یاشام پسیکولوژیسی Yaşam psikolojisi

Dr.hüseyn şərqidərəcək soytürk

دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

 

پورتاغال يئيين.

پورتاغال يئمک توکسينلري آتماق دئمکدير. جانينيزين يئنيدن نفس آلماسي دئمکدير.

 

آلما سيرکهسي ايچين.

گئجه ياتمازدان اول 1 خؤرک قاشيي آلما سيرکهسيني 1 چاي قاشيي بالي ايله قاريشديراراق قبول ائدين. سحر يوخودان قالخديينيز زامان جانينيز بير چوخ زهرلي ماددهلردن تميزلنميش اولاجاقدير.

 

ليموندان ايستيفادني اونوتمايين.

ليمون ساغلامليق منبعيي اولماقلا ياناشي اونون عطري سيزه فراهليق و دينج احوال-روحيييه بخش ائدهجک.

 

ائو حيواني ساخلايين.

ائوينيزده بير قوش ساخلاسانيز مئهريبانليق حيس لرينيزي اونونلا پايلاشاراق نه قدر راحاتلاديينيزي گؤرهجکسينيز.

 

سئوهرک ياشايين، سئويلهرک ياشايين، سئوين، سئويلين، سئوديرين و بونونلا دا سئوگينين داديني چيخارين.

 

اؤزونوزه ان آزي 30 ثانيه دوشونمک ايمکاني وئرين.

بير شئيدن نيگارانسينيزسا، بير ساکيت يئر تاپاراق 30 ثانيهدوزگون فيکيرلشمگينيز يئتر کي، سيز نيگارانچيليقدان قورتاراسينيز. بو 30 ثانيه ني گونونوزون ان موهوم زاماني هئساب ائتمگينيز لازيمدير.

 

اوخودوغونوز يازيلارا ديقت وئرين.

کيچيک يازيلميش يازيلاري اوخومايين، اونلار مقصديؤنلو يازيلاردير. بو سيزي يورار و واختينيزي آلار. باشقالاريندان خواهيش ائدين اونلاري سيزين اوچون اوخوسون و سيزه ايضاح ائتسين. سيز ايسه ان بؤيوک يازيلاري اوخويون.

 

آنيندا بايشلاماي باجارين.

منفي حيس لر گؤندريلنه يوخ، گؤندرنه داها زييانوئريجيدير. اونا گؤره ده منفي ائنئرژيدن آزاد اولماق،گوناهکاري ايسه آني مقاميندا بايشلا کي، بير داها اونو فيکيرلشمهيهسن.

 

آرخانجا قاپيلاري اؤرتمگي باجار.

بوتون زهرلي فيکيرلردن، گوندهليک حياتين مسئوليتلريندن آزاد اولماق اوچون ان آزي بير ساعات قاپيلاريني باشقالارينين اوزونه باغلاماي باجارماليسان.

بويونوزو اوزو يوخاري دوغرو دارتين.

ايکي الينيزي يوخاري قالديراراق سيزي کيمسه گؤيدن چکيرميش کيمي اوزو يوخاري دارتينين. بئلهليکل، يئردن قوپماي فيکيرلشين. بير نئچه دفعه بونو تکرار ائدين و اونا اينانين.

 

باشقالارينا الينيزله توخونون

تانيش آداملارلا ال وئرهرک گؤروشون. اونلارين الينين اوجوندا اولان ائنئرژيني آلين. تصوورونوزه گتيرين کي، ان بؤيوک داوالارين سونو گؤروشوب و اؤپوشمک کيمي توخونمالارلا باريشا چئوريلير.

 

ياشاديينيز يئري ياشيللاشديرين.

اوکسيگئن ياشاماين قاچيلماز عاميليدير. کاربون قازيندان جانينيزي قورتارماق اوچون ايش يئريني و ائوينيزي گوللرده بزگين.

 

 حظ راحات ياشاماقدادير.

ياماقدان هزز آلماق ايستهييرسينيزس، فيزيکي اولاراق جانينيزا هئچ بير آغري تطبيق ائتميهجکسينيز. چونکي هر بير آغرينين آجي نتيجهسي واردير. آجيلاردان اوزاقلاشاجاقسينيز کي، راحات ياشاياسينيز.

 

سوکوتا قولاق آسين.

ساکيتليک راحاتليين اساسيدير. زورلا اونو ايجاد ائتمک مومکون دئييل. بير خلوت يئر تاپين، ايچينيزي ده ساکيتلشديرين، گئرچکدن ساکيتليگين سسيني دينلگين و بو آندا يالنيز يئگانه ائهتيياجينيز اولدوغو راحاتليي دوشونون.

 

اؤزونوزدن چوخ شئي طلب ائتمگين.

حيات نه قدر طمطراقلي اولسا دا هر کسه بؤلونن پاي مهدوددور. سيز اؤزونوزو تانيياراق اؤزونوزدن نهلري ايستمگي بيلين. مثلا، ادبيات عاليميندن فيزيکا ائلمينه عاييد سواللاري سوروشماق اولماز.

 

بير نئچه ايدمان حرکتيني اؤيرهنين.

ايدمان حرکتلري فيزيکي ساغلامليي تمين ائتمکله ياناشي روحي ساغلامليي ده اؤزو ايله گتيرير.

 

قولونوزا ساعات و اونون کيمي شئيلري باغلامايين.

اوزرينيزده گزديديگينيز اشيالار نه قدر آز و يونگول اولارسا، بير او قدر اؤزونوزو راحات حيسئدهجکسينيز. ساعاتينيزي قولونوزدان آچين و بير کنارا قويونوه نه قدر راحات اولدوغونوزو حيسئدهجکسينيز، ائلجه ده اوزويونوزو بارماينيزدان چيخارديقدان سونرا دا بئله حيس لر ياشاياجاقسينيز.

 

جينسي گوجونوزو آرتيرماقلا سترئسلرينيزه قلبه چالين.

جينسي گوج و دوزگون جينسي علاقهينساني فيزيکي جهتدن قان-دامار سيستئميني تنظيمليهرک روحي جهتدن ده اونو ساغلاملاشديرير. بونا گؤره ده ان قديمدن بشريت بو مثلاي کشف ائتميش و اونون ساغلام اولماسينا خوصوصي ديقت يئتيرميشدير.

 

بدن ازالارينيزا ايستيراحت وئرين.

آياق و ال بارماقلارينيزلا بدنينيزين موختليف يئرلريني قيديقلايين و آراملا نفس آلين. سيزين جانينيزي دينجليک بورويهجک.

 

تميز پالتارلار گئيينين.

گئيينديگينيز هر بير پالتارين باشقالاري طرفيندن نئجه گؤرونمهسي اؤنملي دئييل. يئتر کي، او پالتارين ايچينده سيز راحات اولاسينيز. چاليشماق لازيمدير کي، هاوا موباديلهسيني تمين ائدن پالتارلار گئيينهسينيز. گئيينديگينيز پالتارلارين رنگي نه قدر آچيقديرسا، بير او قدر راحات گؤرونرسينيز.

 

تميز هاوا آلين.

ائو و ايش شراييطينده ايش و ائو اشيالاري و باشقا اينسانلارين اطرافيميزي کيرلتديگي بيزه بلليدير. اونا گؤره ده بئله يئرلرده هاواتهميزلگيجي قورغولاريندان ايستيفاده ائتمک مصلحتدير.

 

زئيتون يايندان ايستيفاده ائدين.

يئمکده و تداووده زئيتون يايني اونوتمايين. بو ياغلا اؤزونوزو ماساژ ائدين و ساچلارينيزي اونونلا گوجلنديرين.

 

اوتوروشونوزا ديقت ائدين.

اوتوردوغونوز هر هانسي بير يئرده دوز اوتورماينيزي تمين ائدين. اوزون مودت ايرهلي و يا گئرييه دوغرو اَييلهرک اوتورماقدان ايمتيناع ائدين. يئري گلديکده ايسه راحات و يومشاق يئرده اوزانماي داونوتمايين.

 

حساب ائدين کي، بو گون تتيلدير.

هر گونو اؤزونوزه تتيل ايميش کيمي کئچيرمگي اونوتمايين.

 

داخيلن ساکيت آدام اولماغا چاليشين.

ساکيت آدام اولماسانيز دا ائله هئساب ائدين کي، ساکيتسينيزوه ساکيت آداملارين خوصوصيتلري سيزده واردير. باشقالاري سيزي بئله گؤرمهليدير. اينانين بئله ائدرسينيزس، سيز حقيقتن ساکيت آدام اولاجاقسينيز.

 

يئريمکدن و قاچماقدان يورولمايين.

اوزون ياشامانين سيرري قاچماقدادير. سترئسلري آتماين ان گؤزل واسيطهسي قاچماقدير. قاچين کي، ياشاياسينيز.

 

ياتماينيزا اؤنم وئرين.

يوخو ساغلامليين و راحاتليين اساس تميناتچيسيدير. واختلي-واختيندا موعين ساعات عرضينده ياتماي تنظيملهمک، ياتمادان اؤنجه يئييب-ايچديکلريميزه ديقت ائتمک و بير راحات يوخو آلماق گون بويو راحات ياشامايميزا ضمانت وئرر.

 

اوزون آدديملارلا يئريگين.

بير چوخ ايدمان نؤولري گئرچکدن ايشگنجه نؤولرينه بنزهيير. آنجاق موعين معنادا اوزون آدديملارلا يئريمک سيزين ساغلامليينيزي و روح يوکسکليگينيزي تمين ائدهجکدير.

 

سحر يئمگيني بير آلما ايله باشلايين.

ياخشي اولار کي، هر اؤينه   يئمکدن قاباق بيشيريلمهميش خام يئمکلردن ايستيفاده ائدسينيز. اونا گؤره کي، بو يئمکلرين مده اطرافيندا ياراتديي فئرمئنتلر سيزين هضم پروسئسينيزي يونگوللشديرهجک.

 

آياقلارينيزي ايليق سو ايله يويون.

آياقلار بيزي ايستهديگيميز يئره آپاران يئگانه واسيطهدير. اونا گؤره ده اونلارا قوللوق خوصوصي اولماليدير. يودوقدان سونرا زئيتون ياي ايله آياقلارينيزي ماساژ ائدين.

 

حياتي سادلشديرين.

سيزين مولکيتينيزده اولان شئيلرين سايي نه قدر آزديرسا، فيکرينيز بير او قدر راحات اولاجاق. مسئوليتينيز آزالاجاق و بونونلا برابر گرگينليگينيز و استرسينيز ده آزالاجاق.

 

باجارديقجا ماشين ايداره ائتمکدن اوزاق اولون.

ماشين سورمک هر آن سيزي ريسقلي و هيجانلي آنلارلا قارشيلاشديرا بيلر. اونا گؤره ده صفره گئتديگينيز آندا ماشينين آرخا اوتوراجايندا اوتورماينيز مصلحتدير. اگر سيزدماشين ايداره ائتمک لذتيني ياشاماق ايستهييرسينيزس، اوندا بو ايش اوچون آيريلميش يئرلرده ماشين سورمه آزاريني اؤلدوره بيلرسينيز.

 

تربييهلي اولماغا چاليشين.

اؤزونوزه حؤرمت ائدين کي، حؤرمت ائتمهني اؤيرهنيب و باشقالارينا دا تطبيق ائده بيلهسينيز. قارشينيزداکي سيزه حؤرمتسيز ياناشديي زامانسيز اونونلا تربييهلي داورانديقدا اؤزونوزده گؤزل حيس لر يارادا بيلهجکسينيز. ايلک باخيشدا چتين گؤرونسه ده آما سون نتيجه موثبتدير.

ايستکلرينيزي ايکي يئره بؤلون: الچاتماز ايستکلر و الچاتان ايستکلر

ياخشي اولار کي، ائنئرژي و گوجونوزو الچاتان ايستکلره صرف ائدسينيز. آتالار دئميشکن: «داشين يئکهسيندن ياپيشماق وورا بيلمهمک علامتيدير». اونا گؤره ده وارلي اولماقلا راحات ياشاماق آراسينداکي فرقي آنلاماق لازيمدير. هر وارلي اولان راحات ياشامير.

 

ايستيقانلي اولون.

سويوققانلي اينسانلار گئج راحاتليغا چاتارلار. ايستيقانلي اينسانلار ايسه تئز راحاتليق تاپارلار و حياتا تئز اويغونلاشا بيليرلر. اونوتماماق لازيمدير کي، حياتدا هر شئي ايستيليک دئييلن بير خطين بير اوجوندان او بيري اوجونا اوزانميشدير. ايستيليک وارسا، حيات وار، ايستيليک اولماسا، هئچ يومورتادان جوجه ده چيخماز.

 

واخت تاپسانيز باليقلارا تاماشا ائدين.

هئچ فيکيرلشميسينيزمي کي، بير نئچه باليين سودا سوزهرکدن اوزمهسيني سئير ائتمک نه قدر ساکيتلشديريجيدير. البته، چوخ سادهدير، چونکي اونلار راحاتجا اوزمگي باجاريرلار. ياواشدان نفس آليرلار، اونلاردا اولان قرارليليق و تمکينليليک سيزه راحاتليق و آرامليق گتيرير.

 

تصوورلرينيزله راحاتليي ياشايين.

واختينيز يوخدورسا، گزمهيه چيخا بيلميرسينيزس، آما نه واختسا بير گؤزل يئرده اولموشسونوزسا، اونو تصوورونوزده جانلانديراراق فيکرينيزي اورا يؤنلتمگي باجارا بيلرسينيز. حساب ائدين کي، قوسارين صفالي کندلريندن بيريندهسينيز و اورادا کولک ووروب سيزين ساچلاريني اوخشايير و ايليق بير يئل اوزونوزو طومارلايير و يئرده آچيلان گوللر آشايدان يوخاري سيزين اوزونوزه تبسسوم ائدير، قوشلارين سسلري و اونرالا مخصوص اولان يئمکلرين قوخوسو سيزين سرمست ائدير. حتّي اورادا دانيشيلان شيوهلر، ائولرين قورولوشو بير آنليق اولسا دا، سيزي ايشده و ياخود ائوينيزده راحاتلاداجاقدير. بير داها دئييرم، دوشونون کي، اوراداسينيز.

 

موثبت دوشونون، موثبت اولون.

هر آغزينيزي آچديقدا آغزينيزدان چيخان سؤز موثبت کلمهلردن عيبارت اولماليدير، تا کي، سيزين موثبت دوشونجهلي آدام اولدوغونوزو قارشي طرفه چاتديرسين و بونونلا دا، ايشينيزين هلل اولماسينا امين اولا بيلرسينيز.

 

کشف ائدين.

بيلمک لازيمدير کي، اينسان هر ياشدا بير شئيلره قاديردير. اونا گؤره ده هر ياشدا اؤزونون نهيه قادير اولدوغونو کشف ائتمهليدير. کشف ائتديکدن سونرا ايسه حياتا کئچيرمهليدير. مثلا، 40 ياشينداسانسا، تنها قالميسانسا، بير خاريجي ديل اؤيرنمکله اؤز باجارييني حياتا کئچيره بيلرسن. اؤيرنمهليگيک کي، کشف ائديلک.

 

ازلهلرينيزه ايستيراحت ايمکاني يارادين.

زئهني و فيزيکي گرگينليکلر ازلهلرين يييلماسينا و دارالماسينا سبب اولورلار. اونا گؤره ده اويغون بير مکاندا ال و قولونوزو ائلجه ده آياقلارينيزي اوزاديب ييغاراق اونلاردا قان دؤورانيني تنظيملگين. بئلهليکله اؤزونوزده ياخشي حيس لر ياراداجاقسينيز.

 

دورغونلوقدان اوزاق اولون.

گوندهليک حيات طرزي و ايش رئژيمي يئکنسکليک يارادير. بونون قارشيسيني آلماق اوچون دييشيکليکلر ائتمک لازيمدير. ايشده و ائوده اشيالارينيئريني دييديرمکله اؤزونوزده فرح حيس اي يارادين.

 

الينيزده اويناتماغا بير شئي اولسون.

عصبي ائنئرژيلر بارماقلارين اوجونا يييلاراق اينساني گرگين وضعييته گتيره بيلير. اونلاري ال ايشلري و الده اويناديلان اشيالار واسيطهسيله بدندن چيخارماق مومکوندور. مثلا، تسبئه چئويرمک.

تئلئفونلارينيزي اونودون.

مومکونس، اولدوغونوز يئرده ائو و موبيل تئلئفونلارينيزين هارادا اولدوغونو اونودون. ان آزي گونده ايکي-اوچ دفعه تئلئفونا جاواب وئرمکدن چکينين. بيلمک لازيمدير کي، هر تئلئفون زنگينه جاواب وئرمهيه احتيياج يوخدور. باجارديقجا تئلئفون زنگلرينين سسيني آشاي توندا قويون.

 

مووففقيتلرينيز اوچون پروقرامينيز اولماليدير.

فيکيرلشمک اوچون، ايشلهمک و دينجلمک اوچون زامان فاصيلهسيني بؤلمگي باجارماليسينيز. بيلمهليسينيز کي، هانسي ايشي هانسي زاماندا يئرينه يئتيرهجکسينيز، هانسي نيگارانچيليق هانسي ساعاتا عاييد ايدي.

 

سيزده باغليليق يارادان رفعتارلاري تانيماينيز لازيمدير.

نيکوتين، شوکولاد، کوفئين، آلکوقول، بعضي اويونلار اوزونموددت تکرار اولدوقدا اينساندا پيس ورديش حالينا کئچير. بونا گؤره ده اؤزونوزو تانيياراق بو پروبلئمين قارشيسيني آلميي بيلمهليسينيز.

 

سرين سو و دسماللاردان ايستيفاده ائدين.

عصبي گرگينليگي آرادان قالديرماق ايستهييرسينيزس، چاي عوضينه سرين سو و ايستي ياغلي خؤرکلر يئرينه ايسه يونگول تروز يئمکلري ايستيفاده ائتمهليسينيز و آلنينيزا، باشينيزا سويوق سو ايله ايسلاديلميش دسمال سرهرک راحاتلاماليسينيز.

 

گيجگاهينيزي واختاشيري ماساژ ائدين.

بدنيميزده بعضي عصب نؤقتلري وار کي، اونلاري ماساژ ائتمکله بيز راحاتليق تاپا بيليريک. اونلاردان بيري ده گيجگاهيميزدير. اونلاري ماساژ ائتديکجه ياخشي نفس آليب-وئرمهميز تامين اولوناجاق. بيليريک کي، ياخشي نفس آلماق بيزي عصبي تزييقلردن آزاد ائدير.

 

دوستونوزلا يول يئريين

سيزه     ياخين بير اينسانلا کيلومئترلرله يول گئتمکدن هزز آلين. دانيشديينيز سؤزلر و آتديينيز آدديملار سيزده راحاتليي تمين ائدهجکدير.

 

هر شئيده بير مؤعجيزهاختارين.

اؤزونوزده بو قابيليتي گونبگون اينکيشاف ائتديري. ائله حساب ائدين کي، بوتون ايشلرده بير حيکمت واردير و سيز او حيکمتي مؤعجيزه يه چئويرن اينسانسينيز.

 

باخيش بوجاينيزي دييشين.

گوندهليک باخديينيز شئيلره آليشديينيزا گؤره اونلاري گؤرمگينيز مومکون دئييل. اونا گؤره گؤزلرينيزين و روحونوزون تميزلنمهسي اوچون داها اوزاقلارا باخماغا چاليشين. خوصوصيله آللاهين مؤعجيزه سي اولان سو و منظرهلره. يقين بيلين کي، گؤزونوز توخدورسا، جانينيز توخدور.

 

گولومسه ين.

تانيديينيز و تانيماديينيز آداملارلا قارشيلاشديقدا يئتر کي، يئتر کي، گولومسيهسينيز. بونون نه قدر گوجلو اونسيت واسيطهسي اولدوغونو گؤرهجکسينيز.

 

بير سؤز وئرين و بير آنلاشمايا گيرين.

موختليف آنلاشمالارا موعين زامان چرچيوهسينده گيرمک و قارشيليقلي بعضي ايشلرين حلينه يؤنهليک سؤز وئرمک سيزي عصبي گرگين وضعيته سالا بيلر. بؤيوک و ايشگوزار گؤرونمک ايستهييرسينيزس، بير سؤز،بير آنلاشما قايدالارينا عمل ائدين.

 

باغيشلايان اولون.

باغيشلاماق يالنيز وارليلارا عاييد اولان خوصوصيت دئييل. بيزيم هر بيريميز او قدر وارليييق کي، بايشلاديقجا توکنمهين چوخ شئيه صاحيبيک. سيز بير گولوشدن بير گوله قدر بير آندان بير عؤموره قدر بايشلاماي باجارديقدا حياتينيز چوخ شيرين و راحات اولاجاقسينيز.

 

اوزمگي اونوتمايين.

سو اينساندا چکيسيزليک وضعيتي ياراتديينا گؤره راحاتليق منبعييدير. سويا اوزانين، دالين و اوزون. نتيجهني گؤرهجکسينيز.

 

يئمگينيزه ديقت يئتيرين.

سيز اگر ويتامينلي يئمکلره اوستونلوک وئريرسينيزس، بيلمگينيز لازيمدير کي، بو جور يئمکلر سيزي حرکتسيز ائدر. بونونلا برابر حرکتلي اولماينيز اوچوننوخود، لوبيا، بوغدا و گونباخان تومو کيمي يئمکلري ده ياددان چيخارماماق لازيمدير.

 

گئري دؤنمگي باجارين.

اينسان اوغلو هر شئيي ايرهلي دوغرو تنظيملهديگيندن بعضاً گئري دؤنوشلرينده چوخ زييانا دوشدويو واختلار دا اولموشدور. بيلمگيميز لازيمدير کي، بيزيم نيي الده ائتمه يميز او قدر ده اؤنملي دئييلدير. بلکه ده بيزيم نه اوچون و نه قدر چاليشدييميز و تلاش ائتديگيميز اؤنمليدير. بير مثلاين اوجوندان توتوب آخيرينا قدر عينادجاسينا گئتمکدنس، چوخ راحات احوال-روحييه ايله ايکينجي مثلاي داها دوزگون حلل ائتمکده فايدا واردير.

 

میرزا مأذون قشقائی

ایل سر افراز قشقایی بازمانده‌ي تیره‌ای از عشیره‌ی نام آور «قایی» Qayi یكی از عشایر  24 گانه‌ي تركان ایرانی معروف به تركان اوغوز Oghuz است. در منابع اسلامی به اشارات فراوانی در باب این عشیره بر می‌خوریم. محمود كاشغری در «دیوان لغات الترك» و خواجه رشید الدین  فضل الله همدانی در «جامع التواریخ» از عشیره‌ی «قایی» در كنار 23 عشیره‌ی دیگر اوغوزان یاد می‌كنند و این عشیره را صاحب «تمغا» و خط و كتابت می‌شمارند.

پروفسور دورفر، دیرین شناس آلمانی كه پژوهش‌هایی در منابع مكتوب تركی باستان دارد، سنگ نبشته‌های 53 گانه‌ی دشت  «اورخون»Orkhoon را نیز متعلق به عشیره‌‌‌ی «قایی» می‌داند كه نقر و حك آن در سده‌ی ششم و هفتم میلادی به فرجام رسیده است. كلمه‌ی قشقایی از دو جزء «قاش» Qash و «قایی» تشكیل یافته است. جزء نخست در معنای ناحیه و پیشانی و طلیعه و پیش قراول و قلاوز و ابرو، پیشرو و پیشتاز و جز آن آمده است. این تیره‌ی سلحشور عشیره‌ی قایی، روزگارانی دراز در آذربایجان و سوی‌های آن مكان داشتند و در اواخر عهد صفویان به كوه پایه‌ها و ییلاقات كهكیلویه و بویر احمد، اصفهان، شیراز، فارس و خوزستان كوچانده شدند.

