاهو برای هیچ و تمسخر و استهزاء وتهجین دست بردارند که:     تا مرد سخن نگفته باشد/ عیب وهنرش نهفته باشد

اما سخنم با جوانان ترکمن این است که یقین داشته باشند مثل سابق درخدمتهای ناچیز خود به فرهنگ و ادبیات این قوم سرافراز ذرهای شک و تردید به خود راه نخواهم داد. اثر متعلق به حوزهی فرهنگی اسلام است و در آذربایجان تألیف شده است. پیش از این هم در«سخنی با ترکمن» این موارد را متذکر شدهام .

من همیشه از یابنده ی اصلی نام برده ام. گفته ام او خودش در آذرماه سال گذشته آن را به من تحویل داده و درخواست کرده که بر روی آن کار علمی کنم و برای انتشار در اختیارش بگذارم. اکنون کارم آماده است و مقدمات انتشارش نیز فراهم آمده است.

نامگذاری نسخه قراردادی است و با توجه به قرائن و امارات صورت می گیرد. من نام قره داغ را به دلائلی که قبلا توضیح داده ام انتخاب کردم. اما اصراری بر این نامگذاری ندارم. این کار را به خرد جمعی واگذار می کنم.

نام هاي شهرهای تبریز، اردبیل، قم، کاشان و... بکرات در متن کتاب آمده است. من آن را از مواریث فرهنگی کشورمان به حساب می آورم و توقع دارم که سازمان میراث فرهنگی ورود کند و از آن صیانت نماید. هیچ گونه ادعایی هم ندارم و ثمره ی زحماتم را به پای ایل و تبارم و تاریخ پرافتخار کشورم نثار می کنم.

دکتر ح. م. صدیق

 



[1] . کتاب اولی توسط «فاروق سومر» و به دستیاری دو همکار امریکایی وی، و کتاب دومی به وسیلهی انتشارات«پنگوئن» چاپ شده است.

[2] . چلبی، اولیا. سیاحتنامه، ج 1، استانبول 1314.

[3] . « انسیکلوپدی اسلام» مادهی«قورقود اتا» و مجلهی«تورک دیلی و ادبیاتی در گیسی» ، ش 6.

[4] . عین متن : «رسول علیه السلام زامانینا یاقین، بایات بویوندان قورقود آتا دئرلر بیر أر قوپدو».

[5] . « اوغوزون اول کیشی تامام بیلیجیسی ایدی. نه دئرسه، غیبدن دورلو خبرلر سؤیلر ایدی، حق تعالی اونون کؤنلونه الهام ائدهر ایدی.»

[6] . این بخش اخیرا در تهران با عنوان « اوغوزنامه » توسط انتشارات میراث مکتوب به شکل نفیسی چاپ شد.

[7] . نقل از مجلهی«تورک دیلی و ادبیاتی درگیسی» ج 5.

[8] . « انسیکلوپدی اسلام» مادهی« قورقوت آتا».

[9] . این روایت را درسال 1346 ضبط کردهام و در همان سال در مجلهی خوشه که توسط احمدشاملو درتهران چاپ می شد، انتشار دادهام.

[10] . مفهوم « من نگفتم عروس جدایی افکن است، نگفتم دوغ سیرکننده است، نگفتم سوزن خار است، نگفتم دوزنده پارهکننده است.»

ادبييات ايمپئرياسينين سولطاني ƏDƏBİYYAT İMPERİYASİNİN SULTANI

DRAMATORQ

  حسينبالا  ميراعلم اوو يازيچي-دراماتورق

 

بشر تاريخي نين اؤلمز سؤز سرکرده سي چينگيز آيتماتوو منيم قلبيمي نئچه اون ايللر اول - هله ائرکن گنجليک چاغلاريمدا  " جميله " ،  " الويداع گولساري " ،  " کؤشک گؤزو "  پووئستلري ايله فتح ائتميشدي. او واختلار تصوورومه گتيره بيلمزديم کي، ميليونلارين سئويمليسينه، قلب سيرداشينا، کؤنول دونياسينا چئوريلميش يازيچي ايله نه واختسا دوستلوق ائده جک، سئوينجيميزي، کدريميزي بؤلوشه جک، قلوباللاشان دونيانين پروبلئملريندن، بؤيوک ادبياتين دوننيندن، بو گونوندن دانيشاجاغيق... 

  اعتيراف ائديم کي، من چينگيز آيتماتووو هميشه افسانه لرده کي  قهرمانلار کيمي تصوور ائتميشم: الچاتماز، اونيئتمز و قودرتلي! 

