دورموش کندی (دورموشان ،دورموشخان )

یازان :بهروزخانعلی پور دورموشخانلی

دورموشانلی کندینین آدی و آنلامی

دورموشانلی کندینین  آدی( ایسمی ) بیر نئچه طرزده دئییلیر: دورموشانلی ، دورموشگانلی و دورموشقانلی ، یاشلی  اینسانلار آراسندا دورموشانلی ( دورموشاننی) و  دورموشخانلی  دئییرلر.دروموشکانلو ، دورمیشکانلو ، دورمشکانلو و درمشکانلو طرزده یازیلیب .                         

1. دورموشخانلی : دورموشخان(دورمئشخان*) سؤزو ،  دور ( فعل کوکو، آیاغا قالخماق، آیاغا دورماق ، دورماق ( ایستادن)  )+ موش یا مئش ( مفعولی صیفت نشانی ) +  خان + لی ( نیسبت شکیلچیسی ) سوزونون بیرلشمه سیندن دوزه نیلبب. وبئله معنا وئریر: چوخ یاشامیش خان ویا آیاغ اوسته دورموش خان . بونا آیید بئله بیر دئییم وار: بیر دوست یا فامیل بیر بیرین آرادان چوخ زامان کئچدیکدن سونرا گورنده، سوروشور کی: فلانکس دورور  یا بابان دورور.                                    

2.دورموشانلی ( دورمئشانلی  **): دورموش + آن + لی ( نیسبت شکیلچیسی ) : یانی یاشامیش زامان.

- دوروم( دور + م ) + و + شان + لی : دورومو + شانلی  : وضعیتی عظمتلی و شوکتلی ، یانی شانلی و دَیرلی بیر آن.                                                  

  3. دورموشگانلی (قانلی ): دورموش + گان (قان)+  لی :  «گ و ق» حرفلری فارس دیلینده دئیم طرزلری بیرگه دیر . گان جمع نیشانی دئر و صیفت سوزوو جمع باغلانماز. بو قایدایا  سویکنرک  « قان» دوز اولور .  بوردا کان (عثمانی تورکجه سی) ، قان ( آزربایجان تورکجه سی ) دئمک دیر ، یانی دورموشقانلی ( دوران قان ، داواملی قان  ، خون ایستاده ) آنلامینا گلیر.                                   

دورموش سؤزو : قورموش ( ساخته )، وورموش(زاده) و  توتموش ( گرفته ) ... کیمی قورولوشلو سوؤزدور .یاشلی آداملارین دئیم طرزینه سویکنرک دورموشاخلی یا دورموشانلی  دئمک تام دوغرو اولور.دورموش سؤزو :1-  ارکک سوزدور 2 -  تورکجه بیر سؤزدور 3-  اوزون عؤمورلو و چوخ یاشامئش آنلامندا 4- چوخ یاشاماسی ایسته نیلن اوشاقلارا وئریلن آد 5- اوشاقلارئن تئز تئز یا سئخ اؤلومو قاباغندا دیلنن دیلک ایفاده سی  )دئمکدیر.      دورموش سوزونده اولان حریفلرین آنالیزی :          د: دردلریله باش ائده بیلن                              

و : مکملی یاتچی

ر : شانلی

م : اولایلی ( ماجرالی )

Description: images (1)و :  

ش : دورغون گورونوملو.

جوغرافی دورومو ( موقعی ) :

بو کند  آذربایجانن خدافرین بولگه سینده یئرله شیر . شهرستانن مرکزی اولان خمارلو شهرینین 18 کیلومتر و تبریز شهرینه 223 کیلومتیرلیک مسافه ده دورور .دورموشخانلی  کندی  گون چخان یؤندن حسینعلی بگلی و شاهبوداخلی کنیدیله ،  گون باتاندان قزل یول،  دَ دَ لی و گدیکلی ، قوزئی طرفدن باستاملی و گونئی یوندن گوی اغاج کندیله قونشو دور .                                                 

تمدن :

دورموشانلی کندی،  خدافرینده و دئماق اولار آذربایجاندا  تاریخی کندلردن بیری  ساییلا بیلر. بو کند ایندیه کیمین اوچ یورد  دَییشیب . هر اوچ یوردون بینه لرین و یئرلشدیگی یئرلری  ایندیده آیدین شکیله گؤرماق اولار.                              

 یوردون بیریسی  کندین اراضیسی ایچه ریسینده  چوخور آدلانان بیر یئرده  یئرلشیر کی بورا یوردلار دا  دئییرلر . کندین اوز مزارلیقی یانندا عثمانلی مزارلیقی و گاور ( مسیحی و یهود؟...) مزارلیقی دا وار .       

 ایکینجی سی، کندین  ایندیکی  مزارلیقینن گون چخان  و گون باتان یونونده یئرلشیر .

 اوچ اینجیسی ایندیکی اولان کند یئری .