زبان امروزی قشقایی در واقع زبانی آهنگین از ادامه‌ی زبان توانمند و فراگیر تركی آذری ایران به حساب می‌آید كه در مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، با گویش‌های بازمانده از تركی سومری Sumer در هم آمیخته و به شیوه‌ای بدیع و خوش آهنگ تبدیل شده است. سابقه‌ی تركی سومری در بین النهرین و جنوب غربی سرزمین مقدس ما ایران، به هفت هزار سال پیش می‌رسد كه تأثیر عمیق و نهادین در شكل پذیری آوایی و مورفولوژیك تركی قبچاقی و قشقایی داشته است.

نخستین متن مكتوب بازمانده به زبان قشقایی ظاهراً كتیبه‌ی گران سنگ «تان‌یوقوق»Tanyuquq است كه سه متر و هفتاد و پنج سانتیمتر طول دارد و در دوره‌ی بلاش اشكانی پدید آمده است. این كتیبه در سال 1889 از سوی رادلف Radloff آلمانی كشف و قرائت شده است.

كتاب «قوتادغو بیلیغ» را باید نخستین متن مكتوب دوره‌ی اسلامی قشقایی به حساب آورد كه در سده‌ی چهارم هجری از سوی یوسف خاص حاجب در 6652 بیت و به بحر متقارب به نظم درآمده است. دیگر كتاب «عتبة الحقایق» و «دیوان حكمت» و «كتاب دده قورقود» و آثاری نظیر «نهج الفرادیس»، «قیرخ حدیث»، «وسیلة النجات» را برشمرده كه همه پیش از سده‌ی هفتم هجری تألیف و یا تصنیف شده است.

سلحشوران فرهیخته و فرهنگینه مردان سرافراز قشقایی پس از كوچ و مهاجرت به مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، آثار را همپای منابع مكتوب ادبیات قشقایی نظیر «دیوان قاضی برهان‌الدین»، «دیوان نسیمی»، «دیوان خطائی»، «دیوان فضولی» و ده‌ها نظایر آن و فولكلور غنی سرشار آذری- قشقایی و منظومه‌هایی چون «حماسه‌ی كوراوغلو»، «اصلی و كرم» و غیره را زنده نگه داشته‌اند و دریایی از متون و ادبیات شفاهی نظیر قوشما، بایاتی، سایاچی سؤزلری، دوزگی، گرایلی و ادبیات منظوم عاشیق‌ها با جویباران زلال فولكلور سرزمین‌های نویافته درآمیختند و آسونك‌‌ها و اوسانه‌ها خلق كردند:

بو یول گئدیر تبریزه،

قناتی ریزه- ریزه،

الله بیزه بیر یول وئر،

بیز واراق اؤلكهمیزه.

از میان قشقائیان پس از اسكان و جولان در شیراز و سویهای آن نیز سرایندگان نام‌آوری نظیر میرزا محمد نثار، قول اوروج، میرزا مأذون، خسروبیگ، مسیح خان، بیات اوغلو، همراه و دیگران ظهور كردند كه در میان آنان میرزا سید محمد ابراهیم فرزند سید علیرضا معروف به میرزا مأذون قشقایی از همه نامبردارتر است كه در سال 1246هـ در میان ایل، چشم به جهان گشوده و در سال 1313هـ .ق. در شیراز وفات كرده است. مزارش در بقعه‌ی شاهزاده منصورواقع است كه در دوره‌ی ستمشاهی تخریب گردیده است.

میرزا مأذون به سه زبان عالم اسلام: تركی و فارسی و عربی شعر سروده است و دیوان قابل توجهی دارد كه نخستین نسخه‌ی خطی آن در سال 1301 استنساخ شده و اكنون در دست است. بهره ای از این دیوان را مرحوم شهباز شهبازی در سال 1367 (حدود 200 صفحه) در مجموعه‌ی «قشقایی شعری» گنجانده است.

میرزا مأذون هم در انواع و اوزان شعر كلاسیك تركی، طبع آزمایی كرده و قصائد و غزلیات و ترجیعات و رباعیات لطیفی سروده است و هم در انواع شعر عاشیقی ترك تازی‌ها كرده است.

در هر دو گونه شعر میرزا مأذون، منبع اصلی اخذ قوّت و الهام وی در قرآن و احادیث نبوی است و تسلط استادانه و ماهرانه‌ی وی به سرچشمه‌های عرفان اسلامی سبب شده است كه در این اشعار، تلمیحات بسیار زیبا و استادانه‌ای به كار گیرد كه بویژه در تحمیدیه‌ها و لغت‌ها و مناقب سروده‌هایش فراوان به چشم می‌خورد:

یا علی، یا علی شاه لَوْ كُشِف،

مبارك تاجینا تبارك الله،

وصی مصطفی سرّ مَنْ عَرَف،

حقه عین الیقین، كفره اشتباه.

 

لا مكان مولكونده گنج عزتن،

كورسویه لایقن، عرشه زینتن،

قلمه قوه‌تن، لوحه سرخطن،

جبرائیل استادی مرشدن بالله.

 

سهمین لرزه سالدی عرش كیوانا،

ذوالفقارین رونق وئردی ایمانا،

یاندی آتشكده، سیندی بتخانا،

ملك تحسین ائتدی، حق احسن الله.

اشعار حماسی میرزا مأذون پر شور و حال و آثار تغزلی و غنایی وی غرق در تغزل جاندار و زنده حالی است كه برای بحث پیرامون بدایع آن‌ها مجال وسیعی بایسته است.

 

 

آغابگيم آغا حاقيندا نه بيليريک AĞABƏYİM AĞA HAQQINDA NƏ BİLİRİK

پروفسور معارفعه حاجی اف

PROF.Dr.MARİFƏ HACIYEVA

 

 

ادبيات تاريخيميزين هله ده ايندييه قدر هئچ آچيلماميش و يا آچيلميش صحيفه لري واردير کي، اونلاري آرالاييب-آختارماق، تدقيق و تحليل ائديب خالقا چاتديرماق خيدمت، قايغي و خئرخواهليق ايفادهسي اولماقلا، اصيل وطنداشليق بورجو، ميللي-معنوي ديرلر، خالقين تاريخي وارليغينا احتيرام و سئوگينين ايفادهسيدير.

ادبياتيميز اؤز ياراديجيليقلاري ايله نه قدر زنگين و درين کؤکلره صاحيب اولسا دا، اونون ياراديجيلارينين موعين تاريخي سببلر اوزوندن ايتيب-باتميش، يازييا آلينميش و يا آلينماميش ادبي نومونهلريني يارادان شخصيتلرينه دؤنه-دؤنه موراجيعت ائديب اونلاري آراشديرماق، اؤيرتمک و تقديم ائتمک لازيم گلير.

بئله آراشديرمالار مدنيت، ادبيات تاريخيميزه قييمتلي هديه اولا بيلر.

اون سککيز عصر آذربايجانين خانليقلار دؤورو و اون دوققوز عصرده آذربايجانين ايستيلا ائديلمهسي دؤورونده چوخلو قارانليق مقاملار و بو قارانليقلار ايچينده ادبي سيمالار دا مؤوجوددور کي، بونلارين بير قيسمي ادبيات تاريخينه يا هئچ تقديم ائديلمهميش، يا آز و يا دوغرو-دوروست تقديم ائديلمهميشدير.

معلومدور کي، نادير شاه افشارين (1688-1747) اؤلدورولمهسيندن سونرا اونون قوردوغو ايمپئرييا داغيلماغا باشلادي و ايران، اورتا آسيا و آذربايجاندا موستقيل و ياريم موستقيل خانليقلار ياراندي. واحيد ايقتيصادي و سياسي مرکز اولماديغي اوچون داخيلي ايليشکيلري ده ضعيف اولان آذربايجان تورپاقلاري اون سککيز عصر بويونجا اون سککيز خانليق و بئش سولطانليغا بؤلونهرک موستقيلليگيني ايتيرميشدي. روسيا و ايران ساواشلارينين مئيدانينا چئوريلميش آذربايجان خانليقلاري بو سببدن ضعيف دوشموش، ايستيلايا معروض قالاراق آراز بويو ايکييه بؤلونموشدور.

جمعي 49 ايل عؤمور سورن (1782-1831)قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خانين قيزي آغابگيم آغانين طالعيينه بو کئشمکئشلي بؤلونمهنين آجي نتيجهلري ده يازيلدي.

1782-جي ايلده قاراباغ خانليغينين پايتاختي شوشادا دونيايا گؤز آچان، 1831-جي ايلده ايرانين قوم شهرينده دونياسيني دييشن قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خانين قيزي ايران شاهي فتحعلی شاه قاجارين قانوني زؤوجهسي اولموش و اون سککيز-اون دوققوز عصر آذربايجان و ايران ادبياتيندا يئتيشميش فيطري ايستعدادي، عاغلي، ذکاسي، گؤزلليگي و غئيرتي ايله ديللر ازبري اولان بير شاعيره خانيمين ايتيب-باتميش پوئزييا اينجيلريني آراييب اوزه چيخارماق، اونون حاقيندا بيلينن و بيلينمهين حقيقتلري شرح ائديب دؤورون تاريخي و ادبي سالنامهسينه نظر سالماق مقصديله يولا چيخاراق ايندييه قدر يازيلميش و دئييلميش فيکيرلري، اوخودوغوموز کيتابلاري بير داها ورقلهديک. بو قناعته گلديک کي، او، فيطرن ايستعداددير، اديبدير، ناطيقدير، هم ده بير وفا سيموولودور. بئله بير تاريخي شخصيتي اؤيرنمک، يئني نسله اونو بير داها تانيتماق ميللي-معنوي ديرلريميزه بير حؤرمت و احتيرامدير.

اون سککيز-اون دوققوز عصرلرده آذربايجانين باشقا خانليقلاري کيمي قاراباغ خانليغي دا ايران و روسيا آراسيندا ساواش مئيدانينا چئوريليردي. «آغابگيم آغا جاوانشير» اثرينين مؤليفي مهريبان وزيرين يازديغي کيمي «ايران شاهلاري قاراباغي قافقازين قاپيسي سايير و آزاجيق گوجلنن کيمي بو قاپيدان ايچري سوخولماق ايستهييرديلر».

«قافقازا آياق آچميش روسيا ايسه قاراباغي ايرانين قاپيسي سايير و اورتا شرقه مئيدان اوخوماق اوچون بو قاپيني اله کئچيرمک ايستهييردي» (باخ: مهريبان وزير. آغابگيم آغا جاوانشير. باکي، 2016، ص. 40).

ايراندا شاهليق ائدن قاجارلار اؤزلريني قاراباغلي ساييرديلار. ايراندا شاهليق تاجينا صاحيب اولاناغا محمد شاه قاجار قاراباغا 1975 و 1997-جي ايللرده ايکي دفعه يوروش ائدير. بيرينجيده قاراباغ خاني ايبراهيم خانين قارداشي اوغلو، جسور سرکرده محمدبي جاوانشير طرفيندن مغلوب اولوب، گئري دؤنمهيه مجبور اولور. 1997-جي ايلده ايسه قاراباغي اله کئچيرن محمد شاه قاجار شوشادا اؤلدورولور. منبعلرده يازيلير کي، «شوشا اهلي و بوتون کوللو قاراباغ قاجار شاهين قطعليني محمدبگين اياغينا يازميشدي» (باخ: مهريبان وزير. آغابگيم آغا جاوانشير. باکي، 2016، ص. 95).

آغا محمد شاه قاجار 1897-جي ايلده شوشادا قتله يئتيريلديکدن سونرا قارداشي اوغلو و واريثي فتحعلی شاه ايراندا سلطنت صاحيبي اولور. او، قاراباغ خاني ايبراهيم خانا مکتوب گؤندريب عميسينين قاتيللريني طلب ائديردي. بو مکتوبدا ايبراهيم خليل خانين قارداشي اوغلو محمدبي جاوانشيرين ده آدي واردي. فتحعلی شاه اونو قولوباغلي ايران شاهينا تحويل وئرمگي طلب ائديردي.

محمدبگين علئيه دارلاري ايبراهيم خاني اينانديرماغا چاليشيرديلار کي، يا محمد بيي شاها تحويل وئرمهليسن، يا دا شاهلا دوشمنچيلييه گئتمهليسن. ايبراهيم خليل خان اونو شاها تحويل وئرمگي ائل ايچينده بؤيوک تؤهمت ساييردي. اونون قاراباغدان اوزاقلاشماسيني ايستهدي و بونونلا دا نادير شاها محمدبگين فرار ائتديگيني دئيهجکدي. خانين بو تکليفي محمدبهيه چاتديريلير. او، قاراباغي ترک ائدير.

فتحعلی شاه و ايبراهيم خان آراسيندا سياسي سؤودشمهلر نتيجهسينده فتحعلی شاه قاجار قاراباج خاني ايبراهيم خليل خاندان قيزي آغابگيم آغانين حرمخاناسينا گؤندريلمهسيني طلب ائدير. ايبراهيم خان 1800-جو ايلده 200-دن آرتيق خيدمتچيسي ايله قيزيني تهران سارايينا گؤندرير. شعير يازماق سريشتهسي اولان شاعير طبيعتلي آغابگيم آغا عميسي اوغلو محمد بيي سئوسه ده، عؤمرونون سونراکي ايللريني فتحعلی شاهين ساراييندا شاهين سئويملي «شاه بانو»سو («شاهخانيم») اولاراق ياشايير. دئييلنه گؤر، شعيرلريني چوخ واخت «آغاباجي» ايمضاسي ايله ده يازير.

قاراباغين جاوانشير نسليندن اولان قاراباغ خاني ايبراهيم خليل جاوانشيرين قيزي، 1800-جو ايلدن ايران شاهي فتحعلی شاه قاجارين «شاه بانو»سو آغابگيم آغا جاوانشيرين ايندييه قدر يادداشلاردا ياشاييب و آفوريزمه دؤنن بير-ايکي ميصراعسي و ديگري ده باياتيدان اولان ايکي شعيري وار کي، بو شعرلري بوگون ده حافظهلرده ياشايير.

آغابگيم آغانين آفوريزمه دؤنموش مشهور

 

افسوس کي، ياريم گئجه گلدي، گئجه گئتدي،

هئچ بيلمهديم عؤمروم نئجه گلدي، نئجه گئتدي

 

بئيتينين گنجليگينده درين محبتله سئوديگي عميسي اوغلو محمدبي جاوانشير اوچون دئييلديگي سؤيلهنيلمکدهدير.

بير روايته گؤره گؤزل آغابگيم آغا گنج ياشلاريندا عمیسی اوغلو، ايگيدليگي و مردليگي ايله آد قازانميش، گؤزل قامتلي محمدبي جاوانشيره عاشيق اولور. محمدبي قاراباغ خانليغيندا قوشونا باشچيليق ائديرميش. او، بير گئجه واجيب بير مسله اوچون شوشاي عمیسی ايبراهيم خانلا گؤروشور، همين گئجه ده گئرييه - دؤيوشن قوشونون يانينا قاييدير. گؤزو يولدا اولان آغابگيم آغا همين بيتي سؤيلهيير.

باشقا بير منبعده - يازيچي-ژورناليست صابير گنجهلينين «هر سطيرده بير تاريخ» کيتابيندا ايسه اوخويوروق: «دئييلنه گؤره زفاف گئجهسينده فتحعلی شاه آغا بييم آغا ايله قيسا صؤحبتدن سونرا اوتاقدان چيخيب گئتميشدير. گويا آغابگيم آغا دا بو حاديثه دن عصبلشهرک قاراباغدان اؤزو ايله گلميش دستهنين باشچيسينا گؤستريش وئرير کي، آتاسينين ائوينه قاييتماق اوچون حاضيرليق گؤرسون. شاه بو خبري ائشيتديکده چوخ حيددتلهنير و اونون قاراباغا گئتمهسينه ايجازه وئرمير. آغابگيم آغا سحريسي گون فتحعلی شاها شيکايتله دولو مکتوب يازير و مکتوبون يوخاريسينا بير قزليني علاوه ائدير. همين قزلدن آنجاق آشاغيداکي ميصراع يادداشلاردا قالير:

افسوس کي، ياريم گئجه گلدي، گئجه گئتدي،

هئچ بيلمهديم نئجه گلدي، نئجه گئتدي. (ص. 36).

آغابگيم آغانين ايندي ده ديللر ازبري اولان ايکينجي شعري ايسه آشاغيداکي باياتيدير:

عزيزيم قاراباغ،

شکي، شيروان، قاراباغ،

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

بو مشهور باياتيدا قاراباغ، تهران، شکي، شيروان آدلارينين بير باياتيدايفاده ائديلمهسي چوخ دوشوندوروجودور.

وطنی قاراباغدان ايستگي اولمادان سياست نامينه زورلا تهرانا - شاه سارايينا گؤندريلن آغابگيم آغا اوچون فتحعلی شاه تهراندا جنّت ميثاللي بير گؤزلليک ياراتسا دا، او، يئنه عزيز وطن اولان قاراباغي دوشونور، شکي و شيرواني دا خاطيرلاماغي اونوتمور. چونکي اونون ناکام محبتي عمیسی اوغلو محمد جاوانشيري ايبراهيم خليل خان تاخت-تاج حريصليگيندن يارانان قيسقانجليغي نتيجهسينده سیاستله قاراباغدان شکي خانليغينا فرار ائتديريلميشدي. شکي خاني کور محمدحسن خانين خيانتي ايله محمد جاوانشيرين شيروان خاني موصطافا خانا گؤندريلمهسي و موصطافا خانين اينتيقامچي جينايتي نتيجهسينده اونون قتله يئتيريلمهسي آغابگيمين هله قاراباغدا اولدوغو گونلرده باش وئرميشدي. بو، آمانسيز حاديثه شاعير طبيعتلي آغابگيم خانيمين هئچ ياديندان سيلينرديمي؟ بيزجه، باياتيدا آذربايجان خانليقلاريندان ايکيسينين - شکي و شيروانين آدينين چکيلمهسي ده تصادوفي دئييل. ائله «قاراباغ شيکستهسي» ده بلکه ائله بو مشهور باياتينين اووقاتيندان يارانيب يانيقلي بير سيمفونييايا دؤنوب.

زمانهسينين ذکالي و عاغيللي خانيمي، مودريک کلاملاري ايله ديقتچکن آغابگيم آغا حاقيندا بير چوخ منبعلرده معلوماتلارا راست گلينير. بونلاردان بيري روس سياحي پ.کووالئوسکينين «зاписки او грузии» («گورجوستان حاقيندا قئيدلر») اثريندهدير. اثرين «قاراباغ» باشليغي حاقيندا اولان فصلينده کووالئوسکي آغابگيمين چوخ عاغيللي اولدوغونو، ايراندا آدينين حؤرمتله «آغابگيم» دئيه چاغيريلديغيني، اينگيليس کرالي بير گئورقون ايرانا گلديگي زامان اونونلا گؤروشدويونو قئيد ائدير.

باشقا بير معلومات خان قاراداغينين تذکيرهسينده وئريلميشدير. قاراباغي اؤز تذکيرهسينده آغابگيم آغانين شوشادا آنادان اولدوغونو، ايراندا قريبليک حياتي کئچيرديگيني و تخمينن 50 ياشيندا وفات ائتديگيني قئيد ائدير و آذربايجان ديليندهکي شعرلريندن قاراباغ حاقيندا دئديگي آشاغيداکي جيناس باياتيسيني ميثال چکير:

من عاشيقم قاراباغ،

قارا سالخيم، قارا باغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

آغابگيم آغا جاوانشير حاقيندا باشقا بير معلوماتا دا پروف. فيض الله قاسيمزاده نين اثرينده راست گليريک. ف.قاسيمزاده منبع اولاراق پ.کووالئوسکينين اثرينه ايستيناد ائدير و آغابگيم آغانين حياتينا عاييد معلوماتين همين اثرده يئر آلديغيني ديقته چاتديرير. پروف. ف.قاسيمزاده آغابگيمين مشهور باياتيسيني دا ميثال گتيرهرک، اونون اوستاد قلمينه ايشاره اولاراق يازير کي، بو باياتيدان آغابگيمين اؤز موعاصيرلري آشيق پري، محمدبي عاشيق کيمي شيفاهي خالق ياراديجيليغيندان ايستيفاده ائدهرک آشيق شعري سپگيسينده يازديغي معلوم اولور.

آذربايجاندا آغابگيم آغا حاقيندا آراشديرمالار آپارميش عاليملردن بيلر محمدوو 1989-جو ايلده يازديغي «ناتوانين شاعير قوهوملاري» کيتابيندا اون دوققوز عصرده ياشاميش شوشا خاني مئهريبان خانيم قيزي و «خان قيزي» آدي ايله مشهور اولان خورشودبانو ناتوان (1832-1987) حاقيندا معلومات وئرمکله، ناتوانين بيبيسي آغابگيم آغانين آنا ديلينده و فارس ديلينده شعرلرينين اولدوغونو يازير.

آغابگيم آغا حاقيندا آراشديرما آپاران بيلر محمدوو بو کيتابيندا 18 ياشلي آغابگيم آغانين وطنيله ويدالاشيب تهرانا يولا دوشمزدن اول وطني شوشايا يازديغي فارس ديليندهکي آشاغيداکي روباعيسينين اولدوغونو يازير. بيلر محمدوو همين روباعينين فارسجاسيني و آذربايجان ديلينه ترجومهسيني ده وئرميشدير. روباعينين فارسجاسيني بيلر محمدوو کيتابيندا بئله تقديم ائدير:

 خرم اون که به سر کوی تو جاي دارد،

که سر کوي تو خوش آب و هوای دارد.

 

به صفر رفت دلم شد جرهسي نافله او،

رسم اينست که هر آنچه دارای دارد.

 روباعينين ترجومهسيني ايسه بيلر محمدوو بئله تقديم ائدير:

سنده مسکن سالان نه بختيياردير،

صفالي قوينون، خوش آب-هاوان واردير.

دوهنين بوينوندا صفره چيخان،

زنگ کيمي کؤنول ده سنه باغليدير.

 (باخ: آدي کئچن کيتاب، ص. 14)

بيلر محمدوو همين کيتابيندا شيرين صؤحبتلري يوکسک اينتئللئکتي، ظريف رفتاري ايله آغابگيم آغانين ايران شاهي فتحعلی شاه قاجاري اؤزونه رام ائتمهسيندن، 1814-جو ايلده اينگيلتره کرالي بير گئورقو يوکسک سليقه و ادب قايدالاري ايله قارشيلاماسينا گؤره اونو کرال موکافاتينا لاييق گؤرمهسيندن صؤحبت آچير. اونون کدرلي ميصراعلارينين شخصي فاجيعه سي ايله علاقه دار اولدوغونو يازير.

بيلر محمدوو آغابگيم آغانين فارسجا يازديغي بير نئچه ميصراعني آذربايجان ديلينه ترجومه ائتميش و بو ميصراعلاري محمد حسن آغانين «خیرات الحجان» کيتابيندان گؤتوردويونو يازير. همين ميصراعلار بئلهدير:

 چوختم از آتشين قم، نصیحتا کي ز مني،

ميزني بر آتشم دامن برو، خاموش باش.

تا حشر نويسند اگر مي نشوند کي،

نه دفتري حسن تو، نه طومار فراقت.

بيلر محمدوو همين ميصراعلارين آذربايجان ديلينه سطري ترجومهسيني ده وئرميشدير:

 يانيرام قم اودونا، نصيحت بونجا يئتر،

سن اتگينله بو اودو آليشديريب گئت، ساکيت اول.

تا قييامته قدر يازيلسا قورتارماز،

نه سنين گؤزلليگينين دفتري، نه منيم آيريليغيمين حکايتي. (باخ: بيلر محمدوو.«ناتوانين شاعير قوهوملاري».باکي: يازيچي، 1989، ص. 16).

 بيلر محمدوو آراشديرما نتيجهسينده موعين ائتميشدير کي، آغابگيم آغانين فارسجا يازديغي بير فخريييهسي سحو اولاراق آغابگيم آغانين موعاصيري اولان گؤوهر آغانين (1796-1888) آدينا يازيلميشدير. حالبوکي همين فخريييه آذربايجان اليازمالاري فونوندارفده آغابگيم آغانين آدينا ايستينادن ساخلانيلير. تدقيقاتچي همين فخريييهني آذربايجان ديلينه ترجومه ائديب 12 يانوار 1977-جي ايلده «باکي» قزئتينده نشر ائتديرميشدير. همين فخريييه بئلهدير:

اگر کولهيه وئرسم زولفي-عنبرفيشاني،

سالار تورونا بير-بيري صحرا آهولاريني

 

 ايستسم سيرنه چيخان گونون خوش بير چاغيندا،

بوتون عاشيقلرينين گؤيه چيخار افقاني.