  ائله بيلميشم کي، او، يئر اوزونده کي  بوتون قيرغيزلارين آتاسي، آغساققالي و خيلاصکاريدير. بلکه ائله بونا گؤره ده، سووئت ايمپئريياسي داغيلاندا، ايستر-ايسته مز، دوشوندوم کي، بو داهي صنعتکار قلمي يئره قوياجاق، خالقيني کابوسدان قوروماق اوچون موباريزه مئيدانينا آتيلاجاق سياسي ليدئره چئوريله جک. لاکين بئله اولمادي   "ادبيات ايمپئريياسي نين "  سولطاني قلمينه Üاديق قالدي و باشا دوشدوم کي، منيم 

اوجور فيکيرلشمگيمين سببي، اصلینده،  او دؤورون خاراکتئريک خوصوصيتلري ايله باغلي ايميش... 

  يوخاريدا قئيد ائتديگيم کيمي، عاغليما دا گلمزدي کي، من نه واختسا چينگيز آيتماتوولا اوزبوز اَيلشه جگم. اونونلا ياخين موصاحيب، دوست اولاجاغام. هر شئي تواضؤکارليقدان اوزاق اولسا دا، دئييم   " خجالت "  پووئستيندن باشلادي. بو اثر  " پوکايانيئ " آدي ايله روس ديلينده نشر اولونموشدو. کيتابين بير نوسخه سيني اصلا باکيلي اولان، آلمانييادا ياشاميش مرحوم دوستوم داويد کوستيوکووسکي، سن دئمه، او واخت قيرغيزيستانين بئلچيکاداکي سفيري چينگيز آيتماتووا چاتديريب. بوندان بير نئچه گون سونرا ايش اوتاغيمدا تئلئفون زنگ چالدي. دستگي گؤتوردوم. چينگيز آيتماتوو ايدي! 

  بلي، اثرلريني سئوه-سئوه اوخودوغوم، ياراديجيليغينا و شخصيتينه حؤرمت ائتديگيم، ساغليغيندا افسانلشن داهي چينگيز آيتماتوو بيردن-بيره، قفيلدن، گؤزلمه ديگيم حالدا منه زنگ ائتميشدي. دوغروسو، برک هيجانلانميشديم. 

  چينگيز آيتماتوو  " خجالت "  پووئستيني اوخودوغونو، قاراباغ مؤوزوسونون بو جور رئال جيزگيلرله ادبياتا گتيريلمه

 

سي نين ياخشي حال اولدوغونو قئيد ائتدي، آخيردا دا دئدي کي، نه واخت بئلچيکايا يولون دوشسه، گؤروشک. خوشبختليکدن 2005-جي ايلين يانوار آيي نين آخيرلاريندا ايش ائله گتيردي کي، بئلچيکايا ايشگوزار سفريم اولدو. 

  ...بروسسئلده، قيرغيزيستان سفيرليگينده داغ جوسسه لي، پئيغمبر سيمالي مودريک ادبيات آغساققالي، تورک دونياسي نين بؤيوک اوغلو مني صميميتله، عاصييا خالقلارينا مخصوص قوناقپرورليکله قارشيلادي. سونرا حيات يولداشي مارييا اورماتوونا آيتماتووا ايله بيرليکده شام سوفره سي اطرافيندا صؤحبت ائتديک. 

  چينگيز آغا اونو آذربايجانلا، تورک دونياسي ايله باغلايان تئللردن دانيشدي. منيم  " خجالت "  پووئستيمين قيرغيز ديلينه ترجومه اولونماسيني قيرغيز يازيچيلارينا 

  تؤوصييه ائتديگيني سؤيله دي. و اؤزونون سون اثرلريندن بيريني - اليازما شکلينده منه وئرديگي  " اوبيت نئ اوبيت "  حکايه سيني آذربايجان اوخوجولارينا اؤز لهجه لرينده چاتديريلماسي آرزوسوندا اولدوغونو بيلديردي. 

  بوحکايه اصلینده چينگيز آيتماتووون  " ابدي گلين "  روماني نين قهرماني آرسئن سامانچي نين آديندان  " ائپيلوق يئرينه "  تقديم اولونور. 

باش بشريت، خالقلار، موحاريبه ، اينسانلارين موحاريبه يه موناسيبتي، اونلاردا موحاريبه  ايله باغلي يارانميش منفي آسسوسياسييالار، موحاريبه لرين اينسان داخيلينده تلاتوملر، ايکيلي حيسس و دوشونجه لر، موناسيبت و ديرلر ياراتماسي بونلارين هاميسي همين حکايه ده اؤز بديعي عکسيني تام دولغونلوغو ايله تاپيب. 

  ياخشي کي، اوستادين بو حکايه ني آذربايجان ديلينه ترجومه ايستگيني باکييا دؤنن کيمي يئرينه يئتيرديم و تانينميش ترجومه چي-شاعير سياووش مممدزادنين ديليميزه چئويرديگي همين اثري   " اؤلدورمه لي

 اؤلمه لي "

  حکايه سيني  " ادبيات قزئتي " نده چاپ ائتديرديم. 

  ائلجه ده اوستادين تؤوصيييه سي ايله چوخ چکمه دي کي، منيم " خجالت " پووئستيم قيرغيز اوخوجولارينا تقديم اولوندو. 