 مزارلقدا  بیر نئچه جلب ائدیجی یازیلی داش هئیکللری وار. اولاردان عبارت اولان بیری  یهرلی و جیلولو آت هئیکلی ،بیریسی  قوچ هئیکلی دیر  واوچ اینجیسی اورتاسی دلیک داش. منیم یاخچی یادمدادیر کی بویوکلر بیزه دئییردیلر او آت هئیکه لینین اوستونه مینمه یین ،اگر مینسز آت سیزی چکر یئرین آلتنا!  آت هئکلینین ده اوستونده  بیر دویوشچو  اوخلا بیر یئری نشانا آلمیش شکیلده  یونولموشدور  .                                            

 دره نین قراغندا اورتاسی دلیک بیر داش واریدی . فرقلی اولاراخ بو داشدان قورونمازدق و حتی اوشاقلار آناسندان اولاندا گتیریب او داشدان کئچیرردیلر و بعضی اوشاقلار مریض اولاندا دئیر دیلر کی شئشه ووروب و و شئشه ووران اوشاغی آپاریب او داشدان کئچیرردیلر.                                                 

 تاسف لر اولسون کی  ایندی او داشلار یوخدو و او داشلاری اوغورلاییب هاراسا آپاردیلار. دورموشخانلی کندینین اراضی سینده قدیم ایلک یاشام یئری  ساییلان اوچ کوهولگونئیی آدلی یئر وار کی ، بشرین کوهولده ( ماغارادا )  یاشاما دوره نه آیید اولور .       کندین قاباغندا اوچ بویوک تپه وار، بو تپه لر کولتور بیروسو( میراث فرهنگی) طرفیندن قورونور.1387 اینجی ایلین ابان ایینین 25 /23616 نمره ایله ایرانمیلی آبیده لر سیاهه سینه کئچیریلیب[1].       

 البته دؤنه لرله آج گوز لر طرفینده قازیلیب کندینین ایندیکی مزارلیغی  یانندا یاشایش یئرلرینه سویکه نن بیر داغ وار ،  بو داغا خانکیشی سنگری دئییلیر ، بو سنگر کندی تامام یونلو چئوره یه آلر و دورد گوشه لی کندین گوزله نیلمه سینه یوکسک ایمکان یارادیر . بیتوولوکده بو بوسقو یئریتدن کندی گؤز آلتناآلماق  اولور.                                     

دورموش خانا ایید بیلگیلر :

  دئییلنه گورا دورموش خان آودی اوغلو ( عبدی  اوغلو ،صفویلر حوکومتین قورانلاردان بیری )، بیگلر طایفاسندان ، صفویلر و شاه اسماعیل لا ایلگیلی بیر بویوک شخص اولوب. قوشون باشچسی  وظیفه سیده چالشیب و ائله تاریخ کتابلاریندادا  دورموش خان ، شاه اسماعیلین قوشون سرالارینی قوران ( قوشونون ساغ قولو  ، چالدران دؤیوشو ) ارنلردن بیری  اولوب .                                             

دورموش خان شاه ایسماعیل و شاه تهماسب دورو قزلباش اوردوسونون امیر وئرنی و باشچیسی اولوب . شاه ایسماعیل زامانی قوشون باشچیسی ( سپهسالار ) وظیفه سینه یوکسلیب . دورموش، سولطان حسین خانن آتاسی و گورکانلی آل قولو بیگین باباسی اولوب [1].

دورموش خان چالدران دویوشونده شاه ایسماعیلین مغلوبیتلرین ندنلرینین بیری اولوب . [ 2 ]                  

اوغوز ائللرینین 24 طایفاسی وار . اونلاردان بیریده بیگدیلی طایفاسی دیر.بیگ دیلیلر صفویلر دونمی یوکسک رتبه لره و قودرته چاتبلار . دورموش خانن آتاسی صفویلر دولتینین اساس قوروجولارندان بیری اولوب . اوغوز قارا خان اوغلو ، نوحون اوغلو و یافیثین نوه سی [3].

...خانا دئدی بوردا اولسون و ایچه ری گلمه یه بیر کسه ایزین وئرمه سین . سوزومو تامامیله مولام شاه ایسماعیلا سویله ییم سونرا ایزین وئر میللت ایچری گلسین ...دورموش خان ایشیلتیلی چوماغنی ( عصا ) الینه آلب دوردو ...گوروش چوخ چکدی . دورموش خانن طاقتی قورتاردی . ایسته دی ایچری گیرسین ...سونرا سس گلدی آی دورموش ...[ 4 ]                          

بیگدیلی ( شاملی) طایفاسی، دورموش خان طایفاسی ، قزلباش اوردوسونو تشکیل ائدن اهمیت درجه سی باخمندان  بیرینجی یئر توتان طایفا حساب اولور.[5] ایصفهان شهرینین «هارون ولات» بیناسی  شاه ایسماعیلین قوشون باشچیسی ،دروموش خانن امریله تیکیلیب .[6]                                

قونشو کندلی لر ده بو کنده آیید بئله بیر دئییم وار :

 دورموشانلی دورمه یی قانلی ،  منجه بو سؤز صفویلرین دؤیوشلرینه و دورموش خانلا ایلگیلی بیر سؤز اولابیلر. بویوگ آداملار دئییرلر دیل به دیل-  سینه به سینه عثمانلی قرغنی ائشیدیبلر و هله ایندیده دئییللر عثمانلی گلنده بئله اولوب یا فلان اولوب یا بئهمان اولوب ...عثمانلی دویوشچولرینین مزارلیغی بوتون بو دئییملری  دوز  اولماسینی  سونوجلاییر.بورادا گدن دؤیوش لر و قانلارین تؤکولمسیده دورموشخان طرز دئییم آنلامندا اولور.