بو نرگيز گؤزلريمه سورمه چکهسي اولسام،

باتيرارام توزونا تامام جومله-جاهاني.

 

کيفايتدير بير شيوم، مين اؤلويه جان وئر،

اعجازيملا سالام حئيرته مسيحاني.

 اگر دوشسه گوزاريم بير زامان کليساي،

ايمانه گتيررم او کافر قيزلاريني.

 

يئريشده ککلييم من، اوچاندا دا شاهبازام،

بير قارنيمدا اوولارام پاديشاهي-اونقاني.

(باخ: بيلر محمدوو، ص. 17-18).

 گؤرکملي تدقيقاتچي-عاليم، پروفسور عزيزه جعفرزاده «آذربايجانين آشيق و شاعير قادينلاري» آدلي کيتابينين بير جيلدينده و «آذربايجان قادين شاعيرلري آنتولوگيياسي» (باکي، آوراسیا پرئس، 2005) کيتابيندا آغابگيم آغانين فارس ديلينده شعرلرينين اولدوغونو و آذربايجان ديلينده هلهليک بير باياتي و بير قزليندنمتله بيتينين علم عالمينه بللي اولدوغونو ايفاده ائدهرک يازير کي، «آذربايجانجا بير باياتيسي و بير قزليندن مطلع بيتي قالميشسا دا، فارسجا شعرلريندهکيروانليق، يوکسک بديعي کيفيت اوندان قابيليتلي بير شاعيره کيمي بحث ائتمهيه ايمکان وئرير» (باخ: «آذربايجان آشيق و شاعير قادينلاري». باکي، 1974، ص. 20-21).

عزيزه جعفرزادنين آغابگيم آغايا ايستيناد ائتديگي باياتي و ايکي ميصراع يوخاريدا وئرديگيميز نومونهلرده قئيد اولونان شعرلردير.

عزيزه جعفرزاده نين «آذربايجان آشيق و شاعير قادينلاري» کيتابيندا آغابگيم آغانين آذربايجان ديلينه ترجومه ائديلن آشاغيداکي شعري ده وئريلميشدير.

او کس بختوردير کي، خوشبختدير کي، اي جانان،

اؤزونه منزيل ائديب ياخين يئرده باغيندان.

 

سنين او گول باجچانين عطيرليدير هاواسي،

منيم ده بو کؤنلومون يالنيز اودور داواسي.

او صفره چيخاندا من غوصه يه دالارام،

دوهسينين بوينوندا اؤزوم بير زنگ اولارام.

2008-جي ايلده باکيدا نشر اولونان، مؤليفلري ميلت وکيلي ملاحت حسنووا و شرف جليلي، اؤن سؤز مؤليفي آکادئميک راميز مهدييئو اولان «آذربايجان ميللي دؤولتچيليک تاريخينده قادينلار» آدلي فوتو-آلبومدا دا آغابگيم آغايا خيلي يئر وئريلميش، آغابگيمين فتحعلی شاه قاجارين سارايينا گؤندريلمهسينين سببي آشاغيداکي شکيلده آچيقلانميشدير: «شاه ايسماعيل ختایي، قوبالي فتحعلی خاندان سونرا بوتؤو آذربايجان ايدئياسي ايله چيخيش ائدن آغا محمد شاه قاجار ايدي. اونون اؤلوموندن سونرا قاراباغي ايشغال ائدن فتحعلی شاه قاجار بوتؤو آذربايجان سیاستيني ياريمچيق قويدو. فتحعلی شاه قاجار قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خاندان هر ايکي طرفين خاطيرجمليگي اوچون قيزي شاعيره آغابگيم آغانين شاهين حرمخاناسينا گؤندريلمهسيني طلب ائدير. آغابگيم آغا 200-دن آرتيق خيدمتچيسي ايله تهران سارايينا گؤندريلير» (ص. 123).

يئنه همين کيتابدا اوخويوروق: «دئييلنه گؤر، آغابگيمين فيطري ايستعدادي، قنيرسيز گؤزلليگي، سه گاهي، قاراباغ شيکستهسيني يانيقلي-يانيقلي اوخوماسي، خالق ماهنيلارينا اؤزونمخصوص خاللار علاوه ائتمهسي فتحعلی شاهي قاراباغ گؤزهلينين اؤنونده قولوباغلي قولا چئويرير» (ص. 124).

يئنه همين کيتابدا 1811-جي ايلده اينگيلترهنين ايرانا تعيين ائتديگي سفير سر اوزئرلينين واسيطهسيله اينگيلتره کرالي و کراليچاسي آديندان آغابگيم آغايا آلمازلا ايشلنميش آرخاليق باغيشلانيلديغي قئيد اولونموشدو.

بو فوتو آلبومدا آغابگيم آغانين حاقيندا معلوماتلارا رغمن اونون شعرلريندن نومونهلره راست گليريک.

يازيچي-ژورناليست عاليم سابير گنجهلي «هر سطيرده بير تاريخ» آدلي کيتابيندا يازير: «اوشاقليق و گنجليک ايللريني قاراباغدا کئچيرن آغابگيم آغا آتاسينين وزيري، گؤرکملي شاعير موللا پناه واقيفين يئتيشديرمهلريندندير. آذربايجان و فارس ديللريني موکممل بيلن بو خان قيزي هر ايکي ديلده گؤزل شعرلر يازميشدير» (باخ: «هر سطيرده بير تاريخ». باکي، 1994، ص. 36).

همين کيتابدا دا يوخاريدا دفعه لرله قئيد ائديلن بير مشهور باياتي و ايکي ميصراع شعر نومونهسيندن باشقا آغابگيم آغانين باشقا شعرلرينه راست گلمهديک.

آذربايجاندا يازيلان ايکي روماندا - يوسيف وزير چمنزمينلينين1936-جيلده يازديغي «قان ايچينده» رومانيندا (باخ: ي.چمنزمينلي. اثرلري. ايکي جيلد، ص. 485-648) اون دوققوز عصر آذربايجان خانليقلارينين، خوصوصن قاراباغ خانليغينين تاريخي فاجيعه سي عکس اولونموشدور. روماندا آغابگيم آغا، سرکرده محمد بي جاوانشير و ايران شاهي فتحعلی شاه قاجار حاقيندا ائپيزودلار مؤوجوددور. بو ائپيزودلاردان بيري بئلهدير: «آغابگيم آغا فتحعلی شاهين او قدر خوشونا گلميشدي کي، اونا باش حرمليک وئرميش و اؤزونه ده باشدان-آياغا اينجي ايله ايشلنميش بير دون باغيشلاميشدي. لاکين آغابگيم هميشه اؤز وطنيني آرزولايير و اؤزونون يازديغي بو باياتيني اوخويوردو:

من عاشيقم قاراباغ،

شکي، شيروان، قاراباغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ!

 

فتحعلی شاه بونو ائشيديب، آغابگيمدن اينجيميشدي. آغابگيم ايسه اونون فيکريني يايينديرماق اوچون دئميشدي: «من ائله يازماميشديم. من يازميشديم کي، «تهران جنّته دؤندو، ياددان چيخدي قاراباغ» (باخ: ي.بش.چمن­زمينلي. اثرلري. ايکي جيلد. باکي: علم نشرياتي، 1976، ص. 705-706).

بو روماندا دا آغابگيم آغانين يوخاريدا آدي چکيلن باياتي نومونهسيندن باشقا شعرينه راست گلمهديک.

سون ايللرده مهريبان وزيرين يازديغي «آغابگيم آغا جاوانشير» (باکي، 2016) اثرينده تاريخي معلوماتلار و آغابگيم آغانين ياشاييب-ياراتديغي موحيط حاقيندا داها زنگين بيليکلر مؤوجوددور.

مؤليف آغابگيم آغانين و قاراباغين طالعييندن بحث ائدن بئله بير اثري يازماقلا ايکي هدفدن بيرينين آغابگيم آغاني تانيديغيميز قدر تانيتماق اولدوغونو، ديگرينين ايسه آغابگيم آغانين فعاليتيندهکي قاراباغ يانغيسيني دريندن اؤيرنمگين گرکليگيني قاراباغشوناسليقدا اولان بوشلوق کيمي آذربايجان تاريخچيلرينين ديقتينه چکمک اولدوغونو قئيد ائدير. مؤليف آشاغيداکيلاري يازير: «خانقيزي دونيايا آغا اولاراق گلدي، چونکي دوغولوشدان ايري مولکيت صاحيبي ايدي. آتاسينين ثروتيندن، آناسينين جئهيزيندن پايي واردي. قاراباغدا مولکيت صاحيبي اولان خانيملار «آغا» عونواني داشيييردي» (ص. 14).

«او، فيطرن ايستعدادليدير، شاعيردير، اديبدير، بستهچيدير. اؤزو ده بير وفا سيمگهسيدير» (ص. 6).

«آغابگيم آغا ميللي گوونج کيمي اؤيرنمهلي، ميللي دير کيمي اؤيرهديلمهليدير» (ص. 6).

مهريبان وزير آغابگيم آغايا ايستيناد ائديلن

 حسنون تعريفيني حشره قدر يازسالار،

نه تعريفين قورتارار، نه حسرتين آزالار»

بيتينين يازيلما تاريخينين محمد بي جاوانشيري يارانماسي ايله باغلي اولدوغونو يازير: «هيجران ياراسينين قيلينج يارالانماسي داها بئتر اولدوغونو توتيه کيمي نغمهلرينده ديللنديرميشدي. تعريفي ائللرده گزن ايگيدين ياراسينين ساغاليب آياغا قالخاجاغي او موبارک گونو حسرتله گؤزلهديگيني زررين بير ديلله قلمه آلميشدي» (ص. 66).

مهريبان وزير آشاغيداکي باياتيني دا آغابگيم آغايا ايستيناد ائدير:

 گؤز اليننن، داد آمان گؤزه ليننن،

ياريمي اؤزگهلره وئرديم، اؤزوم اؤز اليمنن (ص. 81)

 آغابگيم آغانين حياتي، ديللرده ياشايان ايکي شعري حاقيندا عالي و اورتا مکتب درسليکلرينده، درس وسايتطينده ترتيب اولونموش آنتالوگييالاردا قيسا، ييغجام معلوماتلار دا مؤوجوددور.

بو سطيرلرين مؤليفينين پئداقوژي فعاليت گؤسترديگي آذربايجان دؤولت ايقتيصاد اونيوئرسيتتينده 2000-جي ايلده اونيوئرسيتتده يايينلانان «آذربايجان ديليندن پراکتيکوم» آدلي درس وسايطينده ده طلبهلر اوچون اوخو ماتئريالي کيمي «آغابگيم آغا» متني ترتيب ائديلميشدير  (ص. 59-61).

 

عاغيلي و ذکاسي ايله تانينان آغابگيم آغا حاقيندا يادداشلاردا ياشايان خاطيرهلر واردير.

«آغابگيم آغا ايرانداکي شعرلريني «آغاباجي» لقبي ايله يازيردي. اونا «آغاباجي» لقبيني فتحعلی شاهين وئرديگي سؤيلهنيلير».

 «آغابگيم آغا فتحعلی شاهي گؤزلليگي و عاغلي ايله رام ائديب، شاهين ياتاغينا دئييل، کؤنلونه گيرميشدي».

«منبعلرده فتحعلی شاهين کبينلي و صيغه آروادلارينين سايي 200-دن آرتيق ايدي. اونلارين آراسيندا آغابگيم آغانين آيريجا يئري وارميش».

«30 ياشلي فتحعلی شاها آغابگيم آغا اون ايکينجي آروادي اولاراق گلين گلميشدي. بير مودت سونرا محمدخان قاجارين قيزي آسيا خانيم مازانداراندا وفات ائدير. آغابگيم آغا شاهين دايمي کبينينه آلينير».

«آغاباجي گؤزل و فوسونکار قيز ايدي. دئييرلر، هوندور بويلو، گؤزل قامتلي، خورمايي ساچلي و ياراشيقلي اوزو واردي. اونون طبيعي گؤزلليگيندن علاوه لطيف دانيشيغي، ياخشي شعر يازماغي وار ايدي. اؤزو ده ياخشي شعرشوناس ايدي. ادبي مجليسلرده پرده آرخاسيندا اَيلشيب موذاکيرهلرده ايشتيراک ائدردي».

«بير دفعه قاراباغ شيکستهسيني اوخويان آغابگيمدن شاه سوروشور کي، بستهنين آدينا «قاراباغ شيکستهسي» دئينده نه دئمک ايستميسن؟

آغابگيم: - «شاه ساغ اولسون، ائله هاميميزي دئميشم. ائله سني ده، اؤزومو ده. سنين ده اصلين-نسلين قاراباغلي دئييلمي؟»

دئييرلر کي، آغابگيم هئي:

عزيزيم قاراباغ،

قارا سالخيم، قارا باغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

-اوخودوغونو شاه سوروشدوقدا حاضيرجاواب آغابگيم آغا دئيير کي، شاه ساغ اولسون، سنه سحو چاتديريبلار. من دئميشم کي،

تهران جنّته دؤندو،

ياددان چيخدي قاراباغ». 

«آغاباجي گنج اولماسينا باخماياراق، فتحعلی شاهين يانيندا او قدر احتيرامي وار ايدي کي، شاهدان هر نه ايستسه ايدي، او قبول اولاردي. هردنبير اؤلومه محکوم اولانلار اونون واسيطهسي ايله باغيشلاناردي».

«قلبينده محمد بيين عشقيني ياشادان، ياستيغين آلتيندا محمد بي جاوانشيرين خاطيره دفتريني ساخلايان آغابگيمين ديليندهکي آد قاراباغ، قلبيندهکي آد محمد ايدي».

«آغابگيم آغا فتحعلی شاهدان 6 ايل قاباق وفات ائتدي. شاه اونون خاطيرهسينه بير آي ماتم ساخلادي».

«آغابگيم آغانين ادب-ارکان، سؤز اوستاسي و ناطيق اولماسي، بير نئچه ديل بيلمهسي، دونيا ايشلريندن باش چيخارماسي فتحعلی شاهي حيران ائدير. ديواندا چيخارديغي فرمانلا اونو «شاه بانو» ائلان ائدير.

«دئييلنه گؤره آغابگيمين فيطري ايستعدادي، قنيرسيز گؤزلليگي، سه گاهي، قاراباغ شيکستهسيني يانيقلي-يانيقلي اوخوماسي، خالق ماهنيلارينا اؤزونمخصوص خاللار علاوه ائتمهسي فتحعلی شاهي قاراباغ گؤزهلينين اؤنونده قولوباغلي قولاچئويرميشدي. فتحعلی شاهين عؤمرو بويو اونون بير سؤزونو ايکي ائتمهديگي سؤيلهنيلير».

«فتحعلی شاه قاراباغ گؤزهلينه اولان بؤيوک سئوگيسينه رغمن قم شهرينده اونا ساراي تيکديرير و دئييلنلره گؤر، بو سارايين قاپي-پنجرهسيني، هيجرلريني گونچيخانا - قيبلهيه دئييل، قاراباغا ساري قودورور، مؤحتشم بير باغ سال­ديرير و اورادا آغابگيم آغا قاراباغين مشهور«خاري بولبول»ونو اکديرير».

آذربايجانداکي آراشديرمالاردان آيدين اولور کي، آغابگيم آغانين بديعي ياراديجيليغيندان يالنيز بير فخريه، فارسجا سؤيلهديگي بير روباعي، ديللر ازبري اولان بيرجيناسلي باياتيسي و آفوريزمه دؤنن بير بيت وار. فتحعلی شاها سیاست نامينه هديه گلين کيمي گؤندريلن آغابگيم آغانين عؤمرو و ياراديجيليغي تهران و قم دا کئچميشدير. اونون بديعي ياراديجيليغي اساسن ايران موحيطينده ياييلميشدير. طبيعي کي، عؤمرونون تخمينن 31 ايليني ايران شاه ساراييندا کئچيرن، وطني قاراباغ و ناکام محبت نيسگيلي ايله ياشايان يوکسک ايستعداد و مؤحتشم ذکا صاحيبي اولان آغابگيم آغا بو ايللردهکي دوشونجه و نيسگيللريني سئوينج و کدريني يازيلاريندا ايفاده ائتميشدير.

شاه ساراييندا دا بؤيوک حؤرمت و عزت صاحيبي، شاهين «شاه بانو»سو اولان منبعلرده ايستعدادلي شاعير کيمي ده آدي کئچن يوکسک اينتئللئکت، نجيب اخلاق صاحيبي آغابگيم آغا آغاباجينين بديعي ياراديجيليغي اوتايلي، بوتايلي آذربايجاندا بيلديگيم قدر هله ده لازيمينجا آراشديريلماييب. اونون ادبي اينجيلري تام اولاراق سو اوستونه چيخماييب. اوتايلي، بوتايلي آذربايجانين هم شاعيره قيزي، هم گليني، هم ده درد اورتاغي اولان آغابگيم آغا حاقيندا ايراندا يايينلانان يازيلانلاردان معلوم اولور کي، آغابگيم آغانين آشيق شعري اوسلوبوندا يازديغي بير اليازماسي اوزون ايللردير کي، شاه سارايي کيتابخاناسيندا موحافيظه ائديلير.

م.ر.ويلايينين 1946-جي ايلده تبريزده يايينلانان «آذربايجانين سسي» (تبريز، 1946،   ص. 32-37) مجموعهسينده «شاه دفترخاناسيندان اينجيلر» ايستيناد ائدهرک آغابگيم آغانين يئددي قوشماسيني، اوچ گرايليسيني و آلتي باياتيسيني چاپ ائتديرديگي منبعلرده يازيلماقدادير. بو قزئتين همين نوسخهلريني قوزیی آذربايجينين کيتابخانالاريندا تاپماق هلهليک مومکون اولمادي. اينانيريق کي، ايران آذربايجانيندا ياشايان سويداشلاريميز، علم آداملاري آغابگيم آغانين مجموعهده يايينلانان و بيزه معلوم اولمايان شعرلرينين «خدافرين» درگيسينده يايينلانماسينا جهد گؤسترهجکلر.

ايران منبعلرينده علي اکبرمشيري سليمينين «زنان سخنور»، «تذکره خواتين»ده آغابگيم آغا حاقيندا معلوماتلارين يئر آلديغي دا يازيلماقدادير. بو معلوماتلارين دا «خدافرين» درگيسينده يايينلانيب علم

تاریخین کوسوفلری (1)

گئرچک ائرمنی و گئرچک ائرمنیستانین کؤک آراشدیرماسی تاریخده


 

یازار  دکتر  فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

 

ائرمنی و ائرمنیستان کونوسو، دونیا تاریخی و اؤزللیکله ده تورک دونیاسی و آذربایجان تاریخینین ان گیزلی و مورککب کونولاریندان بیریسی کیمی،هر زامان گیزلی و آچیلمامیش بیر دویون کیمی قالماقدادیر و نَدَنسَه هئچ زامان دونیا عالیملری و تاریخ بیلگینلری بونو چؤزمهیه ،اساسلی و کؤکدن آچیکلاماغینا نائیل و باشاریلی اولا بیلمهییبلر.گرچک ائرمنی کونوسو ،بشر تاریخینین ایلکین مدنیت دؤورلری یعنی یئنی داش دؤورونه عایید اولان بیر مسئلهدیر.ائرمنیدویونونو و گیزینی آچماق اوچون، بشر تاریخینین ان درین قاتلارینا گئدیب چیخماق لازیمدیر،تا بو آددا اولان خالق و کوتله نین کؤکونو آراشدیریب تاریخ صحنه سینده اوزه چیخارتماقلا ،بو تاریخی گیزین ده اوستو آچیلمیش اولسون. گرچک ائرمنینی و ائرمنیستانی تانیماق اوچون ایلک اؤنجه تورک بشر تاریخینده باغ،باغیجیلیک ،آرپاغ ،آرپاغجیلیک ،بویو،بویوجولوک ،موسکا،موسکاجیلیک،جادی، اووسون،اووسونجولوک، یات،یاتچی، ائرمیش و ائریشمک مؤوضوعلارینی آراشدیرماق و بو آددا اولان خالق ایله ایلیشگیسینی اؤیره نمک لازیمدیر.