  من بير مقامي خوصوصيله خاطيرلاديم کي، بوروسسئلده ايلک گؤروشوموزده آذربايجانين گؤزل شاعيري، وطنپرور ضياليسي، اصلا قاراباغلي اولان شاهمار اکبرزادنين واختسيز اؤلومونو اورک يانگيسي ايله ديله گتيرنده دئميشدي:  "شاهمار قاراباغلا باغلي چوخ هيجان کئچيريردي. آخيردا اورگي وطن دردينه تاب گتيرمه دي و سوسدو " . 

  چينگيز آغانين حيات يولداشي مارييا خانيم دا شاهماري حدسيز آغرييلا، نيسگيلله يادا سالدي و من باشا دوشدوم کي، شاهمار، آيتماتوولار عاييله سي نين سئويمليسي اولوب! 

  *** 

  ...ايلک گؤروشوموزدن آراميزدا ائله صميمي موناسيبت يارانميشدي کي، سانکي بيز يوز ايللرين دوستو ايديک. همين گون بيز بئش ساعاتدان چوخ بير يئرده اولدوق. خوداهافيسلشيب آيريلاندا چينگيز آغا دئدي کي، صاباح يئنه گؤروشک. 

  سحري گون چينگيز آيتماتوولا ائله قالديغيم  " آميقو "  اوتئلي نين فويئسينده گؤروشدوک. بورادا بير خئيلي صؤحبت ائتديک. او، بوروسسئلده روس ديلينده يازيب-تاماملاديغي  -  " داغلار ييخيلاندا، ياخود دا  ابدي گلين "  رومانينين اليازماسيني  اؤز  دستي-خطي ايله آفتوقراف يازيب منه  وئردي    وه  دئدي:   " بو دونيادا چوخ نادير  حاديثه دير،  هله  هئچ  بير يازيچي  ايشيق اوزو گؤرمه يهن  اثري نين  اليازماسيني  افتوقرافلا اؤز قلم دوسدونا هديييه ائتمه ييب... "  

  اوستاد اليازمانين اوستونو بئله يازميشدي:  " بو اليازماني، اهتيزازلي دويغولارلا،  چوخ حؤرمتلي قلم قارداشيم حوسينبالا  ميراعلمووا باغيشلاييرام. 

  چينگيز آيتماتوو، بوروکسئل، 30 يانوار 2005 "  

  ...قيش دا اولسا، بئلچيکانين (بلژیک) طبيعتي ايله آذربايجانين طبيعتي آراسيندا بير اوخشارليق واردي. هاوا ائله ده سويوق دئييلدي. گونش نازيک تولو خاطيرلادان بولودلارين آراسيندان سوزولوب يئره ايشيق ساليردي. آنجاق من او گون طبيعتي اولدوغوندان دا ايشيقلي گؤروردوم. سانکي گؤي اوزونده جيلولنن گونشين ايشيغينا ادبيات گونشي نين چينگيز آيتماتووون ايشيغي دا قاريشميشدي. 

  او گون اوستاد منه اؤز ياراديچيليغيني اکس ائتديرن  " آيتماتوو ايمپئريياسي "  آدلي بير کيتاب دا باغيشلادي. روس ديلينده چاپ اولونموشدو. مؤليفي روستم رحمانه ليگئو ايدي. دونيا ادبياتي نين بو جانلي کلاسسيکي نين حيات و ياراديچيليغيني اؤيرنمک اوچون بوندان ديرلي نه اولا بيلردي؟ 

  بيز اوتئلدن چيخيب بير چين رئستورانينا گئتديک. بوراداکي ساکيتليک مني هئيران ائتدي. سانکي آداملار سسسيز، سوکوتدا بير-بيرلريني باشا دوشوردولر. بيز بير طرفده اَيلشديک. چينگيز آغا يئنه ده خانيمي ايله گلميشدي... 

  صؤحبت زاماني   چينگيز آغا اؤز حياتيندان  ئله ائپيزودلار دانيشيردي کي،  هر بيري اونون اثرلري قدر افسانوي   ايدي.   70-80-جي يللرده سووئت نوماينده هئيتي نين  ترکيبينده چينه سفر ائديبميش. بير گون آخشام    قالديغي اوتئلده  تئلئفونو زنگ چاليب. دستگي قالديراندا گنج  بير اوغلان  دئيير کي،"سالام منيم آتام، خوش گلميسينيز 

پکينه  "  گنجين صميميتله  " آتام "  دئمه سينه چينگيز آيتماتوو چاشيب قالير:  " آخي بوردا منيم اوغلوم يوخ ايدي. اوغلان سانکي منيم تعجوبومي هيسس ائتدي. او ساعاتجا دئدي کي، من سيزين «آغ گمي» پووئستينيزين قهرماني اولان اوشاغام. بلي، من او واخت همين افسانوي چايلارلا ايسسيک-کولدان کئچيب، اوزه رک بورايا گلميشم. ايندي پئکينده اوخويورام " . 