اؤ روش ( اراضی )  آدلاری چوغ ماراخلیدیر و اونلاردان عیبارت : سلطان اوغلو اؤلن دره سی ، حسینعلی نایب وورولان ، صفر خان دره سی ،خارابا قشلاق ، قارا داغلی ، یئددی داغداغان ، مشه بئهبید بولاغی ، زغلی بولاخ ، ساری دره ، جبه بولاغی ، جبی دره سی ، اَیری دره ، قامشلی دره  ، چاتال دره ، احمد خان دره سی، ممد آغیلی، داوالی دره ، دؤلجک، ایلدیریم ووران ، چادر دره سی ، اوزون دره ، گؤدک دره ، شور دره  ، شور سو ، تولکو داشی، باش چالا،داش بورون و داش آرخاج ، ایجیرلیک ، ایده لیک ، ساری تپه ، زامان تپه سی ، داغداغانلی و یئددی داغداغان ، تاختالار ، قاراداغلی ، گورا یئری ( گاور یئری ) .                                              

گورونور کی بورادا نئچه یئر آدی جلب ائدیجی دیر . بونلاردان بیریسی سلطان اوغلو اولن و حسینعلی نایب وورولان  دیر کی بو کندین  رتبه لی  و سایلی  اینسلنلاریو اونلارن  دویوشلرده هلاک اولماسینی گوسته ریر.کندین اوروشونده ده ده لی آدلی بیر یئر وار ، دئییرل کی بوردا بیر آلی کیشی ( آلی  ده ده یا آلی خان) واریمیش . آلی خانن 40 ارکک آتی ، 40 دیشی آتی ،  40 دوه سی ، 40  نوکری ، 40 کنیزی ، 40 لوتوسو ... واریمیش.داش آرخاج دئییلن یئر دوغورداندا قدیم یاشایش مسکنی ساییلابیلر ، بورا هوندور قایالارلا اورتولوب و قایالارین ان گیزلی بوجاغندا بیر بولاغ یئرله شیر و بیر ده کی  بورا تام گیزلی بیر اراضی ده یئرله شیر.                           

 کندین بیر آدلیم بولاغی وار . بو بولاغ26 ایل بوندان اونجه  سویو کنده گتیریلمک اوچون  قازیلیردی . او زامان 10متیرلیک اوزونلوغوندا بیر توت اغاجی آرخ کیمی دوزه نیلیب داغن  اوره ییندن چوله گتیریلمیش . بورا ائشیلمی ینه قدر کیمسه بونو بیلمیردی . بو ایشین  اداره ائدن ایشچیلر دوغورداندا چاشدیریجی بیر ایش اولماسینی دیله گتیر دیلر .  اوزامان سو اوقدر چوخالمشدیر کی بیر کیلولوق داشی دغرلادیب آپابلیردی. آما ایش باشا چاتمامیشدان اول ایشچیلرله کند آداملارینین سؤزو اولو ( ؟)و دئییردیلر کی بو ایشچیلر بو سویون گوزونه یورقان باسیب سویو آزدریبلار. نه قدر دوغرو  و  یالان اولماسینی بیلمیرم آما سو ائله اوزامان خئیلی مقداردا آزالدی ، قراریدی بوتون ائولره سو چکسینلر اما سویون آزالدغنا گورا کندین اوچ نفطه سینده سو گوتورمک اوچون اوچدن اوچدن شورنا قویدولار.                                                   

 بوگونگو کیمی یادیما گلیر سویون  مهندیسی خلیل آدلی بیر اینسانیدیر. کند اهلی اونولادا داوا ائله دیلر . خلیل مهندیس مدرسیه بیر آیری سو چکیردی  و مدرسه نین یانندا بیر ائو  واریدی 1365اینجی ایلده قورولوق  بیر ایلیدی ،  زومار (شهریور) آیندا بیر دهشتلی سئل دوشموشدو ، دورموشخانلی کندیندن اوسته گوی آغاج و سیراملی کندینه ده بویوک زیان وورموش و بیر نئچه آدام آپارمشدی ، اوزامان بو کندده ، مدرسه نین یانندا کی آدامن ائوی چای قراغندا اولدوغو اوچون بوتون  تیکینتی لرین و حتی قش زومارلاریندا سئل یویوب آپارمیشدیر و اونا گورا کوچوب مدرسه نین یانندا ائو قورموشدولار . کندلیلر خلیل مهندیسه دئییردیلر: سن او ائوله قوهوم اولدوغون اوچون اونلارا تک باشنا بیر سو چکیرسن و نهایت مهندیس سویو چگدی.                           