قدیم گئرچک ائرمنی بو کونولارلا ایلگیلی بیر آدام ایدی.اسکی ائرمنی آدامی بو ایشلرین اییه سی و پروفئسئنالی ایمیش.او تورک خالقلارین لیدئری و اؤنده رلریندن ساییلیرمیش.ائرمنی و ائرمنیستانین آدی ،بیزیم اوچون اونون گیزینین آناکتاری کیمی ساییلیر. بوآد بیزه آراشتیرما کونوسوندا هانکی سمته یؤنلنمه یی و یورومه یی گؤستریر. بشر تاریخی کیتابینین بیر سیرا بؤلوملری ، بیر دفعه لیک اولاراق کؤکدن چیخاریلیب آتیلیبدیر و او سیرا بؤلوملردن بیری ده ائرمنی و ائرمنیستان تاریخی بؤلومودور. گرچک ائرمنیلر تورک تاریخینین ان کؤکلو و حل ائدیجی رول صاحیبی اولان خالق و طایفه اولوبدور.ائرمنی و ائرمنیستان، روم -یونان تاریخلرینده "آرمینی"،"آرمئنیا" و عرب قایناقلاریندا "ارمنییه" کیمی و فارس – تورک منبعلر و قایناقلاریندا "ائرمنیستان" کیمی قئیده آلینیبدیر."آرم"، " آرمینی"،"ائرمن"،"آرمن" آدلاری و سؤزلری تورک میفولوگییاسی ایله باغلی، میف و میفولوگیادان تؤره نمیش آدلاردیلار.قدیم ائرمنی آدامی یئری گلنده تورکون حکیمی و طبیبی،پسیکیاتیری، گیپنوتیزماچیسی، کؤتو و شر قوه لردن قورویوجوسو،پاپاز و دین خادیمی، اووسونجوسو،بویوجوسو،تانری و تانری ائلچیلری ده اولورموش. او ،زامانیندا بیر نئچه اؤنملی و روحانی وظیفه لرین صاحیبی ایمیش.اونلارین(گرچک تورک ائرمنیسینین) اساس ایلک مسکنی و قایناغی "اورمو (اورمیا) – وان گؤللرینین حؤوزه سی و چئوره سی اراضی اولموشدور. اونلار ائرادان چوخ اؤنجه لردن ، بو اراضیلرین اییه سی ایدیلر و بو اراضیده ایلکین تورک –آذربایجان دؤولتلری یارانمادان اؤنجه ، یعنی ماد(میدیا)- ماننا حکومتلریندن چوخ اؤنجه لر، بو اراضیلرده یاشاییب و بو اراضینین یئرلی اهالیسیندن ساییلیردیلار. بو تورک سویلو خالق و اونون یاشادیغی اراضیلر، تاریخ بویو موختلیف و چئشیتلی آدلارا مالیک اولوب و تانینیبدیر."های" آدی ،تورکجه سؤزدور و بیز اونلاری هایاسا آدلی تورک ایالتی و اراضیسینین آدی ایله آدلاندیریریق. بونلار آوروپا یا خود قارا دنیزین هارالاریندان و یا بالکان یاریم آداسینین هاراسیندان دوروب کؤچوب گلمه لری و بیر مدت کیچیک آسیانین فریگییه اؤلکه سینده و سونرا تورک تورپاغی اولان هایاسا ایالتینده یئرلشمه لری و سونرا اورادان دا قدیم تورک اؤلکه سی اولان ماننالار // آیریملار یوردونا (Arm.ini ) یئرلشمه لری و  اورارتولار آرمینی`نی آلیب ضبط ائده ن دن سونرا ، اورارتو سوی آدینی داشیمالاری و اَن سوندا اورارتو چارلارینین تشببوسو ایله آذربایجانین ایندیکی ائرمنیستان آدلی اراضیلرینده یئرلشمه لری ، بیر عجیبه و قریبه تاریخ اولایی دیر کی بیر آدسیز خالق هر دفعه کؤچدویو یئرین و قوناق قبول ائله دیگی آدامین یا ائو اییه سینین آدینی ، اؤزونه آد سئچیب  گؤتورمه یی ، ائتنوسلار تاریخینده استثنا بیر حالدیر (یئرسیز یئره یئرلی تورکلر، هایلاری ائرمنیستاندان سورگون اولدوقلاری اوچون ، ائرمنی آدلاندیردیقلاری ، آذربایجان تورپاقلاریندا ، قوندارما ائرمنیستانین پئیدا اولماسینا و یارانماسینا سبب اولدو).    بیر خالق نئجه اولسون کی هر دفعه بیر باشقاسینین آدی آلتیندا یاشاسین و اؤزونون اؤزه ل و موستقیل و بللی سوی آدی اولماسین و ائتنوگئنئزی بللی اولماسین؟! اونلار ایندی ده تورک طایفاسی و خالقی اولان آیریم و یونان – روم دیلینده یازیلیشی "آرم" لار یا آرم اؤلکهسی، و اورارتو تورکلرین دیل و یازیسیندا ("اینی"/"اونی"مکان اؤلکه آدلاریندا ایشله نن شکیلچی علاوه اولاراق) آرمینی// آرمونی تورک اراضی آدی آلتیندا اؤز حیاتلارینا داوام ائدیرلر. یئرلی تورک خالقی، های-لارین آرمینی`دن سورگون اثرینده آرازین قوزئی ساحلینده، ایندیکی ائرمنیستان آدلانان اراضیلرده یئرلشدیگی اوچون، بو تزه گلن و سورگون اولموش 10/000 "های"عائیله سینه ده ائرمنی دئدیلر،چونکی اونلار تورک یوردو و تورپاغی اولان ائرمنیستاندان اورایا گتیریلمیشدیرلر ،اونا گؤره اؤزلری ائرمنی و یئنی مسکون اولموش آذربایجان تورک تورپاقلارینا دا، بوش یئره و ناحاق یئره ائرمنیستان دئدیلر. بونو گله جه یی حساب ائتمه ین و قوناق پرور یئرلی تورک (آذربایجان) خالقی ائتدی و زورلا هایلارا ائرمنی (توپونیم) آدینی بیر ائتنوس آدی کیمی وئردی  و اونلارین یاشادیغی و یئنی مسکون اولموش اراضییه ده ،ائرمنی آدی ایله باغلی اولاراق ائرمنیستان آدینی وئردی ، یوخسا اونلار بو سون عصرلره قده ر ائرمنی آدینی منیمسه میردیلر  و اؤزلرینی ، اؤز – اؤزلوکلرینده "های" و تورپاقلارینین آدینی دا "هایستان" بیلیب دئییردیلر.اونلار موفته آدا اییه لنمکله ، بؤیوک بیر تاریخه و عنوانا و بؤیوک بیر اراضییه و کئچمیشه مالیک اولدولار و تورک خالقینین اونلارا موفته یئره وئردیگی آددان یاخشیجا کوللانیب ،بهرهلندیلر. ائرمنیستانین چوخ  بؤیوک عظمتلی تاریخی، مدنیتی وار و اؤزو ده چوخ قدیم بیر خالقدیر. ائوئت بونلار دوزدور و بیر حقیقتدیر، آمما بو سایدیقلاریمیز شان-شؤهرت ،عظمت، قدیملیک، هانسی ائرمنی یه و هانسی ائرمنیستانا عاییددیر؟! بو هایلارین اییه لندیگی ائرمنی آدی و هایلارلا دولوب اویوشموش ایندیکی آرازین شیمالیندا آذربایجان تورپاقلاری ؟ ، یوخسا اصیل تورک سویلو آیریم تورک طایفاسینین یوردو ؟ هانسی؟ آنادولودا یئرلشن حقیقی آرمینی یا ائرمنیستان ، بوتون تورک دونیاسینین و او جمله دن ایران ، آذربایجان ، آریا و تورکیستان(اورتا آسیا) تورکلرینین موغلار(دین خادیملری) قایناغی اولان یورد و ایالتیمیش. آرمینی یا ائرمنیستان ، اووسونجو و بویوجو آیریملارین یوردو ساییلیرمیش.اونلارین یوردونو اورارتو یازیلاریندا "آرمینی" و  یونان – روما مؤلیفلرین یازیلاریندا "آرم" فورماسیندا یازیلیرمیش و یئرلی تورکلرین دیلینده ائرمنی و ائرمنیستان آدلانیرمیش و بو اؤلکه آنادولودا یئرلشیردی. البتده اونلارا (هایلارا)، بو آدی یئرلی تورکلر ایکی اللی سونوبلار . هایلارین آرمینی اراضیسیندن گلدیکلری اوچون ، تورکلر اونلارا آرمینی دئدیلر و چاغیردیلار. زامان کئچدیکجه تؤره ییب چوخالدیلار و اونلارین یاشادیغی اراضییه ده ائرمنیستان دئدیلر و تاریخده هئچ-هئچینه بیر دیگر صونعی و سونرادان ساختا بیر ائرمنیستان یاراندی. بو فرق ایله کی ایلکین ائرمنیستان آنادولودا بیر تورک اؤلکه سی ایدی ، اما بو سونراکی ائرمنیستان ، آذربایجان تورک تورپاقلاریندا ،آرازین شیمالیندا یارانان اؤلکه و اهالیسی ده باشقا بیر خالق، یعنی تورک اولمایان و آوروپا کؤکنلی بیر خالق ایدی. های ائرمنیلرینین بئله اؤزگه مالینا و تاریخینه ال آتما احوالاتی آز اولماییبدیر. تورک عالیملری و اوزمانلارینین بورجو بو قدیم دوغما تورک آدلارینی ، باشقاسینین اییه لنمه سینین و منیمسه مه سینین قارشیسینی آلماقدیر و ایزین وئرمه یه لر کی اونلارین اؤز دوغما سؤزلر و آدلارینی ،اونلارین اؤز علیه لرینه ایشلتسینلر و بد نیّت پلانلار جیزسینلار ، نئجه کی هایلارین مسئلهسینده بو سایاق تاریخی سهولری ، ایندی تورک خالقینین باشینا بؤیوک بلالار آچیب و آچماقدادیر و بوش یئره یئنی گلمیش بیر خالقا موفته سینه، نئچه مین ایللیک سابیقه یه (ایستاژا) مالیک ائرمنی آدلی تورک خالقینین تاریخینی و اراضیسینی(آرمینی،آنادولودا وان گؤلو اطرافی تا اورمو گؤلو اطرافینا قدر) باغیشلادیلار و اؤز دوغما تورک طایفا آدینی، ایندی اؤز تاریخی دوشمانی کوللانیر.

های ائرمنی خالقی هئچ زامان اؤزونو ائرمنی آدلاندیرماییب، بو آدی یئرلی تورک خالقی اؤزو بیلمه دن (گله جه یی بیلمه دن) اونلارا وئریبدیر( تورک خالقی قدیمدن آد قویما و آد وئرمه پئشهسیدیر).هایلارین تورپاق ادعالارینین کؤکو و زمینی ، تورک خالقینین بوش یئره اورارتولار زامانی اونلارا تورک ائرمنیلرین آدینی وئرمکده دیر، چونکی اصیل تورک آرمینی / آرمینییا / ائرمینییا / ائرمنییه اؤلکه و ایالتین اؤزونه گؤره ،وان گؤلو حؤوزهسیندن تا اورمو گؤلونون چئوره سینه قدر اراضیسی اولوب و دیگر طرفدن ان اؤنملی سی بو کی ،بو تورکلرین نئچه مین ایللیک تاریخلری و تاریخی ایزلری او بؤلگهده اولوب کی  بونلاری بوش یئره باغیشلادیلار هایلارا و بو حرکت ایله دیگر بیر تورک اراضیسینین باشینی(آذربایجانین ایندیکی ائرمنیستان آدلی تورپاقلارینی)دا، بوش یئره(او های خالقینی ائرمنی آدلاندیردیقلاری اوچون) بؤیوک بیر فلاکته سوخدولار،چونکی ایندیکی هایلار،تورک طایفاسی و خالقی اولان ائرمنی`نین تاریخینه و تاریخی اراضیسینه اییه لنیب سؤیکه نهرک، آذربایجان اراضیسینی ده او قدیم ائرمنی تورپاقلارینا علاوه ائدیب، "بؤیوک ائرمنیستان" خریطه سینی جیزیب و او خولیاسی ایله یاشاماقدادیر. یئر اوزونده کی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین یاشادیغی اراضینی ،ساکیت اوکیاندان تا آغ دنیز- ائگئی ساحیللرینه قده ر اوزانان اراضیده ،ایکی اساس ائرمنی آدامینین قایناغی و توپلوم یاشادیغی یئری اولوب. غرب (باتی) سمتینده کی اراضیده "اورمو- وان گؤللری حؤوزه سینده، مرکزی "اورومییا" /"اورومو" /"اوروما " / "آرما" شهری و دیگر آنا قایناغی و توپلوم مرکزی اولان ، تورک دونیاسینین شرق و دوغوسوندا یئرلشن ایندیکی شرقی تورکیستاندا ،اویغور تورکلرینین آنا تورپاغی ساییلان ،اورومچو شهریدیر. آیریم ...ارمنی ... اورمیا . بیز  مقوله ده چالیشیریق بو اوچ آدین بیر-بیریله باغلیلیغینی و اونلارین آراسیندا اولان باغلاری اثبات ائده ک.

ایندی بورادا یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور بو مقاله مؤلفینینین تورکیه تورکجه سینده 2014 فئورال آییندا یازیلمیش "کولتوروموزده موسکا" آدلی مقاله سیندن ائرمنیستان کونوسو حاقیندا اولان پارچانی عینا بورادا گتیره ک 1:" ائسکی تورکلرده بویوجولوک ، اُووسون و اؤن گؤرولوک ، کؤک توتموش دینسَل ایناملاری و اینانجلاری ،اؤز حیاتینی داوام ائتدیرمکده ایدی و بعضی تورک بُوی و طایفالارینین آدی دا(ائتنونیمی) بو سیرا ایناملاردان و بو کیمی پئشه لرله ایلگیلی قایناقلاناراق ، ائتنونیملری یاراتمیشدیر. او سیرادان بیز “ماغ”/”ماق” Mağ//Maq طایفاسینی و “آیریم” Ayrim طایفاسینی  آد آپارا بیله ریک. “آیریم”لار اَن اسکی تورک طایفا و بُویلاردان بیریسی ساییلیر. آیریم ،آذربایجان قبیله بیرلشمه سی حاققیندا تورلو خالق سؤز آچیملاری واردیر،آمما اَن قانع ائدیجی و عاغیلا باتان آنلامی بو تورک قبیله و طایفاسینین آدی حاققیندا آچیکلامانی ، آذربایجان میفولوگو و تاریخچیسی “میر علی سئییدوف” M.Ə.Seyidov قلمه آلیر و یازیر : آیریم اسکی تورک سوی وقبیله بیرلشمه سی ائتنوسونون آدی “آی” Ay و “ریم” Rim سؤزلرینین بیرلشمه سیندن یارانیب. “آی” تورک سؤزو “تانریسال ، تانری ، سماوی، ایلاهی، مقدس ، گؤیدن ائنمه ، کوتسال “ آنلامیندادیر . آدین ایکینجی بؤلومو یعنی  “ریم” ایسه  کازان Kazan، کویبالKuybal، لئبئدLebed، قیرقیز Qırqız، آلتای Altay، تئلئوت Teleut، شور Şor، ساکای(ساقای)Sakay/Saqay“ تورک دیللرینده “اؤنجه دن خبر وئره ن” ، “اؤنجه دَن خئیری-شَرری بیلَن” ، “پئیغمبرلیک” دئمکدیر. “ریم” Rim سؤزوندن تورک خالقلاریندا “ریمچی” Rimçi و “ریمچیلیک” Rimçilik سؤزلری ده یارانیلیبدیر. هامیسی “یاخشی خبری، گلن خوشباختلیغی ،کؤتو خبری ، باشا گلن اوغورسوزلوغو خبر وئرمک ، اوزان ، باکشی و اونلارین باشچیسی "ده ده قورقودو" یادا سالیر . سئیدووSeyidov " آیریم" سؤزو یا آدینی ، تورک سُویلو ساک لار یا ساکالارلا باغلاییر.2 آذربایجانلی عالیمین وئردیگی ایضاح و آنلاملاردان باشقا بونو آرتیرمالییق کی “آی” Ay سؤزو عینی حالدا طیبقی ده ده قورقوت کیتابی "دانیشان"، “کونوشان” ، “سؤیله یَن” دئمکدیر. ده ده قورقوت کیتابینین گیریشینده اوخویوروق  “قورقوت آتا آییتدی:" بورادا “آییتدی” ayıtdı یعنی “سؤیله دی ، هوشدارلیک وئرمک ، خبر وئرمک” آنلامیندادیر. دئمک “آی”ین تورک دیلینده (اؤزه للیکله اوغوز تورکجه سینده) بیر آنلامی دا(سئییدوفون دئدیکلَریندن باشقا) ، "سؤیله مک و خبردارلیق" ائتمکدیر. آیریم Ayrim سؤزو و ائتنونیمی اصلینده تورکجه “ایریم” İrim سؤزو ایله بیر کؤکدَن اولا بیلَر یعنی آیریم ، ایریم irim سؤزونون باشقا فونئتیک واریانتیدیر ، چونکی “ایریم” irim سؤزونون آنلامی دا بو فیکیری و احتیمالی بیزده گوجلندیریر  و بیزی ساندیغیمیزا سورَکلَه ییر. شمس الدین سامی قاموس ترکی آدلی لوغت کیتابیندا “ایریم” irim سؤزونون آنلامیندا یازیر : ایریم İrim= ایرمَک`دن . ایرمَه ، وصول (چاتما ، نائیل اولماق ، اولاشماق) – فال آچما ، تَفأل ، استخاره  3    دئمک “آیریم” Ayrim تورک طایفاسی ، اؤز طایفا و ائتنوسونون آدینی ، اؤن گؤرولوک ائده ن و اؤنجه دن خبر وئره ن اؤز طایفا باشچیسی ، طایفا بؤیوکو و آغ ساققالی ، طایفا باکشی/ باخشی و اوزانی نین شرفینه ، “ آیریم” قویوبدور . چوخ گومان ، بو طایفانین باشچی و لیدئری ، اؤن گؤرو حیسسینه مالیک بیریسی ایمیش و اؤنجه دن خبر وئره ن ایمیش...  " تاستیوس"-ون  Tastiusدئدیگینه گؤره "آرمینی" Armini  خالقی فرات ایرماغی اوچون آت قوربانلیق ائده رمیشلر و بو ایرماغین دالغالاری(لپه لری) و کؤپویو ایله اؤن گؤرولوک ائده رمیشلر. 4 تاریخچی “آگاتئنگلوس” Agathenglus ، “پئلینی” Pelini و “پلوتارک”`ین Plotark دئدیکلرینه گؤره آرمینیده اَن سئویملی تانری ، تانریچا Anahit “آناهیت” ایمیش و اؤزه ل آیلار و گونلر، آی و گونَشَه حَصر اولونموشدور. گئزئنفون Gezenfon “آناباییس”دا Anabayis ایشاره ائدیر کی آرمینی لر گونَشَه ، سویا قوربان کَسَرمیشلر.5 تاریخچی آگاتئنگلوس یازیر کی گونش و نور ، ایشیق تانریسی میترا(میسرا)نین آرمینی نین باگایارنیک`ینده تاپیناغی واریمیش. 6 بونو دا آرتیرمالییق کی آییریم Ayırım آدیندا “آی” Ay سؤزو اَسکی تورک دیللَرینده (یوخاریدا سایدیقلاریمیز آنلاملاردان باشقا)  “کونوشماک ، دئمَک ، بَیان ائتمَک ، سؤیلَمَک ، وعظ ائتمک” آنلاملاریندا دا گلیبدیر.7 “ایریم irim / ایریم ırım / ایرمırm” (ریم rim / ریم rım) ، ویرد و دوعا اوخوماق ، میزیلداماقلا بوغوناق و یاخشی دویولمایان بویوBüyü  و جادو سؤزلری آنلامیندا اولان “آرم” Arm سؤزو ، “آیریم” Ayrım ائتنوسو و طایفاسی آدینین اونسوزünsüz  سَسلَرسیز (صائیتسیزحرفلر// حروف بیصدا) یازیلمیش فورماسیدیر. چونکی ائسکی چیوی (میخ) یازیلاریندا ،بیر چوخ آرادا گلن اونلو ünlü سَسلَر (سؤزجوکلَر) و یوموشاق “ی” y ، “غ” ğ کیمی سَسلر دوشوب یازیلمیردی. اؤرنک اوچون Ayrım “آیریم” آدی یازیلارکن ،a ”آ”دان سونرا یوموشاق “ی”y و “ر”r دان سونراکی “ی” y اونلو سَسی دوشوب و “آرم” Arm فورماسینا کئچیبدیر. آییریم Ayırım----> آرم Arm. توروخانسک یاکوتلاری میفولوژیاسیندا “آی”Ay/”آیی” Ai، یارادیجی // یارادان // تانری آنلامیندادیر.8  آذربایجاندا اؤزه للیکله ایران آذربایجانیندا “آیریمی” Ayrımı، “آیریملی” Ayrımlı آدلی تورک طایفا ایندی ده کندی حیاتینا داوام ائتدیرمَکده دیر. بو ائسکی تورک طایفاسی قارا دنیزین گونئی دوغوسوندا یعنی وان گؤلونون چئوره سینده یئرلئشیرمیش. آیریم تورک طایفاسینین بو یئرلئشدیگی و یورت سالمیش یئرلری کندی ائتنوس آدلاری ایله باغلی اولاراق ، “آیریمینی” Ayrımini و یوموشاک “ی” y سَسینین دوشمه سیله “آریمینی” Arımini و سوندا دا قیسسا (تورک دیلینه اؤزه ل اولان) “I” صائیت سَسینین دوشمه سیله و عینی حالدا آسور ، آرامئی ، فارس ، بابیل، یونان ، های ،ایبری ، روم و باشقا هیند-آوروپالی دیللرده اولمادیغی یوزوندَن ، گیل تابلئت لرده ، داش و قایا اوزه رینده چیوی (میخ) یازیلاردا ،بالبال لاردا،داش بابالاردا،کتیبه لرده و کیتابلاردا و باشقا-باشقا قایناقلاردا و اؤزه للیکله ده “اورارتو” داش و قایا اوستو چیوی (میخ) یازیلاریندا ، “آرمینی” Armini فورماسینی و آدینی آلمیش و بؤیله ده تاریخده تانینیب و ایندی ده تانینماقدادیر. بو تورک “آیریم” Ayrım طایفا، اولکه سینین آدینی عرب جوغرافیاچیلاری و گزگینلَری (سیّاحلاری ) کندی اثرلرینده “اَرمَنیه” Ərməniyə گیبی یازمیشلار . بو تورک اولکه سی “ارمنیه” Erməniyə//Ərməniyə و یا اورارتولار و ائسکی یونان یازارلارین دیلیجه دئسه ک “آرمینی” Armini ، آیریم Ayrım تورک طایفاسینین اؤلکه سی دئمکدیر. بیزه گؤره هیت/هئت Hit /Het، ماننا Manna، میدیا Midia (مادMad)  و آشورAssur  ایمپئریالاری زامانی ، حیات سوره ن بو اؤلکه ، دین خادیملری و دین باشچیلاری اولان “ماق”لارین اساس مرکزی وقایناغی اولوب ، یعنی ماقلار دئدیگیمیز دین آداملاری دا، “آیریم” تورک طایفاسیندان چیخیب بوتون اولکه لره یاییلان دینچیلر و دین خادیملری اولموشلار و میدیا تورکلری دؤورونده  بو دین باشچیلیغی رولونو تورک دونیاسیندا و باشقا تورک یورتلاریندا، کندی اوزه رینه گؤتورموش خالق اولموشلار و ائله جه ده بوتون تورک توپراقلارینا یاییلدیقلارینا گؤره ، گونو گوندَن بو “آیریم  Ayrım(آرمینی Armini، ائرمنیه Erməniyə) اؤلکه سی، سای باخیمیندان آزالاراق باشقا یاد خالق اونون توپراغینا گیریب ، یئرلَشه رک ، او تورک طایفا و ائتنوسون هم توپراغینا ، اؤلکه سینه ، همی ده آدینا ، اویگارلیغینا  یییه لَنَه رک ، تاریخده بیر ناحاق و یالان ادعّادا بولونموشلار . بو ائسکی تورک ائتنوسو یعنی “آیریم” Ayrım ائتنوسونون اؤلکه سینین و دؤولتینین آدی، اورارتو طرفیندن یئنیلدیکدَن سونرا تاریخده “اورارتو” Orartu آدی ایله ، سامی دیللی خالقلارین دیلینده “آراشتوا” Araştua و ائرادان اؤنجه 5- جی یوزایللیکدن سونرا “آرمینی” Armini، “ارمنیه” Erməniyə، “ارمنیستان” Ermənistan آدی ایله تانینماقدادیر. آیریملارین Ayırım (یئنیلدیکدَن اؤنجه)  یاشادیقلاری بؤلگه نین مرکزی و قایناغی “کاپادوکیه” Kapadokiyə اولموشدور.  بو اؤلکه نین (اورارتو) بیر نئچه آدی اولوب و یاخشی دئمیش اولساق ،  چئشیتلی خالقلار طرفیندن وئریلمیش چئشیتلی آدلار داشیمیش خالق و اؤلکه دیر . آما بو اؤلکه نین کندی  خالقی طرفیندن وئریلمیش آدی “بیا اینی” Biyaini یا “بویا اینی”Buyaini  ایمیش. بو خالقین کندی اؤلکه سینه وئردیگی آد ،“بیا اینی” Biyaini یا “بویا اینی” Buyaini یوخ ،  اصلینده “بوگو- اینی” Bügü ini یا "بویو اینی "Büyü ini اولموشدور و اسکی یونان، روم، آسور،فارس،ایبری  و باشقا تورک اولمایان خالقلارین “او” ü اونلو سَسینین اولمادیغی اوچون “بیا اینی” Biya iniو “بویا اینی”Buya ini  فورماسیندا قئید اولونوبدور.”بیا اینی” Biya ini و “بویا اینی” Buya ini بیر چوخ عالیملر و تاریخ اوزمانلاری و آراشتیریجیلار طرفیندن یوروملانیب و بو قدیم اؤلکه آدینی ایکی آدلیم “اورمیا” Urmiya و “وان” Van گؤل لرینین بو اولکه ده یئرلَشدیگی اوچون، “سولار یا سو اولکه سی” آنلامیندا یوروبلار ، حالبوکی بو اولکه نین آدی “آیریم”Ayrım  تورک ائتنوسونون یوردو اولاراق ، آنلامی “بویو اؤلکه سی” Büyü ölkəsi، “بویو یورتو”دورBüyü yurdu . اؤنجه یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی، “آیریم”لار اووسونجو ovsuncu، سئحیربازsehirbaz، بویوجوbügücü ، ,büyücü ، طبّ حکیمی ، روح حکیمی (پسیکیاتیر) ،سئحیرجی ،  موسکاجی (دووا یازان ) و عینی حالدا دین خادیمی و تورک خالق دینینی و اینانجلارینی قُورویان آداملار اولوبلار . دئمک بو اساسلارلا “آیریم”لارAyrım`lar کندی اؤلکه لرینه “بویو اینی” Büyü ini (بوگو bügü، بویوbüyü، اووسون ovsun، سئحیرsehir و موسکاmusqa  یورتو) آدلاندیرماقلاری یئرسیز دئییلیمیش. بیز چوخ یاخشی بیلیریک کی ایندیکی “ائرمنی” آدلاندیردیغیمیز خالق ، اصلینده  کندیلرینی “ائرمَنی” بیلمیرلر ، سایماییرلار و سانمیرلار . بو هیند-آوروپا دیللی و سُویلو خالق ،کندی آرالاریندا ، کندیلرینی “های” Hay، “هایک” Hayk و کندی یورتلارینی دا “هایستان” Haystan آدلاندیریرلار. ائرمنی آدلاندیردیغیمیز "های" خالقی چوخ یاخشی بیلیر کی آنادولودا  قارا دنیزین گونئی دوغوسوندا یئرلشمیش اسکی ائرمنیه / آرمینی/ ائرمنیستان/ اورارتو / بویا اینی ، تورک خالقلارین اؤلکه سی اولوب و بو تورک اؤلکه سی آیریمینی Ayrımini // آرمینی Armini بؤلگه و ولایتی ،اَزَل گوندن اسکی “آیریم” Ayrım تورک طایفاسینین یوردو اولموش و کندیلری سونرالار آوروپا  قاراسیندان (او زامان نه سُوی آدی داشیییرمیشلار حالا بَللی دئییل) گزه- گزه گلیب “فریگیا” Frigiya یوردونا و اورادان “هایاسا” Hayasa ولایتینه یعنی تورک "هیت" Hit/"هئت" Hett دؤولتی توپراقلارینا چاتمیش و زامان- زامان بو تورک یوردوندا (اورارتو دؤولتی  تورک اؤلکه سی "آرمینی" نی  آلمادان اؤنجه) "آرمئنی" بؤلگه سینده سیغینیب ، یئرلئشمیش ، کؤک سالمیش و سونرا دا اورارتو شاهلاری آیریمینیAyrımini // Armini آرمینی`نی  آلاندان سونرا  بو هایلارین بیر چوخ قیسمینی  آذربایجانین آراز قوزئی کییی لارینا کؤله لیک و ایش چکمک اوچون سورگون ائدیب یئرلَشدیریر و اورارتو زامانیندان بَری ایندیکی ائرمنیستان آدلاندیردیغیمیز توپراقلاریندا بولونماقدادیلار. یئرلی تورکلر بو سورگون اولانلارا (اورارتو`نون//  بویا اینی دؤولتینین  آرمینی// آیریمینی ولایت و بؤلگه سیندن  گلدیکلری اوچون ) یانلیش اولاراق سوی آدلاری ایله یوخ ، بَلکی گلیب سیغینیب-یئرلَشدیگی تورک اؤلکه نین آدینی یعنی “آرمینی” Armini،“ائرمنی ”Erməni  وئرمیش و آدلاندیرمیش ، عینی حالدا یئرلی تورک خالقی اونلارین بو یئنی یئرلَشدیکلری تورک توپراقلارینا  دا ، تورک ولایت و اؤلکه نین آدینی یعنی “ائرمنیستان” اراضی آدینی وئریر و آرازین قوزئی ساحیلینده ، ایندیکی "های"لار یاشایان یئره  “ائرمنیستان” دئدیلئر.آذربایجان تاریخچیسی "ق.غئیب اله یئو" Q.Qeybullayev یازیر : "ایندیکی ائرمنیلرین (هایلارین) اولو اجدادلاری اولان فریگی لر ائرادان اؤنجه  بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا کئچیب گلمیشلر. فریگی لرین بیر قیسمی آسور قایناقلاریندا “اورومه” Urume و اورارتو قایناقلاریندا “آرم” Arm ولایتینده(اصلینده آرمینی کیمیدیر لاکین بو آدین سونونداکی “اینی” ini اورارتو دیلینده یئر آدلارینین سونلارینا آرتیریلان شکیلچیدیر) یئرلشمیشلر. یازار سونرا قید ائدیر : “آرم Arm توپونیمی بالکان یاریم آداسیندان کؤچوب گلنلَرین سؤزودورمو ، یوخسا اونلار "آرم" آدلی اولان اؤلکه یه گلیب اوتورموشلار ؟! ، بو هَلَه آیدین دئییل". 9 گؤرونور بیزیم کندی تاریخچیلریمیز آرم سؤزونون نه اولدوغونو و نه ایله باغلیدیر ، هَلَه لیک چؤزه بیلمه ییب و آچیکلایا بیلمه ییبلر و بیر سیرّ و تاریخ گیزی کیمی قالماقدادیر. بؤیله اولونجا باشقالاری بو گیزلی قالمیش تاریخی حقیقت لردن یاخشیجا کندی خئیرینه گؤره یارارلانیرلار و سونرا دا بؤیوک حولیالارا دالمیش اولورلار و تورکه عایید تاریخی گئرچَک لر و اولایلار بیر باشقاسینین آدی ایله رقم یئییر و سوندا کندی گیزلی و اوستو آچیلمامیش تاریخیمیزین اسیری و گیریفتاری اولوروق و هیچ یول بولامیریق کی بو دویونلَری چؤزه بیلَک. بو گیزلری چؤزه بیلمه یینجه، “بؤیوک ائرمنیستان” توپراقلاری خولیاسیله یوز-یوزه گلیریک و باتی دونیاسی و باتی تاریخچیلری  ده  بو یئرسیز و بوش ادعایا دستک دورور. آیریم اینی Ayrım.ini آییریم-اینی Ayirım.ini تورک اؤلکه سی و تورک خالقینین گیزی آچیقلانا قَدَر تورک خالقینا اولان یوروشلر و باسقیلار سونا اَرمیه جَک و داوام ائده جَک. آیریم Ayrım تورک اؤلکه سی و خالقی گیزی، چؤزولمه یینجه  دوغو آنادولو توپراقلاریندان باشقا ، آذربایجان توپراقلارینا باسقین، یوروش و ایشقال اولونما پروسئسلری داوام ائده جک ، چونکی “بؤیوک ائرمنیستان” خریطه سینه گؤره تورکیه نین دوغو قیسمی و آذربایجان توپراقلاری آلینمالیدیر. بو سوی-نَسیل آدینی و عینی حالدا بو اؤلکه  آدینی تورکلر کندی اَللری له  اونلارا وئریب و ایندی ده کندی آلیشدیردیغی اودون ایچینده یاخیلیر . تورکون اویوماسی و آغیر اویکویا دالماسیندان، گؤرون رقیب و تورکه قارشی دورانلار تاریخ آدینا نَلَر سؤیله ییرلر . اؤرنَک اوچون تاریخچی گ.کاپانسیان یازیر : “آریم” Arim آدینی داشییان هیند-آوروپا کؤکنلی طایفا ، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا ، هئتلَرین اؤلکه سینه ، "هایاسا" Hayasa آدلی ولایته (ایندیکی اَرزینجاناErzincan) گئلمیش، سونرا ایسه ائرادان اؤنجه  İÖ، 6-7 جی یوزایللرده ، ائرمنی یایلاسینا ، داها سونرا اورارتو Orartu اؤلکه سینه یاییلمیشدی.  10 دئمَک آیدین اولور کی ائرمنیلر ائرادان اؤنجه 6-7 یوزایللرده ائرمنی یایلاسیندا یاشاییرمیشلار ، اساس سؤز بوراسیندادیر کی بیز بو تاریخچینین دئدیگی ائرمنیلری آوروپا کؤکنلی اولان ایندیکی ائرمنیلر سایاق ، یوخسا تورک دیللی و تورک سویلو آییریم Ayırım (آرم Arm) طایفاسی و خالقی سایاق.؟! اَن اساس پروبلئم و مؤوضوع "آرم" Arm یا "آرمینی" Armini سوی و دیل کیملیینی آچیکلاماق و بو تاریخی گیزی چؤزمَکدیر. بونون اوچون تورک تاریخچیلرین اوزه رینه چوخ بیر آغیر یوک دوشور و گرَه ک دیر بو گیزی چؤزمک لازیمدیر. روس تاریخچیسی دیاکونوو Diakonov یازیر : “ائرمنی ائتنونیمی “آرم”Arm ایالتینین (اؤلکه سینین) آدیندان آلمینمادیر. 11 بو آد میدیالیلارا ، فارسلارا، اونلاردان دا عربلره کئچمیشدیر. تورک سویلو اورارتو شاهلاری “مئنوا Menua، آرگیشتی Argişti، ایکینجی ساردورII Sardur“ آرم ایالتینی (اؤلکه سینی) ایشقال ائدیب اورارتویا قاتمیشلار. بیرینجی آرگیشتی بو ایالتدن 6600 دؤیوشچو ، ایکینجی ساردور ایسه 10/000 نفر عائیله نی وان Van گؤلو اطرافی اراضیه (یعنی اورارتو`یا) و سونرادا ایندیکی یئرئوان Yerevan(ایروان) شهرینین یاخینلیغیندا تیکدیکلری ایرپونی İrpuni قالاسینا کؤچورموشدور. آذربایجان اراضیسینده ایندیکی ائرمنیستانا ایلک ائرمنیلرین (اصلینده آوروپا کؤکنلی های لارین ) گلمه سی ده بو اولایلار و حادیثه لرله باغلیدیر.12 های`لارین بو بؤلگه لره گلمه لریندن چوخ اؤنجه دن ، “ائرمنی” تورک سؤزو ، بیر تورک آدی کیمی اورارتو// بویا اینی// آیریمینی تورکلری طرفیندن کوللانماکداییمیش. بو یئرلی تورک خالقی ائرادان اول  7-8 یوزایللیکلردن بو اَرمَن Ərmən(ائرمَنErmən) و آیریمان Ayrıman آدلاری ایله تانیش ایدیلَر و کندی چوجوقلارینا دا بو کیمی آدلاری قویورموشلار. اؤرنَک اوچون اورارتوOrartu// بویا اینی Buyaini// آیریمینی Ayrımini شاهی Rosa روسا`نین آتاسینین آدی Erimena“ائریمئنا”ایمیش. Oscar White Muscarella "اوسکار وایت  موسکارئللا" ، آسور شاهی سارگون -ون اورارتو`یا حربی یوروشو حاققیندا یازدیغی راپورون اؤن یازیسیندا پروفسور "استفان کرول" prof. Stephan Kroll قئید ائدیر کی سارگونون اورارتویا ساواش یوروشو زامانی ، اورارتو شاهی روسا “ائریمئن”-ین اوغلو ایمیش .13                               

