آغابگيم آغا حاقيندا نه بيليريک AĞABƏYİM AĞA HAQQINDA NƏ BİLİRİK

پروفسور معارفعه حاجی اف

PROF.Dr.MARİFƏ HACIYEVA

 

 

ادبيات تاريخيميزين هله ده ايندييه قدر هئچ آچيلماميش و يا آچيلميش صحيفه لري واردير کي، اونلاري آرالاييب-آختارماق، تدقيق و تحليل ائديب خالقا چاتديرماق خيدمت، قايغي و خئرخواهليق ايفادهسي اولماقلا، اصيل وطنداشليق بورجو، ميللي-معنوي ديرلر، خالقين تاريخي وارليغينا احتيرام و سئوگينين ايفادهسيدير.

ادبياتيميز اؤز ياراديجيليقلاري ايله نه قدر زنگين و درين کؤکلره صاحيب اولسا دا، اونون ياراديجيلارينين موعين تاريخي سببلر اوزوندن ايتيب-باتميش، يازييا آلينميش و يا آلينماميش ادبي نومونهلريني يارادان شخصيتلرينه دؤنه-دؤنه موراجيعت ائديب اونلاري آراشديرماق، اؤيرتمک و تقديم ائتمک لازيم گلير.

بئله آراشديرمالار مدنيت، ادبيات تاريخيميزه قييمتلي هديه اولا بيلر.

اون سککيز عصر آذربايجانين خانليقلار دؤورو و اون دوققوز عصرده آذربايجانين ايستيلا ائديلمهسي دؤورونده چوخلو قارانليق مقاملار و بو قارانليقلار ايچينده ادبي سيمالار دا مؤوجوددور کي، بونلارين بير قيسمي ادبيات تاريخينه يا هئچ تقديم ائديلمهميش، يا آز و يا دوغرو-دوروست تقديم ائديلمهميشدير.

معلومدور کي، نادير شاه افشارين (1688-1747) اؤلدورولمهسيندن سونرا اونون قوردوغو ايمپئرييا داغيلماغا باشلادي و ايران، اورتا آسيا و آذربايجاندا موستقيل و ياريم موستقيل خانليقلار ياراندي. واحيد ايقتيصادي و سياسي مرکز اولماديغي اوچون داخيلي ايليشکيلري ده ضعيف اولان آذربايجان تورپاقلاري اون سککيز عصر بويونجا اون سککيز خانليق و بئش سولطانليغا بؤلونهرک موستقيلليگيني ايتيرميشدي. روسيا و ايران ساواشلارينين مئيدانينا چئوريلميش آذربايجان خانليقلاري بو سببدن ضعيف دوشموش، ايستيلايا معروض قالاراق آراز بويو ايکييه بؤلونموشدور.

جمعي 49 ايل عؤمور سورن (1782-1831)قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خانين قيزي آغابگيم آغانين طالعيينه بو کئشمکئشلي بؤلونمهنين آجي نتيجهلري ده يازيلدي.

1782-جي ايلده قاراباغ خانليغينين پايتاختي شوشادا دونيايا گؤز آچان، 1831-جي ايلده ايرانين قوم شهرينده دونياسيني دييشن قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خانين قيزي ايران شاهي فتحعلی شاه قاجارين قانوني زؤوجهسي اولموش و اون سککيز-اون دوققوز عصر آذربايجان و ايران ادبياتيندا يئتيشميش فيطري ايستعدادي، عاغلي، ذکاسي، گؤزلليگي و غئيرتي ايله ديللر ازبري اولان بير شاعيره خانيمين ايتيب-باتميش پوئزييا اينجيلريني آراييب اوزه چيخارماق، اونون حاقيندا بيلينن و بيلينمهين حقيقتلري شرح ائديب دؤورون تاريخي و ادبي سالنامهسينه نظر سالماق مقصديله يولا چيخاراق ايندييه قدر يازيلميش و دئييلميش فيکيرلري، اوخودوغوموز کيتابلاري بير داها ورقلهديک. بو قناعته گلديک کي، او، فيطرن ايستعداددير، اديبدير، ناطيقدير، هم ده بير وفا سيموولودور. بئله بير تاريخي شخصيتي اؤيرنمک، يئني نسله اونو بير داها تانيتماق ميللي-معنوي ديرلريميزه بير حؤرمت و احتيرامدير.

اون سککيز-اون دوققوز عصرلرده آذربايجانين باشقا خانليقلاري کيمي قاراباغ خانليغي دا ايران و روسيا آراسيندا ساواش مئيدانينا چئوريليردي. «آغابگيم آغا جاوانشير» اثرينين مؤليفي مهريبان وزيرين يازديغي کيمي «ايران شاهلاري قاراباغي قافقازين قاپيسي سايير و آزاجيق گوجلنن کيمي بو قاپيدان ايچري سوخولماق ايستهييرديلر».

«قافقازا آياق آچميش روسيا ايسه قاراباغي ايرانين قاپيسي سايير و اورتا شرقه مئيدان اوخوماق اوچون بو قاپيني اله کئچيرمک ايستهييردي» (باخ: مهريبان وزير. آغابگيم آغا جاوانشير. باکي، 2016، ص. 40).

ايراندا شاهليق ائدن قاجارلار اؤزلريني قاراباغلي ساييرديلار. ايراندا شاهليق تاجينا صاحيب اولاناغا محمد شاه قاجار قاراباغا 1975 و 1997-جي ايللرده ايکي دفعه يوروش ائدير. بيرينجيده قاراباغ خاني ايبراهيم خانين قارداشي اوغلو، جسور سرکرده محمدبي جاوانشير طرفيندن مغلوب اولوب، گئري دؤنمهيه مجبور اولور. 1997-جي ايلده ايسه قاراباغي اله کئچيرن محمد شاه قاجار شوشادا اؤلدورولور. منبعلرده يازيلير کي، «شوشا اهلي و بوتون کوللو قاراباغ قاجار شاهين قطعليني محمدبگين اياغينا يازميشدي» (باخ: مهريبان وزير. آغابگيم آغا جاوانشير. باکي، 2016، ص. 95).

آغا محمد شاه قاجار 1897-جي ايلده شوشادا قتله يئتيريلديکدن سونرا قارداشي اوغلو و واريثي فتحعلی شاه ايراندا سلطنت صاحيبي اولور. او، قاراباغ خاني ايبراهيم خانا مکتوب گؤندريب عميسينين قاتيللريني طلب ائديردي. بو مکتوبدا ايبراهيم خليل خانين قارداشي اوغلو محمدبي جاوانشيرين ده آدي واردي. فتحعلی شاه اونو قولوباغلي ايران شاهينا تحويل وئرمگي طلب ائديردي.

محمدبگين علئيه دارلاري ايبراهيم خاني اينانديرماغا چاليشيرديلار کي، يا محمد بيي شاها تحويل وئرمهليسن، يا دا شاهلا دوشمنچيلييه گئتمهليسن. ايبراهيم خليل خان اونو شاها تحويل وئرمگي ائل ايچينده بؤيوک تؤهمت ساييردي. اونون قاراباغدان اوزاقلاشماسيني ايستهدي و بونونلا دا نادير شاها محمدبگين فرار ائتديگيني دئيهجکدي. خانين بو تکليفي محمدبهيه چاتديريلير. او، قاراباغي ترک ائدير.

فتحعلی شاه و ايبراهيم خان آراسيندا سياسي سؤودشمهلر نتيجهسينده فتحعلی شاه قاجار قاراباج خاني ايبراهيم خليل خاندان قيزي آغابگيم آغانين حرمخاناسينا گؤندريلمهسيني طلب ائدير. ايبراهيم خان 1800-جو ايلده 200-دن آرتيق خيدمتچيسي ايله قيزيني تهران سارايينا گؤندرير. شعير يازماق سريشتهسي اولان شاعير طبيعتلي آغابگيم آغا عميسي اوغلو محمد بيي سئوسه ده، عؤمرونون سونراکي ايللريني فتحعلی شاهين ساراييندا شاهين سئويملي «شاه بانو»سو («شاهخانيم») اولاراق ياشايير. دئييلنه گؤر، شعيرلريني چوخ واخت «آغاباجي» ايمضاسي ايله ده يازير.

قاراباغين جاوانشير نسليندن اولان قاراباغ خاني ايبراهيم خليل جاوانشيرين قيزي، 1800-جو ايلدن ايران شاهي فتحعلی شاه قاجارين «شاه بانو»سو آغابگيم آغا جاوانشيرين ايندييه قدر يادداشلاردا ياشاييب و آفوريزمه دؤنن بير-ايکي ميصراعسي و ديگري ده باياتيدان اولان ايکي شعيري وار کي، بو شعرلري بوگون ده حافظهلرده ياشايير.

آغابگيم آغانين آفوريزمه دؤنموش مشهور

 

افسوس کي، ياريم گئجه گلدي، گئجه گئتدي،

هئچ بيلمهديم عؤمروم نئجه گلدي، نئجه گئتدي

 

بئيتينين گنجليگينده درين محبتله سئوديگي عميسي اوغلو محمدبي جاوانشير اوچون دئييلديگي سؤيلهنيلمکدهدير.

بير روايته گؤره گؤزل آغابگيم آغا گنج ياشلاريندا عمیسی اوغلو، ايگيدليگي و مردليگي ايله آد قازانميش، گؤزل قامتلي محمدبي جاوانشيره عاشيق اولور. محمدبي قاراباغ خانليغيندا قوشونا باشچيليق ائديرميش. او، بير گئجه واجيب بير مسله اوچون شوشاي عمیسی ايبراهيم خانلا گؤروشور، همين گئجه ده گئرييه - دؤيوشن قوشونون يانينا قاييدير. گؤزو يولدا اولان آغابگيم آغا همين بيتي سؤيلهيير.

باشقا بير منبعده - يازيچي-ژورناليست صابير گنجهلينين «هر سطيرده بير تاريخ» کيتابيندا ايسه اوخويوروق: «دئييلنه گؤره زفاف گئجهسينده فتحعلی شاه آغا بييم آغا ايله قيسا صؤحبتدن سونرا اوتاقدان چيخيب گئتميشدير. گويا آغابگيم آغا دا بو حاديثه دن عصبلشهرک قاراباغدان اؤزو ايله گلميش دستهنين باشچيسينا گؤستريش وئرير کي، آتاسينين ائوينه قاييتماق اوچون حاضيرليق گؤرسون. شاه بو خبري ائشيتديکده چوخ حيددتلهنير و اونون قاراباغا گئتمهسينه ايجازه وئرمير. آغابگيم آغا سحريسي گون فتحعلی شاها شيکايتله دولو مکتوب يازير و مکتوبون يوخاريسينا بير قزليني علاوه ائدير. همين قزلدن آنجاق آشاغيداکي ميصراع يادداشلاردا قالير:

افسوس کي، ياريم گئجه گلدي، گئجه گئتدي،

هئچ بيلمهديم نئجه گلدي، نئجه گئتدي. (ص. 36).

آغابگيم آغانين ايندي ده ديللر ازبري اولان ايکينجي شعري ايسه آشاغيداکي باياتيدير:

عزيزيم قاراباغ،

شکي، شيروان، قاراباغ،

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

بو مشهور باياتيدا قاراباغ، تهران، شکي، شيروان آدلارينين بير باياتيدايفاده ائديلمهسي چوخ دوشوندوروجودور.

وطنی قاراباغدان ايستگي اولمادان سياست نامينه زورلا تهرانا - شاه سارايينا گؤندريلن آغابگيم آغا اوچون فتحعلی شاه تهراندا جنّت ميثاللي بير گؤزلليک ياراتسا دا، او، يئنه عزيز وطن اولان قاراباغي دوشونور، شکي و شيرواني دا خاطيرلاماغي اونوتمور. چونکي اونون ناکام محبتي عمیسی اوغلو محمد جاوانشيري ايبراهيم خليل خان تاخت-تاج حريصليگيندن يارانان قيسقانجليغي نتيجهسينده سیاستله قاراباغدان شکي خانليغينا فرار ائتديريلميشدي. شکي خاني کور محمدحسن خانين خيانتي ايله محمد جاوانشيرين شيروان خاني موصطافا خانا گؤندريلمهسي و موصطافا خانين اينتيقامچي جينايتي نتيجهسينده اونون قتله يئتيريلمهسي آغابگيمين هله قاراباغدا اولدوغو گونلرده باش وئرميشدي. بو، آمانسيز حاديثه شاعير طبيعتلي آغابگيم خانيمين هئچ ياديندان سيلينرديمي؟ بيزجه، باياتيدا آذربايجان خانليقلاريندان ايکيسينين - شکي و شيروانين آدينين چکيلمهسي ده تصادوفي دئييل. ائله «قاراباغ شيکستهسي» ده بلکه ائله بو مشهور باياتينين اووقاتيندان يارانيب يانيقلي بير سيمفونييايا دؤنوب.

زمانهسينين ذکالي و عاغيللي خانيمي، مودريک کلاملاري ايله ديقتچکن آغابگيم آغا حاقيندا بير چوخ منبعلرده معلوماتلارا راست گلينير. بونلاردان بيري روس سياحي پ.کووالئوسکينين «зاписки او грузии» («گورجوستان حاقيندا قئيدلر») اثريندهدير. اثرين «قاراباغ» باشليغي حاقيندا اولان فصلينده کووالئوسکي آغابگيمين چوخ عاغيللي اولدوغونو، ايراندا آدينين حؤرمتله «آغابگيم» دئيه چاغيريلديغيني، اينگيليس کرالي بير گئورقون ايرانا گلديگي زامان اونونلا گؤروشدويونو قئيد ائدير.

باشقا بير معلومات خان قاراداغينين تذکيرهسينده وئريلميشدير. قاراباغي اؤز تذکيرهسينده آغابگيم آغانين شوشادا آنادان اولدوغونو، ايراندا قريبليک حياتي کئچيرديگيني و تخمينن 50 ياشيندا وفات ائتديگيني قئيد ائدير و آذربايجان ديليندهکي شعرلريندن قاراباغ حاقيندا دئديگي آشاغيداکي جيناس باياتيسيني ميثال چکير:

من عاشيقم قاراباغ،

قارا سالخيم، قارا باغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

آغابگيم آغا جاوانشير حاقيندا باشقا بير معلوماتا دا پروف. فيض الله قاسيمزاده نين اثرينده راست گليريک. ف.قاسيمزاده منبع اولاراق پ.کووالئوسکينين اثرينه ايستيناد ائدير و آغابگيم آغانين حياتينا عاييد معلوماتين همين اثرده يئر آلديغيني ديقته چاتديرير. پروف. ف.قاسيمزاده آغابگيمين مشهور باياتيسيني دا ميثال گتيرهرک، اونون اوستاد قلمينه ايشاره اولاراق يازير کي، بو باياتيدان آغابگيمين اؤز موعاصيرلري آشيق پري، محمدبي عاشيق کيمي شيفاهي خالق ياراديجيليغيندان ايستيفاده ائدهرک آشيق شعري سپگيسينده يازديغي معلوم اولور.

آذربايجاندا آغابگيم آغا حاقيندا آراشديرمالار آپارميش عاليملردن بيلر محمدوو 1989-جو ايلده يازديغي «ناتوانين شاعير قوهوملاري» کيتابيندا اون دوققوز عصرده ياشاميش شوشا خاني مئهريبان خانيم قيزي و «خان قيزي» آدي ايله مشهور اولان خورشودبانو ناتوان (1832-1987) حاقيندا معلومات وئرمکله، ناتوانين بيبيسي آغابگيم آغانين آنا ديلينده و فارس ديلينده شعرلرينين اولدوغونو يازير.

آغابگيم آغا حاقيندا آراشديرما آپاران بيلر محمدوو بو کيتابيندا 18 ياشلي آغابگيم آغانين وطنيله ويدالاشيب تهرانا يولا دوشمزدن اول وطني شوشايا يازديغي فارس ديليندهکي آشاغيداکي روباعيسينين اولدوغونو يازير. بيلر محمدوو همين روباعينين فارسجاسيني و آذربايجان ديلينه ترجومهسيني ده وئرميشدير. روباعينين فارسجاسيني بيلر محمدوو کيتابيندا بئله تقديم ائدير:

 خرم اون که به سر کوی تو جاي دارد،

که سر کوي تو خوش آب و هوای دارد.

 

به صفر رفت دلم شد جرهسي نافله او،

رسم اينست که هر آنچه دارای دارد.

 روباعينين ترجومهسيني ايسه بيلر محمدوو بئله تقديم ائدير:

سنده مسکن سالان نه بختيياردير،

صفالي قوينون، خوش آب-هاوان واردير.

دوهنين بوينوندا صفره چيخان،

زنگ کيمي کؤنول ده سنه باغليدير.

 (باخ: آدي کئچن کيتاب، ص. 14)

بيلر محمدوو همين کيتابيندا شيرين صؤحبتلري يوکسک اينتئللئکتي، ظريف رفتاري ايله آغابگيم آغانين ايران شاهي فتحعلی شاه قاجاري اؤزونه رام ائتمهسيندن، 1814-جو ايلده اينگيلتره کرالي بير گئورقو يوکسک سليقه و ادب قايدالاري ايله قارشيلاماسينا گؤره اونو کرال موکافاتينا لاييق گؤرمهسيندن صؤحبت آچير. اونون کدرلي ميصراعلارينين شخصي فاجيعه سي ايله علاقه دار اولدوغونو يازير.

بيلر محمدوو آغابگيم آغانين فارسجا يازديغي بير نئچه ميصراعني آذربايجان ديلينه ترجومه ائتميش و بو ميصراعلاري محمد حسن آغانين «خیرات الحجان» کيتابيندان گؤتوردويونو يازير. همين ميصراعلار بئلهدير:

 چوختم از آتشين قم، نصیحتا کي ز مني،

ميزني بر آتشم دامن برو، خاموش باش.

تا حشر نويسند اگر مي نشوند کي،

نه دفتري حسن تو، نه طومار فراقت.

بيلر محمدوو همين ميصراعلارين آذربايجان ديلينه سطري ترجومهسيني ده وئرميشدير:

 يانيرام قم اودونا، نصيحت بونجا يئتر،

سن اتگينله بو اودو آليشديريب گئت، ساکيت اول.

تا قييامته قدر يازيلسا قورتارماز،

نه سنين گؤزلليگينين دفتري، نه منيم آيريليغيمين حکايتي. (باخ: بيلر محمدوو.«ناتوانين شاعير قوهوملاري».باکي: يازيچي، 1989، ص. 16).

 بيلر محمدوو آراشديرما نتيجهسينده موعين ائتميشدير کي، آغابگيم آغانين فارسجا يازديغي بير فخريييهسي سحو اولاراق آغابگيم آغانين موعاصيري اولان گؤوهر آغانين (1796-1888) آدينا يازيلميشدير. حالبوکي همين فخريييه آذربايجان اليازمالاري فونوندارفده آغابگيم آغانين آدينا ايستينادن ساخلانيلير. تدقيقاتچي همين فخريييهني آذربايجان ديلينه ترجومه ائديب 12 يانوار 1977-جي ايلده «باکي» قزئتينده نشر ائتديرميشدير. همين فخريييه بئلهدير:

اگر کولهيه وئرسم زولفي-عنبرفيشاني،

سالار تورونا بير-بيري صحرا آهولاريني

 

 ايستسم سيرنه چيخان گونون خوش بير چاغيندا،

بوتون عاشيقلرينين گؤيه چيخار افقاني.

بو نرگيز گؤزلريمه سورمه چکهسي اولسام،

باتيرارام توزونا تامام جومله-جاهاني.

 

کيفايتدير بير شيوم، مين اؤلويه جان وئر،

اعجازيملا سالام حئيرته مسيحاني.