  صاباحي اوتئلين فويئسينده اللييه قدر طلبه گنجين آراسيندا همين اوغلانلا گؤروشنده حياجاندان آز قالا چيگيز آيتماتووون گؤزلري دولور. 

  او واختدان اوستاد هر ايلين ياييندا ايسسيک-کولا گئديب، ماراغي اولان تورکسويلو گنجلري اورا دعوت ائدير، بير آي اونلارين ايستيراحتيني تشکيل ائتمکله ياناشي اونلارا موحاضيره لر اوخويور. بئلجه او، تورک خالقلاري نين بير-بيرينه ياخينلاشماسي نين واجيبلييني گوندمه گتيريردي. 

  اونو دا قئيد ائديم کي، اونون  " بين الخالق آيتماتوو فوندو "  دا بوتون تورک دونياسي نين اينتئللئکتوال سويييه لي ائليتاسي نين لازيمينجا تظاهورونه چاليشماق ايستگيندن يارانميشدي. بؤيوک اينام هيسسييله دئييردي کي:  " بيز گرک معنوي، مدني عالميميزي دونيا آرئناسينا چيخاراق. بو اوسوللا سوبوت ائدک کي، بيز دونيا ادبياتي نين، عوموميتله، دونيا سويليزاسيياسي نين آيريلماز، هم ده بؤيوک بير حيصه سيگيک... "  

  ...چينگيز تورئکولوويچ دانيشديقجا، تورک دونياسيندان نئچه مين کيلومئتر اوزاقدا بير آوروپا شهرينده اؤز يازيچي طالعييني ياشايان صنعتکارين، بو اوزاقليغا باخماياراق تورک دونياسينا نئجه ياخين اولدوغونو چوخ آيدين هيسس ائديرتديم. 

  او، هردن منيمله قيرغيزجا دانيشيردي. من ده آذربايجانجا جاواب وئريرديم. سانکي هر ايکيميز دئمک ايسته ييرديک: بيز بير-بيريميزه نئجه ده ياخينيق، بيز بير-بيريميزي نئجه ده آيدين باشا دوشوروک... 

  بلي، بوتون تورک دونياسي نين قلبينه حاکيم کسيلن بو داهي صنعتکار بيزه، بيزيم قدر ياخيندير و هيسس ائديرم کي، روحوموزا ابدي هوپوب... 

  ***                       

  چينگيز  تورئکولوويچله  نؤوبتي  گؤروشلريمين  بيري  2006-جي  يلين  مارت  آيي نين اوللرينده اولدو. او،  بورسسئلدن  موسکوايا  تزجه  گلميشدي. زنگلشديک. آغساققالين گؤروشون   " قاراباغا آپاران يول "  قزئتي نين باش رئداکتورو،  شاعير علي ماحمودلا بيرليکده يوللانديق. تئلئفوندا سفر  يولداشيمين موصاحيبه آلماق ايستگيني چينگيز  تورئکولوويچ بيلديرنده  اعتيراض ائتمه ميشدي.  اودور کي،   گؤروشنده علي  ماحمودا  خيطابن  دئدي:   " دوغرودور،آخيرينجي  دفعه هاچان موصاحيبه وئرديگيمي ياديما سالا بيلميرم. آنجاق    هوسئينين خواهيشيني موطلق يئرينه  يئتيره جگم"           

  دونيانين ان آزمان سؤز اوستالاريندان بيري ايله موصاحيبه آپاران باش رئداکتور هيجانيني هئچ جور گيزله ده بيلميردي. قيرغيز شيرنياتي اولان  " چاخ-چاخ "  ايله چاي ايچه-ايچه بير خئيلي سواللارا اطرافلي جاواب وئردي. 

  قئيد ائديم کي، آز سونرا اوستادين  " آذربايجان "  قزئتينده  " ايلهام الييئو قلوباللاشان دونيانين ليدئر ائتالونودور " ،  "قاراباغا آپاران يول "  قزئتينده ايسه  " بيز نهنگ تورک آغاجي نين قوللاري، بوداقلاريييق " آدلي همين موصاحيبه لري اوخوجولار طرفيندن چوخ ماراقلا قارشيلاندي. 