“آیریم”لار تورک دونیاسینین دینسَل و دینی آخوندلاری (خوجالاری) ، شامانلاری و موغلاری کیمی ، بوتون تورک اؤلکه لرینه و توپراقلارینا یاییلماقدا اولموشلار. آیریملار اَن اَسکی زامانلاردان یعنی اَسکی تاش دؤوروندن بری اووسوندان ، موسکاجیلیکدان باشلایاراق، سون دؤورلرین زرتوشت دینینین مؤغلاری // ماقلاری اولاراق ، موغ و ماق کیمی اسکی دونیایه تانینمیشلار و گئت-گئده اصیل حقیقی “آیریم” آدی ایتیب- باتیب، آرادان گئدیب و "ماق"  فورمونو و آدینی قازانیب داشیماقدا اولوبدور.“آیریم” یعنی “اؤنجه دن خبر وئره ن ” ، “اؤنجه  گؤره ن” دئمکدیر. اسکی تورک دیلینده “بوگو” Bügü// "بویوBüyü" ،جادی Cadı ، “اووسون” ,Ovsun  و Sehir “سئحیر"ه ، ”آرپاغ” Arpağ دا دئیه رمیشلَر کی هَمَن تورکچه “آیریم Ayrım/ آرمArm/ آرما  Arma” (تورک ائتنونیمی آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Arm و عینی حالدا تورک اؤلکه آدی آرمینی Armini/آرمئنیه Armeniyyə/ آرمانیستان Armanistan) سؤزلری ایله تورک دیللرینین سَس ده ییشیمی قانونونو و اؤزه للیکلرینی (بB- م M سسلرینین ده ییشیلمه سینی) گؤز اؤنونه آلاراق عینی سؤزدور ، یعنی اصلینده "آرپاغ" Arpağ سؤزو هَمَن آرم Arm/ آرماغ Armağ/ آرما Arma سؤزودور.

 آرباغ Arbağ----> (ب B----> مM) آرماغ Armağ----->(یوموشاق "غ" صامیتی دوشرکن)----< آرما Arma/ آرمArm .

بؤیله  اولاراق بو سونوجا چاتیریق کی اسکی تاریخده اؤزه للیکله آنادولو اسکی تاریخینده “آربونی” Arbuni اؤلکه آدی دا هَمَن اسکی تورک اؤلکه سی اولان آرمینی Armini/ آرم.اونی Arm.uni / آرمئنیه  Armeniyə/ آرم.این.استان Arm.in.stan دیر.

 آربونی Arbuni-----> آرمونی Armuni-----> آرمینی Armini----> آرمئنی Armeni-----> آرمئنیا Armenia.

 بو یوخاریداکی اؤرنَکلرده "آرم"لا باشلانان  سؤز و آدلارینین  سونلوغوندا اولان “اینی” ini  و “اونی” uni سونلوقلاری ، اورارتوجا یعنی اورارتو دیلینده اولان سونلوقلاردیر. اورارتو التصاقی دیلینده “اینی” ini، “اونی” uni سونلوقلار ، یورت ، اؤلکه ، وطن دئمکدیر. "آرم.اینی" Arm.ini، آرم یوردو ، بوگوBügü // بویو Büyü و بویولر یوردو Büyülər yurdu دئمکدیر. تورکچه “آرم” Arm و “آرپاغ” Arpağ سؤزلری ایله باغلی بیزیم آذربایجاندا و آنادولو`دا چوخلو توپونیم ، هیدرونیم ، اورونیم و ائتنونیملریمیز وار ، او سیرادان آرپا چایی Arpa çayı ، اورمیا شهری Urmiya şəhəri ،اورمیا گؤلو Urmiya gölü، آرمئنیستان Armenistan اؤلکه سی، آرموتلو  Armutluکؤیو و ساییره... آرپا چایینین آدی اصلینده “آرباغ”ایمیش : آرباغ Arbağ----> آرپاغ Arpağ ----> آرپا Arpa(= بویوbüyü/بویولو büyülü/بویولئنمیشbüyülənmiş/ بویو یوردوندان گئلئن سو و ایرماکbüyü yurdundan gələn su və irmaq) . اورمیا شَهَرینین آدی ، گؤلون آدیندان گؤتورولوبدور و بو گؤلون آدی اصلینده “آرمیا” Armiyaاولوب و اَسکی تورک سؤزو “آرم” Arm(= سئحیر sehir، اووسون ovsun، جادی cadı، بوگو bügü، بویوbüyü، موسکاmuska) و اسکی تورک سؤزو اولان “یا” Yaدان(= ائنگین سو engine su، دنیز deniz، دریا dərya، گؤلgöl) یارانیب و آنلامی “ بوگوbügü/ بویوbüyü یوردونون گؤلو ، بویوbüyü گؤلو ، بویولوbüyülü گؤل”دیر. آرم.یاArm.ya----> آرمیا Armiya----> اورمیا Ormiya----> اورمیا Urmiya ==< سئحیرلی سو// سئحیرلی دریا // بویولو دنیز.  شمس الدین سامی Ş.Sami آرپاغ سؤزونون آنلامیندا یازیر : آرپاغ = (قیسّالمیشی “آرپا”) ائسکی بوت پرست تورک موغ  ،کاهین، گام باشچیلارینین حاستالارا اوخودوقلاری بوگو ،بویو، اووسون یا سئحیر.14 ش. سامی “آرپاغجی” سؤزونون آنلامیندا یازیر : اووسونجو ovsuncu، ساحیر ، بوگوجوbügücü// بویوجوbüyücü ، اوفوروکجوüfürükcü .15 اسکی تاریخده تورک یوردو و اؤلکه سی اولان ماننادا “آرما ایتی Armaiti ” آدلی شَهر و ویلایتدن آد آپاریلیب . عینی حالدا عرب قایناقلاریندا هر زامان اولدوغو کیمی گونئی (ایران) آذربایجانیندا “اورمیا” Urmiya و “اورم”Urm آدلی ایکی توپونیمدن آد آپاریلیب کی بونلارین هر ایکیسی ده ایندیکی “اورمیا” Urmiya شهر و توپونیمین آدی ایله باغلی و ایلیشکیده دیر. آذربایجان تاریخچیسی ق.قئیب اله یئفه گؤره چوخ احتیمال  ایندیکی “اورمیا” شهرینین آدی ، “اورمئیاته” Urmeyate توپونیمی آدینین قیسّالمیشیدیر(ق.قئیبوللایئو-آذربایجان خالقینین تشَککولو تاریخی).  ائسکی تورک دیلینده “آریم” Arım، “ ایریم” irim سؤزلری “فال” ، “نیشانه” ، “بَلگه” ، “ اؤنجه گؤرَه ن” ، “اؤنجه دن خبر وئره ن” ، “اووسون” ، “جادی” ، “بوگو”//"بویو" و “سئحیر”دیر. ق.قئیبوللایئو یازیر کی بو “آرما ایتی”Armaiti  آدین ترکیبینده “آتا” سؤزو ایشله نیلیبدیر (آرمArm+اتئیAtey) و چوخ احتیمال کی ایندیکی “اورمیا” ویلایتی و شهری، “موغ” /”ماغ”/"ماق" لارین یئری-یوردو و اقامتگاهلاری اولموش`ایدی. بونا گؤره دیر و تصادوفی دئییل کی “اورمیا” شهری “زرتوشت”-ون دوغولدوغو یئر ساییلیر. قوزئی آذربایجانین زاگاتالا بؤلگه سینده ده “آرماتیان” Armatiyan آدلی اورونیم (داغ) وار کی چوخ احتیمال لا ماغ`لار یا موغ`لار لا ایلگیلیدیر. یعنی بو داغین آدی “آرم” Arm+ ”آتئی” Atey+”آن” An(= بوگوجو و سئحیرجی پاپازلارین یئری و مسکنی) . آرم = بویو ، سئحیر ، اووسون ، جادی، فال، طالئع ، بخت و اقبال، اؤنگؤرولوک ، اؤنجه دن خبر وئرمَک ،موسکاجی، بویو و موسکا ایله تداوی و درمان ائتمک و بو کیمی آنلاملار . (بونلار آرم-ین arm بیرینجی ایکینجی درجه لی آنلاملاریدیر. آرم سوزو دیگر آنلاملار و معنا چالارلارینی دا الده ائیبدیر و بیزه گوره معنا چالارلاریندان بیریسی ده اردو ، قشون و قشونون قوللاری دئمکدیر. مثال اوچون اردونون ساغ قولو یا سول قولو ، اینسان اورگانلاریندان ساییلان قول لار آرم-ین n درجه لی معنا چالارلاریدیر) “آتئی” Atey/آتای Atay= آتا ، ده ده ، آغ ساققال ، پاپاز، کاهین ، موغ ، ماق ،شامان ، گامان ، موللا ، خوجا ، کاتولیکوس ، پاپ ، پاپا و بو گیبی آنلاملار . “آن” An بیر احتیمالا گوره “جمع” ، چوخلوق علامتی و بلگه سی سُونلوق (= پسوند)اولموش اولا و باشقا احتیمالا گوره ائسکی تورکجه و اورارتو`جا “این” in و “اینی” ini (= یورت ، مسکن، یووا، یاشاییش یئری) توپونیملره اؤزه ل سونلوق و شکیلچی اولموش اولا . بورادا یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالییق کی “ائرمیا”Ermya/”آرمیا” Armya پیغمبرین آدی دا چوخ احتیمال اولونور کی “آرم” Arm/ آرمیا Armya/ اورمیا Urmya توپونیملری یا بوگوbügü// بویو büyü، اووسون ovsun سؤزلری و آدلاری ایله باغلی اولموش اولسون و بو پئیغمبرین آدی اونون تورک سویوندان و آییریم Ayırım/ آریم Arım/ آرم Arm یا ماغ Maq//Mağ طایفاسیندان اولموش اولسون. “آیریم” Ayrım تورکلردن تاریخده ، اَسکی آنا و دوغما یوردلارینین قورو آدی ، آرمینیArmini/ آرمئنیا Armeniya/ ائرمنیستان Ermənistan / ارمنیّه Erməniyyə و آوروپا سویلو "های" خالقینین یانلیش اولاراق کندیسی ایله داشیدیغی “ارمنی” Erməni سُوی آدی کیمی قالماقدادیر. “آییریم” Ayırım تورکلرینین اصیل ، حقیقی و دوغرو اراضیسی ایندیکی اَرزینجان تا کاپادوکیه بؤلگه سی اراضیسینده ن توتموش کارا دنیزین گونئی دوغو کیییلارینا (ساحیل لرینه ) قده ر اوزانیب گئدیرمیش. آراز ایرماغینین قوزئیینده یئرلشَن Armeniya "آرمئنیا" یا ائرمنیستان Ermənistan اؤلکه آدی ، تاریخ باخیمیندان و تاریخ علمی آچیسیندان ، اصیل ، حقیقی اؤلکه و ائتنوس آدی دئییل. بو آذربایجان توپراقلارینین ائرمنیستان آدی داشیماسی بونا گؤره دیر کی اورارتو دؤولتینین آیریمینیAyrımini/ ائرمنیستان Ermənistan تورک اراضیسینده یئرلشمیش “های”لارین، آرازین قوزئی بؤلگه سینه سورگون اولوب یئرلَشمه لری یوزوندن، یئرلی تورک خالقلاری اونلاری ائرمَنیستاندان گلدیکلری اوچون ،ائرمَنی آدلاندیردیلار و ائرمَنی تورک آدینی ،حقیقتی دوشونمه دن اونلارا تاخما آد کیمی تاخدیلار و زامان سوره سینده بو تاخما آد، ناحاق و یئرسیز اولاراق "های" خالقینین اوستونده قالدی و اونلار دا، یئنی یئرلَشمیش یورتلارینا دا ائرمنیستان آدینی وئردیلر، یوخسا اصیل حقیقی آییریم Ayırım//Ayrim تورکلرینین یوردو و اؤلکه سی ارمنیهErməniyyə / آرمینیArmini/ ائرمنیستان Ermənistan ، آنادولودا وان گؤلو و اورمیا گؤلو چئوره سینده یئرلشمیش بیر تورک اؤلکه سی ایدی. موسقا musqa// موسکا muska یا طیلسیم بیر دوغال یا غئیر-ی دوغال مادّه دن دوزه لمیش شئی دیر کی اوندا  قورویوجو - بویولو قووّه لر ، خوش طالئع وبخت- اقبالی جذب ائتمه ده و شیطانی ، قارا دئولری و گوجلَری دفع ائتمَکده دیر.      

هر بیر ائرمنی ،عینی حالدا بیر اویغور تورکو ده ساییلیردی. اونلارین آدلاری "اوغورلو"،"اوغور" و "طالئعی خوش" ،"باختلی" ،"موبارکلیک" آنلاملاری ایله (بوتون تورکولوق عالیملرین یئکدیل بئله ساندیقلارینا رغماً) ایلگیلی دئییل.