 اگر دوشسه گوزاريم بير زامان کليساي،

ايمانه گتيررم او کافر قيزلاريني.

 

يئريشده ککلييم من، اوچاندا دا شاهبازام،

بير قارنيمدا اوولارام پاديشاهي-اونقاني.

(باخ: بيلر محمدوو، ص. 17-18).

 گؤرکملي تدقيقاتچي-عاليم، پروفسور عزيزه جعفرزاده «آذربايجانين آشيق و شاعير قادينلاري» آدلي کيتابينين بير جيلدينده و «آذربايجان قادين شاعيرلري آنتولوگيياسي» (باکي، آوراسیا پرئس، 2005) کيتابيندا آغابگيم آغانين فارس ديلينده شعرلرينين اولدوغونو و آذربايجان ديلينده هلهليک بير باياتي و بير قزليندنمتله بيتينين علم عالمينه بللي اولدوغونو ايفاده ائدهرک يازير کي، «آذربايجانجا بير باياتيسي و بير قزليندن مطلع بيتي قالميشسا دا، فارسجا شعرلريندهکيروانليق، يوکسک بديعي کيفيت اوندان قابيليتلي بير شاعيره کيمي بحث ائتمهيه ايمکان وئرير» (باخ: «آذربايجان آشيق و شاعير قادينلاري». باکي، 1974، ص. 20-21).

عزيزه جعفرزادنين آغابگيم آغايا ايستيناد ائتديگي باياتي و ايکي ميصراع يوخاريدا وئرديگيميز نومونهلرده قئيد اولونان شعرلردير.

عزيزه جعفرزاده نين «آذربايجان آشيق و شاعير قادينلاري» کيتابيندا آغابگيم آغانين آذربايجان ديلينه ترجومه ائديلن آشاغيداکي شعري ده وئريلميشدير.

او کس بختوردير کي، خوشبختدير کي، اي جانان،

اؤزونه منزيل ائديب ياخين يئرده باغيندان.

 

سنين او گول باجچانين عطيرليدير هاواسي،

منيم ده بو کؤنلومون يالنيز اودور داواسي.

او صفره چيخاندا من غوصه يه دالارام،

دوهسينين بوينوندا اؤزوم بير زنگ اولارام.

2008-جي ايلده باکيدا نشر اولونان، مؤليفلري ميلت وکيلي ملاحت حسنووا و شرف جليلي، اؤن سؤز مؤليفي آکادئميک راميز مهدييئو اولان «آذربايجان ميللي دؤولتچيليک تاريخينده قادينلار» آدلي فوتو-آلبومدا دا آغابگيم آغايا خيلي يئر وئريلميش، آغابگيمين فتحعلی شاه قاجارين سارايينا گؤندريلمهسينين سببي آشاغيداکي شکيلده آچيقلانميشدير: «شاه ايسماعيل ختایي، قوبالي فتحعلی خاندان سونرا بوتؤو آذربايجان ايدئياسي ايله چيخيش ائدن آغا محمد شاه قاجار ايدي. اونون اؤلوموندن سونرا قاراباغي ايشغال ائدن فتحعلی شاه قاجار بوتؤو آذربايجان سیاستيني ياريمچيق قويدو. فتحعلی شاه قاجار قاراباغ خاني ايبراهيم خليل خاندان هر ايکي طرفين خاطيرجمليگي اوچون قيزي شاعيره آغابگيم آغانين شاهين حرمخاناسينا گؤندريلمهسيني طلب ائدير. آغابگيم آغا 200-دن آرتيق خيدمتچيسي ايله تهران سارايينا گؤندريلير» (ص. 123).

يئنه همين کيتابدا اوخويوروق: «دئييلنه گؤر، آغابگيمين فيطري ايستعدادي، قنيرسيز گؤزلليگي، سه گاهي، قاراباغ شيکستهسيني يانيقلي-يانيقلي اوخوماسي، خالق ماهنيلارينا اؤزونمخصوص خاللار علاوه ائتمهسي فتحعلی شاهي قاراباغ گؤزهلينين اؤنونده قولوباغلي قولا چئويرير» (ص. 124).

يئنه همين کيتابدا 1811-جي ايلده اينگيلترهنين ايرانا تعيين ائتديگي سفير سر اوزئرلينين واسيطهسيله اينگيلتره کرالي و کراليچاسي آديندان آغابگيم آغايا آلمازلا ايشلنميش آرخاليق باغيشلانيلديغي قئيد اولونموشدو.

بو فوتو آلبومدا آغابگيم آغانين حاقيندا معلوماتلارا رغمن اونون شعرلريندن نومونهلره راست گليريک.

يازيچي-ژورناليست عاليم سابير گنجهلي «هر سطيرده بير تاريخ» آدلي کيتابيندا يازير: «اوشاقليق و گنجليک ايللريني قاراباغدا کئچيرن آغابگيم آغا آتاسينين وزيري، گؤرکملي شاعير موللا پناه واقيفين يئتيشديرمهلريندندير. آذربايجان و فارس ديللريني موکممل بيلن بو خان قيزي هر ايکي ديلده گؤزل شعرلر يازميشدير» (باخ: «هر سطيرده بير تاريخ». باکي، 1994، ص. 36).

همين کيتابدا دا يوخاريدا دفعه لرله قئيد ائديلن بير مشهور باياتي و ايکي ميصراع شعر نومونهسيندن باشقا آغابگيم آغانين باشقا شعرلرينه راست گلمهديک.

آذربايجاندا يازيلان ايکي روماندا - يوسيف وزير چمنزمينلينين1936-جيلده يازديغي «قان ايچينده» رومانيندا (باخ: ي.چمنزمينلي. اثرلري. ايکي جيلد، ص. 485-648) اون دوققوز عصر آذربايجان خانليقلارينين، خوصوصن قاراباغ خانليغينين تاريخي فاجيعه سي عکس اولونموشدور. روماندا آغابگيم آغا، سرکرده محمد بي جاوانشير و ايران شاهي فتحعلی شاه قاجار حاقيندا ائپيزودلار مؤوجوددور. بو ائپيزودلاردان بيري بئلهدير: «آغابگيم آغا فتحعلی شاهين او قدر خوشونا گلميشدي کي، اونا باش حرمليک وئرميش و اؤزونه ده باشدان-آياغا اينجي ايله ايشلنميش بير دون باغيشلاميشدي. لاکين آغابگيم هميشه اؤز وطنيني آرزولايير و اؤزونون يازديغي بو باياتيني اوخويوردو:

من عاشيقم قاراباغ،

شکي، شيروان، قاراباغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ!

 

فتحعلی شاه بونو ائشيديب، آغابگيمدن اينجيميشدي. آغابگيم ايسه اونون فيکريني يايينديرماق اوچون دئميشدي: «من ائله يازماميشديم. من يازميشديم کي، «تهران جنّته دؤندو، ياددان چيخدي قاراباغ» (باخ: ي.بش.چمن­زمينلي. اثرلري. ايکي جيلد. باکي: علم نشرياتي، 1976، ص. 705-706).

بو روماندا دا آغابگيم آغانين يوخاريدا آدي چکيلن باياتي نومونهسيندن باشقا شعرينه راست گلمهديک.

سون ايللرده مهريبان وزيرين يازديغي «آغابگيم آغا جاوانشير» (باکي، 2016) اثرينده تاريخي معلوماتلار و آغابگيم آغانين ياشاييب-ياراتديغي موحيط حاقيندا داها زنگين بيليکلر مؤوجوددور.

مؤليف آغابگيم آغانين و قاراباغين طالعييندن بحث ائدن بئله بير اثري يازماقلا ايکي هدفدن بيرينين آغابگيم آغاني تانيديغيميز قدر تانيتماق اولدوغونو، ديگرينين ايسه آغابگيم آغانين فعاليتيندهکي قاراباغ يانغيسيني دريندن اؤيرنمگين گرکليگيني قاراباغشوناسليقدا اولان بوشلوق کيمي آذربايجان تاريخچيلرينين ديقتينه چکمک اولدوغونو قئيد ائدير. مؤليف آشاغيداکيلاري يازير: «خانقيزي دونيايا آغا اولاراق گلدي، چونکي دوغولوشدان ايري مولکيت صاحيبي ايدي. آتاسينين ثروتيندن، آناسينين جئهيزيندن پايي واردي. قاراباغدا مولکيت صاحيبي اولان خانيملار «آغا» عونواني داشيييردي» (ص. 14).

«او، فيطرن ايستعدادليدير، شاعيردير، اديبدير، بستهچيدير. اؤزو ده بير وفا سيمگهسيدير» (ص. 6).

«آغابگيم آغا ميللي گوونج کيمي اؤيرنمهلي، ميللي دير کيمي اؤيرهديلمهليدير» (ص. 6).

مهريبان وزير آغابگيم آغايا ايستيناد ائديلن

 حسنون تعريفيني حشره قدر يازسالار،

نه تعريفين قورتارار، نه حسرتين آزالار»

بيتينين يازيلما تاريخينين محمد بي جاوانشيري يارانماسي ايله باغلي اولدوغونو يازير: «هيجران ياراسينين قيلينج يارالانماسي داها بئتر اولدوغونو توتيه کيمي نغمهلرينده ديللنديرميشدي. تعريفي ائللرده گزن ايگيدين ياراسينين ساغاليب آياغا قالخاجاغي او موبارک گونو حسرتله گؤزلهديگيني زررين بير ديلله قلمه آلميشدي» (ص. 66).

مهريبان وزير آشاغيداکي باياتيني دا آغابگيم آغايا ايستيناد ائدير:

 گؤز اليننن، داد آمان گؤزه ليننن،

ياريمي اؤزگهلره وئرديم، اؤزوم اؤز اليمنن (ص. 81)

 آغابگيم آغانين حياتي، ديللرده ياشايان ايکي شعري حاقيندا عالي و اورتا مکتب درسليکلرينده، درس وسايتطينده ترتيب اولونموش آنتالوگييالاردا قيسا، ييغجام معلوماتلار دا مؤوجوددور.

بو سطيرلرين مؤليفينين پئداقوژي فعاليت گؤسترديگي آذربايجان دؤولت ايقتيصاد اونيوئرسيتتينده 2000-جي ايلده اونيوئرسيتتده يايينلانان «آذربايجان ديليندن پراکتيکوم» آدلي درس وسايطينده ده طلبهلر اوچون اوخو ماتئريالي کيمي «آغابگيم آغا» متني ترتيب ائديلميشدير  (ص. 59-61).

 

عاغيلي و ذکاسي ايله تانينان آغابگيم آغا حاقيندا يادداشلاردا ياشايان خاطيرهلر واردير.

«آغابگيم آغا ايرانداکي شعرلريني «آغاباجي» لقبي ايله يازيردي. اونا «آغاباجي» لقبيني فتحعلی شاهين وئرديگي سؤيلهنيلير».

 «آغابگيم آغا فتحعلی شاهي گؤزلليگي و عاغلي ايله رام ائديب، شاهين ياتاغينا دئييل، کؤنلونه گيرميشدي».

«منبعلرده فتحعلی شاهين کبينلي و صيغه آروادلارينين سايي 200-دن آرتيق ايدي. اونلارين آراسيندا آغابگيم آغانين آيريجا يئري وارميش».

«30 ياشلي فتحعلی شاها آغابگيم آغا اون ايکينجي آروادي اولاراق گلين گلميشدي. بير مودت سونرا محمدخان قاجارين قيزي آسيا خانيم مازانداراندا وفات ائدير. آغابگيم آغا شاهين دايمي کبينينه آلينير».

«آغاباجي گؤزل و فوسونکار قيز ايدي. دئييرلر، هوندور بويلو، گؤزل قامتلي، خورمايي ساچلي و ياراشيقلي اوزو واردي. اونون طبيعي گؤزلليگيندن علاوه لطيف دانيشيغي، ياخشي شعر يازماغي وار ايدي. اؤزو ده ياخشي شعرشوناس ايدي. ادبي مجليسلرده پرده آرخاسيندا اَيلشيب موذاکيرهلرده ايشتيراک ائدردي».

«بير دفعه قاراباغ شيکستهسيني اوخويان آغابگيمدن شاه سوروشور کي، بستهنين آدينا «قاراباغ شيکستهسي» دئينده نه دئمک ايستميسن؟

آغابگيم: - «شاه ساغ اولسون، ائله هاميميزي دئميشم. ائله سني ده، اؤزومو ده. سنين ده اصلين-نسلين قاراباغلي دئييلمي؟»

دئييرلر کي، آغابگيم هئي:

عزيزيم قاراباغ،

قارا سالخيم، قارا باغ.

تهران جنّته دؤنسه،

ياددان چيخماز قاراباغ.

-اوخودوغونو شاه سوروشدوقدا حاضيرجاواب آغابگيم آغا دئيير کي، شاه ساغ اولسون، سنه سحو چاتديريبلار. من دئميشم کي،

تهران جنّته دؤندو،

ياددان چيخدي قاراباغ». 

«آغاباجي گنج اولماسينا باخماياراق، فتحعلی شاهين يانيندا او قدر احتيرامي وار ايدي کي، شاهدان هر نه ايستسه ايدي، او قبول اولاردي. هردنبير اؤلومه محکوم اولانلار اونون واسيطهسي ايله باغيشلاناردي».

«قلبينده محمد بيين عشقيني ياشادان، ياستيغين آلتيندا محمد بي جاوانشيرين خاطيره دفتريني ساخلايان آغابگيمين ديليندهکي آد قاراباغ، قلبيندهکي آد محمد ايدي».

«آغابگيم آغا فتحعلی شاهدان 6 ايل قاباق وفات ائتدي. شاه اونون خاطيرهسينه بير آي ماتم ساخلادي».

«آغابگيم آغانين ادب-ارکان، سؤز اوستاسي و ناطيق اولماسي، بير نئچه ديل بيلمهسي، دونيا ايشلريندن باش چيخارماسي فتحعلی شاهي حيران ائدير. ديواندا چيخارديغي فرمانلا اونو «شاه بانو» ائلان ائدير.

«دئييلنه گؤره آغابگيمين فيطري ايستعدادي، قنيرسيز گؤزلليگي، سه گاهي، قاراباغ شيکستهسيني يانيقلي-يانيقلي اوخوماسي، خالق ماهنيلارينا اؤزونمخصوص خاللار علاوه ائتمهسي فتحعلی شاهي قاراباغ گؤزهلينين اؤنونده قولوباغلي قولاچئويرميشدي. فتحعلی شاهين عؤمرو بويو اونون بير سؤزونو ايکي ائتمهديگي سؤيلهنيلير».

«فتحعلی شاه قاراباغ گؤزهلينه اولان بؤيوک سئوگيسينه رغمن قم شهرينده اونا ساراي تيکديرير و دئييلنلره گؤر، بو سارايين قاپي-پنجرهسيني، هيجرلريني گونچيخانا - قيبلهيه دئييل، قاراباغا ساري قودورور، مؤحتشم بير باغ سال­ديرير و اورادا آغابگيم آغا قاراباغين مشهور«خاري بولبول»ونو اکديرير».

آذربايجانداکي آراشديرمالاردان آيدين اولور کي، آغابگيم آغانين بديعي ياراديجيليغيندان يالنيز بير فخريه، فارسجا سؤيلهديگي بير روباعي، ديللر ازبري اولان بيرجيناسلي باياتيسي و آفوريزمه دؤنن بير بيت وار. فتحعلی شاها سیاست نامينه هديه گلين کيمي گؤندريلن آغابگيم آغانين عؤمرو و ياراديجيليغي تهران و قم دا کئچميشدير. اونون بديعي ياراديجيليغي اساسن ايران موحيطينده ياييلميشدير. طبيعي کي، عؤمرونون تخمينن 31 ايليني ايران شاه ساراييندا کئچيرن، وطني قاراباغ و ناکام محبت نيسگيلي ايله ياشايان يوکسک ايستعداد و مؤحتشم ذکا صاحيبي اولان آغابگيم آغا بو ايللردهکي دوشونجه و نيسگيللريني سئوينج و کدريني يازيلاريندا ايفاده ائتميشدير.

شاه ساراييندا دا بؤيوک حؤرمت و عزت صاحيبي، شاهين «شاه بانو»سو اولان منبعلرده ايستعدادلي شاعير کيمي ده آدي کئچن يوکسک اينتئللئکت، نجيب اخلاق صاحيبي آغابگيم آغا آغاباجينين بديعي ياراديجيليغي اوتايلي، بوتايلي آذربايجاندا بيلديگيم قدر هله ده لازيمينجا آراشديريلماييب. اونون ادبي اينجيلري تام اولاراق سو اوستونه چيخماييب. اوتايلي، بوتايلي آذربايجانين هم شاعيره قيزي، هم گليني، هم ده درد اورتاغي اولان آغابگيم آغا حاقيندا ايراندا يايينلانان يازيلانلاردان معلوم اولور کي، آغابگيم آغانين آشيق شعري اوسلوبوندا يازديغي بير اليازماسي اوزون ايللردير کي، شاه سارايي کيتابخاناسيندا موحافيظه ائديلير.

م.ر.ويلايينين 1946-جي ايلده تبريزده يايينلانان «آذربايجانين سسي» (تبريز، 1946،   ص. 32-37) مجموعهسينده «شاه دفترخاناسيندان اينجيلر» ايستيناد ائدهرک آغابگيم آغانين يئددي قوشماسيني، اوچ گرايليسيني و آلتي باياتيسيني چاپ ائتديرديگي منبعلرده يازيلماقدادير. بو قزئتين همين نوسخهلريني قوزیی آذربايجينين کيتابخانالاريندا تاپماق هلهليک مومکون اولمادي. اينانيريق کي، ايران آذربايجانيندا ياشايان سويداشلاريميز، علم آداملاري آغابگيم آغانين مجموعهده يايينلانان و بيزه معلوم اولمايان شعرلرينين «خدافرين» درگيسينده يايينلانماسينا جهد گؤسترهجکلر.

ايران منبعلرينده علي اکبرمشيري سليمينين «زنان سخنور»، «تذکره خواتين»ده آغابگيم آغا حاقيندا معلوماتلارين يئر آلديغي دا يازيلماقدادير. بو معلوماتلارين دا «خدافرين» درگيسينده يايينلانيب علم

یاشام اوچون پسیکولوژی بیلگیلر

دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

Yaşam üçün psikologi bilgilər

Dr.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

 

چوخ دا غيري-عادي اولمايان ايشلرينيزي تعريفله‌مکدن چکينمگين.

هر ايشي گؤرمک ايسته‌ييرسينيز، بيرينجي نؤوبه‌ده اونو ياخشي بيلمگينيزي لازيمدير. بو بيليک سيزه ياخشي حيس لر وئره بيلر. گؤردويونوز ايشلرده اونو اينجه‌ليکلرينه قدر بيلديکده سيزده داخيلي راحاتليق يارادا بيلر.

 

 سودون فايدالاريني ياخشي بيلين.

آنالاردئيير کي، سود دينجليک و راحاتليق منبعييدير. سودده کالسيوم مادده‌سي اولدوغونا گؤره او عضله‌لره راحاتليق بخش ائدير. همچنين سودده آمين تورشولاري اولدوغونا گؤره تريپتوفان مادده‌سي ياراداراق ساکيتليک منبعيينه چئوريلير.

 

بربزکلي پالتارلار گئيينين!

باجارديقجا اوشاقلارينيز کيمي رنگارنگ و بربزکلي پالتار گئيينين. چونکي بو طرز گئييم سيزي قاپاليليقدان سربستلييه گؤتوره‌جکدير و حياتينيزا اوشاق حياتي قدر سئوينجلي آنلار و رنگلر قاتاجاقدير.