دئییله نه گورا  دورموشخان  قوناقلارینی بورادا  قبول ائدرمیش. بو بولاغ داغن دوز اورتا سندا یئرله شیر کی چئوره یسنی  اوزوم ،  اسما آرمد  ،اَزگیل  آغاجلاری به زیییر. بولاغن سویو چوخ یونگول و یاین لاپ ایستی چاغندا چوخ سویوخ اولور.           

بو بولاغ کندین آن قدیم یاشایش یئری آدلانان یوردلره یاخن و سویونو بورادان آپارارمش. دورموشخانلی کندی 4 طایفادان عیبارت اولور : ایلیاس خان  ، طالب  خان  ، مهدی خان و رضاخان طایفاسی . بو طایفالار اؤز ایچیره سینده یئنه خانلار وار( جامال خان ، قاسم خان ، احمدخان، بدیر خان ... ) .                              

نصیر- عیزت : بو ایکی آد ایگیدلیک ، قوچاخلق  و گوونلیک  سوزلریله عینیدیر . بونلارین ایگیدلیگی بوتون کتلیلرین دیلینده گزن قورخمازلق اولگوسو دور .  امیر ارشد چاپغنندا دورموشخانلی کندین عمللی باشلی قورویوبلار.بو کند کوچرکن بابایلی مئشه لری چئوره سینده آرا یورد دئییلن بیر یئرده دوشرگه سالبلار.                                          

 بابایلی خانی طرفیندن بیر نئچه آتلی گلیب ، قویون قوزونون ایچه ری سینه کئچیب ،  بیرنئچه قویون آییریبلار کی بونلاری بیز خان اوچون آپارمالی ییق . نصیر- عیزت بو ایشه قارشی دوروبلار و دویوشمه چخب . نصیر- عیزت بونلاری دویوب اوبادان قراغا سالبلار . یاین آخری کوچ قایدان زامان گلیب سویوخ بولاقدا دوشرگه سالابلار .اوبادان بیر چوغول آدام دورموشاننی اوباسنن بوردا اولماسینی  بابایلی خانلارنا یئتیریر.                                           

 کتلیلر دینجلدیکدن بیر آز سورا  اوبانن چئوره سینده شوبهه لی آداملار گورونن زامان ایشین نه اولدوغو باشا دوشور . تو.پلانرلار و موختلیف یول گوسترنلر اولور. آما نصیر - عیزت دئییرلر اوندا بیزه قورخاق دئیرلر. بیز ائل یولوندان قراخ آیری بیر یوللا کوچ ائتمریک . کوچب شاه یوردو دئیلن یئره دوشوبموشلر .                                             

 بابایلی خانن طرفیندن حیله ایله قوناق چاغرلرلار. نهایت کتلی لر و نصیر- عیزت گئدیرلر. قوناقلق عرفه سی بوتون قوناقلارن سیلاحینی خانن امریله توپلایرلار  . چوغول نه اولوب نه اولجک دئییرلر . نصیر- عیزتی آپاریب داش باشیلا تزه کند آراسیندا امانسیزجاسینااولدورورلر.                                 

دورموشانلی آتچیلاری :                              

دئیلنه گورا دورموشاندان  ایسگانلی یا بیز قئز کوچوب  و ایسگانلی  دورموشانلی لارن ، قئز نوه لری و اونالارن سولاله سی ساییلیر. ایسگانلی کندی اولوسونون دیلنین ازبری اولان دورموشانلی آتجلاری  جمله سی  گونوموزه گلیب چاتان بابا نوه ایلیشگیسینن ان دوغما سوزودور . بئله کی ایسگانلی کندی چاپغنلار ، یاغیلر ،اوغرولار و یا  هر کیمسه طرفیندن باسقن اولسایمیش دورموشانلی آتچئلاری طرفینن یاردم وئریلیب و اونلارن گونلی یی قورونارمش . دئییلر هله بیر دونه عینی زاماندا هر ایکی کنده باسقن اولوب، دورموشانلی آتچلاری یئنه ده ایسگانلی اولوسونو و اوز دوغما نوه نتیجه لرینی تک بوراخماییب و اونلاتریدا خلاص ائدیبلر.          