اویقور//اویغور،اصلینده آیقیر ayqır//آیغیرayğır

دئمکدیر.آیقیر// آیغیر تورک دیلینده یعنی "اود تانریسی"،"گونش تانریسی" دئمکدیر و اونون دا بلگه سی و سیمگه سی "سو-آیغیری" یا "سو-آتی"دیر. بونون اوچون ده تورکلر بو سو-آتینا همی ده "آیقیر"ayqır دئییبلر."آیقیر"-ین بیر آنلامی دا تورک دیلینده "اود- آتش`دن دانیشان و سؤز دئیه ن" دیر. اود دان ، آتشدن دئمک و دانیشماق یعنی گونش تانریسیندان و تانریدان دانیشماقدیر کی بو آداما دا موغ Moğ،ماغMağ ،شامان Şaman،قام Qam دئمیشلر.دئمک هر بیر"آیغیر" همده "آیریم"دیر ، یعنی هر بیر اود و گونش تانریسیندان دانیشاندیر و عینی حالدا بیر "اؤنجهدن خبر وئرهن، اؤنگؤرولوک ائدن بیر دینی رهبر" یا دین آدامیدیر.دئمه لی آسیانین شرق (دوغو) سمتینده یاشایان تورک طایفالار و اؤلکهلرین دینی مرکزی "اورومچو"Urumçu /"اورومچی" Urumçi شهری و آسیانین غرب(باتی) حیصّهسینده یئرلشن تورک سویلو خالقلارین و تورک اؤلکه لرینین دینی مرکزی و آنا قایناغی "اورمیا"URMİYA ("اوروما" URUMA //  "اورموا" URMUA //"آرمیا" ARMİYA //"ائرمیا ERMİYA) شهری ایمیش. اصلینده شرقی تورکیستانین دینی مرکز، پایتاخت و قایناغی "اورومچو"Urumçu شهری و غربی تورکیستانین دینی مرکزی و پایتاختی و آنا قایناغی ،اورمو گؤلونون ساحلینده یئرلشن "اورمیا" Urmiya شهری ایمیش. شرقی تورکیستاندا یئرلشن اورومچو شهرینین دوزگون فورماسی "آیریمچی"ayrımçı//"آریمچی"arımçı// "آرمچی"armçı(= اؤنجهدن گؤرهن و سئزهن،اؤنجه بیلن،پیغمبرلیک ائدن، ائرمیش، بویوجو،اووسونجو،حکیم،دین آدامی و باشچیسی، شَمَن، قام ، موغ ، آرپاغجی، جَدَه چی،یاتچی) و غربی تورکیستاندا یئرلشن اورمیاUrmiya  // آرمیا Armiya (=آرمArm/آیریم Ayrım دنیزینه منسوب شهر) Ayrimya آیریمیا-دیر و هر ایکیسینین ده ائتیمولوگیالاری بیردیر و بیر کؤکدن تؤره نیبدیر و هر ایکیسی ده قدیم تورک سویلو ، لیدئر تورک طایفاسی اولان "آیریم"Ayrim // "آرم"Arm و ائرمنی ایله ایلگیلیدیلر و ائرمنی تورپاغی و اراضیلریدیر.بو اراضیلرده یاشایان و مسکون تورک "آیریم" Ayrim  یا "ائرمنی"Erməni خالقی، تورک خالقلارین دینی لیدئرلری و کئشیشلرینی تامین ائدیجی طایفاسی ایمیش. بو آیریم-لار یا داها دوغروسو آیریمان-لارAyriman  (ائیریمانلار Eyrimanlar //ائریمَنلر Erimənlər //ائرمَنیلر Ermənilər) تورک دونیاسینین دینی و میفیک لیدئرلری،تورک میفولوگیاسینین یئر اوزه رینده قوروجولاری و آپاریجیلاری رولونو داشییان آداملار و طایفا اولوبدور. بو تورک طایفالار و خالقلارین لیدئرلرینین ،تیتول بیلدیرَن آدلاری اساسیندا بیر چوخ مئگا توپونیملره و ماکرو توپونیملره آد وئریبلر،او سیرادان مغولیستان،اویقوریستان،آرمینیا // آرمئنیستان ، بویا اینی ، اورومچی، اورومیا Urumya // اورمیا Urmiya و سایره یه... یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی تورک سویلو و تورک دیللی دین خادیملری و پئشه کار اووسونجو و بویوجو "ماق"لار ،کؤک و منشأ باخیمیندان ،هَمَن آذربایجان اراضیسینین "ماننا" Manna تورکلری ایمیش کی ایلک گوندن بو طایفانین آدی "مانق"Manq/"مانقای" Manqay فورماسیندا ایمیش و "نق"nq (نون غوننه) بیتیشیک سسینین "ن" n سسینی سالاراق "ق" ایله ایفا ائده رکن،"ماق" Maq سؤزو فورمونو الده ائدیر. بو خالق و طایفانین آدی آسسورAssur و اورارتو Orartu منبعلرینده ،"ماق" Maq یوخ ،بلکهده (قq سسینی سالاراق) "ماننا" Manna یا "مانا" Mana فورموندا قئید اولونوب ، یعنی "مانق" Manq/"مانقای" Manqay آدینداکی نون غوننهنین("نق"nq سسی)،"ق" q سسینی سالاراق"مانای"Manay /"ماننای"Mannay فورمونا چیخاردیب قئید ائدیرمیشلر و بونا گؤره ده آسسور و اورارتو منبعلرینین هئچ بیریسینده ، بیز "ماق" Maq آدینا توش گلمیریک،اما باشقا قدیم و آنتیک منبعلرده و همچینین فارس منبعلرینده بیز "ماننا" Manna //"مانا"Mana آدینا یوخ،بلکی ده "ماق"Maq آدینا توش گلیریک. بونلارین هامیسی بیر تورک طایفا و ائتنوسون موختلیف فونئتیک و لئکسیکلرده ایفا اولونان آدیدیر.

                                                 "ماق"Maq// "مانق" Manq// "مانقا"Manqa//"مانقای"Manqay //مانMan//ماننا Manna// ماننایMannay طایفاسی،ایلک آذربایجان دؤولتینین قوروجولاری و آذربایجانلیلارین اولو اجدادلاری ساییلیرلار. آذربایجانلی تاریخچی ی. یوسیف اوف Y.Yusifov یازیر کی "ماننا" Manna // "مانا"Mana  دؤولتی ائرادان اول ۷-نجی یوزایللیکده اؤز حیاتینا داوام ائتدیریردی و حتی ائرادان اول ۶۱۵-نجی ایلده آشورلارین (آسسورلارین) یاردیمینا گئتمیشلر و آسسور منبعلرینده بو اولایدان ائرادان اول ۵۹۳-جو ایلده صحبت گئدیر و ماننالاردان "میننی" Minni آدی فورماسیندا یاد و قئید اولونور".

دئمه لی آذربایجانین ایلک رسمی دؤولتی تشکیلاتی ماننا آدی ایله (آسسور منبعلرینده میننی Minni آدی ایله) ائرادان اول ۶-جی یوزایللیگین ۹۰-جی ایلینه قده ر اؤز اؤزگورلویونو و ایستیقلالینی قورویوب ساخلاییر. ماننا // مانا  Manna//Manaدؤولتی،"ماد"(میدیا)Mad  دؤولتی یارانانا قدر، بو آد ایله رسمی اولاراق اؤز حیاتینا داوام ائتدیریب و سونرا دا "ماد"//"میدیا" Midia دؤولتی آدی آلتیندا یاشامایا داوام وئریر و تاریخچیلرین نظرینه گؤره بونون دا سببی بودور کی هر ایکی اؤلکه و اراضی بیر`ایمیش یعنی هر ایکیسینین ده کؤکو و منشایی "تورک" ایدی. بیزه گؤره ماننا دؤولتینین اراضیسی ایندیکی آذربایجان اراضیسیندن علاوه، وان گؤلو اطرافی اراضیسی ارزینجانا قده ر و سوریانین شیمالی اراضیسینی ده احاطه ائدیردی و طبیعی کی قدیم ائرمنیستان اراضیسینی ده اؤزونده ائحتیوا ائدیردی و اورارتولار،ماننا`یا (آذربایجانا )عایید او اراضیلری،محاربه لرده ماننانی یئنیلدَندَن سونرا،ایندیکی آنادولوداکی اراضی حیصّه لرینی آییردیب اؤز اراضیسینه بیرلشدیریب. آذربایجانلی تاریخچیB.Yusifov ب . یوسیف اوف قئید ائدیر کی ائرادان اوّل ۳-نجو مین ایللیکدن تا ۱-نجی مین ایللیگه قده ر "ماننا"دا ،اورمو گؤلو حؤوزه سینده و بوندان دا گئنیش بیر اراضیده، تورک طایفالاری مسکون ایمیش. یوسیفوو`ون دئدیگینه گؤره "ماننا آدی میخ چیوی یازیلاریندا و داش کتیبه لرینده آچیق- آشکارا و موستقیل حالدا قئید اولونوب" و سونراکی عصرلرده "میدیا" Midia آدی ایله تانینماغا باشلاییر و سوندا ائرادان اوّل ۵۵۰ -نجی ایلده فارسلارین ماد اؤلکه سینه هجومو اثرینده و ماد (میدیا) تورک حکومتینی مغلوبیّته اوغراتدیقدان سونرا، ماق-لار// موغلار یا مانالار یئنه ده بیر بؤیوک گوج و قووّه کیمی گؤرسَنیرمیش و حتی ائرادان اوّل ۵۲۲-نجی ایلده "قاماتا" Qamata(گئوماته) (Geomate ) رهبرلیگی آلتیندا ،فارس ایشقالچی حاکمیّتی علیهینه عصیان ائتدیلر. بوردا قئید ائتمه لییک کی میدیالیلارین اؤزو ، ماننالاری "ماق" Maq دئییب ،چاغیریردیلار و اونلارین اؤلکه سینه و یوردونا دا "ماقتای" Maqtay دئییرمیشلر. دئمه لی بئله آیدینلاشیر کی بو ماننا تورک اؤلکه سی و خالقی آسسور و اورارتو قایناقلاریندا و منبعلرینده "میننی" Minni فورماسیندا و قدیم فارس منبعلرینده "ماق" Maq،"ماقتای" Maqtay و ایلام یازیلاریندا "ماقتاپه" Maqtape کیمی قئیده آلینیب و تانینیب. "ماق"لار یا "ماننا"لار آذربایجانین هر بؤلگه سینه،دربند`دن توتموش تا جنوبی بؤلگه لرینه قده ر(هَمَدانا قده ر) سَپَه لَنیب یاییلیب یاشاییرمیشلار و بو معلوماتی بیزه آذربایجانین موختلیف بؤلگه لرینین توپونیم آدلاری وئریر. بو خالق و طایفه ایله ایلگیلی "ماق" Maq،"موغ" Moğ،"موق"Moq ترکیبلی توپونیم آدلاری آذربایجان اراضیلرینده کیفایت قده ر واردیر."ماق"لار یا"ماننا"لار،آذربایجان تاریخینین قورولوشوندا چوخ اؤنم لی روللاری اولوب. اونلارین فارس ایشقالچی حاکمیتینه قارشی ائرادان اوّل ۵۲۱-نجی ایلده عصیانی و عینی حالدا بابک خرّم دینی رهبرلیگی آلتیندا،عرب ایستیلاسینا قارشی عصیانی و ۲۰ ایل محاربه لری ،تاریخین یادداشیندا ابدی و سیلینمَز ایز بوراخیب و بو عصیانلار محض اونلارلا باغلیدیر. تاریخ شوناسلیق علمینده خرّمی لر عصیانینی چالیشیرلار کی بیر فارس جریانی و حرکتی کیمی گؤسترسینلر، اما بو حرکتین و عصیانین کؤکو و منشایی تورک سویلو "ماق لار" (ماننالار) ایله باغلیدیر و اونلارا عاییددیر و اونلاردان کؤک توتور. قدیم تورک دیلینده "ایرم" İrəm،"ایریم"İrim،"ایریم" ırım سؤزلری،"اؤنجه دن خبر وئره ن، اؤنجه دن گؤره ن و بیلَن،پیغمبرلیک ائتمک،فالا باخماق،سئحر و جادی بیلَن" آنلامیندادیر و فارس دیلینده بو سؤزون باشلانیشینا "ه"h سسی آرتیراراق ، اونو"هورره م"(=Hürrəm حُرّم) ،"خُرّم" Xürrəm فورمونا سالیبلار و بونون اوچون اونو "هور" Hurr/"خور" Xurr(=گونش) ایله ایلگیلَندیریرلر. عربلرین ایشقال و ایستیلا زامانی ، هَمَن بو "ماق"لار یا مُوغلار ایدی کی آذربایجان تورکلرینین قدیم اولو اجدادینین دینی اینانجلارینی قُورویوب ساخلاییردیلار و میر علی سیدوو`ون دئدیگینه گؤره اونلار حتّی"هائوما" Hauma آدلی شیره و ایچگینین نئجه دوزلدیب - حاضرلاماسینی دا قورویوب ساخلامیشلار و بو دینی ایچگینی تکجه بیر نؤو (نوع) مخصوص "هَمَه شیره" Həməşirə آدیندا اولان اوزومدن دوزه لتمَک اولار کی بو نؤو مخصوص اوزوم ده ، دونیانین هئچ بیر یئرینده عمَلَه گلمَز،یالنیز آذربایجانین "جلیل آباد" رایونوندان (منطقه سیندن ) باشقا... جلیل آباد لیلار بو نؤو اوزومه همه شیره دئییرلر کی اصلینده هَمَن "هائوما شیره" دئمکدیر. بو معلوماتی "ماق"/"موغ" /"مانا"/ "ماننا"لار حاقیندا وئرمه ییمیزین بیر اساس سببی وار و او بو کی آسسورلارین و اورارتولارین ایندیکی آذربایجان و علاوه اولاراق اونون ترکیبینده اولان آنادولونون شرق حیصّه سی و سورییانین شیمال حیصَه سی اراضیلر، قدیم آذربایجانین اراضیسی اولاراق،"ماننا" Manna و میننی Minni // مینی Mini آدی ایله آدلاندیرماسینین، نَیَه گؤره اولدوغونو و ائتیمولوگیاسینین نه اولدوغونو بیلدیرمک اوچوندور. بیز بو آسسور و اورارتو منبعلرینده کی، ماننا(اصلینده آذربایجان) آدینین میننی Minni و یا مینی Mini فورماسیندا یازیلیشیندان بئله نتیجه آلیریق کی تاریخده قئید اولونان "آرمینی" Armimi اؤلکه آدینین ایکینجی حیصّه سی یعنی "مینی" Mini حیصّه سی ،هَمَن "ماننا" آدینین، آسسور و اورارتوجا یازیلیش فورماسیدیر و "آر"ar  تورکجه سؤزو اونون باشینا آرتیراراق، اونو "آرمینی" Armini دئمیشلر و باشقا یونان،روما آنتیک یازارلاری دا ، بو اساسدا "آرمینی" اؤلکه و یوردونو اؤز اثرلرینده قئیده آلیبلار و "آرمینی" اؤلکه آدی و سُویو،اصلینده هَمَن "ماننا" Manna یا "مانا" Mana (داها دوغروسو و دوزگونو آذربایجان) اؤلکه سی و خالقی دئمکدیر. یعنی اصیل و دوزگون و گئرچک "آرمینی" یا "ائرمنی" اصلینده همن "مانا " یا "ماننا " تورکو و یا آذربایجان تورکودور،همچینین اؤلکه یا اراضی آدی باخیمیندان اصیل آرمینیا Arminia یا ائرمنیستان Ermənistan، هَمَن آذربایجان اؤلکه سی و اراضیسیدیر. آرمینی یا ائرمنیستان، آذربایجانین تاریخ بویو قازاندیغی و الده ائتدیی 7-8 آددان (آتورپاتکان،آلبان، و ...) بیریسیدیر کی باشقا اَلده ائتدیگی آدلار کیمی اؤز زامانیندا ایشلدیلیب و هر بیرینین ایشلَنمه تاریخلری بیتدیکدن سونرا باشقا یئنی آدلا تاریخ صحنه سینده چیخیش ائدیبدیر. بورادا آرمینی آدینین باشیندا گلن "آر" ar سؤزو حاققیندا کئچمیش مقاله لریمیزده گئنیش شکیلده ایضاحلاندیرمیشیق و خلاصه سینی و اؤزه یینی بوردا گتیرمک ایسته ییریک : قدیم تورک دیلینده "آر" ar سؤزو ایلکین اولاراق کوتساللیق ،مقدّس لیک و تانری آنلامیندا ایشله نیب و بونون اوچون بو سؤز یا تئرمین کوتساللیق و مقدّس لیک و پاکلیک کاراکتئری داشیماسی اوچون، اسکی تورکلر بو سؤزو اؤز لوغت قاموسوندا "پاکلیک"،" تمیزلیک" ،"دورولوق"، "صافلیق"،"شفّافلیق" ،"ایشیقلیلیق" ،"سو کیمی اولماق" ،"آخار سو" و "چای" آنلاملاریندا ایشلدیبلر. بیز بورادا ar "آر"ی ، er"ائر"ین (= یئر، یورد) فونئتیک واریانتینی نظره آلساق، آرمینی Armini توپونیمین ائتیمولوگیاسی ،"میننی لر یوردو" Minnilər yurdu  // "ماننالار یوردو"Mannalar yurdu  دئمکدیر. نئجه کی بو توپونیم تورک خالقی دیلینده "ائرمینی" Ermini // "ائرمَنی" Erməni فورماسیندا ایفا اولونور. آرمینی  Armini توپونیمینین آدی ، میفولوگیا آچیسیندان بئله دئمک اولار کی ایکی قدیم تورک سؤزو اولان "آر"ar (=قیرمیزی گونش، کوتسال، مقدس) و "میننی" Minni (= ماننا توپونیمی و ائتنونیمی) ترکیبلشمه سیندن یارانیب و بوتؤولوکده "کوتسال و مقدّس ماق" ، "کوتساللار یوردو" ، "ماننالار یوردو" دئمکدیر.ایندیکی آذربایجان خالقینین ائتنوگئنئزینده اَن اؤنَملی و اَساس رول اوینایان و آکتیو ایشتیراکی اولان حقیقی تورک سُویلو ائرمنیلر (ماننالار// میننی لر// ماق لار// موغ لار // مانق لار// مانقای لار)، شرقی تورکیستان اراضیسیندن کؤچوب خزر دنیزینین شیمال غربیندن قافقاز بؤلگه سینه کئچه رک، خزر ایله قارا دنیز و آک دنیز آراسی اراضیلرده مسکون اولموشلار. اونلار اصلینده اویغوریستاندان کؤچموش فین- اوقور Fin-Uqur یا اصلینده فین- آیقیر Fin-Ayqır تورکلری ایدیلر. "فین" Fin سؤزو قدیم تورک و یا داها دوغروسو پروتورکلرین دیلینده "گؤیَه میخلانمیش" ، "گؤیدَن میخلانان" و مجازی آنلامدا "اولدوز" دئمکدیر. دئمه لی "فین- آیقیر" Fin-Ayqır (ایندیکی تاریخ شوناسلیق علمینده "فین اویغور" تانینان) تورک طایفاسینین آدینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی ، "اود تانریسینین اولدوزو ، گونش تانریسینین اولدوزو"دئمکدیر. فینFin  آدی و سؤزونون سونونداکی "ن"n حرف و سسینی ، اگر نون غنّه (نق) نظرده آلساق، اوندا Fin" فین" سؤزونو "فینق"Finq کیمی برپا ائتمه لییک و"ف"F، "و"V،"ب"B، "م"M سسلرینین بیر- بیرینه عوَضلَنمه سینی نظره آلساق، "فینق"Finq سؤزو سُوندا "مینق" Minq فورمونا دوشر.

 فین ---> فینق ----> وینق ----> بینق ----> مینق                                                                                 Fin ---> Finq ----> Vinq   ----> Binq ----> Minq بو اساسلا "فین- آیغیر" ائتنوس آدی "مینق-آیغیر" فورماسینا دوشور. بیز بئله فیکیرلشیریک کی "مینگ- آیغیر" فورمانتیندا ،"م"mدان سونراکی "i" "ایی" صائیتی ،"آ"a یا چئویریلیر و "مانق-آیغیر" Manq-ayğır(= اود و گونش تانریسینین دین آدامی) فورمونا دوشور. بو آدین ترکیبینده "مانق- آی"Manq-ay  سؤزو واردیر کی هَمن اورمو- وان گؤلو حؤوزه سی اراضی یعنی ماننا یا آذربایجان اراضیسی و بو اراضیده مسکون تورک طایفاسی دئمکدیر.