اؤزونوزه تلقين ائدين کي، سيز اينانيرسينيز.

بوتون چتينليکلره رغمن اؤزونوزو ائله گؤسترين کي، سيز راحات و دينجسينيز. بئله‌ليکله، اؤز داخيلي «من»ينيزي (ائگو) آلداداراق اؤزونوزده راحاتليق ياراداجاقسينيز.

 

ککليک اوتو چايي ايچين.

بو چايين ايچيلمه‌سي سيزده مؤعجيزه وي دينجلمه حيسي ياراداجاق و بو حيسي اوزون ساعاتلار ياشاماغي اؤزونوزه مشق ائدین و «من چوخ راحاتام» دئيين.

 

گؤردويونوز ايشلري چوخ اهميتلي حساب ائدين.

گؤردويونوز هر ايشي اهميتلي حساب ائده‌رک اؤزونوزو بؤيوتمگي باجارين. باشقالارينين اهميييتسيز ايشلريني بؤيوتدويونوز زامان اؤز اهميتلي ايشلرينيزي کيچيلتميش اولورسونوز. اونا گؤره ده بيرينجي نؤوبه‌ده اؤز ايشينيزي اهميتلي بيلين و اونون دوزگون باشا چاتديريلماسيندان ذؤوق آلين.

 

داوا-دالاشدان چکينين.

گونده‌ليک حياتدا ديلده اولسا دا بئله باشقالاري ايله داوا-دالاش باش وئرير. آنجاق بو فيکيردن اؤزونوزو يايينديرماق اوچون ديقتينيزي باشقا يؤنه سؤوق ائتمگينيز لازيمدير. مثلا، داوا-دالاش اولان يئرده قارشي طرفه ديقتي يؤنلتمک عوضينه اولدوغونوز يئرده بير گول دوکانينيا، ياخود باشقا صنعت اثرينه فيکرينيزي يؤنلدين.

ساچلارينيزي يوماقدان ذؤوق آلين.

باجارديقجا ساچلارينيزي طبيعي مادده‌لر واسيطه‌سيله يويون و سونرا اونلاري بارماقلارينيزلا سيغاللاياراق قو­رودون. بو ايش سيزه اينانيلماز درجه‌ده راحاتليق بخش ائده‌جک.

 

ماوي رنگلي اشيالارا باخماغي اونوتمايين.

ايشله‌ديگينيز يئرد، سفره گئتديگينيز يولدا و ياخود هر هانسي بير يئرده اولدوغونوز زامان ماوي گؤرونتولو اشيا و منظره‌لره باخين. چونکي بو رنگده اولان اعجازکار راحاتليق قايناغي سيزي تاماميله راحاتلادا بيلر.

 

سودا ايستيراحتدن ذؤوق آلين.

ايليق سو، راحات حامام، آز ايشيق و بؤيوک واننا، بير آز دا بيتکي ترکيبلي عطيرلي مادده‌لر، او جومله‌دن گولاب، نعناع قوخوسو سيزه دوش آلديينيز زامان فراح و راحاتليق حيسي ياشاداجاقدير.

 

هر زامان دينج مکاني سئچين.

يولا چيخمادان اؤنجه عاغلينيزا قويدوغونوز گؤزل بير مکاني اؤزونوز اوچون جنّت ساياغي تعريفله ين و بو جنّته چاتماق اوچون اؤز داخيلي منينيزي آلدادين. بو آلداتما حقيقتن ده سيزي عاغلينيزداکي توتدوغونوز يئره چاتديغينيز زامان سون درجه راحاتلاشديراجاق و جنّت منظره‌سيني روحونوزدا ياراداجاق.

 

ايشدن نه واخت ال چکه‌جگينيزي بيلين.

صبر، دؤزوم و پروبلئملري حلل ائتمک چوخ ياخشي شئيدير. آما هر شئيين بير ديري واردير. اگر بير ايشي، ياخود بير پروبلئمي حلل ائتمک سيزين روحي تارازليغينيزي پوزاجاقسا، درحال اوندانل چکمگينيز مصلحتدير. باشقا ايشه باشلاماق داها ياخشي اولار.

 

اولدوغونوز هر يئرده گؤزلليک يايين.

هر بير اينسان ايستر و ايستميه‌رکدن موختليف يئرلرده اولماق مجبوريتينده‌دير. آنجاق هارادا اولوروقسا اولاق اورادا گؤزلليکلر موطلق واردير. اوراداکي اولان گؤزلليکلري روحوموزا هوپدوراراق اؤزوموزو گؤزلليک منبعيينه چئويرمه‌لييک.

 

باشقالاريني تعريفله ين.

باشقالاريني تعريفله‌ديکجه سيزده اؤزونوزه اعتيماد حيسي ياراناجاق. بو ايش سيزي راحاتلاداجاق. بئله‌ليکله، قارشينيزداکي اينسانين موثبت انرژيسيني آلميش اولاجاقسينيز.

 

آنلاري قييمتلنديرين و اونلاري سئوه‌رک ياشايين.

اولدوغونوز هر يئرده داها جوزي شئيلره ديقت يؤنلدين. مثلا، مئيوه‌لري داداراق حظ آلين، حزين و اينجه سسلري ائشيتمکدن ذؤوق آلين و بيلين کي، بو ايشلر سيزي راحاتلاداجاق.

بوتون ايشلري بيردن عؤهده نيزه گؤتورمه ين.

بيليريک کي، ايشلريميزي باشقالاري ايله بؤلوشدوکده بيزيم راحات و بوش واختيميز چوخ اولاجاق. بو ايش ايسه بيزيم گوجوموزو آرتيراجاقدير و نتيجه اعتيباريله ايشدن باشقا اؤزوموزه فيکيرلشمه‌يه شرايط ياراداجاقدير. اؤزوموزه فيکيرلشمک ايسه اؤزوزده راحاتليق حيسيني گوجلنديره‌جک.

 

بامزه اولماغا چاليشين.

ان آزي اؤزونوزله باريشيق وضعيتينده ياشايين. کدرلي شئيلري فيکيرلشمکدن چکينين. باشقالاريني دا اينجه و مزه‌لي سؤزلرينيزله تبسسومه وادار ائدين.

 

قاشلارينيزي طومارلايين.

خوصوسيله استرسلي آنلارينيزدا قاشلارينيزي طومارلايين. آلين ناحيه نيزي ساچلارينيزا دوغرو سيغاللايين.

 

هله ده واختيم وار.

هميشه اؤزونوزه دئيين کي، منيم لازيم اولان قدر واختيم وار. گونده‌ليک حياتدا گؤرمه‌يه ايمکان تاپماديغينيز ايشلري اونوتماقلا اؤزونوزه چوخلو واخت قازانا بيلرسينيز.

 

دييشيکلييه مئيللي اولون.

قبول ائتسک کي، دييشيکليک چتيندير، او قدر ده راحاتلاديجيدير. چونکي دييشيکليک خياليميزين و روحوموزون گله‌جکده‌کي راحاتلييميزدير.

باشينيزي قويوب ياتديغينيز ياستيغي ديقتله سئچين.

بوينونوزا (اوزون، قيسا) و چکينيزه گؤره ياستيق سئچين. هفته‌ده بير-ايکي دفعه ياستيغينيزا قيزيل گول و نانه عطيري چيلگين. او سيزه راحات يوخو بخش ائده‌جک.

 

آغلاماغي باجارين.

گونده بئش-آلتي داملا آغلاماق سيزي هم فيزيکي، هم ده فيکري اولاراق راحاتلادا بيلر. آغلاماغينيز گليرسه، اونون قارشيسيني هئچ واخت آلمايين. کيمسه‌نين سيزه نه دئيه‌جگيندن ناراحات اولمايين.

گونشين چيخماسيني و باتماسيني سئير ائدين، ياخود فيکرينيزده جانلانديرين.

گونشين باتماسيني سئير ائتمک بيزي قمگين ائتسه د، او بيزي راحتلاشديرا بيلر. اونا گؤره کي، گونشين باتديي زامان بيزيم گؤردويوموز رنگ چالارلاري دويغولاريميزي اويانديراراق حياتيميزا معنا قاتير، عيني زاماندا گونشين چيخماسيني سئير ائتمک اوندان ياييلان انرژي دولو رنگلي ايشيقلار بيزي بير گون داها ياشاماغا اوميديميزي آرتيرير. گونشين چيخماسي ايله اوميدله‌نيب و باتماسي ايله ايچيميزده ان گؤزل دويغو آنلاريني ياشاماغي باجارماغيميز لازيمدير.

 

رفتارينيزي دييشديرمگي باجارين.

عصبي باسقي آلتيندا اولدوغونوز زامان باشقا ايشلري گؤرمه‌يه جهد ائدين. گونده‌ليک اوتوردوغونوز يئرده اوتورمايين، گونده‌ليک گؤردويونوز ايشلري ده گؤرمگين و بئله عادت ائتديگينيز فيکيرلري ده فيکيرلشمه ين.

 

دوعا ائدين.

يارادانا اينانين و اونا ايناناراق راحاتليغا چاتماغي اونوتمايين. يارادانلا سيزين آرانيزدا دوعا ائتمک ان گؤزل واسيطه‌دير. دوعا سيزي راحاتلاداجاق، اؤزونوزه اينامينيزي آرتيراجاق، باشقالارينا قارشي ايسه سيزده موثبت دوشونجه طرزي ياراداجاق. حساب ائتسک کي، هاميميز يارادانين گؤزونده برابريک، اوندا کيمسه‌دن اوستون اولماديغيميزي يالنيز خيرخواه عمللريميزله فرقلنديگيميزي بيلديکده دوعانين نه قدر بيزه وئرديگي معنوي روح يوکسکليگيني ياشامين ذؤوقونو چيخارا بيله‌جه يک.

 

 

ايشيقلاري يانديرين، سؤندورون.

بيلديگينيز کيمي، ائو و ايش يئرلرينده ايستيفاده اولونان ائلئکتريک و ائلئکترون آوادانليقلاري اينساندا استرس ياراتديراراق روحي گرگينلييه گتيريب چيخارير. اونا گؤره ده اونلاري آرا بير يانديريب سؤندورمگينيز سيزده راحاتليق حيسي ياراداجاق.

 

 

گونش دوغمادان يوخودان قالخين.

دونيادا روحن بؤيوک اينسانلار، يوقا ايشچيلري، ايدمانلار و بير چوخ ساحه نين عاليملري گونش دوغمادان يوخودان دورماغي ترجيح ائدرلر. اونون ايکي سببي وار: 1) قارانليق گئجه‌نين بيزه يوکله‌ديگي منفي انرژينين دان يئري آغارارکن روحوموزدان چکيليب گئتمه‌سي، 2) گونشدن دوغان موثبت انرژيني روحوموز و جانيميز واسيطه‌سيله قبول ائتمه‌ميز.

 

دنيز کنارينا گئتمگي و دالغالاري سئير ائتمگي اونوتمايين

دنيزي سئير ائدرکن اونون لپلرينين موسيقيلي سسلريني دينلیين. بير داها دينلیين و گؤزونوزو سونسوزا قدر دنيزي گؤرمه‌يه ديکين. ماوي رنگ و دالغالارين موسيقيلي سسي امين اولون کي، سيزين راحاتلاماينيزا سبب اولاجاقدير.

 

اورک سؤزلرينيزي دئمگي باجارين!

چوخ واخت بير چوخ پروبلئملريميزي حلل ائده بيلميريک. اونلاري اورگيميزده درد ائده‌رک ياشاماقدانسا، بيزي ائشيدن بير ياخشي قولاق وارسا، اونا دئيه‌رک دردلريميزي حلل ائتميش کيمي ياشاماغي بيلمه‌لييک.

 

بير پسيکولوق، بير گؤزلليک موتخصيصي ايله تانيش اولسانيز سيزين اوچون فايدالي اولار.

 

سئچيمينيزي بيلرکدن ائدين.

بير ايشي گؤرمک اوچون موختليف سئچيم قارشيسيندا قالماينيز سيزي منفي انرژي ايله يوکله‌يه بيلر. اونا گؤره ده ايشينيزي اؤنجه‌دن هانسي يولا حلل ائده‌جگينيزي اؤزونوز اوچون تثبيت ائتميش اولون.

 

ترله یين.

فيزيکي ايشلري گؤرمکدن چکينمیين. چونکي او سيزده منفي عصب گرگينليکلريني آرادان قالديرار. ترله‌ديکجه اؤزونوزده خوش حيسلر ياشاياجاقسينيز. چاليشين آلين حيصه نيز ترله‌سين و اوندان سونرا 20 دقيقه بوتون ترله‌مه‌سي اوچون فعاليت گؤسترمگينيز لازيم و سونرا دريندن نفس آلين و راحاتلايين.

 

کلمه‌لري آچيق-آيدين دئيين.

عصبلشديگينيز زامان سؤزلرينيزين ريتميني قاريشديريب تئز-تئز دانيشماقدان اوزاق دورون. چونکي تئز-تئز دانيشماق سيزده تنفس پروبلئمي ياراداراق داها گرگينلشديرر. اونا گؤره ده سؤزلرينيزي بير-بير و راحاتجا آنلاتماغي اونوتمايين.

 

آليش-وئريشه گئتمه‌دن اؤنجه فيکيرلشين.

اؤزونوزو بورجا سالمايين و اونون نتيجه‌سي اولاراق عصبي گرگينليک ياشاماياسينيز دئيه آليش-وئريشه گئتديگينيز زامان نه آلاجاغينيزي اولجه‌دن بيلمگينيز مصلحتدير.

يونگول يئمکلر يئيين.

ايسته‌ييرسينيز کي، راحات ياشاياسينيز، ميوه، تره وز، قاتيق، سود، يومورتا، آرپا و بوغدا، لوبيا، بادام فينديق، قوز، پوسته و ديگر بيتکي منشالي محصوللاري ايستيفاده ائدين.

 باشينيزدان موغايات اولون.

بوتون عصبي تضيقلر باشيميزين ايچينده گئدن عصبي پروسئسلرله باغليدير. اونا گؤره ده دوشونجه و تصوورلرينيزي ياخشي و موثبته دوغرو باشينيزين ايچريسينده تنظيمله‌يه بيلمه‌سه نيز راحاتليغا چاتا بيلمزسينيز.

 

گوللري و چيچکلري قوخولايين.

بعضي اييلر هورمونلارين آرتماسينا سبب اولور و بو دا بئيينده سئروتينين چوخالماسينا گتيريب چيخارير. بو ماددنين چوخلوغو بيزده راحاتليق حيسي يارادير.

 

موقدس مکانلاردا اوتورون.

اينانسانيز دا، اينانماسانيز دا موقدس مکانلارا گئدين (مسجيد، کيلسه و ب.) و اورادا بير گوشه‌ني سئچين و راحاتجا دينجه‌لين. امين اولون کي، بو سيزه چوخ گؤزل حيس لر وئره‌جک.

 

آرابير داماغينيزا باسين.

هر بيريميز هيجانلانماغي بيليريک. اونا گؤره ده آغيز و داماق عضله‌لريميز ييغيشا بيلر. بو عضله ييغيشمالاريني آرادان قالديرماق اوچون ديشلرينيزين آرخاسينا و داماينيزا ديلينيزله باسين.

 

باجارديغينيز قدر شهري ترک ائدين.

بير اوجقار کندين طبيعتينده گزمگينيز شهرينيزين ان گؤزل بولوارلاريندان داها لذتليدير. گؤرمه مسافه نيزين شهر خاريجينده داها چوخ اولماسي سيزه روحي راحاتليق گتيره‌جک. داغلاري و تپه‌لري سئير ائتمک ماشينلاري و هوندور بينالاري سئير ائتمکدن داها گؤزلدير.

 دنيز کناريني سئچين.

قوملارين اوزرينده اولان داشلاري گؤتورون و وار گوجونوزله دنيزه آتين. قوملارين اوزرينده يئرييرکن قوما باتين. هردن بير آياغينيزي يارغانلارين اوستونه قوياراق اوچوب-دوشمه هيجاني ياشايين.

 

تورک ستیزی و رژیم پهلوی

دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون)

 

حمدیه و افتتاحیه

حمد و ستایش آفریدگاری را که السنه و الوان در بنی آدم به مثابه‌ی آیات قدرت اوست و شکر و سپاس پروردگاری را که شعوب و قبایل در عالم از انوار حکمت اوست. آن آموزگاری که آدمی را اسماء آموخت و بر کائنات شرف بخشید و آن صاحب دیداری که تقوی را نشانه‌ی فضیلت و تقرب به درگاه خود ساخت. لطیفی که نوع بشر را معرفت یکدیگر آموخت و عظیمی که اسلام و قرآن را با فطرت بشر سازگار ساخت.

بر چهره‌ی خاک، بی‌شماران بدایع به تصویر درآورد و انبیاء را صلوات الله علیهم اجمعین، رفعت نبوت و درجه‌ی رسالت داد و از آن میان محمد عربی را صلوات الله علیه و علی آله الطیبین الطاهرین- به مزید کرامت و منزلت مخصوص گردانید و نبوت بر وی ختم کرد.

اما بعد، این عبد فانی در مدت عمر کوتاه خود که با فراز و نشیب‌های بسیار و صعوبت بی‌شمار گزرانیده است- در پهنه‌ی پژوهش در ادبیات ترکی به این نتیجه دست یافت که سر تا سر آثار منثور و منظوم سرشار و پربار اجداد و نیاکان غیرتمندمان مشحون از معارف قرآنی است و بلکه کلّ‌ به هم بسته‌ی آن‌ها به خاطر تقرب به درگاه الهی و تفسیر و تبیین کلامی از قرآن و برای خدمت به خلق ابداع شده است.

دسایس صهیونیسم بین الملل و نوکران نژادپرست آریایی دشمنان اسلام و ترکی‌ستیزان شوخ چشم که زبان و ادبیات را در رژیم منحوس پهلوی، دستموزه‌ای ساختند تا بین اولاد مسلمین و قرآن، فاصله‌ای هر چه عمیق‌تر و پرتگاهی ژرف ایجاد کنند، بر وی کم و بیش معلوم شد و انکار و امحاء و نفی آثار و متون با ارزش و گرانقدر ترکی را گوشه‌ای از حیل موذیانه‌ی آنان بازشناخت. این است که این فقره را در خنثی‌سازی دسیسه‌های محیلانه‌ی صهیونیست‌های آریامهری نگاشت.

دین اسلام، عالم بشریت را به زیر پرچم توحید دعوت می‌کند و طالب جاری شدن اخوت اسلامی بین مسلمین است. و هم از این رو حق تعالی در قرآن می‌فرماید: اِنَّما المُؤمِنون اُخوَة فَاصْلَحوا بَیْنَ اَخَوَیْکُم وَ اتَّقوا الله لَعَلّکُم تُرحَمون.[1]

در آیه‌ی مبارکه‌ لفظ «اِنّما» جهت بیان حصر آمده است. به این معنی که اخوّت جاری در آیه‌ فقط میان مؤمنان می‌تواند برقرار باشد و بین مؤمن و کافر اخوت معنایی نخواهد داشت. پس اگر مؤمنی به یک کافر هموطن و هم‌میهن اطلاق کند، نمی‌تواند «برادر» بگوید. خداوند دوستی با اهل کفر را نهی می‌کند و می‌فرماید:

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا لاتَتَّخِذوا عَدُوّی و عَدُوّکم اَولیاء.[2]

چرا که اقتضای ایمان، دشمنی با بی‌ایمان‌هاست. حتی به سبب عدم اجتماع ضدین، باید از آن‌ها دوری نیز جست و با آنان دوستی حقیقی نداشت مگر در معاملات و رفت و آمدها و دید و بازدیدها. دشمنان ادبیات اسلامی ترکی از قماش ابراهیم پورداود و هواخواهان او از این دست هستند.