  بو موصاحيبه لرينده بؤيوک يازيچي نين دوستلوغوموزو يوکسک قييمتلنديرمه سي منه روحي قيدا وئرير، منن راحاتليق بخش ائديردي. آدي چکيلن موصاحيبه لري نين سونونجوسوندا اؤلمز اوستادين دئديکلريني خاطيرلاييرام:  " من دوستلوقدا دقيقلييه، هسساسليغا و تمنناسيز موناسيبتلره خوصوصي قييمت وئرن آدامام. بو معنادا حسینبالا ميراعلموولا اوخشارليغيميز چوخدو. همفيکير اولدوغوموزا گؤره طالع بيزي قوووشدوروب. بيز هر بير مؤوزودا فيکير موباديله سي آپاراندا عئيني مخرجه گله بيليريک. يئني يازديغيم روماني تاماملاميشام. ايلک واريانتيني حسینبالا اوخوموشدو، ايرادلاريني، تکليفلريني دئميشدي. ايندي 300 صحيفه ليک سونونجو واريانتيني بو گون وئره جگم کي، صبرله گؤزدن کئچيرسين. اينانيرام کي، بويون قاچيرماياجاق. عوموميتله، معلومات اوچون دئييم کي، هوسئينله هر گؤروشنده اوندان موثبت ائنئرژي قبول ائديرم، منن بهرله نيرم " . 

  سونرا سؤزونه داعوام ائديب " بيز نهنگ تورک آغاجي نين قوللاري، بوداقلاريييق "  آدلي موصاحيبه سينه علاوه  ائدتديگي بو فيکري خوصوصي وورغولادي:  " بيزيم معنوي ياخينليغيميزين نتيجه سيدير کي، سون رومانلاريميزين آدلاريندا دا اويغونلوق وار. حسینبالا  " گلينليک پالتاري " ني يازيب. منيم رومانيم ايسه  " ابدي گلين "  آدلانير، قيرغيز ديلينده  " سارادار کيز "  دئمکدير. اثر موعاصير حياتدان، يئني نسيلدن، سوسيال-مدني، شخصي و عومومي پروبلئملردن بحث ائدير. بورادا هم ده بؤيوک محبتدن، سئوگيدن صؤحبت آچيلير... "  

  آيتماتوو ياراديجيليغي نين منطيقي يئکونو - اؤز اوخوجولاري ايله ويدا اثري حساب اولونا بيله جک بو گؤزل رومان 2006-جي ايلده  "  دروژبا نارودوو "  ژورنالي نين يئددينجي ساييندا درج اولوندو. و ائله همين ايلين نويابريندا، سونرا 2007-جي و 2008-جي ايلده موسکوانين  " آزبوکا "  نشرياتيندا دالبادال بؤيوک تيراژلا ايشيق اوزو گؤردو . 

" ابدي گلين "رومانيندا اوستاد باشدان-باشا طالعيين اويونونو تصوير ائدير. و اثرين اولينده بئله بير سيتات وئرير:  " طالعيين سيرر اولماسي اؤزو بير طالعدير " . 

  روماندا اساس قهرمانلار قار ببيري جابارس و اصلا داغ آولوندان اولان موستقيل ژورناليست آرسئن سامانچيندير. 

  آيتماتوو بورادا جمعيتله طبيعتين، اينسانلا هئيوان حياتي نين، طالعيي نين بنزر پارالئليني آپارير و سوندا دوغما تيان-شان داغلاريندا بو ايکي عذابکئش وارليغين فاجيعه وي يوللاريني بير-بيرينه قوووشدورور. اصلینده داغ اوبرازي روماندا طالعيين رمزي کيمي تصوير اولونور: بورا ايکي حياتي، ايکي اؤلومو بير-بيرينه باغلان موقدس مکاندير. ببيرين آرزوسو داغين زيروه سينه قالخماق، ژورناليستين نيتي اوجا داغلار قوينوندا اؤز سئوگيليسينه قوووشماقدي. بوردا زيروه ابديليگين، اوجاليغين، ابدي گلين حاقيندا افسانه صافليغين، صداقتين سيموولودور. لاکين اينسانلارين پول ائهتيراسي معنوي ديرلري هئچه ائنديريب. 

  ژورناليستين اجنبي اووچولارا - عرب شاهزاده لرينه سسله نيب:  " قار ببيرلريندن ال چکين! درحال بوردان ردد اولون. من سيزه بيزيم حيوانلاري محو ائتمه يه ايمکان وئرمرم. ترپه نين اؤز دوبايلارينيزا و کووئيتلرينيزه، بيزيم موقدس داغلاريميزدان ايتيلين! "  دئمه سي اونو اؤلومه محکوم ائدير... قان تؤکولمه سي نين، تئررورون علئيه اينه اولان بو شخص زامانين - کاپيتاليست جمعيتي نين اؤلومه محکوم ائتديگي اينساندي... او، عرب شاهزاده لري نين اوولاماق ايسته ديگي ببيرله عئيني ماغارادا جان وئرير. 

  ميليونلارلا دوللار قارشيليغيندا عرب شاهزاده لريني ببير اووونا گتيرن سويداشلاري اونو هئيوانين حياتيني اينسان حياتيندان اوستون توتدوغونا گؤره قيناييرلار. 

  بازار موناسيبتلري نين حتّی سئوگييه، اينساني موناسيبتلره تاثير ائديگيني ائپيک ديلده قلمه آلان اديب هارداسا باش قهرمانين خاراکتئري ايله ائله اؤزودور. چينگيز آيتماتووون ديگر اثرلرينده اولدوغو کيمي، بو روماندا دا حيات حاقيقتلري بوتون رنگلري ايله تقديم اولونور. 