دورموشانلی و خسته قاسم :                        

دئئیلر کی خسته قاسم قارباغ و قاراداغا سفره گلر کن  خودافرین کورپوسندن کئچرک کابلدان  دورموشانلی (کابل و دورموشانلی جغرافیا باخئمندان بیر بیرینین لاپ یاخنلغدا یئرلشیر) کندینه گلیب! بورادا قوناق اولوب. شعیرین سوز آچیسیندان، کند اهیلندن بیرآدام شاعیری راحاتسز ائدیب .  دورومونا اویغون اولاراخ دئییر :                                     

احد لم یزل واحید یکتا   سالما منی                             

 گؤزدن آی آغا هارای                                              

منتها قاورلدیم طعنه لی سؤزدن                                 

   پروانه تک یاندیم آ یاغا هارای                                       سئوگیلیم آل گئیینیب آله یاپیشار             

  بو شیکسته کونلوم آله یاپیشار

مردلرده قایدادیر اله یاپیشار                  

  نامردلر یاپیشار ایاغا هارای

کابلدان گلمیشدیم دورموش ائلینه           

 بولبول عرض حالن دئمیش گولونه                               

بیچاره قاسیمندا موشگولونه                 

     سن اوزون گل یئتیش ای آغا هارای         

بو شعییر و داستان کاروان یولو اوستو، کاروان ائوی خنیه کندینده،  صفریان عائیله سیندن نسل به نسیل سویله نیب و گونوموزه گلیب چاتان دیرلی ماتریال ساییلیر.                                            

دورموشانلی کندینه باغلی بیر خاطیره :              

1323 اینجی ایلده سید جعفر رپیشه وری نین باشچلیغیله  آذربایجان خودمختار حوکومتی قورولان زامان بو کندده ده یئر بولگوسو اولوب و کندلی لر طرفیندن قارشیلانب و حتی بو کند دن جعفر آدلی بیری سید جعفرین کاتیبلریندن اولوب .              

جعفر قولو  اوغلو 1324 اینجی ایلده تهران باسقنی یا معروض زامانی  آذربایحان جمهوریسینین گنجه شهرینه کئچمیش و اوردا یاشامیش و حتی سوِتلر بیرلیگی داغلانداندا سونرا  اؤز دوغما کندینه کئچمه دی ... گورنلر دئییرلر گئدنده  ایتی قالمیش و قاییدیب اونو دا دوشمنه قالماسن دئیه گولله ایله اولدوروب گئدیب.                                         

من  اوزوم اوشاغیکن  جعفرین ائوینی گوردوم و محمود علی محمودزاده  اونون دوکانندا ساتیلاسی شئیلر ساتاردی. و 1370 اینجی ایلده جعفرین اوغلو  آتاسنن دوغما کندینه گلدی و من آتاملا یولون قراغندا یونجا سووارارکن اونالاری ایلک قارشیلایان و کنده خبر وئرن لردن اولموشام . یادیمدادیر بوتون کند اهلی یغلمیشدی ، آغلایان کیم ،گولن کیم، کند  اهلی هم سئوینجه و هم کدر ایچینه گیرمیشدی . جعفرین اوغلونون  گلیشینه  گورا دایسی جاواد رحیمی قوناقلیق تشکیل ائتدی.                         

فرقه اولایندا چوخلاری ازربایجان جهوریتینه کئچمه لی اولوب . او جومله دن عیزت و پولاد علیزاده. پولادن اوغلانلاری دئییرمیش کی ، سووت و ایران آراسندا قاپیلار باغلاناندان سورا، سالداتلار ایراندان اولان آداملاری بیر یئره توپلاییب دئییرلر: کیم ایرانا کئچمک ایسته سه بیر طرفه و کیمیسه بوردا قالماق ایسته سه دیگر طرف چخسین. ایرانا قاییتماق ایسته ینلری هامیسینی اولدوروللر و آزربایجاندا قالانلارین چوخونو سیبری یه سورگون گوندریرلر. بو زامان عیزتی ده حیات یولداشی و اوچ اوشاغیله بیرلیکده سورگون ائدیللر.عیزت سورگونلوک دورونو تاملادقدان سونرا تر تر ه قاییدیر . او دئییرکی : قاطار سیبریه دوغورو یولا دوشدو . سویوخلوغا گئدرکن اوشاقلار اوشومگه باشلادی .گورپه اوشاغم اولدو ! قاطار ایشچیلرینی خبر ائله دیم آما اونلار قدارجاسنا گلیب اوشاغی گوتوروب قاطاردان چوله تولازدادیلار. تخمینا 2 سات سونرا ایکینجی اوشاغم اولدو و بئله سینه 3 اینجی و نهایت سئودیگیم حیات یولداشیم گوزلریندن یاش توکوله توکوله قوجاغمدا جان وئردی .بو آن اوزومده اولمک ایسته ییردیم آما دئدیمکی بس بو قان ....                                  

کند اصلاحات ارضیدن قاباخ قزل یول اهالیسیله بویوک بیر دویوش کئچیرمیش و قادنلار دئییر تانری بئله بلالاردان بیزی قوروسون اودویوش بیر بالایدی.