ترکی‌ستیزی یهود و نصاری

خداوند در جای دیگر می‌فرماید:

لاَّ يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِن دُوْنِ الْمُؤْمِنِينَ.[3]

امر الهی به این صورت از آن روست که کفار هیچ گاه برای مسلمین حسن نیت ندارند زیرا به جهت عدم ایمان آنان به نبیّ اکرم و کتاب خدا، در دل بغض و کینه علیه مسلمانان می‌پرورند. حق تعالی خود آنان را «مغضوب» می‌شمارد. در آیه‌ی شریفه‌ی دیگری صراحتاً امر به این دارد که مؤمنان نباید یهود و نصاری را به دوستی برگزینند. و آنان را متّصف به ظلم می‌کند و می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ.[4]

بدین گونه خداوند می‌فرماید که اینان اگر چه بعضی‌شان دوست بعضی دیگرند، اما با مؤمنان دوستی باطنی ندارند و اگر مؤمنی اسرار مسلمین را بر آنان فاش سازد و آنان در ظاهر، خود را به مسلمانی نیز بزنند، در دل کینه‌ای علیه اسلام پرورده‌اند و در اسقاط غیرت و عزت نفس مسلمین، نقش خواهند داشت. عداوت یهود و نصاری علیه ملت اسلام هیچ گاه کاستی پذیر نیست. چنان که حق تعالی در جای دیگر خطاب به حبیب خود می‌فرماید:

وَلَن تَرْضَى عَنكَ الْيَهُودُ وَلاَ النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ.[5]

ناخرسندی و خصومت و عداوت یهود و نصاری را علیه اسلام و ملت اسلام از صدر اسلام تا زمان حاضر هر آینه در تاریخ خواندیم و به گوش شنیدیم و به چشم دیدیم.

در عصر ما و پس از شکست خلافت عثمانی[6] همه‌ی ابزارهای اسلام‌ستیزی در دایره‌ی وسیع صهیونیسم بین الملل و توسط ایادی آنان در اسرائیل نامشروع طرح‌ریزی می‌شود و در سر تا سر عالم اسلام به کار گرفته می‌شود. البته ترکی‌ستیزی و اسلام‌ستیزی به مثابه‌ی دو بازوی شوم دشمنان اسلام در ایران، از قرن چهارم و پنجم هجری رو در روی مسلمین ایستاده است.

ترکی‌ستیزی گبران مفسد

با فزونی یافتن عنصر ترک در خراسان از قرن چهارم به بعد و وفاداری و دفاع آنان از اسلام و مخالفت با فساد اخلاقی دربارهای غیرمسلمان ایرانی، کینه و کشاکش بین برخی عناصر بومی منطقه نظیر زرتشتی‌ها و گبران مختلف المذهب نظیر بابکیه،‌ ملاحده، طرفداران روشن‌میان، استاد سیس خراسانی،‌ تناسخیه و غیره با مسلمانان آغاز شد.

گرچه علما و فضلای اسلام از غیرت و عصبیت ترکی در دفاع از فرهنگ پیشرو اسلامی استقبال می‌کردند و مثلا جاحظ رساله‌های معروف خود را در ذکر مناقب ترک‌ها نوشت و آنان را بر نامسلمانان که هر از چندگاه یکبار به اشکال گوناگون مقاومت و مخالفت خود را در مقابل اسلام آشکار می‌کردند، تفضیل نهاد اما مجوسان حتی دست به جعل احادیثی درباره‌ی ترکان و ذمّ آنان زدند. مثلا این حدیث از ابن العباس که:

لیکونن الملک أو الخلافه فی ولدی حتی یغلب علی عزّهم الحمر الوجوه الذین کأن وجوههم المجانّ المطرقه.[7]

و یا این روایت از ابی‌هریره که:

لا تقوم السّاعة حتی یجی‌ء قوم عراض الوجوه صغار الاعین فطس الانوف حتی یربطوا خیولهم بشاطی‌ء دجله.[8]

شدّت کینه‌ی نژادی و ایدئولوژیک بومیان و مفسدان غیرمسلمان و حتی مسلمانان زرتشتی زده و ساسانی‌زده با ترکان مسلمان و متعصب و تازه نفس به حدی است که طبق استنتاج ذبیح الله صفا یکی از مبلغان کینه و دشمنی علیه عنصر ترک:«در کمتر موردی است که سخن ترکان به میان آید و از آنان به نحوی که از دیوان و دیوپرستان و سحره و جادو سخن می‌رود یاد نشده باشد. علی الخصوص در گشتاسب‌نامه‌ی دقیقی ...»[9] عکس العمل ترکان در مقابل اسلام به قول شهید مطهری- فوق العاده طبیعی، نجیبانه و سپاسگزارانه بوده است. با خضوع و خشوع بیش از اندازه و با صداقتی وصف‌ناپذیر به توسعه‌ی اسلام از جهات نظامی و فرهنگی پرداختند. در قرون اولیه‌ی اسلام، مسلمین برای مقام خلافت به اعتبار نام جانشینی پیغمبر اکرم نوعی قداست قائل بودند و این است که امراء و حاکمان ترک ایرانی از آن جا که با صداقتی وصف ناپذیر به اسلام گردن نهاده بودند، برای شرعیت بخشیدن به حکومت خود، منشور از خلیفه می‌آوردند.

ترکان مسلمان در سرکوب جنبش‌های گبران غیرمسلمان که علیه قرآن و اسلام پا می‌گرفت، نقش عظیمی بازی کردند. این قیام‌های لجوجانه که گهگاه نیز در پوششی اسلامی رخ می‌داد، سبب کندی پیشرفت اسلام و پیاده شدن احکام قرآنی در ایران بود. اغلب سردمداران این قیام‌ها نظیر خداش بن ماهان، فرید بن ماه فروردین، بزرگ امید، استاد سیس خراسانی، میان روشن، سنبادگبر و جز این‌ها از جمله‌ی آتش پرستان بودند و نبوت زرتشت و کیش مجوسی را تصدیق می‌کردند و ادعای امامت و نبوت داشتند.

ترکان مسلمان گذشته از سرکوب این خیزش‌های شوم و فداکاری در هموارسازی مقاطع تاریخی برای سیادت مسلمین همپا و همراه دیگر مسلمانان، به اختراع و ابداع علومی دست یازیدند که در فهم و درک قرآن و مآل آیات الاهی به آن‌ها کمک می‌کرد. دانش‌هایی نظیر: قرائت،‌تفسیر، فقه، حدیث، کلام، رجال، بیان،‌صرف، نحو، سیره‌ی نبوی،‌بدیع، بیان و غیره از سوی مسلمانان سر تا سر جهان از آن میان مسلمین ایران که متشکل از اقوام ترک و عجم و عرب بودند، ایجاد شد. جرجی زیدان می‌گوید:

«دانش پروری و دانش دوستی بزرگان اسلام سبب شد که روز به روز مؤلف و کتاب در قلمرو اسلام فزونی یابد و دایره‌ی تحقیق وسعت پیدا کند ... امیر و دارا و نادار و عرب و ترک و عجم و رومی و هندی و ... در تمام شبانه‌روز به تألیف مشغول شدند . . .

هرجا اسلام حکومت می‌کرد، علم و ادب به سرعت پیشرفت می‌نمود.»[10]

و ما می‌دانیم که دوره‌های تاریخی ایران از قرن پنجم به بعد، دوران طلایی و شکوفایی علوم اسلامی بوده است و سلجوقیان ، خوارزمشاهیان،‌قارا قویونلولار،‌ آق قویونلولار،‌آتابیک‌لر،‌ صفویان و جز این‌ها ایران را به مهد دین و عرفان و دانش بدل ساختند و بر خرابه‌های بتکده‌ها و آتشکده‌ها و خمکده‌ها، مساجد و مدارس و دارالشّفاها و کتابخانه‌ها و رصدخانه‌ها برپا داشتند.

یکی از بزرگانی که در آن زمان از میان ترکان برخاسته، ابونصر محمد بن طرخان فارابی است. شهید مطهری درباره‌ی او می‌نویسد:

«... بی نیاز از معرفی است. به حق او را معلم ثانی و فیلسوف المسلمین من غیر مدافع، لقب داده‌اند.[11] اهل ترکستان است. هم زبان ترکی می‌دانسته و هم زبان فارسی. ولی تا آخر در جامه‌ و زی ترکان می‌زیسته است. مردی بوده فوق العاده قانع و آزادمنش. غالباً کنار نهرها و جویبارها و یا گلزارها و باغستان‌ها سکنی می‌گزید. و شاگردان همان‌جا از محضرش استفاده می‌کردند. نواقص کار الکندی را در منطق تکمیل کرد ... فارابی از افرادی است که عظمتش از او شخصیتی افسانه‌ی ساخته است تا آنجا که ادعا کرده‌‌اند او هفتاد زبان می‌دانسته است.»[12]

در کشور ما برای جوانان از ادبیات دانوبی و اوگاندایی و گینه‌ای و جز آن‌ها صحبت شده است، از مکبث تا مک‌برد بحث کرده‌اند، ریزه‌کاری‌های آثار فلان نویسنده یا شاعر ایتالیایی و فرانسوی را هم حتی می‌دانند، نام روستاهایی را هم که فلان نویسنده‌ی روسی، ارباب آن‌ها بوده به خاطر سپرده‌اند، اما مثلاً با آثار بی‌نظیر اسلامی و انسانی ترکی که در همین سرزمین و توسط نیاکان ما ابداع شده است، بیگانه‌اند و حتی دهن‌کجی هم به ‌آن‌ها می‌کنند و هنگام طرح آن‌ها با ایرادهای بنی اسرائیلی جلوی تبلیغ و بازگویی آن‌ها را می‌گیرند. این راهی است که صهیونیسم بین الملل در مبارزه‌ی با اسلام و قرآن زیرکانه و موذیانه جلوی پای ساده‌ لوحان و ساده اندیشان نهاده است و توسط ابزارها و نوکران حلقه به گوش خویش، تا اعماق روح ما نفوذ داده است.

تحریف قرآن توسط اسرائیل

برای باز نمودن و کشف حیل اسرائیل و ایادی صهیونیسم جهانی، فرصتی و مجالی دیگر بایسته است و در این مختصر که بنا بر دادن خلاصه‌ای از تاریخ ادبیات ترکی اسلامی داریم، به این مهم نخواهیم پرداخت. اما بی‌جا نمی‌دانیم که به برخی از شگردها و ابزار خصومت اسرائیل با فرهنگ اسلامی و معارف قرآنی، که سرتاسر ادبیات غنی و سرشار ترکی نیز جزیی از آن است، اشاره کنیم.

اسرائیل یک بار در سال 1347 ش. (1968 م.) و بار دیگر در سال 1348 ش. (1969 م.) اقدام به چاپ قرآن نفیسی در ده‌ها هزار نسخه کرد. در نسخه‌ی چاپی 1968 در آیه‌ی شریفه‌ی:

وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلاَمِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ.[13]

دست برد و آن را تحریف کرد و به صورت:

وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلاَمِ دِينًا يُقْبَلَ مِنْهُ.

در آورد که معنی آن چنین چیزی می‌شد: و هرکس جز اسلام دینی بخواهد نیز، خدا از او می‌پذیرد.

سپس در نسخه‌ی چاپی 1348ش. در آیه‌ی مبارکه‌ی:

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ.[14]

تصرف کردند. لعل «لَعَنوا» به شکل «آمِنوا» درآوردند و این گونه چاپ کردند:

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ و آمِنوا بِمَا قَالُواْ.

در اثر این تصرف بسیار موذیانه‌ی یهود، معنای آیه‌ی مبارکه‌ به چنین چیزی تبدیل شد:«یهودان گفتند دست خدا به غل و زنجیر بسته است. دستشان بسته باد. آن‌ها به آنچه گفتند ایمان آوردند.» دلالان و تجار و ایادی یهودی‌ها در همه‌ی کشورهای اسلامی اعم از ایران، لبنان، ترکیه،‌ پاکستان، غنا، اندونزی، ساحل عاج، مصر، سوریه، الجزایر و حتی مساجد مسلمانان در اروپا و آمریکا این قرآن را تکثیر و توزع کردند و رادیوی اسرائیل به پخش همین قرآن تحریف شده با صدای خوشی آغاز کرد.

یهودیان، گذشته از تحریف لفظی قرآن به مبارزه با مبانی و اصول و مآل قرآن نیز دست یازیدند[15]و همین گونه مطابق با دستور العمل یکی از پیشوایان بدنام صهیونیسم بین الملل که گفته است:«واجب است که ما قرآن را و اسلام را همچون سلاح برنده‌ای علیه مسلمین به کار بریم.»[16] در همه‌ی سرزمین‌های اسلامی موذیانه و خرچنگ‌گونه به سوء قصد به ادبیات پر بار و سرشار مسلمین که ملهم از معارف قرآنی و آیات الاهی بوده است، پرداختند. در ادبیات فارسی نیز چنان کردند که ادبیات به اصطلاح مدرن فارسی مبلغ بی‌همّیتی، مال اندوزی، بی‌خیالی، حسابگری، خصومت با اهل اسلام و قرآن و بیگانه‌ستیزی باشد.

از آن جا که سرزمین اسلامی ما ایران که از خون نیاکان غیرتمند و مسلمان رنگ گرفته، پیوسته کمینگاه و نهضت‌خانه‌ی یهودیان بوده است، صهیونیسم بین الملل در عهد شاه خائن جولانگاه گسترده‌ای برای خود یافت. به ارگان‌های آموزشی کشور چنگ انداخت،‌ رادیو و تلویزیون را در دست خود گرفت،‌ دانشکده‌های ادبیات و علوم انسانی و بویژه رشته‌های زبان و ادبیات فارسی را به تمامی تحت سیطره‌ی خود درآورد و جو فرهنگی حاکم بر ایران را به جزیی از اتمسفر صهیونیستی تبدیل ساخت.

می‌دانیم که از معاویه تا آریامهر، از یزید بن معاویه تا سرلشکر اویسی و اظهاری، از عمرو عاص تا محمدعلی فروغی،[17] سعید نفیسی،[18] ذبیح الله صفا[19] و جز این‌ها همگی در اسلام‌ستیزی، آن دستور العمل پیشوای خود را پیوسته عمل کرده‌اند و همیشه تظاهر به مسلمانی داشته‌اند.

نفی زبان و ادبیات ترکی به مثابه‌ی نفی معارف قرآنی

نفی و طرد زبان ترکی و امحاء آثار ادبی و فرهنگی ترکی در رژیم گذشته[20]از سویی و انتساب آن به بیگانگان و عوامل شرق از سوی دیگر، جزیی از این حیل اسلام‌ستیزی صهیونیسم بین الملل در کشور اسلامی ما بود که آن را در پوششی وجیهانه از بیگانه‌ستیزی پیش بردند و فی الواقع به پله‌ای برای صعود به مراحل ایجاد کینه و نفرت در اولاد مسلمانان نسبت به زبان عربی و ترکی و مفاهیم قرآنی تبدیل ساختند.

چنان که در هیچ یک از کتب «تاریخ ادبیات ایران» که در آن عهد نوشته شد و در دانشگاه‌ها به تدریس آن پرداختند، اگر اشاره‌ای به ادبیات ترکی و عربی داشتند، سرشار از کینه و نفرت بود. برای گروهی از ایرانی‌ها از این نظر که خون و نژاد برتری دارند و باید به آن مباهات کنند، یاد می‌دادند که چگونه از عنصر ترک و عرب و از زبان‌های ترکی و عربی انزجار داشته باشند و حتی به پالایش و ویرایش زبان گفتار و نوشتاری فارسی و زدودن غبار ترکی و عربی از آن بکنند. نظریه پردازان شاه تئوری اصالت نژاد را پیش می‌کشیدند و به ترویج فساد در ارض و تحریف دین و تکذیب حقایق و تعمیم فحشاء به شیطان کمک می‌کردند و سد راه تبلیغ معارف قرآنی و ترکی می‌شدند.

در آن روزگاران- که به زباله‌دان تاریخ ریخته شد- دانشگاه و آموزش و پرورش و روزنامه و مجله و رادیو و تلویزیون و جز این‌ها در چنگ نظام شاهنشاهی و حکومت استکباری بود و آنچه به مردم تحمیل می‌شد پشت پرده‌های سیاه و توسط ایادی صهیونیسم و استکبار جهانی و آمریکای جنایتکار طرح‌ریزی می‌شد.

همت مسلمین و قدرت اسلام در سرزمین ما حیات ملی‌مان را دگرگون ساخت و قرآن را فرا یاد ما آورد و همه‌ی ما را از پرتو قرآن گرمای حیات بخشید.

 اما تا زمانی که اسرائیل از بین نرود و صهیونیست‌ها در سر تا سر جهان بسزای اعمل وقیحانه‌ی خود نرسند، ما اسیر تلاطمات اجتماعی و دسایس صهیونیست‌پرورده‌های وطنی که گه گاه به اسلام و قرآن نیز تعارف می‌کنند.

 خواهیم بود و هر از چندگاه یکبار به ایجاد رعب و وحشت در دل عاشقان ادبیات الاهی ترکی خواهند پرداخت و به تسخیر تریبون‌های رسمی کشورمان دست خواهند یازید و از ارگان‌های مطبوعاتی دانشگاهی علیه ترکی‌خواهی و اسلام‌خواهی و به نفع گسترش فارسی (و نه گسترش اسلام) داد سخن خواهند داد.

ناسیونالیسم فارسی و گبر بازی

شهید مطهری در کتاب با ارزش خدمات متقابل ایران و اسلامجمله‌ای از علامه اقبال لاهوری بدین صورت:«ملت‌پرستی، خود نوعی توحّش است» نقل می‌کند و سپس می‌گوید:«احساسات ملی تا آنجا کحه جنبه‌ی مثبت داشته باشد و نتیجه‌اش خدمت به هم‌وطنان باشد،‌ قابل توجیه است ولی آنجا که جنبه‌ی منفی به خود گیرد و موجب تبعیض در قضاوت،‌در دیدن و ندیدن خوبی‌ها و بدی‌ها و در جانبداری‌ها می‌شود، ضد اخلاق و ضد انسانیت است.»[21] آن شهید عزیز که این کتاب گرانقدر و والاجای خود را که همزمان با برگزاری جشن‌های شاهنشاهی شاه خائن و در پاسخ نژادگرایان و اسلام‌ستیزی درباری نگاشت، سخن خود را چنین آغاز می‌کند:«... استعمار برای این که اصل «تفرقه بیانداز و حکومت کن» را اجرا کند، راهی از این بهتر ندید که اقوام و ملل اسلامی را متوجه قومیت و ملیت و نژادشان بکند و آن‌ها را سرگرم افتخارات موهوم نماید. به هندی بگوید تو سابقه‌ات چنین است و چنان. به ایرانی بگوید نژاد تو آریایی است و تو باید حساب خود را از عرب و [ترک] جدا کنی.»[22]

این ناسیونالیست‌ها و ملی‌گرایان حتی بعد از انقلاب نیز به صراحت از مواضع شوم خود پیوسته دفاع کردند و در آن پافشاری و الحاح داشتند. در بین این گمراهان، تعصبات قومی و ملی و زبانی از دین و قرآن و راه خدا و پیغمبر عزیزتر است. یکی از سران ملی‌گرا بعد از انقلاب در یک مصاحبه با یکی از روزنامه‌های خارجی بیان داشته است که:«فرق ما با [امام] خمینی درآن است که ما اسلام را برای ایران می‌خواهیم اما او ایران را برای اسلام می‌خواهد.»[23]

براستی نیز چنین است. اینان همه چیز را برای ایران- ایرانی که محصول خیال بیمارشان است- می‌خواهند. اینان از اسلام آنچه را که با آرمان‌های نژاده و تخمه‌ی به اصطلاح پاک آنان انطباق داشته باشد، می‌پذیرند. و در همین راستاست که به ایجاد کینه و نفرت برای زبان قرآن و نفی و امحاء زبان ترکی و تحقیر آثار ادبی و الهی ادب ترکی می‌پردازند.