فین ---< وین ---< بین ---< مین ---< میننی --- ماننا

Fin---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Minni ---> Manna                                    فین ---<  وین ---< بین ---< مین --- < مینی ---< مانا                                             Fin ---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Mini ---> Mana                                                اونلار (فین- اویقیرلار) Fin-Oyqırlar ایندیکی سورییانین شیمال حیصّه سی اراضیسینده و اورمو- وان گؤللری آراسی اراضیده و عینی حالدا قارص،ارداهان ویلایت لرینی ائحتیوا ائده رک، بیر گوجلو و نهنگ اویگارلیق ومدنیّتین، اؤزللیکله ده سوریانین شیمالینداکی اراضیده، تَمَلینی تؤکدولر و او مدنیّت ایندیکی تاریخشوناسلیق علمی اساسیندا،"اوقاریت"// "اوگاریت" Oqarit//Ogarit مدنیتی آدی ایله تانینیر. "فین اوقور" Fin-Uqur تورکلری آک دَنیز ساحیللرینده یعنی ایندیکی لیوان(لبنان)،ایسرائیل،یوردانییا(اردن)،فلیسطین اراضیلرینده یئرلَشیب مسکون اولدولار و فینیکیه (فنیقیه ) آدلی اؤلکه نی و دؤولتی یاراتدیلار. بیزجه تورک سُویلو "فین- اوقورلار"، خزرین جنوبوندان، ایندیکی ایرانین شیمالی اراضیسیندن کئچه رک، و عینی حالدا بعضی گروپلاری دا خزرین شیمال غربیندن کئچیب قافقاز و شرقی آنادولویا گلرکن ، اونلارین بیر بؤلومو ده، قارا دنیزین شیمالی ساحللرینده و ایندیکی "اوکراینا" Ukrayna اراضیسینده مسکونلاشمیشلار و اوکراینا خالقینین ائتنوگئنئزی اؤزه یینی یاراتمیش اولورلار، یعنی ایندیکی اوکراینا خالقینین کؤکو و منشایی ده "فین- اوقور" (شرقی تورکیستان و آذربایجان ) یا فینیکیFiniki// فنیقی Finiqi تورکلرینه چاتیر و بیزجه "اوکراینی" یا "اوکراینا" اؤلکه سینین آدی دا بیزی بو فیکیره ساری یؤنَلدیر. بیزجه "اوکراین" یا "اوکراینا" اؤلکه آدی ایلک اؤنجه "اویقیر اینی" Oyqır.ini اولوب یعنی: اویقیرOyqır + اینی ini (اورارتو دیلینده ماکروتوپونیملرده شکیلچی فورماسیندا ایشله نَن سؤزدور و آنلامیدا یورد، یووا،ائو،مسکن) = اویقیرینی Oyqırini  . بومئگا توپونیم آدی، زامان سوره سینده گلیب ایندیکی "اوکراینا" فورمونا دوشوبدور. دئمه لی اوکراینالیلارین ائتنوگئنئزییاسی،سوی کؤکو و سوی منشایی و سوی منسوبیتی ، شرقی تورکیستانین اویقیرلاری (همن ایندیکی اویغورلاری ایله)  و اسکی آذربایجانین اراضیسینده یاشایان تورک دیللی و تورک سُویلو فین- اویقیر ائرمنیلری یا ماننالاری ایله و عینی حالدا اسکی آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک سویلو و تورک دیللی فینیکی و فین- اویقیر خالقلاری ایله بیردیر.                                                        اُویقیر Oyqır----> اویقیر Uyqır----> اویکیر Uykır----> اویکیر+اینی (آنی) Uykır+ini(ani)  -----> اویکیرانی Uykırani----> اوکراینی Ukraini-----> اوکراینا Ukraina.                                                                                                   آیقیر.اینی Ayqır.ini--- اُویقیر.اینی Oyqır.ini--- اُوقیر.اینی Oqır.ini--- اُوقیر.آنی Oqır.ani--- اُوقر.آینی Oqr.aynı--- اُوکر.آینی Okr.aynı--- اُوکراینی --- اُوکراینیا    "فین-اویقیر" Fin-oyqır تورکلری گمیچی لیک و دنیزچیلیک پئشه لری سایه سینده دونیانین موختلیف بؤلگه لرینه و یوردلارینا سفر ائدیب،تانیش اولدولار و ایلکین دین آداملاری و موللالاری اولاراق،دونیانین بیر چوخ کوتله لرینه آغالیق و سرورلیک ائتدیلر و چوخ کوتله لرین و بشر جمعیتلرینین دینی لیدئرلیگینی اَلَه آلیب،اونلارا حؤکمرانلیق و آغالیق ائتدیلر. اونلار آذربایجان تئرمینالیندان بوتون اؤلکه لره کؤچ ائتدیلر و توران اویگارلیغینی و مدنیتینی اؤزه للیکله ده توران و آذربایجان میفولوگیاسینی، بوتون اؤلکه لره و بشر گروپلارینا،باشقا تورانلی سویداشلاری ایله (ساکالار- هونلار- آوارلار- اسکوتلار- ائتروسکلار- کئلتلر و سایره کیمی) بیرلیکده آرماغان ائتدیلر و اونلارا دونیایا و کائیناتا گؤره یئنی- یئنی باخیشلار و دونیا گؤروشلری اتحاف ائتدیلر.آذربایجانین مسکون فین- اویقیرلاری، آوروپانین،اؤزه للیکله ده شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینین اساس اؤزه یینی یارادیب و میفولوگیا تَمَللَرینی ،اؤز میفولوگیاسی اساسیندا تؤکوبدور و شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینا نظر سالارکن،سانکی فین- اویقیر(= فین اویغور) میفولوگیاسینا باخیرسان و هئچ بیر فرق گؤرونمور.شیمالی آوروپادا  فین- اوگاریت آدلی گروپا عایید دیللر، فینلاندیالیلار و "لاپ"لاردان عبارتدیر کی بو گروپ خالقلار،اورال-آلتای دیللری عائلهسینه منسوبدولار."فین اوگاریت" خالقلاری ۴ اساس گروپا بؤلونورلر : ۱) فینلاندیالیلارFinlandyalılar،لاپ`لارLaplar، لیوونیانلار Livonianlar و کارئلیلر Karelilər ۲) وولقا چایینین یوخاری و اورتا بؤلگه لرینین خالقلاری ۳) پئرم Perm و ویاتکا Viyatka آدلی روسیا ایالتلری ۴) سیبیریانین غربینده یئرلشن ووقول`لار Voqul`lar و اوستیاک`لار Ostyak`lar ،تورک سویلو ماجارلار یا ماگیارلار  کی کؤک و منشألری سیبیریانین غربیندن دیر.۱۶ آوروپانین شیمالیندا مسکون اولموش تورک سویلو فین- اوقاریت ائتنوسلارین دینلرینین کؤکو شامانیزمه دایانیر.فین اوگاریت لرین نظرینده و دینی اینانجلارینا گؤره تن(جیسم) و روح آیریلماز شکیلده بیر- بیرینه باغلیدیلار و بیرلیکده اؤلورلر. شامانلار فین- اوگاریت دینینده حیاتی و چوخ اؤنَملی روللاری واردیر و تداوی ائدن حکیم و عاریف ساییلیرلار.شَمَن سؤزو تونقوس`جا تئرمین دیر و آنلامی "هیجانا گلمیش یا قالخمیش" دئمکدیر. فین - اویقیر میفولوگیاسیندا "بالیق" میفی اساس یئر توتور.بو میفولوگیادا بالیق همی یارانیشین بلگهسیدیر و همی نابودلوق و یوخ اولماغین بلگه سیدیر. فین - اوگاریت و سیبیریا میفولوگیاسیندا،دونیا دنیزدن و دریادان چیخیب یارانیبدیر. ۱۷ فینیکیلرین تانریلاری، او سیرادان"باال آددیر" Baal Addir (بئل آتیر/ بئل= تانری ، آتیر = اود،آتشگاه Bel Atir Bel=Tanrı , Atir =od,atəşgah) تانریسی آفریکانین کارتاژ داش یازیلاریندا گؤرونوب و تاپیلیبدیر."ایشتارتا" تانریسی سئیدون (صیدون) تانریلاری ایچریسینده اَن اوستون یئره مالیک دیر. ایشتارتا İştarta بیر عمومی کنعانی تانریچادیر.فینیکی لرین اؤنَملی، بؤیوک و ان قدیمی تانریسی، کرونوس Kronos تانریسی و حتی زئوس ایله بیر توتولور. اونلارین ایلاهه لری آفرودیت ایله بیرگه توتولور. اونلارین بیر تانریسینین آدی دا  رئشئف Reşef یعنی ایلدیریم و اود تانریسی، داگون Dagon ایسه بوغدا تانریسیدیر. فینیکی لرین بیر باشقا تانریسی دا (اونو"شفا روحو"یا"توختاخلیق روحو" یوروملاییبلار) ،"شاتراپئس" Şatrapes تانریسیدیر. فینیکی لر طیبقی باشقا تورکلرده اولدوغو کیمی،عبادت و تانرییا پرستیش عادتلرینی داغلاردا، سو و چای کناریندا، آغاجلار و قایالار کناریندا یئرینه یئتیررمیشلر. خریستییانلیق معبدلرینین کؤهنه و کئچمیش کافرلرین(فین – اویقور) کوتسال مکانلارینین یئرینده و یا اونلارین اوزه رینده دوزَلدیلمه سی بو عادت و عنعنه نی بیزیم اوچون تایید ائدیر. فینیقی لرین بؤیوک شهرلرینده ، مقدس و قوتسال مکانلار اکثرا آرادوس Aradus ،بائتوسئا  Baetocea ،بیبلوس Byblos و آفکا Aphka شهرلرینین کنارینداکی تپه لرده دوزلدیلمیشدیر. فینیقی لر باشقا تورک سویداشلاری کیمی سویا  چوخ حؤرمت بسلرمیشلر. اونلارین "آفکا" معبدلری لیوان (= لبنان) داغلاریندا ،آدونیس Adonis چایین کناریندا و "ابراهیم" نهری یاخینلیغیندا تیکیلمیشدیر. ایشتارتا اوچون اؤزه ل هدییه لر و پئشکئشلری بیر توس (کاسا) یا سو ایله دولو جامین ایچینه آتارمیشلار و ائله دوشونولوردو کی اگر پئشکئشلر ایلاهه نین قبولو اولموش اولسا و اونلاری بَیَنمیش اولسا، سویا، ویا سو جامینین دیبینه و ترکینه باتار،و اگر بَیَنیلمه سه، جامداکی سویون اوزرینده قالمیش اولار. فینیکی لر تورک سویداشلاری کیمی آغاجی و سویو پرستیش ائدیب،اونلارا تاپیناردیلار. مقدس و کوتسال مئشه لر،معبدلرین کناریندا سالینیردی و بو مئشه لردن بیریسی آفکا`دا "ایشتارتا"نین معبدینین یاخینلیغیندا سالینمیشدیر. فینیکی لرالیفبانی یونانلیلارا اؤیره تدیلر و غرب اؤلکه لرینده اونو یایدیلار. الیفبانی اونلارین (= فینیقی لرین) یاراتدیغی اولدوغونو، پئلینی Pelini ده ادعا ائدیر و صریحا قئید ائدیر کی الیفبانی یاراتماق ،فینیکیلرین اَن اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسی ایدی. داها بیر احتیمال دا وئریلیر کی الیفبا اوگاریتده "فین- اویقیر"لارین یوردوندا ائرادان اوّل  ۱۴-۱۵-نجی یوزایللیکلرده یارانمیش اولسون و احتیمال وئریلیر کی فینیکی الیفباسی دا هَمَن تورک اوگاریتلرین یاراتدیقلاری الیفباسی اساسیندا اولموش اولسون. ۱۸  بو دئییلن لردن بئله آنلاشیلیر کی چوخ احتیمال`لا بو فینیکی خط و الیفبانی و عینی حالدا اوگاریت الیفباسی، بو ایکی خالقین بیر سوی و طایفا اولدوغونا گؤره و هر ایکی خالقین کؤکو و منشایی بیر اولدوغونا گؤره، هر ایکی الیفبا ،عینی الیفبا اولموش اولسون و بیر ده  کی، بو سوی و ائتنوس، بو اراضیده یئرلشمه میشدن اؤنجه، ایلک یوردلاری اولان شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا(اویغوریستاندا) بو الیفبالاری،وارلاری ایمیش و بو خالق آذربایجان اراضیسینده یئرلشمه میشدن اؤنجه، خط و یازی الیفباسینا مالیک بیر خالق`ایمیش و او الیفبانی اؤزلری ایله یاخین شرقه گتیرمیش اولسونلار و بئله معلوم اولونور کی یونان و دیگر آوروپا الیفبالارینی ایلکین اولاراق فینیکی تورکلری ، اؤز تورک الیفبالارینین اوزوندن کوپیا چکه رک ،اونلارا دا اؤیرتمیش اولسونلار. فینیکی تورکلری مئعمارلیق و موهَندیسلیک و تیکینتی ایشلرینده چوخ باجاریقلی و ماهیر خالق ایمیش و بونا اؤرنک اولاراق، "سولئیمان معبدی"نین تیکیلمه سیدیر. بو معبد فینیکی تورکلرین اَلی ایله ایسرائیلده تیکیلیبدیر. فینیقی تورکلری اکینچیلیک و سووارما ایشینده همچنین چوخ ماهیر بیر خالق ایدی. اونلار  حتی لیوان (= لبنان) داغلارینین اَتَکلرینی ده تارلالارا چئویرمیشدیلر. اونلار اَکدیکلری تارلالاری سووارماق اوچون آرخلار و نئهیرلر چَکمیشدیلر. اونلار داشلی- قایالی ساحه لرده آغاج تینگلرینی (فیدانلارینی) اَکمَه یه باشلادیلار.اونلارین اساس اکینهجکلری، تاخیل و اؤزه للیکله ده بوغدا ایدی. فینیکی لر عینی حالدا داش ایشینده  چوخ ماهیر و باجاریقلی بیر خالق ایدی و داشدان بوتون شهر قالا دووارلارینی هؤرورموشلر و حتی تابوتلارینی دا داشدان ایشله ییب،قاییریردیلار. اونلارین اساس صنعتلری پارچا و قوماش توخوجولوق ایدی و طبیعی کی بو توخوجولوق صنعتی ایله یاناشی، اونلارین بئز و قوماش بویاما صنعتی ده ، چوخ اینکیشاف ائتمیشدیر. فینیقی تورکلرین دیگر بیر باجاریقلیقلاریندان بیریسی ده، شوشه و جام دوزلتمه صنایعسی ایدی. اونلار آرتیق ائرادان اوّل ۷-نجی یوزایللیکده، فینیکیه نین موختلیف شهرلرینده بو صنعته باشلامیشدیلار. فینیقی لر اؤز گمی لری ایله تیجارت ایشینه باخیردیلار و بونو آسسور(آشور) منبعلری ده قئید ائدیبلر. هئرودوت –ون Herodot دئدیگینه گؤره فینیکی دنیزچیلری فیرعون Nexo "نئخو"نون امری ایله ائرادان اوّل ۳-نجو یوزایللیکده آفریقانی اؤز گمی لری ایله کوروق (دؤور) ووردولار. دئییلَنه گؤره بو کوروق(دؤور) وورما ، ۳ ایل زامان آپاریبدیر. اونلار ایکی دنیز سفری ده، بیریسی ۴۵۰-نجی ایلده اسپانیادان بریتانیا`یا و دیگری ایسه ۴۲۵-نجی ایلده "جبل طاروق"دان "گینه" کؤرفَزینه اولموشدور. فینیکی لر اؤز زامانلارینین یئگانه ماهیر دنیزچیلری ساییلیردیلار. "دیودوروس"-ون Diodorus دئدیگینه گؤره فینیکی لردن آفریکایا کؤچلر اولونوب. توسیدیدئس-ین Thucydides دئدیگینه گؤره فینیکی لر یونانلیلاردان اؤنجه "سیسیل" Sisil آداسینا گئدیبلر. فینیقی دنیزچیلری ۱۰-نجو یوزایللیکده آرتیق غربه (آوروپایا) نیفوذ ائتمیشلر.۱۹ "فین- اوقور" ائتنوسوندان یارانمیش فینیکیه // فینیقیه اؤلکه آدینین سیررینی قدیم و چاغداش تاریخچیلر و مؤلیفلر ایندییه قده ر قاتینی آچانماییبلار. اونلار بو آدی یونان کؤکنلی اولدوغونو ظنّ ائدیرلر و بو آدی کؤک بیلیمی اساسیندا "ارقووانی رنگ" (ارغوانی ) معنالاندیریبلار و بو دا دئییلن لره گؤره ، گویا فینیکی لرین موختلیف شهرلرینده چوخ راییج اولان قوماش و بئز بویاما پئشه صنعتلریندن ایره لی گلیر. ائتنوس آدلاری عالمینده چوخ شاشیردیجی بیر کشفیات دیر کی بیر ائتنوسون آدینی اونون قوماش بویاما پئشه صنعتینه گؤره،"قیرمیزی" //"ارقووانی"  بُویا آنلامیندا آدی اولموش اولسون. تاریخچیلر قئید ائدیرلر کی بو فینیک سؤزو، یونانلی هومئره Hommer عایید و نیسبت وئریلدیگینه رغما، میسینی Misini یازیلاریندا ، "پونیکیژو" ponikijo فورماسیندا اولان سؤز ایسه "قیرمیزی" آنلامیندادیر کی آرابایا (فایتون ،کالسکه) ایشاره دیر و بو سؤزجوک مومکوندور کی کئچمیشده سُوی و ائتنیکی دَیَرینه مالیک اولموش اولسون، اؤزه للیکله ده کی "پونیکیژو" ponikijo آدینی بیر بیتگی اوچون کوللانیرمیشلار و او  "فینیکییا بیتگیسی"ایمیش وPelini  "پئلینی" ده اوندان آد آپاریر.۲۰ قریبه سند و فاکتدیر! منبعده عینی حالدا بونا دا ایشاره اولونوب کی "یئرلی منبعلرده همچنین بو خالق اوچون "کنعانی"  سؤزونو، و"کنعان" آدینی دا اؤلکه و یوردلاری اوچون ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده کوللانیبلار. بو آدی اکثر حاللاردا آنتیک منبعلرده و آفریکادا ، "فینیکی" سویلولار ساخلاییبلار". دئمَه لی کئچمیش آنتیک منبعلرده بو حقیقته ایشاره اولونوب کی"کنعانیلر" هَمَن "فینیکی لر" // "فینیقی لر"دیر و همچینین نتیجه آلینیر کی گئرچک و حقیقی تورک سُویلو ائرمنی خالقی کی هَمَن فینیکی آدی ایله آدلانان" فین- اویقور" تورکلری اولسون ،ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده آرتیق بو اراضیده ساکین ایمیش، حالبو کی ائرمنی آدلانان ایندیکی هیند- آوروپا دیللی "های"لار ائرادان اوّل ۵-نجی یوزایللیکده آنادولونون فریگیاسینا گلیب و سونرا دا آنادولونون تورک اراضیسی ساییلان "هایاسا" Hayasa ایالتینه گئچیب یئرلشیرلر. دئمک بو آرادا ،گئرچک تورک ائرمنیسی اولان و فینیکی آدلانان "فین- اویغور" تورکلرینین  بو اراضیده (آنادولونون شرق و جنوب-شرقینده) مسکونلاشماسی ایله آوروپادان گلن  "های" آدلانان ایندیکی ائرمنیلرین بو اراضیده مسکونلاشما تاریخینده اَن آزی ۲-۳ مین ایل فرق و زامان مسافه سی وار. "ایی.آ.ایشپایزئر" İ.A.İşpayzerبئله نظر وئریر کی آککاد یازیلاریندا "کیناههو" Kinahhu سؤزو "اَرقووانی" // (فارس دیلینده هَمَن ارغوانی)  قیرمیزی آنلامیندادیر و بو سؤزون ،"کنعان" سؤزو ایله اوخشارلیغی چوخدور آمما هئچ بیر دیلچیلیک و دیل بیلیملی اساس و فاکت اَلدَه یوخدور کی بئله تصوّور اولونسون  "کیناههو" سؤزو "کنعان"دان و یا عکسینه ، یارانمیش اولسون. سوندا "ایشپایزئر" İşpayzer بئله بیر لاییحه ده بولونور کی "کنعان" ، فینیکی اؤلکه سی اوچون یئرلی آد و عنواندیر و "ارگووانی"//"ارقووانی"//"ارغوانی" (رنگ) ده اونلارین بویاما ایش و پئشه لری ایله ایلگیلی بیر سؤزدور.۲۱ گؤرونور عالیملر "کنعان" سؤزونون آچیکلاماسیندا عاجیز قالیبلار و اولماسین ربط سیز و ایلگیسی اولمایان یوروملارا اَل آتیرلار. بیز کئچمیش مقاله لریمیزده خاطیرلایان کیمی ، یئنه ده اؤز سؤزوموزون و تاپشیریغیمیزین اوزه رینده برکیییب دوروروق و بیر داها دئییریک کی چوخ دا آوروپالیلار و دیگر غئیر-ی تورک عالیملرین دئدیکلرینه اویماماق و اینانماماق گره ک ؛ بونون اوچوندور. چونکی اونلار ایللر بُویو گئجه- گوندوز چالیشالار، هَمَن بو "کنعان" کیمی تورک سؤزونون آچیکلاماسیندان،عاجیز قالاجاقلار. اونلار (باتی لی و آوروپالی عالیملر) بیلمه ییرلر کی "کنعان" تورک سؤزودور و "کنعان" تورکجه "کون .آن" Kün.An و یا خود Künan سؤزونون فونئتیک دَییشیلیگیینه اوغرامیش فورماسی و فورمانتی دیر و آنلامی دا "گونش تانریسی" دئمکدیر. سبب ده بودور کی آوروپا و دیگر غئیر-ی تورک عالیملر هر بیلمه دیکلرینین ایزینی غئیر-ی تورک منبعلرده و قایناقلاردا و غئیری- تورک اراضیلرده پئشینده و بولماقدادیرلار. اونلار مین ایلده بوندان سونرا فینیکی لری // فینیقی لری و یا کنعانی لری، تورک سویلو و تورک دیللی بیر خالق یا طایفا اولدوغونو بیلمه یهجَکلر و بیلمک ده ایسته میرلر. فینیکی لرین // فینیقی لرین سوی منسوبیتی حاققیندا ،اونلارین هر بیر کسه ظنّ لری گئدیر ، ایللا تورکدَن باشقا. دونیا تاریخینده و تاریخشوناسلیق علمینده هر دن چوخ بؤیوک بیر سَهویلره یول وئریلیب کی ایندی چوخ بؤیوک و آچیلمایان دویونلرین یارانماسینا سبب اولوبدور و عینی حالدا ایندیکی چاغداش تاریخچیلرین و تدقیقاتچیلارین چاش- باش قویماسینا، یولونون آزماسینا، اؤز باشینا دولانیب- فیرلانماسینا سبب اولوبدور.او بؤیوک تاریخی سَهولردن و اؤزه للیکله  آنتیک مؤلیفلرین سَهو یازی سَپکی لریندن بیریسی ده بودور کی بیر چوخ ائتنوسلاری سُوی آدی و نَسیل اعتباری ایله یوخ ، بلکیده او ائتنوسون یئرلشدیی و مسکون اولدوغو توپونیمین آدی اساسیندا آدلاندیرمالاریدیر کی ایندیکی تاریخچیلری چتینلیکه و باغلی دویونلره توش گتیریر. بو چتینلیک و دویونلر، عینی حالدا فینیکی (فین- اویقیر) تورکلرین باشیندا دا وار. میثال اوچون بیر چوخ حاللاردا "صیدونی"Seyduni/ "صیدونیالی" Seydunialı سؤزو (ایندیکی لیوان(= لبنان) اراضیسینده یئرلَشَن بیر شهر آدیدیر) عینی حالدا یونانلی "هومئر"ین یازیلاریندا و تورات کیتابیندا ، "فینیکی" //"فینیقی " خالقین یئرینه قئید اولونوبدور."کنعانی" آدی، فینیکی لرین اصیل و رسمی سوی آدی دئییل ایدی و بلکیده اؤزلری ، اؤز –اؤزلوکلرینده بو آدی اؤزلری اوچون ایشله دیرمیشلر. تاریخده اکثر حاللاردا فینیکی // فینیقی خالقی اوچون ایشله نَن واحید و یئگانه آد اولماییب و اونلاری آنتیک مولیف لرده عادت - عنعنه اولاراق ، یاشادیقلاری توپونیمین آدی ایله آدلاندیریب و قئیده آلیبلار؛ اؤزه للیکله ده بئله بیر سپگی ائرادان اوّل ۲-نجی مین ایللیگین ایکینجی یاریسیندان بئله ایشلدیبلر .  "کنعانی" و "صئیدونی" کیمی آدلار ، فینیکی لری و فینیکی اویگارلیغینی بیزه گؤستریب، اثباتلاماقدادیر. دونیانین بؤیوک و تانینمیش آمئرکانلی و آوروپالی عالیملری بو تورک سویلو "فین- اویقیر" نسیللی فینیکی خالقینین کؤک و منشایینی ، اولماسین یئرلره و خالقلارا باغلاییرلار و ایندی ده بو خالقین کؤک- منشائینین گیزینی و دویونونو آچانماییبلار. آمئرکانلی؛ اونلو عالیم " Albright William Foxwell ویلیام فوکسوِل آلبرایت" قئید ائدیر کی داها بوندان بئله فینیکی لرین کؤک و منشائینین "ائریتئره"لی اولماسی فرضیه یه و نظریه یه ؛ و یا  اونلارین کؤکو و منشایی فلیسطینین جنوبوندان اولماسی نظریه یه ،و عینی حالدا  اونلارین سئمیت (سامی) سویلو اولماسی کیمی نظریه لره آرتیق احتیاج یوخدور. ۲۲ اوتو ائیسفئلدت Otto Eissfeldt دئییر کی فینیکیلرین کؤکو- منشایی گره ک دیر کی "سینا" یاریم آداسیندا و یا عربیستانین یاپیشیغیندا اولموش اولسون و  فینیکی لر ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  اورادان کؤچ ائتمیش اولسونلار و گلهجکده کی اؤز باشقا تاریخی یئرلرینده مسکون اولموش اولسونلار. ۲۳ گؤرونور کی عالیملر اولماسین ظنّ لری ائدیب و گومانلار وورورلار اما هئچ بیری ده قانع ائدیجی ، ایناندیریجی ، دوزگون و حقیقی  دئییل ، اما هر نه ایسه بونا اعتراف و ایقرار ائدیرلر کی ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  بو اراضیلرده یاشاما و مسکون اولما سابیقه لری و ایستاژلاری واردی و بونو بیز دئمیریک و اؤزوموزدن ساختالاشدیرمامیشیق. بو زامان مدّتی نین و تاریخلرین اوستونده دایانماغیمیز و تاکید ائتمه میزین ده سببی، اصیل گئرچک تورک سویلو "فین- اویقیر" // "فین – اویغور" نسیللی و فینیکی لی ائرمنی خالقینین تاریخاً بو اراضیده یاشاماسینی و آوتوختون خالق اولماسینی اثباتلاماک و گؤسترمکدیر و  بو اراضییه یئنی و سونرادان گلمیش هیند- آوروپا دیللی وآوروپا سویلو و فریگیادان گلمه "های" Hay خالقینین تورک اراضیسینه گلمه تاریخی ایله موقایسه ائتمکدیر. بورادا قیلی قاتیقدان چکمک لازیمدیر.بیز های آدلانان آوروپالی کؤچری خالقین کؤک و منشایی حاققیندا آپاردیغیمیز تدقیقات و آراشدیرمالاردان بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی  چوخ احتیماللا بو خالق آوروپانین کؤچری خالقلاریندان ساییلیرمیش و آوروپانین شرقی حیصّه سی، صئربیا – کورواتیا Serbiya – Korvatiya اراضیلَری بونلارین گزرگی یاشادیقلاری یئرلر اولوب و ۵۰۰ ایل ائرادان اوّل ، بالکانلارین جنوبونا گلیب یئرلشیب و بالکان یاریم آداسیندان دا آنادولونون شیمال – غرب حیصّه سینه کئچیب و فریگییا آدلی تورک اراضیسینده مسکن سالیبلار. بو آدسیز هیند- آوروپا دیللی خالق، آنادولونون فریگیا اؤلکهسینده یئرلشدیکدن بیر مدت سونرا ، آنادولونون شرق طرفینه یورویوب و هایاسا آدلی تورک ایالتینده یئرلشیرلر. اونلارین بو دقیقه یه قده ر ، یعنی هایاسا اراضیسینه گیره نه قده ر آدلاری اولمامیش و یا بیلینمه ییردی. اونلار ایلک اؤنجه فریگیا تورک اؤلکه سینده یئرلشدیکلرینه گؤره "فریگی" آدلاندیلار و سونرا تورک اراضیسی و ایالتی اولان "هایاسا"دا یئرلشدیکدن سونرا "های" آدینی الده ائتدیلر و سونرا تورک یوردو و اراضیسی اولان آرمینی ده یئرلشدیکدن سونرا "ائرمنی" آدینی الده ائتدیلر و یئنیدن بو ائرمنی تورک دؤولتی ،"اورارتو"  اراضیسینین ترکیبینه گئچَندن سونرا  بو خالق ، "اورارتو" سوی و ائتنیک آدینی قازانیب الده ائدیبدیر و ائله کی اورارتو شاهلاری بونلاری کؤله لیک و فهله لیک اوچون آرازین شیمالی ساحیلینه آپاریب یئرلشدیردیکدن سونرا ، بو خالق یئنیدن "ائرمنی" آدینی قازانیب الده ائدیبدیر. دئمه لی بو هیند-آوروپا دیللی خالق، آسیا و آنادولو اراضیسینه گیرهندن بَری ۴-۵ ائتنیک و سوی آدینی قبول ائدیب و هامیسیدا تورک توپونیملرینین آدیدیر و هئچ بیری ده اونون اؤز ائتنوس آدی دئییل.بو آوروپالی گلمه خالق، هر دفعه  یئنی گئتدیگی یوردا یئرلشدیکدن سونرا، قاباقکی یئرین آدینی آتیب و تزه یئرین آدی ایله یاشاماغا داوام ائدیبدیر. بو حال ائتنوسلار تاریخینده چوخ نادیر و تایی گؤرونمه ین استثنا بیر حالدیر. آنادولو اَزَل گوندن بری ، تاریخ بُویو چئشیتلی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین و طایفالارین  یاشادیغی اراضی و تورپاقلار اولوب. هردن اولوب کی بیر ایمپئرییا اونو ایشقال ائتمیش اولسون و یا اؤز اراضی ترکیبینه قاتمیش اولسون ، اما بو اراضیده هر زامان تورک سویلو اولوسلار یاشاییبدیر. اسکی تاریخ خریطه لرینده قدیم ائرمنیستان یا اورارتو اراضیسینین غربینده یئرلشن اراضینین آدی (ایندیکی آنادولونون اورتاسی اراضی) آشور // آسور منبع لرینده  "آشکناز" اولوبدور. یعنی بو اراضی "آشکناز" تورکلرینه عایید اولان اراضیدیر. ۲۴  آرتور کئسلئر Artur Kesler "خزرلر" آدلی اثرینده یازیر کی "تورات کیتابیندا آدی قئید اولونان آشکنازدان موراد، نوح`-ون اوغلو یافث -ین نوه سیدیر و او خالقا ایشاره دیر کی آرارات داغینین اطرافیندا و ائرمنیستاندا یاشاییردیلار.۲۵ آرتور کریستیانسئن  Artur Kristiansen "ایلکین اینسان ،ایلکین پادشاه" آدلی اثرینده یازیب و اثبات ائدیب کی تورات کیتابیندا قئید اولونان "آشکناز" ، ساکالارین سوی آدیدیر و عینی حالدا اونلارین قارداشی ساییلان "ریفوت" Rifot ، قدیم ایران آنتیک تورک شاهی"تیموریس"-ین Timuris سویونداندیلار. آنادولودا یاشایان دیگر بیر تورک خالقی کی آدی توراتدا ذکر اولونوب "هئتیت لر" یا "هیتی لر"دیر کی لیباندان(لبنان دان) تا فورات چایینا قده ر مسکوندولار و آنادولودا مسکون دیگر بیر خالق دا ، "فریزیلر" یا "فریگیلر" (فریژیلر)دیر۲۶.    ساکالارین تورک دیللی و تورک سویلو خالق اولدوغونا دا آرتیق شوپهه یوخدور و تاریخ علمینه بو آیدین بیر حقیقت دیر.                                   