 1365 اینجی ایلده بیردونه باستاملی کندیله بیر دویوش کئچیردی ، البته من اوزوم بو دویوشو اوز گوزومله گوردوم ، دوغورداندا دهشتلی بیر دویوشیدی و نهایت منیم آتام و آغساققاللار تدبیریله دویوش باشا چاتدی. او زامان یداله اسدالهی  حسین  اوغلو کنتدن بیرآز از اوسته چایدا گؤل قوروب ، موتور قویوب یونجا سوواریردی ...باستاملی لار ائلچی یولامیشکی سو بو ایل قتلقدی، سویون قاباغنی آچن ...، ناهار زامانلاریدیر کی های دوشدو باستاملی لار گؤلو یاردی...دوغورداندا موتور ، لوله وهر نه  قاباغلارینا کئچیردی ووروردولار....                     

کندین هنرمند ایناسانلاری وار ، اوجمله دن :      

1. شاعیر نوراله جمالی ، نادیر عباسی ، کرم محمدپور و صابیر باقری                                  

هامینی یاخندا گورورم         هامی بیزه تانش اولار!

مگر اولماز تانیش اولا ؟         هامی بیزه تانش اولار!

بیر آزجانا فیکره دالساق         اورکلری اله آلساق

یالانلاردان اوزاق اولساق        هامی بیزه تانش اولار!

اوزدن گئدیب آز دانشساق          مین معنالی سؤز دانشساق

دوز اوتوروب دوز دانشساق    هامی بیزه تانش اولار

اونوتماساق ائلیمیزی          سارامیزی سئلیمیزیبیز قوروساق دیلیمیزی       هامی بیزه تانش اولار! شاعیر نوراله جمالی

2- زینال و راضا خان نامدار - کیوکوشن اوستاسی        

3- پرویز باقری                                                 

اوستاد پرویز 1374 اینجی ایلدن اویرتکمنلیک ایشیله مشغول دور .ائله بو ایلدن باغستان و امیریه ده  رسمی ایزینله  باقری  آدنا کونکفو توتایما  ایدمان ائوی آچمیش .اوستاد پرویز 28 اوستان و کشوری جام قازانب . 1388 اینجی ایلده امارات  اولکه سینده  قهرمانلق رتبه سینی الده ائدیب.1389 ایلده ایرانن قهرمانلار قهرمانی رتبه سینه یوکسلیب.حال حاضردا میللی کوکنفو تیمینین باش مشقچیلیگ وضیفه سینده چالیشارکن، شهریار شهرینین کونکفو باش رئیسی ، اولکه نین  فنی شورا عضوی ،اولکه ده  دان لار درجه سینین تست باشچیسی، بیرینجی درجه لی کونکفو توتایما اویرتمنی و حاکیمی ساییلیر.اوستاد پرویزین دورموشانلی کندیندن اولان یئتیشدیرمه لریندن:                                                     

- زرغام باقری :آذزبایجان جمهوریتینده کئچیریلن یاریشدا  دونیا قهرمان ی اولوب .                      

- بهزاد محمودزاده و محمد حسین باقری کونکفو  میللی تیمین عضولری.                                   

- صابیر باقری ، کبیر مهدی زاده و بهنام محمودی اوستانی قهرمانالق کسب ائدن شاگیرلردن حساب اولور                                                          

5 ناصر قاسمی کونکفو                              

6- چنگیز خانزاده قوپوز اوستاسی و ایندی امیریه ( شهریار) ده قوپوز اوستاسی اولاراخ شاگیرد بئجریر .                                                     

7- ایرضا  و حجت باقری  آراز  آدلی موسیقی گوروهو یارادیب خواننده اولاراخ ائلین توی دویون شنلندیریر.                                                  

 بو کندده  فولکولوریک شعیرلردن عیبارت :  اوُشودوم اُشودوم داغدان آلما داشیدیم - آ تشتی تشتی  - گون چخدی لالا چخدی ، بیر ایکی بیزیمکی ، آی قارا چوحا ممت حسن، دومان ، یاغش ، گون ...                                                    

ناغیلار : کله گؤز قهرمان ،  آغ دئو ، یاخچی  ایله پیس آدام ،جیرتدان ، شن گول من گول، تپه گؤز ...

یاهالتماجلار : گئتدیم گوردوم بیر درده یئددی قر آلا قاشقا سکل تپل چپیش..توخماخ توخماخلانما.. اششگ اتینه گیئدیم شیشگ اتی یئدیم ...           

اویونلار : قاودی قاچدی  -  چیلینگ آغاج  مته ده و داش اوستو - داش آراسی - تپیک دویوشدو -گیزلن تاپماق - باشدان آغاج اتدی - قرجیمه بئش داش و 8 داش - قغ مره - اویدورما آغاج - سوزدورمه آغاج - آشما بئلی یئددی داش ای ننه من قوردا وئرمه ای له له جان له له کاباب کاباب پول پول دویمه ئویمه ایین قچی اینه اینه.                                                     

یئمه لی بیتگیلردن :  قانقال - همن کومنجی قاز ایغی یئمیلبیک تکه ساققالی زینجیلیم قوزو قاطر دیرناغی پیشیک درناغی پیشیک بورنو سیرکان داری چوره یی تورشک اوه لیک گلین بارماغی سودلوجه توکلوجه شومو یارپز مره جویه اونلوجا گلین بارماغی -  ککلیک اوتو...                                           

کندین چولونده بیتن وحشی آغاجلاردان : شیللان سوماخ ارمود ازگیل نار اوزوم  - شف  - داغداغان ، سوماغ ، چالغی و قارا آغاج...