شهید مطهری سخنان پورداود و بنیانگذار گیربازی و ترکی ستیزی را «ناله‌های جغد شوم»[24] می‌خواند و پس از نقل بخش‌هاسی از گفتار وی می‌گوید: «هیچ کس باور نمی‌کند که در این قرن مردی که مدعی مقام استادی دانگاه است تا این حد تجاهل کند؟ نمی‌دانم جهالت است یا تجاهل؟ اما روی استعمار سیاه با دست پروردگانش.»[25]

ناسیونالیسم فارسی از دیدگاه شهید مطهری

شهید مرتضی مطهری پیش از انقلاب، به تحلیل همه جانبه‌ی این شگرد دشمنان اسلام در ایران پرداخته است. بجاست بخشی از تحلیلآن شهید را در این باب بازگو کنیم:

دو جریان در ایران پیش آمده و سبب شده است که عده‌ای دانسته یا نداسته مطالعه کنند و آنها را با نوعی مقاومت و عکس‌العمل مخالف از طرف ایرانیان در مقابل اسلام و لااقل اعراب قلمداد کنند. احیای زبان فارسی و دیگر مذهب تشیع، از اینرو لازم است ما دریابره این دو پیدیده بحث و تحقق نماییم.

یکی از مسائلی که بهانه قرار داده تا آیین مسلمانی را  بر ایرانیان تحمیلی نشان دهند این است که می‌گویند: ایرانیان در طول این تاریخ زبان خود را حفظ کرددند و آنرا در زبان عربی محو و نابود نساختند.

شگفتا! مگر پذیرفتن اسلام مستلزم این است که اهل یک زبان، زبان خود را کنار بگذارید و به عربی سخن گویند؟ شما در کجای قرآن یا روایات و قوانین سلام چنین چیزی را می‌توانید پیدا کنید؟

اصولا در مذهب اسلام که آئین همگانی‌ست مسئله زبان مطرح نیست.

مولوی پس از چند شعر معروف خود در مثنوی که به عربی سروده است:

اُقْتُلونی اُقْتُلونی یا ثِقات

اِنَّ فی قَتلی حَیوةٌ فی حَیوة

می‌گوید

پارسی گو گرچه تازی خوشتر است

عشق را خود صد زبان دیگر است

 

 

 

 

مولوی در این شعر زبان عربی را بر زبان فارسی ترجیح می‌دهد. به این دلیل که زبان عربی زبان دین است.

سعدی در باب پنجم گلستان حکایتی به صورت محاوره با یک جوان کاشغری که مقدمه‌ی نحو زمحشری می‌خوانده است ساخته است در آن حکایت از زبان فارسی و عربی چنان یاد می‌کند که زبان فارسی زبان مردم عوام است و زبان عربی زبان فضل و دانش.

حافظ در غزل معروف خود می‌گوید:

اگر چه عرض هنر پیش یار بی‌ادبی است

زبان خموش و لکن دهان پر از عربی است

از قراری که مرحوم قزوینی در بیست مقاله نوشته است یکی از عنکبوتیان گرفتار تارهای حماقت کهاز برکت نقه‌های استعماری فعلا کم نیستند همیشه از حافظ گله‌مند بوده است که چرا در این شعر زبان عربی را هنر دانسته است!»

شهید مطهری در جای دیگر می‌گوید:

«تنوع زبان ... وسیله‌ای برای پیشرفت بیشتر اسلام محسوب می‌شود. چه هر زبانی می‌تواند به وسیله زیبائی‌های مخصوص خود و قدرت مخصوص خود، خدمت جداگانه‌ای به اسلام بنماید. یکی از موفقیت‌های اسلام، این است که ملل مختلف بازبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون آن را پذیرفته‌اند و هر یک به سهم خود و با ذوق و فرهنگ و زبان مخصوص خود، خدماتی کرده‌اند.»[26]

حکم قرآن به اتحاد

امروز ما ندای اتحاد سر می‌دهیم و می‌گوئیم که مسلمین باید وحدت کلمه داشته باشند. ما مقلد امام خمینی (ره) هستیم و معتقدیم که استکبارجهانی دسایس و حیل گوناگونی را دستموزه ساخته است تا میان مسلمانان تفرقه بیندازد، مسلمین را از احکام و معارف قرآنی جدا سازد و به نیات پلید صهیونیستی بین‌المللی در عداوت و خصومت با اسلام و مسلمین هر چه نزدیکتر شود.

اما آیا معنای اتحاد آن است که از برخی احکام قرآنی صرف نظر کنیم و بعضی حقایق را زیر پا گذاریم. مثلا «اِنَّما المُؤمِنونَ اِخْوَة» را فراموش کنیم و به ترک بگوئیم وقتی تو برادر ما خواهی بود که فارس بشوی و «لتعارفوا» در آیه‌ی ذکر شده در فوق را بعکش معنی کنیم و به جای بازشناختن نزدیک سی میلیون مسلمان ترکزبان ایرانی و تحویل گرفتن آنها در تدوین و تدریس و تعلیم زبان و ادبیات ترکی، هرگونه تحرک منطقی‌شان را به حساب ایادی شرق و غرب بگذاریم و یا «آیات للعالمین» بودن السنه‌ی بشری را زیرپا بگذاریم و بگوئیم که زبان فراگیر و شیرین و پرصلابت ترکی نشانه و آیتی از نژاد مغول است!

بی گمان چنین نیست. به عقیده‌ی ما مسلمین و مقلدین امام، قرآن و مباحث اساسی آن، قابل تعطیل و انعزال نیست، این طرز اندیشه، اندیشه جاهلان است و این نوع اتحاد، شکستن فضائل و کوبیدن پاره‌ای از اغرارض عالیه قرآن حکیم است.

حکم قرآن به خردورزی

قرآن به ما می‌آموزد که چگونه با خردورزی یار و دمساز باشیم، بنابراین کسانی که خرد خود را با تعصبات و خرافات نژادپرستی توأم می‌سازند و پرده‌های جهل و شهوات را بر روی آن می‌کشند، نمی‌توانند با قرآن همگام و همراه باشند.

قرآن اینگونه افراد را «کوران و کران» نام می‌نهد و آنها را در ردیف پست‌ترین جنبندگان می‌داند:

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ.[27]

وی می‌فرماید که چشم آنها بیننده گوش آنها شنونده و دل‌هاشان درک کننده نیست.

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لایَعْقِلون.[28] لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها.[29] اینان کسانی‌اند که به جای خردورزی، تعصبات و خرافات را می‌پذیرند، جهل را جایگزین دانش می‌کنند و شهوت را بر مسند عقل می‌نشانند.



[1]حجرات، آیه 1.

[2] ممتحنه، آیه 1.

[3] آل عمران، آیه 28.

[4] مائده،‌آیه 51.

[5] بقره، آیه 120.

[6] به سخن امام خمینی (ره) در این باب توجه کنید: این‌ها عثمانی را تکه تکه کردند شاید قریب بر 15 کشور کردند و هر کدام را یک نوکری از خودشان گذاشتند.

[7]صبح الأعشی ج 1/ ص 420، معجم البلدان ج 2/ ص 27.

[8]شکل دیگر این روایت:  لاتقوم الساعه حتی تقاتلوا خوزاً و کرمان قوماً من أعاجم حمر الوجوه، فطس الأنوف، صغار الأعین، کأن وجوههم المجان المطرقه.

[9] ذبیح الله صفا. تاریخ ادبیات ایران، ج 1، ص 228. همو در جای دیگر با مباهات می‌گوید:«دقیقی بر آئین زرتشتی بوده و امرای سامانیان را مدح گفته است.» (همانجا، ص 409 و 411) و شعر شناخته‌ی شده‌ی او را به مطلع: «جهانا سراسر فسوسی و بازی/ که بر کس نپایی و با کس نسازی» را که در توهین به مقام نبوت نبی اکرم (ص) ساخته است از زیباترین آثار ادب فارسی می‌شمارد.

[10] جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ص 264.

[11] ابی قفطی، تاریخ الحکماء، ص 277.

[12] شهید مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، انتشارات صدرا، 1366، ص 540 و 541.

[13] یعنی: هرکس جز اسلام دینی بخواهد، از او هرگز پذیرفته نخواهد شد. (آل عمران،‌آیه 85)

[14]یعنی: و یهودان گفتند: دست خدا به غل و زنجیر بسته است. دست آنان به غل و زنجیر بسته باد و لعنت باد بر آنان به خاطر گفته‌هاشان. (مائده، آیه 64).

[15]برای تفصیل رک. مقاله‌ی آقای شمس الدین رحمانی در مجله‌ی رشد معلم، ص 2، ش 7، فروردین 1363.

[16]نمونه‌ی بارز این توطئه، پدید آوردن گروه صهیونیستی - تکفیری داعش در دنیای اسلام است. قلب حقیقت و اعمال عصبیت و وارد کردن خرافات در احکام قرآنیه را از سوی صهیونیست‌ها، خود قرآن پیش بینی کرده است. آنجا که می‌فرماید: وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلاَمَ اللّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ. (بقره، آیه 75).

[17] پیرامون ماهیت اعمال و شخصیت محمدعلی فروغی یهودی فرماسون رک. دکتر سید جلال الدین مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران،‌ دفتر انتشارات اسلامی، 1361، ج 1، ص 34-35.

[18] رک. شمس الدین رحمانی، پیشین.

[19] درباره‌ی ذبیح الله صفا، مؤسس لژ صفا رک. تاریخ فراماسونری در ایران.

[20] امحاء آثار ادبی ترکی شیوه معمول در کتابخانه‌های کشورمان بوده است. دشمنان اسلام هزاران نسخه از نسخ خطی ترکی را که از حکومت‌های صفوی و قاجار و مصون از تعرض و چپاول تزار بر جای مانده بود،‌در عهد شوم پهلوی پودر کردند و جای پایی نیز بر جای نگذاشتند. اما گه گاه با تفرس عمیق می‌توان به اسنادی از حیل و دسایس آنان از عمل شوم «کتاب سوزی ترکی« دست یافت. مثلاً در دهه‌ی چهل شخصی موسوم به «باستانی راد»‌نسخه‌ی پر ارزش و گران قدر کلیات صادقی افشار شاعر و نویسنده‌ی بزرگ تاریخ ادبیات ترکی ایران در عهد صفویه را برای دانشگاه تهران استنساخ کرده و نسخه‌ی اصلی را معدوم ساخته است و خود نادانسته به جنایت خویش چنین اعتراف کرده است:«چون در نگاشتن تمام مطالب نامه‌ها و عین عبارات آن‌ها که هم ترکی و هم خالی از هر فائده‌ی ادبی و اجتماعی (!) [بود] لذا نگارنده از نقل تمامت آن‌ها چشم پوشیده و فقط به ذکر عنوان و یکی دو سطر از آغاز و افتتاح آن‌ها اکتفا و بسنده نمود.» (نقل از برگ 90 از نسخه‌ی شماره‌ی 7395 خطی کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران).

[21] مطهری، مرتضی. خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران،‌انتشارات صدرا، 1366، ص 94.

[22] همان،‌ص 51.

[23] نقل از:‌کیهان ترکی، تهران، شماره 29- 28، شوال 1409، ص 32، ستون سوم.

[24] همان، ص ۲۶۳

[25]همان، ص ۲۶۵

[26] شهید مطهری، پیشین، ص ۱۱۴.

[27]سوره انفال، آیه ۲۲

[28] بقره، ۱۷۱

[29]اعراف، 179.

محمدامين رسول زاده کیملیی

پروف.معاريفه حاجييوا

  

آذربايجانين تانينميش فيکير و دؤولت آداملاريندان اولان محمد امين آخوند حاجي علي اکبر اوغلو رسول زاده 1884-جو ايل يانوارين (ژانویه) 31-ده باکينين نووخاني کندينده آنادان اولموشدور.

محمد امين اؤنجه تانينميش موعليم سولطان مجيد غني زادنين (1866-1942) مودير اولدوغو ايکينجي روس- موسلمان مکتبينده تحصيل آلميش، سونرا باکي تئخنيکي مکتبينده تحصيليني داوام ائتديرميشدير.

هله 17 ياشيندا ايکن آذربايجاندا روس موستملکه اوصول-ايداره‌سينه قارشي گيزلي موباريزه آپاران «موسلمان گنجليک تشکيلاتي»ني ياراتميشدي. روسلارا قارشي قورولان بو تشکيلات سونرالار «موسلمان دئموکراتيک موساوات جمعيتي» آدي ايله تانينميشدير.

م.ا.رسولزاده 1905-1907-جي ايللرده باکيدا اينقيلابي فعاليت گؤسترن استالينله ده موناسيبتده اولموشدور. اونون استالينله (1870-1953) تانيشليغينين و ياخينليغينين اساس سببي «خالقلار

حبسخاناسي» آدلانديريلان چار روسيياسينا قارشي 1905-1917-جي ايللرده موباريزه اپاران موختليف قروپلارين زامان-زامان موشترک جبهه ده يئر آلماسي ايدي. م.ا.رسولزاده اوزون مودتدن سونرا استالينله علاقه لريني بو ديکتاتورون 1953-جو ايلده اؤلوموندن سونرا 1954-جو ايلده تورکيه‌ده «دونيا» قزئتينده يايينلانان «بير تورک ميلليتچيسينين استالين ايله ايحتيلال خاطيرالاري» آدلي يازيدا تفررواتي ايله آچيقلاميشدي.

هله 1905-جي ايلده بالاخاني نئفت معدنلرينده فهله‌لري تعطيله تحريک ائتديگي گون وارليلار ستالينين نئفت قويوسونا آتماق ايسته‌ميشلر. اؤزونو حاديثهيئرينه چاتديران م.ا.رسولزاده اونو اؤلومدن خيلاص ائتميشدير. او، استالينين باييل(باکی دا بیر زیندان) حبسخاناسيندان گيزلي صورتله قاچيريلماسينين داتشکيلاتچيسي اولدوغو سؤيله‌نيلمکده‌دير.

1905-1907-جي ايللرده فهله‌لر آراسيندا تبليغاتي و فعاليتي اوچون چارليق روسيياسي م.ا.رسول زاده نين حبس ائديلمه‌سي اوچون گؤستريش وئرير. تعقيب اولدوغو اوچون 1908-جي ايلين سونلاريندا م.ا.رسولزاده باکيني ترک ائتمک مجبوريتينده قالير و تبريزه گئدير. چارليق روسيياسي اونون ايراندان چيخارليماسيني طلب ائدير. م.ا.رسولزاده تعقيبلردن قورتارماق اوچون ايستانبولا گئدير و اورادا هميئرليلري علي بي حسينزاده و احمد بي آغايئوله گؤروشموش، يوسوف بي آکچورا، ضييا گؤک آلپ و باشقا گؤرکملي شخصلرله ياخينليق ائتميشدير.

1913-جو ايلده چار روسيياسيندا رومانوولار سولاله‌سينين 300 ايلليي ايله علاقه دار «عفو-عومومي»دن يارارلانان م.ا.رسولزاده وط‌نينه دؤنور و فعاليتيني داوام ائتديره‌رک «موساوات» پارتيياسينين يايين اورقاني اولان «آچيق سؤز» قزئتيني نشر ائتديرير.

1917-جي ايلده روسييادا فئورال بورژوا اينقيلابي باش وئردي. سيلاح و زور گوجونه خالقلارين توپراقلاريني ايشغال ائديب، دونيانين آلتيدا بير حيصه سينه چئوريلميش روسييا ايمپئريياسي داغيلماغا اوز قويدو.

26-31 يانوار 1917-جي ايلده باکيدا گئرچکلشن موساوات پارتيياسينين بير قورولتاييندا م.ا.رسولزاده موساوات پارتيياسي مرکزي کوميته‌سينين باشچيسي سئچيلير. بو قورولتايدان سونرا باکي باشدا اولماقلا آذربايجانين هر يئرينده «آذربايجانا موختاريت» شوعاري آلتيندا ميللي حرکات باشلادي. 1918-جي ايل 27 آپرئلده آذربايجان ميللي شوراسي توپلاندي.

سس چوخلوغو ايله م.ا.رسولزاده ميللي شورانين صدري سئچيلير. بي طرف فتحعليخان ايسگندر اوغلو خويسکينين (1875-1920) باشچيليغي ايله آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي حکومتي تشکيل اولوندو. بئله‌ليکله، آذربايجان خالقي نينکي تورکديللي خالقلار آراسيندا، همچنين بوتون ايسلام عالمينده ايلک دفعه اولاراق رئسپوبليکا اوصول-ايداره‌سينه قدم قويدو.

1920-جي ايلين 28 ماييندا اعلان ائديلن آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي ايسلام و تورک دونياسيندا ايلک دئموکراتيک رئسپوبليکا اولماقلا اونون رهبرلري -م.ا.رسولزاده، فتحعلي خان خويسکي، عليمردان بي توپچوباشوو، نصيب بي يوسيف بيلي ميللي و دؤولت ماراقلاريني اوستون توتان دؤولت خاديملري ايديلر. 34 ياشيندا حاکيميته گلن م.ا.رسولزاده ايسه آذربايجان خالقينين يئتيشديرديگي بؤيوک شخصيت ايدي.

حاکيميتده اولدوغو 23 آي مدتينده گؤردوکلري بير چوخ موترققي ايشلرله برابر باکي دؤولت اونيوئرسيتئتينين يارانماسي دا آدر حکومتي و اونون قوروجوسو م.ا.رسولزاده نين آدي ايله باغليدير. بو مسله ايله علاقه دار او، بير نئچه دفعه آذربايجان پارلامئنتينده چيخيش ائتميش و اونيوئرسيتئتين آچيلماسيني قطعي طلب ائتميشدير. 1919-جو ايلده آچيلان باکي دؤولت اونيوئرسيتئتينده م.ا.رسولزاده نين موحاضيره‌لر اوخوماسي دا منبعلرده يازيلميشدير.

28 آپرئل 1920-جي ايلده آذربايجان، بولشئويکلرين اون بير قيزيل اوردوسو طرفيندن 1920-جي ايلده آپرئل حاديثه لريندن سونرا م.ا.رسولزاده لاهيجدا (آذربایجان دا گوزل و اسکی بیر کند) حبسه آليندي. اونون توتولماسي خبري همين ايلين نويابرين اوللرينده ولاديقافقاز شهرينده اولان.استالينه چاتديريلدي. استالين هئچ کسه خبر وئرمه‌دن باکييا گله‌رک، 11-جي اوردونون خوصوصي شؤعبه سينين رئيسي پانکراتووا رس ف سر ميلت کوميسسارليغي آديندان گؤستريش وئردي و اؤزو شخصن حبسخانايا گئديب م.ا.رسولزاده ني آزاد ائتدي. استالين بونونلا دا 1905-جي ايلده اونو اؤلومدن قورتاران کئچميش دوستو م.ا.رسولزاده نين قارشيسيندا اؤز ويجدان بورجونو يئرينه يئتيردي. او، م.ا.رسولزاده ني اؤزو ايله بيرليکده موسکوايا آپاردي و ميلتلر کوميسسارليغيندا مطبوعات مووککيلي وظيفه‌سينه تعيين ائتدي. م.ا.رسولزاده کوميسسارليغا تابع اولان موسکوا شرقشوناسليق اينستيتوتوندا دا فارس ديليندن درس دئميشدير.