  1961-جي ايلدن باشلاياراق رئژيسسورلار آيتماتووون سسئناريلري اساسيندا ماراقلي، يادداقالان بديعي ائکران اثرلري ياراديبلار. شوبهه ائتميرم کي، بير چوخ اثرلري کيمي، اوستادين  " ابدي گلين "  روماني دا چاغداش کينومئتاقرافچيلارين ديقتيندن کنار قالماياجاق! هومانيست ايدئاللار، اينسانلارين طبيعت و جمعيته سئوگيسي چينگيز آيتماتووون قلمه آلديغي ديگر اثرلرينده اولدوغو کيمي  "ابدي گلين " اي نين ده اساس قايه سيني تشکيل ائدير. 

  موتفککير، اينسانپرور چينگيز تورئکولوويچ دوستلوقدا چوخ صداقتلي ايدي. من اونون بوروسسئلده گؤرکملي يازيچي قابريئل قارسيا مارکئسله تئلئفونلا صؤحبتي نين شاهيدي اولموشدوم. قابريئل قارسيا مارکئسله دوستلوق موناسيبتلريني خئيلي دانيشميشدي. بير ايل سونرا قلم دوستونون آغير خسته اولدوغونو بيلنده، من تأسوف هيسسي ايل:  " يقين کي، او، داها هئچ نه يازمير "  دئديم. چينگيز آيتماتوو دئدي: 

" منجه او، ادبياتدا يئترينجه ايشلر گؤروب... "  

  صؤحبت اسناسيندا چينگيز تورئکولوويچ رحمتليک رسول رزا ايله، اونون اوغلو آنارلا، بختييار باهابزاده، شاهمار اکبرزاده و باشقا آذربايجان يازيچي و شاعيرلري ايله دوسلوق موناسيبتلريندن دانيشدي. من اونو آذربايجانا گلمه يه دعوت ائتديم. دئدي:  " گلنده موطلق دوستوم، سيرداشيم، مرحوم شاهمار اکبرزادنين قبريني زيارت ائده جگم. سووئت دؤنمينده بيز تئز-تئز گؤروشرديک... "  

  *** 

   " هر بير ديل اؤز خالقي اوچون بؤيوکدور. و هر کسين اؤز ديلي قارشيسيندا بير اؤولادليق بورجو وار... "  دئين بؤيوک اوستاد قيرغيز و آذربايجان تورکجه سينده  " يورد "  ،  " اوجاق "  مفهوملاري نين بؤيوک معنا توتومو اولدوغوندان دانيشاندا  دئييردي:  " منيم اوجاغيم، يوردوم دونيانين اوچ موختليف ايستيقامتينده دي. دوغما قيرغيزيستانيم، دوغولوب بويا-باشا چاتديغيم، نييم وارسا، هاميسينا گؤره بورجلو اولدوغوم قيشلاغيم او اوجاقلاردان، يوردلاردان عصاسيدي. سونرا موسکوا و ايستانبول گلير. آذربايجاني، باکيني دا اونلاردان آييرماق چتيندير... "  

  تورک دونياسي نين، ائلجه ده آذربايجانين بؤيوک دوستو و تسسوبکئشي اولان چينگيز آيتماتوو، موصاحيبه لري نين بيرينده (5 فئورال 2007) قاراباغ پروبلئمي نين هلليني سوروندورمه چيلييه سالان قرب اؤلکهلري نين ايشغالچي طرفه کؤمک ائتديکلريني وورغولاياراق، پروبلئمين هلل ائديلمه سينده روسييانين دا ماراقلي اولماديغيني ديله گتيرميش، همين پروبلئمين ياراديجيلاريندان بيري نين محض موسکوا اولدوغونو دئمکدن چکينمه ميشدي:  " مثله ني قصدن سوروندورمه لري مني ناراحات ائدير. من قاتارين گئتمه سيندن قورخورام " - دئميشدي. 

  قاراباغدان قاچقين و کؤچکون دوشموش اينسانلارين دوغما يورد-يووالارينا قاييداجاغي گونو اينتيظارلا گؤزله ين آغساققال يازيچي ايشغالا دا، دوشمنچيلييه ده يئگانه سون قوياجاق واسيطه نين صولح اولدوغونو بيان ائديرک هيجان طبيلي دؤيوردو:  " دونيانين قافقاز آدلي جنّتيني تؤکولن ناهاق قانلاردان يوماغين واختيدي... "  

  قيرغيزيستان کئچميش پرئزيدئنتي کورمانبئک باکييئوين فرماني ايله 2008-جي ايلده چينگيز آيتماتووون 80 ايلليک يوبيلئي تدبيرلري نين حاضيرلانماسي و کئچيريلمه سي ايله علاقه دار تشکيلات کوميته سي ياراديلدي، 2008-جي ايل قيرغيزيستاندا  " چينگيز آيتماتوو ايلي "  ائلان ائديلميشدي. بو فرمانلا يازيچي نين يوبيلئيي نين قيرغيزيستاندان خاريجده قئيد ائديلمه سي ده نظرده توتولوردو. 