کند اهلی اصلاً کوچری و اکینچی  دیلر و یایلاقارین ان گوزه لی گوی یورد و دهنه چای  یایلاغنا کوچرلر و بیر قیسم کوچریلرده کالان یایلاغی و اوچ قارداش یانی ارا یوردا کوچردیلر کی بونلار بعضی ندنلره گورا ایندی یالاقلارن ترک ائدیبلر. آما بونلارن   مال قویونو اوجوز اولدوغو و دولت طرفینده ن یاردم اولونمادغی اوچون  ، بیر نئچه ایلدیر کی یاواش - یاواش کوچریلیگی ترک ائتمک زوروندا قالمشلار... کند لیلر اکینچیلیک ده ائدیللر ، آرپا ، بوغدا ، یونجا و بعضن نخوخود ، مرجیمک و  گولول  اکینی اکیرلر.                                              

بو کند 1303/1158 هکتار  اراضی یه مالیکد( البته اکینچیلیک اداره سینده اولان بیلگی یه آیید) ، کی 90 فائزی  اکیلیر و قالان حیسه سی( یال یاماج یئرلر ) مال داوارلا اوتارئلر. بو کند گونده میلونلار متر مکعب  سو آخان آراز ( ایرانن قوزئی باتئسنن بیرینجی و ایرانن  اوچونجو چای حسابلانیر) چایینن9 کیلو متیرلییینده یئرلشیر ،   مسئولار طرفیندن یوزلر دؤنه ود وئریلسه ده بو گونه کیمین بو کنده سو چکیلمه ییب . اگر سو وئریلسیدی ایشسیزلیکدن اینسانلار تهران شهرینین چئوره سینه کوچمزدی .                                 

 سؤزو گئدن ندنلره گورا بو کنددن کؤچ آغینی باشلادی . بئله کی هر ایل بیر نئچه ائو تهرانن چئوره سینه کؤچ ائتدی. یئری وار                     .

اَکینچیلیک و مال دارلق و باغدارلق پتانسییلینه مالک اولان کندین کؤچ سایینی دقت چکیر.        

 

خدافرین فولکلورو

توپلایان : بهروز  خانعلی پور دورموشخانلی


 

باجی  قارداشا

داش آتدیم زلی چیخدی            

 زلینین دیلی چیخدی

باجین اؤلسون آ قارداش          

آداخلین دلی چیخدی

 سیما واریم چپ دوروب          

 اوستونده میلچک دوروب

قارداشیما قوربان اوللام        

 اوستونده گویچک دوروب  

توی شنلیگینده قیز و اوغلان آداملاری آراسیندا کی دیییشمه لردن:

هایاسنا باخ هایاسنا         

 اُد وورموشام تایاسنا

گلین آناسی کؤینک گیییب          

اوغلانین سایاسنا

ساللا نیر  آی ساللانیر          

 آللانیر آی آللانیر

بی آناسی سارس گیییب ساللانیر           

  گلین آناسی بی کله قنده آللانیر

بازاردان آلدیم سوغانی                         او سوغانی بو سوغانی

یوز یاشاسن ساغ اولسون                        

 ایسته ییرم قیز دوغانی

بازاردان آلدیم سیینی                         

  او سیینی بو سیینی

ساغولسون آی وار اولسون                   

  هر زامان گلین قایینی  

بازاردان آلدیم مکنی (قارغیدالی)                       