م.ا.رسولزاده استالينله بيرليکده باکيدان آيريلديغي گون ايکي ساعات بير مودت عاييله سي ايله گؤروشمه‌يه ايجازه وئريلميشدي. او، عميسي قيزي ايله ائولي ايدي. اونون ايکي اوغلو و بير قيزي دا واردي. کيچيک اوغلو آذر ايکي آيليق ايدي. بو گؤروش زاماني م.ا.رسولزاده اونو ايلک دفعه گؤروردو و بو گؤروش اونون اوغلو ايله ايلک و سون گؤروشو ايدي. سونرالار م.ا.رسولزاده نين بؤيوک اوغلو 1937-جي ايلده سووئت رئژيمي شراييطينده گولللنميش، ايکي آيليق قويوب گئتديگي کيچيک اوغلو آذر ايسه قازاخيستانا سورگونه گؤندريلميشدي. عميسي اوغلو ايله ائولي اولانقيزي لطيفه خانيم دا استالين تئرروروندان ياخا قورتارا بيلمه‌ميشدي. لطيفه خانيمين حيات يولداشي حبس ائديلميش، اؤزو ايسه قازاخيستانا سورگون ائديلميشدير.

استالين 1920-جي ايل نويابرين 1-ده باکييا گليب م.ا.رسولزاده ني محبسدن خيلاص ائتمگي واختيله م.ا.رسولزاده طرفيندن اونو اؤلومدن خيلاص ائتمه‌سي ايله باغلي اؤده‌ديگي معنوي بورج ايدي. فقط استالين رئپرئسسييا ماشيني اونونلا باريشماز عقيده صاحيبي اولان م.ا.رسولزاده ني ان آغير جزادان خيلاص ائتميه‌جکدي. م.ا.رسولزاده عاييله سينه تطبيق اولان بو جزا دا بونون بير اؤرنگيدير.

گله‌جک طالعييني سيبيره سورگون و يا اؤلوم گؤزله‌ين م.ا.رسولزاده عقيده دوستلاري طرفيندن موسکوادان قاچيريلير و بئله‌ليکله اونون حياتينين موهاجيرت دؤورو باشلايير. پروفسور توران يازقان «بايراق شخصيت محمد امين رسولزاده» آدلي مقاله‌سينده يازير: «تاريخده ميلتلر و چاغلار اوچون بايراق شخصلر واردير. تورک تاريخي بو بايراق شخصلر ايله دولودور. اونلارين شخصينده تورک ميلتي هر چاغدا آديني دونيادا دويورموش، وارليغيني اونلارين چاليشمالاري، فيکيرلري و سياسي حياتلاري ايله سوردورموشدور. م.ا.رسولزاده تورک دونياسينين پارام پارچا اولدوغو بير دؤورده آذربايجان تورکونون ميللي منليگيني قازانيب موستقيل بير دؤولت قورماسيندا بيرينجي درجه‌ده رولو اولان بايراق شخصيتدير» (باخ: تورک دونياسي تاريخ درگيسي، اييون 1990، سايي 42).

ماوي ايله تورکلوگو، قيرميزي ايله آزادليغي، ياشيل ايله ايسلامي، آي و سککيز گوشه‌لي اولدوزلا آذربايجاندا مسکون اولان 8 تورک بويونو تمثيل ائدن بايراقلا قوردوغو آذربايجان دؤولتي 23 آي ياشاسا دا، م.ا.رسولزادنين آذربايجاندا يوکسلتديگي بايراق شرق اؤلکه‌لرينده يوکسلن ايلک دئموکراتيک بايراق ايدي. 28 ماي 1918-جي ايلده قورولان آدر(آذربایجان جمهوریتی)، 28 آپرئل 1920-جي ايلده ايچينده ائرمنيلرين ده يئر آلديغي 11-جي قيزيل اوردو طرفيندن سوقوط ائتديريلدي. اون بيرينجي قيزيل اوردو آذربايجاني ايشغال ائده‌رک اهالييه وحشيجه‌سينه ايشگنجه‌لر وئردي. تکجه گنجه‌ده 13.000 دينج اهالي اؤلدورولدو. 12 ژنرال، 27 آلباي، 370 ظابيط گولللندي. بو آمانسيز حاديثه دن سونرا آذربايجانين وطنپرور اوغوللارينين چوخو باشقا اؤلکه‌لره موهاجيرت ائتمک مجبوريتينده قالديلار. اؤلکه‌ني ترک ائده بيلمه‌يهنلر ايسه ايشگنجه‌لره و گولللنمه‌يه معروض قالديلار.

آدر قوروجوسو م.ه.رسولزاده ايسه بير تصادوف نتيجه‌سينده بير مودت موسکوادا ساخلانسا دا اورادان قاچيريلاراق تورکيي، آلمانييا، پولشا، فرانسا و رومينييا کيمي اؤلکه‌لرده ياشاميش، 1947-جي ايلده يئنيدن تورکيه‌يه دؤنوب عؤمرونون سونونا قدر آذربايجانين يئنيدن ايستيقلالي اوغروندا دورمادان چاليشميشدير.

1931-1947-جي ايللرده سووئت حؤکومتينين اعتيراض نوتاسينا گؤره آذربايجان موهاجيرتينين تورکيه‌ده‌کي سياسي فعاليتي دايانديريلدي. بو فعاليتي آوروپادا داوام ائتديرمک اوچون م.ا.رسولزاده 1931-جي ايلده بئرلينه گئده‌رک، اورادا «آذربايجان رئسپوبليکاسي حاقيندا بعضي قايه‌لر» آدلي کيتابيني نشر ائتديرير، 1932-جي ايلده ايسه «ايستيقلال» قزئتيني يايينلادير. 1934-جو ايلده ايسه وارشاوايا (ورشو)گئده‌رک سياسي فعاليتيني اورادا داوام ائتديرير. وارشاوادا 1936-جي ايلده «چاغداش آذربايجان ادبياتي» (روس ديلينده)، «پانتورانيزم حاقيندا» (روس و آلمان ديلللرينده)، 1938-جي ايلده «آذربايجان مسله سي» (المان ديلينده)، «آذربايجان» (فرانسيز ديلينده) اثرلريني نشر ائتديرير. 1938-1940-جي ايللرده ايسه پولشا حکومتينده سياسي مصلحتچي کيمي فعاليت گؤسترير.

 م.ا.رسولزاده آوروپادا اولدوغو زامان سووئت گيزلي کشفياتينين تعقيبلرينه معروض قالير. اودور کي، «فيتنه‌دن قوروناق»، «قپو-يا ديقت» مقاله‌لريني يازاراق ديقتلي اولماغي تؤوصييه ائدير. حقيقتن ده ، 1941-جي ايلده سووئت اوردوسو ايرانا داخيل اولدوقدان سونرا داها اوللر بورادا موهاجيرت ائدن آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي عوضولري اؤلدورولدو و حتّي 1954-جو ايلده روس کشفياتي آب و(ABO)فتحعلي به‌يه بئرلينده سوي-قصد ائتدي. م.ا.رسولزاده آوروپادا دا آذربايجانين حاق سسيني مودافيعه ائتمکده ايدي. 1943-جو ايله قدر بئرلينده ياشايان م.ا.رسولزاده، 1943-جو ايلده بئرليندن رومينييانين پايتاختي بوخارئسته گئدير. سووئت اوردوسو بو شهري ده ايشغال ائدينجه، ايسوئچره‌يه گئتمک اوچون ويزا آلماق ايسته‌يير، آما آلا بيلمير. اودور کي، بوخارئسته ياخين فرئنبورق شهرينده يئرلشمک ايسته‌يير، آما 1944-جو ايلده بو شهرين ده هاوا هوجومونا معروض قالماسي نتيجه‌سينده آلمانيياداکي آمئريکان ايشغال اراضيسينه سيغينير. 1947-جي ايلده آنکارايا دؤنن م.ا.رسولزاده عؤمرونون سونونا قدر بورادا ياشايير.

م.ا.رسولزاده 1949-جو ايلده آنکارادا «آذربايجان کولتور درنگي»ني قورور. 1952-جي ايلين 1 آپرئليندن «آذربايجان» آدلي ژورنال نشر ائتديرير. آنکارادا تحصيل ناظيرليگينين مطبوعات موديرليگينده، داها سونرا ايسه ميللي کيتابخانادا ايشلمکله برابر علمي-تدقيقات ايشلري ايله مشغول اولور، آذربايجان حاقيندا مقاله و کيتابلار يازير، کونفرانسلار وئرير. «چاغداش آذربايدان ادبياتي» (1950)، «چاغداش آذربايجان تاريخي»، «آذربايجان شاعيري نيظامي» (1951)، «ادبي بير حاديثه » کيمي کيتاب و مقاله‌لر اونون حياتينين بو دؤورونه تصادوف ائدير.

1955-جي ايلده شکر خسته‌ليگينه توتولان م.ا.رسولزاده همين ايل مارت آيينين 6-دا خسته خانادا اوچ دفعه«آذربايجان آذربايجان آذربايجان» دئیرک وفات ائدير. قبري آنکارادا جئلئبي آسري مزارليغيندادير.

آذربايجان ميللي ايستيقلال حرکاتينين ليدئري، آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسينين (1918-1920) قوروجولاريندان بيري اولان محمد امين رسولزاده عئيني زاماندا بير ادبيات تاريخچيسي اولماقلا، بير چوخ ادبي و تاريخي اثرلرين ده موللليفيدير. بير دؤولت آدامي اولان م.ا.رسولزاده موکممل قلم اوستاسي ايدي. او، ادبي-بديعي، ميللي-تاريخي اثرلريني «م.ا.رسولزاده»، «يالوار اوغلو»، «محمد امين» ايمضالاري ايله يازميشدير.

م.ا.رسولزاده ادبي ياراديجيليغا 1903-جو ايلده باشلاميش، اونون «موخممس» آدلي ايلک شعري همين ايلده «شرقي-روس» قزئتينده نشر ائديلميشدير. داهي آذربايجان بسته کاري و معاريفچيسي اوزئيير حاجيبيلينين (1885-1948) 1907-جي ايلده نشر اولونان «روس-تورک و تورک-روس لوغتي» کيتابينين رئداکتورو دام.ا.رسولزاده اولموشدور. او، «بير خانين حکايه‌سي» نثر اثرينين، «قارانليقدا ايشيقلار»، «ناگاهان بلا» (1908) تئاتر اثرلرينين مؤليفيدير. ايراندا ياشاديغي ايللرده فارس ديلينده بير چوخ يازيلاري يايينلانسا دا، اونون ادبي و علمي فعاليتي 1920-جي ايلدن سونرا ياشاديغي موهاجيرات ايللرينه تصادوف ائتديگي منبعلرده يازيلميشدير.

بولشئويک ايستيلاسي آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسيني سوقوط ائتديرديکدن (1920-جي ايل، 28 آپرئل) سونرا حبس حياتيندا و موهاجيرتده ياشاماغا محکوم اولان م.ا.رسولزادنين 1922-جي ايلده ايستانبولدا «آذربايجان رئسپوبلکاسينين کئچميشي، تشککولو و اينديکي وضعيتي»، 1923-جو ايلده «عصريميزين سياووشو»، «ايستيقلال مفکوره‌سي و گنجليک» کيتابلاري، 1928-جي ايلده «اينقيلابچي سوسياليزمين ايفلاسي و دئموکراتييانين گله‌جگي»، «ميلت و بولشئويزم»، «قافقاز تورکلري» آدلي کيتابلاري (تورکيه تورکجه‌سي ايله) يايينلانميشدير. 1930-جو ايلده پاريسده «آذربايجان و ايستيقلاليت» (فرانسيز ديلينده) و «قافقاز پروبلئمي ايله علاقه دار پانتورانيزم» (روس ديلينده) کيتابلاري چاپ اولونور. 1938-جي ايلده ايسه بئرلينده «آذربايجان رئسپوبليکاسي حاقيندا بعضي قئيدلر» (آلمان ديلينده) کيتابي يايينلانير.

دونيانين موختليف اؤلکه‌لرينده اونون علمي، تاريخي و سياسي مقاله‌لري يايينلانير. م.ا.رسولزاده نين 1936-جي ايلده بئرلينده «چاغداش آذربايجان ادبياتي» (المان ديلينده) و وارشاوادا «آذربايجان ادبياتي» (پولياک ديلينده) مقاله‌لري و 1943-جو ايلده ايستانبولدا نشر اولونان «ايسلام-تورک ائنسيکلوپئديياسي»نين بير جيلدينده «آذربايجان لهجه‌سي» آدلي مقاله‌سي يايينلانير.

1951-جي ايلده نيويورکدا «اوکراينا» توپلوسونون يئددي جيلدينده «آذربايجان رئسپوبليکاسي» مقاله‌سي»، لندنده چيخان بريتانييا ائنسيکلوپئديياسيندا «موساوات پارتيياسينين يارانماسي تاريخي و آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسينين تشککوللو» مقاله‌سي اينگيليس ديلينده يايينلانميشدير.

 1985-جي ايلده اوکسفورد اونيوئرسيتئتينده «قافقاز پروبلئمي ايله علاقه دار اولاراق پانتورکيزم» مقاله‌سي اينگيليسجه و روسجا يايينلانميشدير.

م.ا.رسولزاده نين علمي، بديعي و پوبليسيست-تاريخي کيتابلارينين بير قيسمي ساغليغيندا، بير قيسمي ده وفاتيندان سونرا يايينلانميشدير. اونون «آذربايجان شاعيري نيظامي» آدلي علمي آراشديرما کيتابي 1951-جي ايلده آنکارادا، «آذربايجان کولتور گلنکلري» 1949-جو ايلده آنکارادا، «چاغداش آذربايجان ادبياتي»1984-جو ايلده آنکارادا، «ميللي تئناسوده» 1984-جو ايلده آنکارادا، «آذربايجان جومهوريتي (کيفييتي تشککولو و اينديکي وضعيتي» 1990-جي ايلده ايستانبولدا يايينلانميشدير.

م.ا.رسولزادنين ايجتيماعي-سياسي فعاليتي و ادبي ايرثي حاقيندا سووئت ايمپئريياسينين چؤکدويو 1990-جي ايللره قدر دوغرو-دوروست معلومات وئريلمه‌ميشدير. ايمپئرييانين 70 ايلليک تاريخينده 1918-1920-جي ايللرده آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسينين قوروجو ليدئري م.ا.رسولزاده و 1918-1920-جي ايللرده‌کي موستقيل آذربايجان دؤولتي آذربايجان خالقينين حافيظه‌سيندن سيلينمه‌يه چاليشيلديغي اوچون بو دؤورون تاريخي و تاريخي ليدئرلري تحريف ائديلميش، م.ا.رسولزادنين آدي ايسه تاريخ کيتابلاريندان سيلينميش، آرا-سيرا «عکس اينقيلابچي»، «موساواتچي»، «خالق دوشمني» کيمي ايفاده‌لرله آدي کؤلگلنميشدير.

دونيايا گلديگي آذربايجان دياريندا «عصريميزين سياووشو»، «چاغداش آذربايجان تاريخي»، «چاغداش آذربايجان ادبياتي»، «بؤيوک آذربايجان شاعيري نيظامي» آدلي اثرلري يالنيز 1991-جي ايلده آذربايجان روسييا ايمپئريياسيندان قوپدوقدان سونرا يايينلانميشدير.

گؤرکملي موتفککير، آذربايجان خالقينين لياقتلي اوغلو م.ا.رسولزاده نين آذربايجانين ايستيقلاليتي موناسيبتي ايله گله‌جک نسيللره دئديگي تاريخي کلاملاري وار. بونلاردان بيري گنجلييه موراجيعتدير: «اي گنجليک. سنين عوهده نده بؤيوک بير وظيفه وار. سندن اولکي نسيل يوخدان بير بايراق، موقدس بير ايدئال رمزي ياراتدي. اونو مين مشکلاتلا اوجالداراق دئدي کي، بير کره يوکسلن بايراق بير داها ائنمز».

28 ماي 1918-جي ايلده آذربايجاندا قورولان موستقيل آذربايجان دؤولتينين 2018-جي ايلده 100 ايلليگي ياخينلاشير. هله کئچن عصرده م.ا.رسولزاده دئميشدي: «28 مايدا آذربايجان اوفوقلرينده آچيلان ميللي بايراق تکرار او دوغما يورد اوزرينده آچيلاجاق شهيدلريميزين قاني يئرده قالماياجاق، حرريته قوووشاجاغيق».

1992-جي ايلدن موستقيلليگيني ياشايان آذربايجان دؤولتي «اينسانلارا حرريت، ميلتلر ايستيقلالي» دئين م.ا.رسولزاده نين سؤيله‌ديگي گئرچکليگين عياني ثوبوتودور.

 

آلماس ایلدیریم کیم دیر

حاضیرلادی:ح.سوی تورک

 

 

آلماس ايلديريم حياتي :

آذربايجان ادبياتي تاريخينه آلماس ايلديريم کيمي داخيل اولموش شاعيرين اصل آدي عبدالحسن دیر. لاکين اوشاقليقدان اونو باباسينين آدي ايله-آلماس آدي ايله چاغيرارميشلار. شعرلريني آلماس ايلديريم ايمضاسييلا درج ائتديرديگيندن بو آدلا دا تانينميش و مشهورلاشميشدير.

Description: آلماازآلماس ايلديريم 1907-جي ايل مارت آيينين 25-ده باکينين قالا کندينده آنادان اولموشدور. آذربايجاندا سووئت حاکيميتي قورولدوقدان سونرا آلماس ايلديريمين بي نسلينه اونو سووئت توتاليتار رئژيمي طرفيندن حياتا کئچيريلن جزا تدبيرلرينين هدفينه چئويرير. وارلي تاجير اوغلو اولدوغونا گؤره او، آزربايجان دؤولت اونيوئرسيتئتينين( باکی اونيوئرسيتئتي) شرق ادبياتي فاکولتهسيندن اخراج ائديلميشدير.

1926 1926-جي ايلده شاعير سولئيمان روستم ايله بيرليکده "دون بوگون" آدلي شعر مجموعهسينين مؤليفي اولور. 1928 1928-ده شعرلرينده ايفاده اولونان ميلتچي ايسماريجلارينا گؤره داغيستانا  سورگون ائديلير. سورگونده "داغلاردان خاطيرهلر" ،"لزگي ائللري" ،"کريمدا آخشاملار" ،"سليمخان" و "گوناه کيمدهدير؟" آدلي شعرلريني يازير. 1930 1930-جو ايلده باکييا قاييديب "داغلار سسلنرکن" شعرلر مجموعهسيني نشر ائتديرير. لاکين کيتاب سئنزورادان کئچمهييب. شاعيرين تشبوسو آزربايجان يازيچيلار بيرليگينین قووولماسينا سبب اولور. بو دفعه او تورکمنيستانا سورگون ائديلير. اورادا بير مودت مکتب ديرئکتورو وضعيفهسينده چاليشير. آذربايجاندان آشقابادا گؤندريلن بير کاگ پ آگئنتي (اکبر روحي) اؤز موشاهيدهلري اساسيندا بئله نتيجهيه گلميشدي کي، "آ.ايلديريم ايدئولوژيميز اوچون ضررلي بير اينساندير...". بوندان سونرا تورکمنيستاندا قالماق آلماس ايلديريم اوچون تهلوکهلي ايدي و 1933 1933-جو ايلين اييون آييندا او، يئنيجه ائولنديگي زيور خانيمي و اوچ آيليق کؤرپهسي اوغلو آذري ده گؤتوروب ايرانا دوغرو ايستيقامت آلان قاچاقچي بير دوه کاروانينا قوشولور.