  اونو دا قئيد ائديم کي، دونياجا مشهور يازيچي نين 80 ايلليگي ايله باغلي وطنيندن کناردا کئچيريلن ايلک يوبيلئي تدبيري آذربايجاندا کئچيريلدي. 

  بو هم ده چينگيز آيتماتووون باکييا سونينجو سفري ايدي. آذربايجانين دوستو اولان چينگيز آيتماتوو وورغونو اولدوغو و چوخ سئوديگي باکييا سونونجو سفري اولدوغونو هئچ کيم او زامان دوشونموردو. اوستادين باکييا همين سفري 2008-ده فئورالين 24-دن مارتين 1-دک داوام ائتدي. 

  آذربايجان رئسپوبليکاسي نين پرئزيدئنتي ايلهام الييئوين 25 فئورال 2008-جي ايل تاريخده چينگيز آيتماتووا باکيدا  " دوستلوق "  اوردئنيني تقديم ائتدي. دؤولت 

  باشچيسي نين تقديمئتمه مراسيمينده کي  فيکيرلري چينگيز آيتماتووون آذربايجانا موناسيبتي نين درين ماهيتيني آيدين صورتده معنالانديرير:  " سيز هميشه، بوتون دؤورلرده آذربايجانين دوستو اولموشسونوز. بو سووئت دؤورونده ده بئله اولوب،...

موستقيلليک دؤورونده ده... چتين آنلاردا سيز هميشه عدالتين، صولحون، امکداشليغين طرفداري کيمي اؤز قطعيتلي سؤزونوزو دئميسينيز " . 

  چينگيز آيتماتوو آذربايجاندا " دوستلوق "  اوردئنينه لاييق گؤرولن ايلک شخص اولدو. آذربايجان رئسپوبليکاسي نين پرئزيدئنتي ايلهام الييئوين دونيا شؤهرتلي يازيچي چينگيز آيتماتووو بو اوردئنل تلطيف ائتمه سي بوتؤولوکده بو بؤيوک سؤز اوستادينا، اونون اؤلمز صنعتينه آذربايجاندا وئريلميش يوکسک قييمتله ياناشي، هم ده بسله نيلن عومومخالق احتيراميني عياني شکيلده ايفاده ائدير. 

  عئيني زاماندا، اوستادا آذربايجانين ايلک عالي تحصيل اوجاغي اولان باکي دؤولت اونيوئرسيتئتينده تورکديللي اؤلکهلرين سياستينه دستک فوندونون قيزيل مئدالي تقديم ائديلدي.باکيدا اولارتکن يازيچي بير سيرا گؤروشلر کئچيريب، آذربايجان يازيچيلار بيرليگي نين، حيدر علييئو فوندونون، باکي شهر ايجرا حاکيميتي نين، صبايل بله ديييه سي نين،  " ليدئر "  تئلئکانالي نين قوناغي اولدو. 

  چينگيز آيتماتوو باکي نين شهيدلر خيابانيندا دا اولموش، آذربايجانين آزادليغي، موستقيلليگي و اراضي بوتؤولوگو اوغروندا جانلاريندان کئچميش وطن اؤولادلاري نين مزارلاري اوزرينه تر قرنفيللر دوزموش،  " ابدي مشعل "  آبيده سي اؤنونه گول قويموشدور. سونرا چينگيز آيتماتوو تورک عسگرلري نين شرفينه اوجالديلميش آبيدني ده زيارت ائتميشدير. 

  آکادئميک ميللي درام تئتاري نين صحنه سينده منيم  "خجالت " پيئسيمين تاماشاسينا باخدي. سونرا تئلئويزييايا موصاحيبه سينده  " حسینبالا ايله روحن او قدر ياخينيق کي، بو تاماشايا باخاندا ائله بيلديم اؤزوم يازميشام " -دئدي.

  سون    گؤروشوموز ائرته سي گون صبايئل  ايجرا حاکيميتي نين  باشچيسي    صاحيب علي اکبر اووون  کابينئتينده اولدو.

چينگيز آغا   دئدي کي، حيدر علييئو فوندونون پرئزيدئنتي، آذربايجانين بيرينجي  خانيمي  مهريبان علييئواگؤروشونده   " خجالت "  تاماشا  حاقيندا دانيشيب.  و   مصلحت گؤروب کي،     مهريبان      خانيم     دا همين تاماشاياباخسين!   بوسؤزلري دئيندن     سونرا    ظارافاتلا قئيد ائتدي کي، اؤز يوبيلئييمه دعوت  اولونسام   دا    سنين تبليغاتينلا مشغولام...                  