آرتور کریستیانین ایشاره ائتدیگی "ریفوت" Rifot ، آشکناز// ساکالارین قارداشی، هَمَن "آیریم" تورک طایفاسی یا "ریم" طایفاسی اولان تورک ائرمنیلرین اولو اجدادیدیر."آیریم" آدیندا ،"آی"(=تانری، کونوشان، خبر وئره ن) +ریم (=اؤنجه دن بیلَن،اؤنجه دن گؤره ن، ایلدیریم و شیمشک) = "ایلدیریم و شیمشک تانریسی"،"اووسونجو،یاتچیYatçı، بویوجوBüyücü،طالئعه باخانTaleyə baxan" دئمکدیر. بو معلوماتلاردان گؤرونور "های" Hay دئدییمیز آوروپالی خالقین آنادولو اراضیسینه گلمه دن اؤنجه، بو اراضیده ساکالارSakalar،کیممئرلرKimmerlər، هئتیت لرHetitlər،فین-اویقیر نسلیندن اولان فینیکیلرFinikilər  ،اوگاریتلرOqaritlər، ائرمنیلرErmənilər و اورارتولار Orartular کیمی تورک خالقلاری و طایفالاری یاشامیشلار. اسکی آوروپانین شیمالیندا یاشایان خالقین میف و تانریلار پانتئونوندا موختلیف تانریلار یاشاماقدا ایدی کی اونلارین تانینمیشلاریندان بیریسی ده "فرئیژا" Freyja بویو büyü و آرتیم artım تانریچاسی و ایلاهه سی ساییلیرمیش و دیگری ایسه "فریگگ" Frigg گؤی و سَما ایلاهه سی ،"اودین" Odin تانرینین آروادی و ائشی و "بالدیر" Baldır و "هوت"-ون Hut آنالاری ساییلیرمیش. بو فین-اوگاریت تورکلرینین آوروپا شیمالینداکی میفولوگیا معلوماتلاری، بیزه تام آیدین شکیلده، آنادولو اراضیسینده کی فریگیا اؤلکه سینین تورک ماهیتینی و تورک اراضیسی و تورک یوردو اولدوغونو اثبات ائدیر و دیگر طرفدن ده هیند-آوروپا دیللی ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالقین بو اراضی ایله هئچ بیر باغلانتیسی اولمادیغینی اثبات ائدیر. اونلار ساده جه بالکانلاردان کئچیب آنادولونون  فریگیا آدلانان یوردوندا موقتی اولاراق مسکونلاشیبلار و داها بیر باغلانتی و ایلگی آرادا یوخدور. دئمه لی بو حساب ایله بو هیند-آوروپا دیللی (ائرمنی آدلاندیردیغیمیز) خالقی "فریگیا"یا باغلاماق و اونا بیر سوی کیمی باغلاماق ،تاریخ باخیمیندان دوز دئییل.             

 

یاشام اوچون پسیکولوژی بیلگیلر

دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

Yaşam üçün psikologi bilgilər

Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

 

چوخ دا غيري-عادي اولمايان ايشلرينيزي تعريفله‌مکدن چکينمگين.

هر ايشي گؤرمک ايسته‌ييرسينيز، بيرينجي نؤوبه‌ده اونو ياخشي بيلمگينيزي لازيمدير. بو بيليک سيزه ياخشي حيس لر وئره بيلر. گؤردويونوز ايشلرده اونو اينجه‌ليکلرينه قدر بيلديکده سيزده داخيلي راحاتليق يارادا بيلر.

 

 سودون فايدالاريني ياخشي بيلين.

آنالاردئيير کي، سود دينجليک و راحاتليق منبعييدير. سودده کالسيوم مادده‌سي اولدوغونا گؤره او عضله‌لره راحاتليق بخش ائدير. همچنين سودده آمين تورشولاري اولدوغونا گؤره تريپتوفان مادده‌سي ياراداراق ساکيتليک منبعيينه چئوريلير.

 

بربزکلي پالتارلار گئيينين!

باجارديقجا اوشاقلارينيز کيمي رنگارنگ و بربزکلي پالتار گئيينين. چونکي بو طرز گئييم سيزي قاپاليليقدان سربستلييه گؤتوره‌جکدير و حياتينيزا اوشاق حياتي قدر سئوينجلي آنلار و رنگلر قاتاجاقدير.

اؤزونوزه تلقين ائدين کي، سيز اينانيرسينيز.

بوتون چتينليکلره رغمن اؤزونوزو ائله گؤسترين کي، سيز راحات و دينجسينيز. بئله‌ليکله، اؤز داخيلي «من»ينيزي (ائگو) آلداداراق اؤزونوزده راحاتليق ياراداجاقسينيز.

 

ککليک اوتو چايي ايچين.

بو چايين ايچيلمه‌سي سيزده مؤعجيزه وي دينجلمه حيسي ياراداجاق و بو حيسي اوزون ساعاتلار ياشاماغي اؤزونوزه مشق ائدین و «من چوخ راحاتام» دئيين.

 

گؤردويونوز ايشلري چوخ اهميتلي حساب ائدين.

گؤردويونوز هر ايشي اهميتلي حساب ائده‌رک اؤزونوزو بؤيوتمگي باجارين. باشقالارينين اهميييتسيز ايشلريني بؤيوتدويونوز زامان اؤز اهميتلي ايشلرينيزي کيچيلتميش اولورسونوز. اونا گؤره ده بيرينجي نؤوبه‌ده اؤز ايشينيزي اهميتلي بيلين و اونون دوزگون باشا چاتديريلماسيندان ذؤوق آلين.

 

داوا-دالاشدان چکينين.

گونده‌ليک حياتدا ديلده اولسا دا بئله باشقالاري ايله داوا-دالاش باش وئرير. آنجاق بو فيکيردن اؤزونوزو يايينديرماق اوچون ديقتينيزي باشقا يؤنه سؤوق ائتمگينيز لازيمدير. مثلا، داوا-دالاش اولان يئرده قارشي طرفه ديقتي يؤنلتمک عوضينه اولدوغونوز يئرده بير گول دوکانينيا، ياخود باشقا صنعت اثرينه فيکرينيزي يؤنلدين.

ساچلارينيزي يوماقدان ذؤوق آلين.

باجارديقجا ساچلارينيزي طبيعي مادده‌لر واسيطه‌سيله يويون و سونرا اونلاري بارماقلارينيزلا سيغاللاياراق قو­رودون. بو ايش سيزه اينانيلماز درجه‌ده راحاتليق بخش ائده‌جک.

 

ماوي رنگلي اشيالارا باخماغي اونوتمايين.

ايشله‌ديگينيز يئرد، سفره گئتديگينيز يولدا و ياخود هر هانسي بير يئرده اولدوغونوز زامان ماوي گؤرونتولو اشيا و منظره‌لره باخين. چونکي بو رنگده اولان اعجازکار راحاتليق قايناغي سيزي تاماميله راحاتلادا بيلر.

 

سودا ايستيراحتدن ذؤوق آلين.

ايليق سو، راحات حامام، آز ايشيق و بؤيوک واننا، بير آز دا بيتکي ترکيبلي عطيرلي مادده‌لر، او جومله‌دن گولاب، نعناع قوخوسو سيزه دوش آلديينيز زامان فراح و راحاتليق حيسي ياشاداجاقدير.

 

هر زامان دينج مکاني سئچين.

يولا چيخمادان اؤنجه عاغلينيزا قويدوغونوز گؤزل بير مکاني اؤزونوز اوچون جنّت ساياغي تعريفله ين و بو جنّته چاتماق اوچون اؤز داخيلي منينيزي آلدادين. بو آلداتما حقيقتن ده سيزي عاغلينيزداکي توتدوغونوز يئره چاتديغينيز زامان سون درجه راحاتلاشديراجاق و جنّت منظره‌سيني روحونوزدا ياراداجاق.

 

ايشدن نه واخت ال چکه‌جگينيزي بيلين.

صبر، دؤزوم و پروبلئملري حلل ائتمک چوخ ياخشي شئيدير. آما هر شئيين بير ديري واردير. اگر بير ايشي، ياخود بير پروبلئمي حلل ائتمک سيزين روحي تارازليغينيزي پوزاجاقسا، درحال اوندانل چکمگينيز مصلحتدير. باشقا ايشه باشلاماق داها ياخشي اولار.

 

اولدوغونوز هر يئرده گؤزلليک يايين.

هر بير اينسان ايستر و ايستميه‌رکدن موختليف يئرلرده اولماق مجبوريتينده‌دير. آنجاق هارادا اولوروقسا اولاق اورادا گؤزلليکلر موطلق واردير. اوراداکي اولان گؤزلليکلري روحوموزا هوپدوراراق اؤزوموزو گؤزلليک منبعيينه چئويرمه‌لييک.

 

باشقالاريني تعريفله ين.

باشقالاريني تعريفله‌ديکجه سيزده اؤزونوزه اعتيماد حيسي ياراناجاق. بو ايش سيزي راحاتلاداجاق. بئله‌ليکله، قارشينيزداکي اينسانين موثبت انرژيسيني آلميش اولاجاقسينيز.

 

آنلاري قييمتلنديرين و اونلاري سئوه‌رک ياشايين.

اولدوغونوز هر يئرده داها جوزي شئيلره ديقت يؤنلدين. مثلا، مئيوه‌لري داداراق حظ آلين، حزين و اينجه سسلري ائشيتمکدن ذؤوق آلين و بيلين کي، بو ايشلر سيزي راحاتلاداجاق.

بوتون ايشلري بيردن عؤهده نيزه گؤتورمه ين.

بيليريک کي، ايشلريميزي باشقالاري ايله بؤلوشدوکده بيزيم راحات و بوش واختيميز چوخ اولاجاق. بو ايش ايسه بيزيم گوجوموزو آرتيراجاقدير و نتيجه اعتيباريله ايشدن باشقا اؤزوموزه فيکيرلشمه‌يه شرايط ياراداجاقدير. اؤزوموزه فيکيرلشمک ايسه اؤزوزده راحاتليق حيسيني گوجلنديره‌جک.

 

بامزه اولماغا چاليشين.

ان آزي اؤزونوزله باريشيق وضعيتينده ياشايين. کدرلي شئيلري فيکيرلشمکدن چکينين. باشقالاريني دا اينجه و مزه‌لي سؤزلرينيزله تبسسومه وادار ائدين.

 

قاشلارينيزي طومارلايين.

خوصوسيله استرسلي آنلارينيزدا قاشلارينيزي طومارلايين. آلين ناحيه نيزي ساچلارينيزا دوغرو سيغاللايين.

 

هله ده واختيم وار.

هميشه اؤزونوزه دئيين کي، منيم لازيم اولان قدر واختيم وار. گونده‌ليک حياتدا گؤرمه‌يه ايمکان تاپماديغينيز ايشلري اونوتماقلا اؤزونوزه چوخلو واخت قازانا بيلرسينيز.

 

دييشيکلييه مئيللي اولون.

قبول ائتسک کي، دييشيکليک چتيندير، او قدر ده راحاتلاديجيدير. چونکي دييشيکليک خياليميزين و روحوموزون گله‌جکده‌کي راحاتلييميزدير.

باشينيزي قويوب ياتديغينيز ياستيغي ديقتله سئچين.

بوينونوزا (اوزون، قيسا) و چکينيزه گؤره ياستيق سئچين. هفته‌ده بير-ايکي دفعه ياستيغينيزا قيزيل گول و نانه عطيري چيلگين. او سيزه راحات يوخو بخش ائده‌جک.

 

آغلاماغي باجارين.

گونده بئش-آلتي داملا آغلاماق سيزي هم فيزيکي، هم ده فيکري اولاراق راحاتلادا بيلر. آغلاماغينيز گليرسه، اونون قارشيسيني هئچ واخت آلمايين. کيمسه‌نين سيزه نه دئيه‌جگيندن ناراحات اولمايين.

گونشين چيخماسيني و باتماسيني سئير ائدين، ياخود فيکرينيزده جانلانديرين.

گونشين باتماسيني سئير ائتمک بيزي قمگين ائتسه د، او بيزي راحتلاشديرا بيلر. اونا گؤره کي، گونشين باتديي زامان بيزيم گؤردويوموز رنگ چالارلاري دويغولاريميزي اويانديراراق حياتيميزا معنا قاتير، عيني زاماندا گونشين چيخماسيني سئير ائتمک اوندان ياييلان انرژي دولو رنگلي ايشيقلار بيزي بير گون داها ياشاماغا اوميديميزي آرتيرير. گونشين چيخماسي ايله اوميدله‌نيب و باتماسي ايله ايچيميزده ان گؤزل دويغو آنلاريني ياشاماغي باجارماغيميز لازيمدير.

 

رفتارينيزي دييشديرمگي باجارين.

عصبي باسقي آلتيندا اولدوغونوز زامان باشقا ايشلري گؤرمه‌يه جهد ائدين. گونده‌ليک اوتوردوغونوز يئرده اوتورمايين، گونده‌ليک گؤردويونوز ايشلري ده گؤرمگين و بئله عادت ائتديگينيز فيکيرلري ده فيکيرلشمه ين.

 

دوعا ائدين.

يارادانا اينانين و اونا ايناناراق راحاتليغا چاتماغي اونوتمايين. يارادانلا سيزين آرانيزدا دوعا ائتمک ان گؤزل واسيطه‌دير. دوعا سيزي راحاتلاداجاق، اؤزونوزه اينامينيزي آرتيراجاق، باشقالارينا قارشي ايسه سيزده موثبت دوشونجه طرزي ياراداجاق. حساب ائتسک کي، هاميميز يارادانين گؤزونده برابريک، اوندا کيمسه‌دن اوستون اولماديغيميزي يالنيز خيرخواه عمللريميزله فرقلنديگيميزي بيلديکده دوعانين نه قدر بيزه وئرديگي معنوي روح يوکسکليگيني ياشامين ذؤوقونو چيخارا بيله‌جه يک.

 

 

ايشيقلاري يانديرين، سؤندورون.

بيلديگينيز کيمي، ائو و ايش يئرلرينده ايستيفاده اولونان ائلئکتريک و ائلئکترون آوادانليقلاري اينساندا استرس ياراتديراراق روحي گرگينلييه گتيريب چيخارير. اونا گؤره ده اونلاري آرا بير يانديريب سؤندورمگينيز سيزده راحاتليق حيسي ياراداجاق.

 

 

گونش دوغمادان يوخودان قالخين.

دونيادا روحن بؤيوک اينسانلار، يوقا ايشچيلري، ايدمانلار و بير چوخ ساحه نين عاليملري گونش دوغمادان يوخودان دورماغي ترجيح ائدرلر. اونون ايکي سببي وار: 1) قارانليق گئجه‌نين بيزه يوکله‌ديگي منفي انرژينين دان يئري آغارارکن روحوموزدان چکيليب گئتمه‌سي، 2) گونشدن دوغان موثبت انرژيني روحوموز و جانيميز واسيطه‌سيله قبول ائتمه‌ميز.

 

دنيز کنارينا گئتمگي و دالغالاري سئير ائتمگي اونوتمايين

دنيزي سئير ائدرکن اونون لپلرينين موسيقيلي سسلريني دينلیين. بير داها دينلیين و گؤزونوزو سونسوزا قدر دنيزي گؤرمه‌يه ديکين. ماوي رنگ و دالغالارين موسيقيلي سسي امين اولون کي، سيزين راحاتلاماينيزا سبب اولاجاقدير.

 

اورک سؤزلرينيزي دئمگي باجارين!

چوخ واخت بير چوخ پروبلئملريميزي حلل ائده بيلميريک. اونلاري اورگيميزده درد ائده‌رک ياشاماقدانسا، بيزي ائشيدن بير ياخشي قولاق وارسا، اونا دئيه‌رک دردلريميزي حلل ائتميش کيمي ياشاماغي بيلمه‌لييک.

 

بير پسيکولوق، بير گؤزلليک موتخصيصي ايله تانيش اولسانيز سيزين اوچون فايدالي اولار.

 

سئچيمينيزي بيلرکدن ائدين.

بير ايشي گؤرمک اوچون موختليف سئچيم قارشيسيندا قالماينيز سيزي منفي انرژي ايله يوکله‌يه بيلر. اونا گؤره ده ايشينيزي اؤنجه‌دن هانسي يولا حلل ائده‌جگينيزي اؤزونوز اوچون تثبيت ائتميش اولون.

 

ترله یين.

فيزيکي ايشلري گؤرمکدن چکينمیين. چونکي او سيزده منفي عصب گرگينليکلريني آرادان قالديرار. ترله‌ديکجه اؤزونوزده خوش حيسلر ياشاياجاقسينيز. چاليشين آلين حيصه نيز ترله‌سين و اوندان سونرا 20 دقيقه بوتون ترله‌مه‌سي اوچون فعاليت گؤسترمگينيز لازيم و سونرا دريندن نفس آلين و راحاتلايين.

 

کلمه‌لري آچيق-آيدين دئيين.

عصبلشديگينيز زامان سؤزلرينيزين ريتميني قاريشديريب تئز-تئز دانيشماقدان اوزاق دورون. چونکي تئز-تئز دانيشماق سيزده تنفس پروبلئمي ياراداراق داها گرگينلشديرر. اونا گؤره ده سؤزلرينيزي بير-بير و راحاتجا آنلاتماغي اونوتمايين.

 

آليش-وئريشه گئتمه‌دن اؤنجه فيکيرلشين.

اؤزونوزو بورجا سالمايين و اونون نتيجه‌سي اولاراق عصبي گرگينليک ياشاماياسينيز دئيه آليش-وئريشه گئتديگينيز زامان نه آلاجاغينيزي اولجه‌دن بيلمگينيز مصلحتدير.

يونگول يئمکلر يئيين.

ايسته‌ييرسينيز کي، راحات ياشاياسينيز، ميوه، تره وز، قاتيق، سود، يومورتا، آرپا و بوغدا، لوبيا، بادام فينديق، قوز، پوسته و ديگر بيتکي منشالي محصوللاري ايستيفاده ائدين.

 باشينيزدان موغايات اولون.

بوتون عصبي تضيقلر باشيميزين ايچينده گئدن عصبي پروسئسلرله باغليدير. اونا گؤره ده دوشونجه و تصوورلرينيزي ياخشي و موثبته دوغرو باشينيزين ايچريسينده تنظيمله‌يه بيلمه‌سه نيز راحاتليغا چاتا بيلمزسينيز.

 

گوللري و چيچکلري قوخولايين.

بعضي اييلر هورمونلارين آرتماسينا سبب اولور و بو دا بئيينده سئروتينين چوخالماسينا گتيريب چيخارير. بو ماددنين چوخلوغو بيزده راحاتليق حيسي يارادير.

 

موقدس مکانلاردا اوتورون.

اينانسانيز دا، اينانماسانيز دا موقدس مکانلارا گئدين (مسجيد، کيلسه و ب.) و اورادا بير گوشه‌ني سئچين و راحاتجا دينجه‌لين. امين اولون کي، بو سيزه چوخ گؤزل حيس لر وئره‌جک.

 

آرابير داماغينيزا باسين.

هر بيريميز هيجانلانماغي بيليريک. اونا گؤره ده آغيز و داماق عضله‌لريميز ييغيشا بيلر. بو عضله ييغيشمالاريني آرادان قالديرماق اوچون ديشلرينيزين آرخاسينا و داماينيزا ديلينيزله باسين.

 

باجارديغينيز قدر شهري ترک ائدين.

بير اوجقار کندين طبيعتينده گزمگينيز شهرينيزين ان گؤزل بولوارلاريندان داها لذتليدير. گؤرمه مسافه نيزين شهر خاريجينده داها چوخ اولماسي سيزه روحي راحاتليق گتيره‌جک. داغلاري و تپه‌لري سئير ائتمک ماشينلاري و هوندور بينالاري سئير ائتمکدن داها گؤزلدير.

 دنيز کناريني سئچين.

قوملارين اوزرينده اولان داشلاري گؤتورون و وار گوجونوزله دنيزه آتين. قوملارين اوزرينده يئرييرکن قوما باتين. هردن بير آياغينيزي يارغانلارين اوستونه قوياراق اوچوب-دوشمه هيجاني ياشايين.