سرحد گؤزتچيلرينين و گؤمروک مأمورلارينين گؤزونه گؤرونمهمک اوچون ان چتين جيغيرلارلا سيلديريم قايالار اؤتوب، اوجا داغلار آشديقدان سونرا بؤيوک مشققتله ايران تورپاغينا چاتيرلار. آلماس ايلديريم درحال حبس اولونور. 25 گون دوستاقدا قالير. اونو بولشئويک جاسوسو حساب ائدهرک ايشگنجه وئريلير، ايستهديکلري معلوماتي قوپارماق اوچون سينهسينه قدر سويوق سويون ايچريسينده ساخلاييرلار. بو ايشگنجه شاعيرين صحتينده درين ايزلر قويور. او، ساغالماز بؤيرک خستهليگينه موبتلا اولور. نهايت، آزاد ائديليب مشهد شهرينه گؤندريلير. بورادا اورگينجه ايش تاپا بيلمهين آلماس ايلديريم چوخ يوخسول، آجيناجاقلي حيات سورور.

آلماس ايلديريم ايراندا قالا بيلمهييب تئزليکله تورکييه گئدير. 1934-جو ايلده آلماس ايلديريم تورکييه وطنداشليغينا قبول ائديلدي. آلماس ايلديريم تورکييهده کاتيبليکله، کارگذارليقلا مشغول اولور، ايبتيداي مکتبده درس دئيير. عؤمرونون تقريبن 12 ايليني ايسه او، ياراديجيليغيني داوام ائتديرمکله ياناشي موختليف اؤلکهلرده بوجاق موديرليگينده (قصبه بلديييهسينده) چاليشميشدير. 1952-جي ايلين 14 يانواريندا بؤيرک خستهليگيندن وفات ائدن آلماس ايلديريمين آذر، آراز، اورخان و باکيخان آدلي دؤرد اوغلو اولموشدور. باکينين شوولان کندينده آلماس ايلديريمين آديني داشييان کوچه واردير.

1991جو ايلده شاعيرين اوغلو آذربايجانا باش چکرکن قفلتن وفات ائدير و آبشئرونون شوولان دفن اولور.

ياراديجيليغي:

وطن حسرتي، قريبليگين حوزنو آلماس ايلديريمين دئمک اولار کي، بوتون اثرلرينين آپاريجي آهنگيني تشکيل ائدير. آلماس ايلديريم تورکييهدهکي اون يئددي ايلليک حياتيندا ژورنال و مجموعهلرد، قزئتلرده ميللي شعرلريني نشر ائتديرميش، ميللييتچي و ايستيقلالچي بير شاعير اولاراق تانينميشدير. يازديغي شعرلر "بوغولمايان سس" آدي آلتيندا چاپ اولونموشدور. بوندان باشقا، "آذربايجان ماهنيلاري" آدلي کيتابي دا وار.

اثرلري:

1.سئچيلميش اثرلري. باکي: اؤندر، 2004، 159 ص.

2.قارا داستان (شعر و پوئمالار). باکي: آذرنشر، 1994، 143 ص.

3.آزربايجانين ديدرگين سالينميش اؤولادي شاعير آلماس ايلديريمين شعرلرييله. ترتيب ائدني و اؤن سؤزون مؤليفي حاجي حاجييئو. باکي: 1990، 30 ص

4.اسير آزربايجانيم

 

آذربايجان، منيم تاختيم، تاجيم اوي

 ملاحت ريضايئوا

"آذربايجان، منيم تاختيم، تاجيم اوي" آلماز ايلديريمين وطن حسرتلي شعرلري و ايستيقلال سئوگيسي گنجلره موکممل اؤرنکديروتهني آلماز ايلديريم کيمي اينج، ظريف، عئيني زاماندا قودرتلي، موباريز روحلو ميصراعلارلا وصف ائتميش ايکينجي بير شاعير خاطيرلاماق مومکون دئييل. آلماز ايلديريم پوئزيياسيندا اينجهليکله اَييلمز ووقار، سينماز غورور، عظمت وحدت تشکيل ائدير.هانسي بير شعر پارچاسي، هانسي بير ميصراع ايندييهدک اونون "آذربايجان" شعريني عوض ائده بيليب؟!.

  نرده مني گول قوينوندا دوغوران،

 خميريمي گؤز ياشييلا يوغوران،

 بئشيگيمده، لاي-لاي بالام،

 چاغيران،آذربايجان، منيم بختسيز آنام،

اوي!نئچه ايلدير حسرتينله يانام، اوي!..

 خبر آلسام، موغانيمدان، ميليمدن،

نازلي باکيم، او نئفت قوخان گولومدن،

کيم دئميش کي، دوشموش آدين ديليمدن،

آذربايجان، منيم ائشسيز يوردوم اوي،

ؤلمز عشقيم، ايچيمدهکيدرديم، اوي!..

سالام وئرسم، روزگار آليب گؤتورسه،

اغري داغدان گؤي خزره يئتيرسه،

خزر جوشوب زنجيريني قيرسا اوي،

حؤکم ائتسه، بو سرسم گئديش دورسا، اوي.

کؤنلومه تک کعبه ياپديم سني من،

سنسيز نئيليم قوربت ائلده گونو من؟

سنسيز نئيليم آللاهي من، ديني من،

آذربايجان، منم تاختيم، تاجيم، اوي.

اويانمازمي کور اولاسي باختيم اوي!

 بو ميصراعلار هر بير آذربايجان تورکونون قانيني جوشدورماغا، قلبيني ريققته گتيرمهيه قاديردير. داماريندا تورک قاني آخان هر بير اينسان اوچون بو ميصراعلار بير وطن هيمنيدير، وطن سئوگيسينين، حقيقتن ده ائشسيز ترننومودور. آذربايجان سئوداليسي اولان بير اينسانين اؤز حيس لريني ايفاده ائتمهسي اوچون بوندان گؤزل نومونه اولا بيلمز. آلماز ايلديريم قلبيندن سوزولور بو سئوگي. وطنه سونسوز محبت، اونو نئجه وارسا، ائلجه سئومز، سؤزون بوتون معنالاريندا وطن عاشيقي اولماق. بونو آنلاماق اوچون آلماز ايلديريم شعرلريني اوخوماق يئترليدير. آلماز ايلديريم اسل وطنپرور ايدي.

 آلماز ايلديريم وطن يولوندا بير جفاکئش ايدي. اونون باشينا نه آجيلار گلميشديس، آذربايجاني سئوديگي اوچون گلميشدي. بو سئوگي سادجه بير محبتدن عيبارت دئييلدي. آلماز ايلديريم آذربايجاني اونون ايستيقلالي ايله بير سئويردي. سئوگيلي وطنيني آزاد، حر گؤرمک ايستهييردي. آلماز ايلديريمين قلبيندهکي آزاد آذربايجان سئوگيسي ايدي. البتته کي، بو ايمپئريياپرستلري قانع ائتميهجکدي. اونا گؤره ده آلماز ايلديريما اولمازين عذابلار وئرديلر، بونونلا قلبيندهکي ايستيقلال سئوگيسيني قوپاريب آتا بيلهجکلريني دوشوندولر. آما يانيلديلار. بو معنادا آلماز ايلديريمين حياتي آذربايجان گنجلري اوچون ان موکممل اؤرنکدير. وطن سئوگيسيني آلماز ايلديريم شعرلريندن آلانلارين صميميليگينه هئچ واخت شوبهه يئري قالماز. شاعيرين آناسي نيسه خانيم ائودارليقلا مشغول اولوب، اوشاقلاريني احتيياج ايچينده بؤيودوب. تدقيقاتچيلار گؤستريرلر کي، آلماز هله 6 ياشيندا ايکن عاييله لري شوولانا، 1920-جي ايلده ايسه چمبره کنده کؤچور. کيچيک آلماز 1914-15-جي ايللرده گونئی آذربايجاندان باکي نئفت معدنلرينه ايشلهمهيه گلميش فهله اوشاقلاري اوچون ايران حؤکومتي طرفيندن تشکيل اولونموش "اتحاد" مکتبينده تحصيل آلماغا باشلايير. بو مکتبده درسلر هم آذربايجان، هم ده فارس ديلينده کئچيريليردي.

 سونرا آلماز ايلديريم 1925-جي ايلده 18 ياشيندا عبالله شايقين نومونه مکتبينده تحصيليني داوام ائتديرير. بو مکتبده درس دئين موعليملر - ع.شايق و حسين جاويد اولوبلار. آلماز ايلديريم ع.شايق و حسين جاويدله داها چوخ ياخين اونسيتده اولوب. بو اديبلرله اونسيتده اولماق آلماز ايلديريمين گلهجک حياتينين فورمالاشماسيندا موهوم رول اويناييب. آلماز ايلديريم "اتحاد" مکتبينده اوخويارکن شعر يازماغا باشلاييب ائله او واختدان جيدي مؤوضولار اوزرينده ايشلهييب. بو مکتبده اوخويارکن آلماز ايلديريم حسين جاويدله، احمد جاوادلا، جعفر جاببارلي کيمي اديبلرله تانيش اولوب، اونلارين اثرلريني دؤنه-دؤنه اوخويوب. احمد جاواد اينجه روحو، حسساس قلبي، عاليجناب داورانيشي ايله شاعيرين ديقتيني جلب ائديب.

 بو کيمي خوصوصيتلره گؤره آلماز ايلديريم احمد جاوادي اؤزونه اوستاد سئچيب. بو اديبلرين سايهسينده آلماز ايلديريم او ايللرده فعاليت گؤسترن "ادبيات جمعيتي"نين عوضوو اولوب، مسئول کاتيب کيمي فعاليت گؤستريب. بو جمعيتده تانينميش صنعتکارلارلا ياناشي، گنج شاعير و يازيچيلار دا ياخيندان ايشتيراک ائديرديلر. 1926-جي ايلده بو جمعيت اؤز فعاليتيني دايانديرير. جمعيت اؤز آديني دييشديريب "قيزيل قلملر ايتتيفاقي" آدلانديرير. جمعيتين مجموعهسينده آلماز ايلديريمين 6 شعري "هيندلي قيز" ،"نريمان" ،"قربه" درج ائديليب. آلماز ايلديريم بو ايللرده عالي تحصيل آلماغي دا ياددان چيخارمير. اودور کي، 1927-جي ايلده باکي دؤولت اونيوئرسيتئتينين شرقشوناسليق فاکولتهسينه قبول اولونور. چوخ چکمير کي، آلماز ايلديريمي بو عالي تحصيل اوجاغيندان خاريج ائديرلر.

سببي ده بو اولور کي، گويا، اونون آتاسي تاجير ايميش. آنجاق حقيقتده ايسه شاعيرين آتاسي عبدالمحمد کيشي چمبرکندده کيچيک آليش- وئريشله مشغول اولموش و عاييله سيني گوجله دولانديريرميش. اونو بو کندده آنجاق بئله تانيييرميشلار. آنجاق آلماز ايلديريم بوندان چوخ مأيوس اولماسينا باخماياراق، ييغينجاقلاردا موذاکيرهلرده اؤز شعرلري ايله يئنه چيخيش ائدير. 1928-جي ايل آلماز ايلديريمي يئني تاسيس اولونموش "آذربايجان پرولئتار يازيچيلاري جمعيتي"نه گتيريب چيخارير.اونون ايستانبول شهرينده چيخان "حيات" درگيسينده "آ داغلار" ،"سئوديگيم" شعرلري چاپ اولونور. آلماز ايلديريم حسين جاويد، احمد جاواد يولو کئچميش، ج.جاببارلي اثرلريندن فايدالانميشدير. اونون شعرلرينده وطنه سئوگي، اورگيني وطنه آچماق اوستونلوک تشکيل ائدير.

لاپ اوشاقليق واختيندان آلماز ايلديريم کلاسسيک ادبي منبعلره دريندن يييلنميش، خالق شعريني، اونون اينجهليکلريني سئوميش، پوئتيک اوبرازلار ياراتميشدير. اونون پوئزيياسي چوخشاخهليدير. ايستيقلال شاعيريني دويمايان، اونون شعرلري خوشونا گلمهين کوممونيست ايدئيالاري وورغونلاري، اونون کوکرهين ايلهاميندان قورخانلار آلماز ايلديريمي تعقيبلره معروض قويور. اونو اولجه داغيستانا، 2 ايلدن سونرا ايسه تورکمنيستانا سورگون ائديرلر. آلماز ايلديريم ياخشي بيليردي کي، بو جور ايشگنجهلرله، سورگونلرله اونو سينديرماغا، اَيمهيه چاليشيرلار.

 آنجاق او نه سينير، نه اَييلير، نه ده عقيدهسيندن، مسلهکي ندن دؤنوردو. داغيستاندا سورگونده اولدوغو واختدا دا قلمي احتياط بيلمهدن يازيب-ياراديردي. شاعيري داغيستاندا دا ساکيت بوراخمير، ايزلهيير، نه يازديغينا، نئجه يازديغينا گؤز قويوردولار. 1931-جي ايلده 24 ياشيندا داغيستاندان تورکوستانا سورگون ائديلرکن "الويدا، باکي" آدلي شعرينده وطنه "جان" دئديگينه گؤره وطندن قووولدوغونو، آنجاق وطنين "بو قوربانا" آجيماديغيني يانا-يانا، اورک آغريسييلا بئله ايفاده ائتميشدير:گوناهيم "جان" دئديم، سانا، قووولدوم،اجيمادين بو قوربانا، الويدا.تکجه بو ايکي ميصراعنين اوستونده نه قدر دوشونمک، نه قدر سؤز دئمک اولار.

 آلماز ايلديريم بو شعرده وطندن نييه قووولدوغونو آچيب گؤسترير. بيز اونون "اؤز گوناهيني" ياخشي آنلاديغيني بوتون شعرلرينده حيسئديريک. "آ داغلار" شعري ده باشدان-آياغا شاعيرين "گوناهلاري"يلا يوغرولموشدور:

اوف باکي... بو آيريليق منه اؤلومدن آغير،

عالمه باهار گلدي، سنه ياغمور، قار ياغير.

گوندوزلرين دومانلي، گئجهلر ديلسيز، ساغير،
بو بوغولان سسيمي وارمي دويان، آ داغلار؟

بو شعردهکيداغلار وطنييدي. شاعير "داغلار" دئينده وطني نظرده توتوردو. "عالمه باهار گلدي، سنه ياغمور، قار ياغير" ميصراعسيندا آچيق-آيدين آذربايجانين ايشغالينا ايشاره ووروردو.

شعرلرينده ايفاده اولونان ميلتچي ايسماريجلارينا گؤره ايلديريم داغيستانا سورگون ائديلير. سورگونده "داغلاردان خاطيرهلر" ،"لزگي ائللري" ،"کريمدا آخشاملار" ،"سليمخان" و "گوناه کيمدهدير؟" آدلي شعرلريني يازير. 1930-جو ايلده باکييا قاييديب "داغلار سسلنرکن" شعرلر مجموعهسيني نشر ائتديرير. لاکين کيتاب سئنزورادان کئچمهييب شاعيرين آذربايجان يازيچيلار بيرليگيندن قووولماسينا سبب اولور. بو دفعه آلماز ايلديريم تورکمنيستانا سورگون ائديلير. آلماز ايلديريم تورکوستاندا دا هاواسيني دييشمير، قلمين اووخاريني آزالتمير. تورکمنستاندا آ.ايلديريمين هر آدديميني ايزلهمک اوچون باکيدان اکبر روحي آدلي سياسي ايدارهيه ايشلهين بير "شاعير"ه خوصوصي سيفاريش وئريلير. سؤزسوز کي، آلماز ايلديريم بوتون بونلاري گؤزل باشا دوشوردو. او گؤزل بيليردي کي، 37-جي ايل رئپرئسسييالاري باشلايان کيمي ايلکين اولاراق "ات ماشيني"نين آغزينا آتيلانلاردان بيري اولاجاق. ميلتين بوتون گؤزوآچيق، شعوورلو و ايشيقلي ضياليلاريني همين "ات ماشيني" گؤزلهييردي. اورادا بير مودت مکتب ديرئکتورو وضعيفهسينده چاليشير. آذربايجاندان آشقابادا گؤندريلن بير قپو آگئنتي (کبر روحي) اؤز موشاهيدهلري اساسيندا بئله نتيجهيه گلميشدي کي، "آ.ايلديريم ايدئولوژيميز اوچون ضررلي بير اينساندير..." بوندان سونرا تورکمهنيستاندا قالماق آلماز ايلديريم اوچون تهلوکهلي ايدي و 1933-جو ايلين اييون آييندا او، يئنيجه ائولنديگي آروادي زيور خانيمي و اوچ آيليق کؤرپهسي آذري ده گؤتوروب ايرانا دوغرو ايستيقامت آلان قاچاقچي بير دوه کاروانينا قوشولور. سرحد گؤزتچيلرينين و کؤمروک مأمورلارينين گؤزونه گؤرونمهمک اوچون ان چتين جيغيرلارلا سيلديريم قايالار اؤتوب، اوجا داغلار آشديقدان سونرا بؤيوک مشققتله ايران تورپاغينا چاتيرلار. آلماس ايلديريم درحال حبس اولونور. 25 گون دوستاقدا قالير. اونو بولشئويک جاسوسو حساب ائدهرک ايشگنجه وئرير، ايستهديکلري معلوماتي قوپارماق اوچون سينهسينه قدر سويوق سويون ايچريسينده ساخلاييرلار. بو ايشگنجه شاعيرين سههتينده درين ايزلر قويور. او، ساغالماز بؤيرک خستهليگينه موبتلا اولور. نهايت، آزاد ائديليب مشهد شهرينه گؤندريلير. بورادا اورگينجه ايش تاپا بيلمهين آلماز ايلديريم چوخ يوخسول، آجيناجاقلي حيات سورور. سونرالار بو آغريلاردان ازيت چکير، آلماز ايلديريم ايراندا قالا بيلمهييب تئزليکله تورکييهيه گئدير. 1934-جو ايلده آلماز ايلديريم تورکييه وطنداشليغينا قبول ائديلير. آلماز ايلديريم تورکييهده کاتيبليکل، کارگوزارليقلا مشغول اولور، ايبتيداي مکتبده درس دئيير. عؤمرونون تقريبن 12 ايليني ايسه او، ياراديجيليغيني داوام ائتديرمکله ياناشي، موختليف اؤلکهلرده بوجاق موديرليگينده (قسبه بلهديييهسيند) چاليشميشدير. بورادا بو اديبلر اونا يازيب-ياراتماغا بو جفاکئش شاعيره کؤمکليک ائديرلر. آلماز ايلديريمين پوئزيياسي يالنيز دوغما يوردا، آذربايجانا عاييددير. اؤزوندن سونرا ايستيقلال شاعيري 4 اؤولاد قويوب گئديب. شاعير درد-بلايا دوچار اولسا دا، سادت، خوشبختليک دويماسا دا، چوخ بؤيوک اورک صاحيبي ايدي. آذر، آراز، اوتقان، باکيخان آدلي اؤولادلاري اولوب. آذر آدلي اوغلو آلديغيميز معلوماتا اساسن، تورکييهده تانينميش نئفت موتخصيصيدير. او هم ده تانينميش شاعيردير. اوتقان و باکيخان دا تورکييهده ياشاييرلار. ايستيقلال شاعيري، مؤحکم ايرادهلي آلماز ايلديريم ماددي چتينليکلر ايچريسينده ياشاماسينا باخماياراق 7 شعر توپلوسو بيزه ميراث قويوب، مضمونلو نئچه-نئچه مقالهلر درج ائتديريب. حاقلي اولاراق تورکييهده آلماز ايلديريمي هم ده تورک شاعيري آدلانديريرلار.45 ياشلي آلماز ايلديريم 1952-جي ايل يانوارين 14-ده دونيادان کؤچور. سئومکدن دويماديغي، اوسانماديغي سئوگيلي وطنيندن ابدي آيريلير، خوش گذران کئچيرمهديگي قملي غوصه لي، ايشگنجهلي دونيادان کؤچ ائدير.خوسوسي وورغولاماق ايسترديک کي، ظريف و قودرتلي پوئزييا صاحيبي آلماز ايلديريمين 100 ايلليک يوبيلئيي دؤولت سويييهسينده قئيد ائديليب. اؤز خالقيني اورکدن سئون، بوتون چتينليکلره سينه گرن، لاکين قلبيندهکي ايستيقلال ايشيغيني سؤنمهيه قويمايان، دايم پوئزيياميزدا مشعل کيمي ايشيق ساچان مرد-موباريز آلماز ايلديريم ايرسي گنج نسله دايم اؤرنک اولاجاقدير. آلماز ايلديريم مکتبي مرد موباريزلر مکتبيدير. بو مکتبدن گنج نسيل اؤزو اوچون نومونه گؤتورمهليدير.