  باکييا سون سفريندهچينگيز آيتماتوو  اؤز  موصاحيبه لري نين بيرينده بيلديردي کي، ديپلومات کيمي فعاليتيمي تئزليکله باشا ووراجاغام و اؤلکه مه قاييداجاغام. آذربايجانلا علاقه لريمي بوندان سونرا دا داوام ائتديره جگم. منيم بورادا تکجه اوخوجولاريم يوخ، هم ده ياخين دوستلاريم ياشاييب فعاليت گؤستريرلر. 

  اوستادلا باغلي خاطيره لرين بير قيسمينه چيراق توتماغيم يقين کي، مني تانييانلارا غريبه  گلمز. مقصديم دوستلوغوموزون هانسي تمللر اوستونده قورولماسيني خاطيرلاتماق اولدو. 

  دوز سکسن ايل اول قيرغيزيستانين شکر کندينده، تورئکولون عاييلهسينده ناظيمه آدلي خانيم-خاتين تاتار قيزي دونيايا بير اوغول بخش ائتدي.

 بخش ائتدي کي، سؤزون قودرتي ايله دونياني شر-بؤهتاندان قوروسون، اينسانلاري معنوي پاکليغا، دوستلوغا، قارداشليغا چاغيرسين. بشريتين معنوي دونياسينا، ادبيات خزينه سينه  " جميله " ،  " عصره برابر گون " ،  "اعدام کؤتويو " ،  "دنيز کناري ايله قاچان آلاباش " ،  " آنا تارلا "  ،  " آغ گمي "،  " ابدي گلين "  کيمي شئدئور اثرلريني بخش ائتسين. ائتدي ده! دونيايا گلدي کي، اؤزونون دئديگي کيمي، تاتارلي، قيرغيزلي، اؤزبکلي، قازاخلي، تورکمنلي، آذرتورکلو، قاراقالپاقلي، باشقيردلي نهنگ تورک آغاجي نين کؤکونو داها مؤحکم، قول-بوداقلاريني داها شاخه لي ائتسين. و ائتدي ده! 

  دونياني قاريش-قاريش گزن، دئمک اولار کي، بوتون خالقلارلا اؤز آنا ديللرينده اونسيتده اولان سؤز سرکرده سي چينگيز تئرئکول اوغلو آيتماتوو گؤز ببگي کيمي قوروماغا چاليشديغي و جانيندان چوخ سئوديگي دونيا ايله ويدالاشدي. بئلجه دونيا سؤز آتاسيني ايتيرمکله چينگيزسيز قالدي. 

  چينگيز آيتماتوو بيزيم ياشيدلاريميزن اوشاقليق و گنجليک دؤوروموزون يازيچيسيدير. او، قيرغيزيستانين دونيا مدنيتينه بخش ائتديگي ميسيلسيز بير تؤهفه دي. اونون آدي دونيا ادبياتيندا يئني نسرين ابديياشار ياراديجيلاري سيراسينا داخيل اولموشدور. 

  تورک خالقلاريندان هر بيري چينگيز آيتماتووو اؤز خالقي نين دوغما يازيچيسي اولاراق قبول ائدير. چينگيز آيتماتوو دونيادا اوخشار طالعلري ياشايان، اينسان، زامان، جمعيت و گله جک حاقيندا عئيني دوشونجه ده اولان خالقلارين هاميسي نين يازيچيسيدير. 

  آکادئميک عيسی حبيبلي يازديغي کيمي، چينگيز آيتماتووون 20 ايل اول مئيدانا چيخميش  " موحاريبه  کولتونون يئرينه موطلق مدنيت گلمه ليدير "  چاغيريشي بو گون دوننکيندن ده آکتوال سسله نير. ميلليليک و بشريليگين چينگيز آيتماتوو مودئلي اينسانليغا عدالت، صولح، بيرليک ود ائدير. 

  چينگيز آيتماتوو دئييردي :

 " اينجه سنت اينسانلاري نيکبينلييه، خوشبختلييه، حيات وئريجي قوووه يه چاغيرماغا بورجلودور. لاکين او دا بير حاقيقتدير کي، اينجه صنعت اينساني درين دوشونجه لره غرق ائتمه لي، اوندا گوجلو مرحمت حيسسي اوياتمالي، شر قوووه لره اعتيراض ائتمگي، حاقين تاپدالانديغي زامان کدرلنمگي، سارسيلماغي و عدالتين برقرار اولماسي اوچون هر آن موباريزه يه آتيلماغا حاضير اولماغي باشا سالير و يولونو گؤسترير " . 

  اون اوچ ايل اؤنجه، " روحونو گؤزلرينده گؤردويوم صنعتکار "  آدلي ائسسه- خاطيرمده يازميشديم:  " ...بيلميرم، روحلاري گؤرن اولوبمو؟ آنجاق من چينگيز آيتماتوو اون- دونيانين فخر ائتديگي بو داهي اينسانين روحونو گؤزلرينده گؤردوم... "