 

آلماس ایلدیریم ياراديجيليغيندا آذربايجانچيليق ايدئيالاري

واحيد عمراف

 

موهاجيرت ادبياتيندا اؤز دست-خطي ايله سئچيلن آلوولو شاعيرلردن بيري آلماس ایلدیریمدير. آلماس ایلدیریمين ياراديجيليغيندا آذربايجانچيليق ايدئيالارينين ترننومو اساس يئر توتور. آبيد طاهيرلي "آذربايجان موهاجيرتي" اثرينده آلماس ایلدیریم حاقيندا يازميشدير: "حاقيندا بهس ائتديگيميز دؤورده (صحبت اييرمي عصرين 20-30-جو ايللريندن گئدير ) ارتيق سووئت سرحدلرينه دمير پرده چکيلديگيندن، سسري اراضيسيني ترک ائتمک پروبلئمه چئوريلميشدي. لاکين بو، نادير حاللاردا مومکون اولموشدور.

موهاجيرت ادبياتيندا اؤز دستخطي ايله سئچيلن آلوولو شاعيرلردن بيري آلماس ايلديريمدير. آلماس ايلديريمين ياراديجيليغيندا آذربايجانچيليق ايدئيالارينين ترننومو اساس يئر توتور. عابيد طاهيرلي"آذربايجان موهاجيرتي" اثرينده آلماس ایلدیریم حاقيندا يازميشدير: "حاقيندا بحث ائتديگيميز دؤورده (صحبت ايرمي عصرين 20-30-جو ايللريندن گئدير )آرتيق سووئت سرحدلرينه دمير پرده چکيلديگيندن، سسري اراضيسيني ترک ائتمک پروبلئمه چئوريلميشدي. لاکين بو، نادير حاللاردا مومکون اولموشدور. اونودولماز شاعير آلماس ایلدیریمين حياتيني (1907-جي ايل باکي-1952-جي ايل ائلازيق، تورکييه) ايزلسک، فيکريميز آيدينلاشار. طالعيين، بختينه حسین جاويد، جعفر جاببارلي، احمد جاواد، ميکاييل موشفيق کيمي دؤورونون توفانلاريندا ياشاماق دوشموش آلماس ایلدیریم (آلماسزاده ایلدیریم عبدالمحمد اوغلو) باکيدا اورتا و عالي تحصيله يييلنمش، 20-جي ايللرده ادبي فعاليته باشلاميشدير و درحال دا "پرولئتار" يازيچيلارين تزييق دايرهسينه دوشموشدور. نتيجهده، اولجه داغيستانا، سونرا تورکوستانا سورگونولونموشدور. بورادا راحاتليق تاپمايان آ.ایلدیریم چوخ چتينليکله ايرانا، 1935-جي ايلده ايسه تورکييهيه موهاجيرت ائدير. آلماس ایلدیریم 1952-جي ايل يانوارين 14-ده "حسرت قاليب دوغما يوردون نازلي قوجاغينا، گؤزلر ياشلي، بوينو بوکوک، وطنسيز" دونياسيني دييشير. آ.ایلدیریمين حيات و ياراديجيليغي آ.زامانوو، ه.جعفر، س.روستم، ر.ذکا، ج.رمزي، م.تئيموروو، ح.حاجييئو طرفيندن اؤيرهنيلميش، تدقيق اولونموشدور. لاکين سون دؤور مطبوعاتيندا آ.ایلدیریملا باغلي مقالهلر گؤسترير کي، "قريب شاعيرين حيات و ياراديجيليغيني بوتون تفصيلاتي ايله اؤيرنمهيه بير احتيياج وار" ("اودلار يوردو" 1989، ماي، آلماز ایلدیریم، م.تئيموروو)."

گؤروندويو کيمي، آ.طاهيرلي آ.ایلدیریم حاقيندا قيسا معلومات وئرميش، ياراديجيليغيني گئنيش آراشديرماميشدير. تورکييهلي تدقيقاتچي فيضي آغوزوم هله 1953-جو ايلده يازديغي "آلماس ایلدیریمين حال ترجومهسي" مقالهسينده شاعيرين ميللي ايدئاللاري تبليغ ائتديگينه گؤره سووئتلر دؤنمينده تعقيب ائديلديگيني گؤسترير. او زامان آذربايجان نشريات شؤعبه سينده بيهنيلهرک "داغلار سسلهنيرکن" آدلي کيتاب حاليندا نشر ائديلن بو شئيرلر کوممونيزمه ضيد فيکيرلر داشيديغي اوچون ياساق ائديلميش و نوسخهلري توپلانميشدير. بو دوروم قارشيسيندا آلماس ایلدیریم آرتيق داغيستاندا بوراخيلمازدي. اونون اطرافينا توپلانان ايستيقلالچي قوووهلر ده آرتيق قپو-نو دويوق سالميشدي. بو دفعه او، تورکوستانا سورولدو. بو سورگون و شيددتلي باسقينلاردان درين بير اوزونتو دويماقلا ياناشي، شاعير بوتون تورک دونياسيندا اونو آدديم-آدديم گزديرنلره حتّي تشککور بئله ائدير:

-منيم بو شکيلده دولاشمام اونلار اوچون داها فنا اولور. مني يوردومون هر بوجاغيندا گزديريرلر، هر طرفده يالديزلي قيزيل زنجيرلرين سسيني دويماقدايام. ميلتين بوينونا آسيلان هر زنجير حالقاسي منيم کينيمي داها دا آرتيرير...

تورکمنستاندا (آشقاباددا) دايم گؤز دوستاغي اولان ایلدیریم، اورادا قافقاسييا و ايرانلي تورک شاگيردلرينين اوخودوغو بير مکتبين تدريس موديرليگينه تعيين ائديلير. بو تعيين کئيفيتي اونو يومشالدير اوميدييله، هر فورصتده "گل بيزيم سيرالارا قاتيل، اگر بيزيمله برابر اولارسان، سنه داها بؤيوک وضعيفهلر وئرهجیيک."

بوتون ايلهاميني تورکلوک آتشيندن، حريت و ايستيقلال ايدئاليندان آلان شاعير بو ييلديزلي سؤزلرين هئچ بيرينه قولاق آسمير، يازديغي ميللي، آتشين شئيرلر گيزليجه الدن-اله گزير. بؤيوک بير ذؤوق و هيجانلا اوخونان بو شئيرلر شاعيرين اطرافيندا ايستيقلالچي بير توپلولوق يارادير. آشقاباد راديوسوندا شارقي سؤيلهين موغننيلر بو اينجه شئيرلره موسيقي بسطلهييرلر. فقط، بو حال اوزون سورمور. آلماس ایلدیریم دورومونوياخيندان تعقيب ائدنلر ايشي مطبوعاتدا عکس ائتديريرلر. بونون اوزرينه قپو ايدارهسي اکبر روحي ايسمينده بير کوممونيستي باکيدان آشقابادا گؤندرهرک، وضعيتي تدقيق ائتمگي اونا تاپشيرير. اکبر روحي آلماسایلدیریمين بوتون يازيلاريني تدقيق ائدهرک، بو نتيجهيه گلير: "آلماس ایلدیریمي آذربايجاندا، داغيستاندا گؤز آچماغا قويماديلار. فقط، بورادا راحاتليق تاپميش، ايستهديگيني يازير. آرتيق بونا مئيدانوئرميهجگيک. آلماس ایلدیریم گنجدير. بيزيم طرفه کئچمک اوچون واخت هنوز موساعيددير. اگر کئچميشيندن واز کئچيب، سادجه، سؤزله دئييل،فعلن ده بيزيمله بير اولورسا نه الا، يوخسا بوندان بويلا آغير ضربهلريميزه دايانماليدير..."

سونرا فيکريني بئله يئکونلايير: "آلماس ایلدیریم ايدئولوژيميز اوچون ضررلي بير اينساندير. بيزه اينانماق شرطي ايله آراميزدا قالماق ديلهينده ايسه" بو آرزوسونو مطبوعات يولو ايله بيلديرمهليدير.

 (10 آغوستوس 1932 تاريخلي "زحمت" قزئتهسي)".

بئلهليکله، وضعيت تامامن آيدينلاشميشدي. آلماس اوچون يالنيز ايکي يول واردي - يا اکبر روحينين طلبلريني يئرينه يئتيريب، اونلارين صفينه کئچمک، يا دا ميللي ايدئالين حياتا کئچمهسي اوغروندا آچديغي موجاديلهني داوام ائتديرمک.

ايکينجي يولو سئچن شاعير اکبر روحييه جاواب وئرمهدي. آرتيق آشقاباددا قالماياجاغينا قرار وئردي. اورادا ائولنديگي آذربايجانلي قيزي و اوچ آيليق اوغلو آذرله بيرليکده 1933-جو ايلين اييونوندا ايرانا دوغروگئدن بير قاچاقچي کاروانينا قاتيلدي. سرحد بويوندا شاعير ايرانهودود کئشيکچيلري طرفيندن ياخالانير و عاييلهسي ايله بيرليکده 25 گون حبسده قالديقدان سونرا تهراندان گلن بير امرله مشهده گؤندريلير.

ايران شاعيرين روحونو اوخشامادي. اورادا قالديغي بير نئچه آي عرضينده دوچار اولدوغو روحي وضعيتيني "آذرين دوستو" آدلي شعيرينده بو طرزده ايفاده ائديردي:

حسرت قاليب دوغما يوردون نازلي، موشفيق قوجاغينا،

گؤزلر ياشلي، بوينو بوکوک، وطنسيزمي اؤلهجگم؟..

گؤز ديکرک ياد ائللرين شفا وئرمز اوجاغينا،

بؤيله قريب، بير پارچاجيق کفنسيزمي اؤلهجگم؟..

آلماس ایلدیریمين "اسير آذربايجان" شعيري آذربايجانچيليق روحونون تجسسومودور:

(بو شعری یوخاریدا وئرمیشیک)

آلماس ایلدیریمين باياتيلاريندا دا وطن حسرتي، وطنسئورليک ايدئيالاري اؤز ايفادهسيني تاپميشدير. ف.آغوزوم آلماس ایلدیریمين باياتيلاريندان بحث ائدرکن يازيردي: "افسانهلردن قاف داغي اولاراق آنيلان او قورخونج، ديولي-پريلي داغلارين، ديو ياپيلي قهرمانلار و گؤزلليکلري دونياجا تانينميش پريلر قدر ايلاهي گؤزللر يئتيشديرن مکانين قافقاس داغلاريندان باشقا بير يئر اولماديغيني گؤرنلر تسليم ائدرلر. داغلاريندا قاناد چاپان لاچينلار، قارتاللار، ترلانلارلا بوي اؤلچوشن شاميللرين، جاواد خانلارين، سليم خانلارين، قاچاق نبيلرين ديياري اولان بو اؤلکهنين گؤي قوزغونون ماوي ياخاسينا ياسلانان پارچاسينداوديوردلولار ياشارلار. آدلاريني دوغوب ياشاديقلاري تورپاغين ايچيندن فيشقيران آتشدن آلميش اولان بو قهرمان سويلولار تورکون بئشيگي تانري داغيندان قوپوب گلن ايگيد اوغوزلارين بو گون بئله قاني قاتيقسيز اولاراقياشايان بويلارينداندير.

عصرلردن بري يوردونا هوجوم ائدنلرله دورمادان و اَييلمهدن چيرپيشديغي قوووتين، نه يازيق کي،طالعيين آمانسيز جيلوهسييله باشينا چؤکن اوغورسوزلوق، هيجران و قريبليکله توکنن آذربایجان تورکونون اوت،بو بدبخت تورکون اؤنونده ايکي يول آچيلميشدير. سورگون و قوربت... هر ايکي يولون دا سونو عئيني نؤقطهيه چيخار، حالبوکي اونلار بونون تام عکسيني دئميشلردي:

عزيزينم کتان ياخشي،

گئيمهيه کتان ياخشي.

گزمهيه قريب اؤلک،

اؤلمهيه وطن ياخشي.

فقط، اونو دوغما يوردوندا اؤلمهيه بئله بوراخماديلار، سعادتلرين ان بؤيويو اولان بو ديلکدن اونو محروم ائتديلر. عجبا، کيملر؟ اونو اؤزلريندن دينلگينيز:

 

اوشاقليقدا کيم سالاردي بئشيگيم؟

کيمه قالدي منيم ائويم-ائشيگيم؟

دؤرد يانيمدا ساري سولدات کئشيگيم،

باغلاديلار اليمي، هم قولومو...

 

بئلهليکله، ايکي يولدان بيرينجيسينده گئدنلرين تورکوسو بو... بونو سؤيلهينلرين سسي، وحشي و ايمانسيز توندورالارا ياييلديقدان سونرا، کيم بيلر هانسي بير بوز پارچاسينا چيرپاراق، بؤيوک بير عکسي-سداشکلينده قارلارا گؤمولموشدور.

ايکينجي يولدا گئدنلرين سسسيز فريادلاري داها حزيندير. قوربتين قهري... تانري بونو دوست باشينا گتيرمهسين... کيتابا قونان بو باياتيلاري توپلارکن، بو يولدا سؤزوندن ان چوخ فايدالانديغيم، قوربتين قهري اوزوندن ساچلاري آغارميش، زاواللي بير آذري آناسينين ياشلي گؤزلريني مجهول بير نؤقتهيه ديکهرک، سؤيلهديگيباياتيني يازديقدان سونرا، او دا، من ده سوسدوم... سوسماق...

عزيزيم وطنه ساري،

يول گئدر وطنه ساري،

چيخايديم داغلار باشينا،

باخايديم وطنه ساري...

 

آه، وطنيم، او روي زميني اؤزونه شعار ائدنلر اوتانسايدي باري بير آز...

"دؤنوک قارداش" شعيرينده آلماز ایلدیریم تورکچولوکله آذربايجانچيليغي وحدتده تقديم ائتميشدير:

تورک دئيينجه، اؤزو-سؤزو مرد اولور،

دوست دئيينجه، آيريلماز بير فرد اولور،

قارداش دئييب دارا دوشسم، سيغينسام،

بوندان سورا بو مانا بير درد اولور...

من نه دئييم بو وفاسيز داغلارا،

اؤز قارداشي دؤنوک اولان آغلارا.

 

تورک... او، آلتايلارين دونکي اريمي؟

يولوندا جان قويدوم، وئرديم سريمي.

دوشدوگو آغلاردان قورتارسين دئي،

 سرديم آياغينا دوغما يئريمي.

قارداش ارماغاني تؤکولن قانلار،

مانا موکافاتمي گئدن قوربانلار؟

 

من دئيرديم کاييخاندير سويوموز،

بير قايناقدان وارليغيميز، بويوموز.

ديليم ديلي، يولوم يولو، عمل بير،

بير بايراقدا اولدوزوموز، آييميز.

آذري، تورک، تورکمان... وارمي آيريليق،

هاردان دوغدو بو ايمانسيز سايريليق؟

آلنيميزين يازيسي قارادير، قارا،

قارادان بير يايليق يوللاديم يارا،

يول اوزون، يار اوزاق، يئتيشمز اللر،

تورکلوگون قانايان قلبيني سارا...

 

فلک قييميش بسلنن بو ديلگه،

لعنت تورکو خنجرلهين بيلگه!

 

بير سوچومو دوشمنه کؤکس گرديگيم؟

گوناهيمي تورکلوگه کؤنول وئرديگيم؟

دوشمنين آچديغي يارادان درين،

آنا يورددا اؤز قارداشدان گؤردوگوم.

سسلنسيديم سس چيخاردي هر داشدان،

نه بکلرسن ساغيرلاشان بير باشدان؟

 

قاچدي الي قانلي چيخدي اويوندان،

نه بيليم قهبهليک وارمي سويوندا؟

گيرديگيم اؤزيورددان دؤندريلرکن،

قانيمين آخديغي سينير بويوندا.

آچان لالهلردن بير چلنگ هؤرسم،

تورکلوک دونياسينا ارمغان وئرسم..."

قارا داستان

کيمسه بيلمز تانريداغين ياشيني،

دومان آلميش آلتايلارين باشيني،

اوچورموشدور باشدان دؤولت قوشونو،

ستوتينه يوز چئويرميش زامان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

دؤرد بير يانا داغيلميش تورک سويلاري،

سؤنموش اوجاق، کؤچوب گئتميش بويلاري،

دردلي-دردلي آخار بوزقير چايلاري،

ساخلار ايچدن گيزلي اوميد، گومان هئي

قوجا تورکون دوشدويو گون يامان هئي

آغ آلنينا قارا يازي يازيلميش،

يايلالاردا دويون-درنک پوزولموش،

گلينلرين گور ساچلاري چؤزولموش،

يادا قالميش، ديلر ائلدن آمان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

داغدان-داغا چارپيب گئتميش دوغانلار،

قايالاردا ايز بوراخميش آل قانلار،

اوردولارا بويروق وئرمز ائلخانلار

نرده قالميش سدلر ييخان فرمان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

خاراب اولموش بوخاراسي، باشکندي،

ماتم توتموش سمرقندي، داشکندي،

کندي سؤيلر، تؤکر گؤزدن ياش کندي

نه اوزان وار، نه يازان، نه شامان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

قازان، باشقورد باتميش، قيريم سورولموش،

منيم چکيک گؤزلو ياريم سوزولموش،

قونوم-قونشوم، بوتون واريم سورولموش،

بولونورمو سيبيريادا ايمان هئي؟

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

تورک ائللري بير-بيرينه يادلانير،

قازاخ، قيرغيز، تورکمن، اؤزبک آدلانير،

آذري تورک يانار، ايچدن اودلانير،

آنا يوردون ايچدن حالي دومان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

اورقون چاغلار، ياتميش ائللر آييلماز،

تاريم چايي دوغرو يولا قويولماز،

هئي سسله‌نير آمودريا، دويولماز،

سير-دريادا قالماميشدير درمان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

خزر جوشار، خبر سالار کورون،

آخيب گئدر کور سورونه-سورون،

ايديل آغلار، آلتين اوردو يدين،

آرال کندي وارليغيندا پئشمان هئي

قوجا تورکون دوشدويو درد يامان هئي

آذربايجان درد ايچينده دوغولموش،

سئونلري ديار-ديار قووولموش،

آغلا، شاعير، آغلا، يوردون داغيلميش،

نرده قوپوز، نرده قيريق کامان هئي؟..

نرده بؤيوک وطن - نرده توران هئي!..