  او مکنی بو مکنی

ساغ اولسون آی ساغ اولسون                     

من گوروم اوغلان اکنی

اوغلان آدامی                                  

سندرین بادامی

  قیزن آدامی                                  

 آلسن قادامی

قاشیغ آتدیم یاخدانا                              

جینگیلدییه جینگیلدییه

گلیر اوغلان آناسی                           

دینگیلدییه دینگیلدییه

قالدی گلین آناسی                                

هینگیلدییه هینگیلدییه

حیطلری پالچخلیدی                           

چؤرکلری قیلچیخلیدی

گلین بویون باغی ایستر                          

اوغلان آناسی آجیخلیدی

حیزده قاز یاتیبدی                               

قانادلاری ساز یاتیبدی

قایننام اوغول ددوغوب                         

 اؤزوده ساز یاتیبدی  

کهر آتین کیللی                                 

 دارادایخجا یانا تؤکولی

اوغلان سیویب قیز گیدیب                     

 کیمدیر اونون وکیلی

چکیلین گلین ییری سین                    

 اؤوتلرین  بورونسون

دوشمانن دیلی قوروسون                   

 تویلاری  موبارک

داش آتدیم آلمایا                               

آلما آغاشدا قالمایا

تانری قیزی یارادیب                       

 اوغلان سوبای قالمایا

آیی چیخدی میشه دن                       

قولاخلاری کؤشه دن

بیز قیز آلدیخ گیدیریک                  

 قوتاردیخ  قاراغاشدن

هایاسنا باخ هایاسنا                       

 باخ قارا تیکان سایاسنا

زامان قزنا جاهاز ویریب                   

 اودا دیورانن سایاسنا

قیزل گوللر گول دادی                   

 ال چاتمایان قول دادی  

قیز اوره گی دؤیونور                       

 اوغلان گؤزو یولدادی

قیزن باختی آغ اولسون                  

قوهوملاری ساغولسون  

قیزن گیتدی یی یوللار                

یانسن چیل چیراغ اولسون

اوزرلیک

اوزرلیک سن هاواسان

 گلن درده داواسان

( مین بیر درده داواسان )

 درد قاپدان گیرنده

سن باجادان قاواسان

اوزرلیک سن هاواسان

هر درده سن داواسان

سنی توکوروم (سالیرام ) اوجاغا

بد نظردن ساواسان

 ( یامان گؤزدن ساواسان )

اوزرلیک دا نا دانا

اود توتا هامیسی یانا

بد نظرین گؤزو

چرتلایب بوردا یانا

 اوزرلییک دانا دانا

اود توتا بوردا یانا

هر کس گوز وورارسا

گوزلری بوردا یانا

قارا آتلی قارا توزدو اوزرلیک

گوتوروب قادا بالانی

 بیر قیراغا آتدی اوزرلیک

داغلار دابانندا 

یوللار قیراغندا اوزرلیک

باشی قارا دیبی کولا اوزرلیک

هر کیم بیزه  گوز وورارسا

گؤزو بوردا یانا اوزرلیک

قاینانا و گلین دیییشمه سی  

قاینانا : گلین گلدی خان گلدی

ایولری ییخان گلدی

اَلینده ایکی اوُلگوُج

باشیمی قیرخان گلدی

گلین : قاینانا سان قاضی دیییلسن

صاندیق تولاسی تازی دیییلسن

قویروغون بولا یات ییرینده

سنکی گلیندن راضی دیییلسن

دوغدون اوغول آ قای ننه

ییدین نوغول آ قای ننه

اوغلون الیندن آلدم

چاتلا بوغول آ قای ننه  

قاینانا:ایویمه خوخان گتیرمیشم

پرگاری پوزان گتیرمیشم

گوُندوُز اولان ایشلری

گیجلر یازان گتیرمیشم

گلین : داغدا دیرک قاینانا

طوله ده اینک قاینانا

اوغول ایوه گلنده  

منده ن زیرک قاینانا

گوُنوُ

گوُل گوُلوُستان اوُسُتوُنه

شهلی دومان  بستان اوُستوُنه

گیدین دییین او توُلکوُیه

گلمه سین آصلان اوُستوُنه

گلین  - بالدیز

آ بالدزیم  چووال دوزوم

دم دم یاتار من نییله ییم

قاینانام دمیر داراغی

تیققلدادار من نییله ییم

 گلین:  قایناتا و قایین

قایناتام سرو آغاجی

قاپیدا بیتر من نییله ییم

قاینیم قزل گول یاپراغی

خاطریم توتار من نییله ییم

بایاتی لار

آیریلق یایاتی لاری 

هارایلار آی هارایلار                         

هم اولدوزلار هم آیلار

دریادا بیر گول بیتیپ                          

 سوسوزونان هارایلار

داغلار باشی توتوندی                         

کیمین باغری بوتوندی

گل گینن بیر گؤروشاق                        

 دونیا اؤلوم ایتیمدی

کؤینه یینی آغ ساخلارام                     

 یویارام آغ ساخلاران

بیرده اَلیمه دوشسن                          

 یوز ایل قوناق ساخلارام

آوچی آوین دیییلم                            

چاخماغا تاو دیییلم

آوچی قولون قوروسون                     

 وورمالی آو دیییلم

بو داغدا مارال آزدی                      

 آوچی چوخ مارال آزدی

آنام اوزون ییتیرسه                        

 اولمرم یارام آزدی

آوچی آوچی آ مارال                     

 آوین قاچسن آ مار آل

آلیرسان جانیمی آل گینن               

 باری بیر از هامار آل

آری ساشدی باشیمدان                   

ساشدی قاشدی باشیمدان

فلک بیر ایش ایشله دی                

عاغلیم چاشدی باشیمدان

آشق آرامی داغلار                    

 مؤحکم بارامی داغلار

گؤیلوم ایستر اَلیم چاتماز             

 کسیب آرانی داغلار

باغا سو دوشدو نیینیم                 

 میولر سو ایشدی نیینیم

هامی یا پای پایلاندی                 

 منه بو دوشدو نیینیم

قارداشلار ای قارداشلار              

یاغیش آچار قار باشلار

جنازام ایری گیدی                   

یاپیشمادی قارداشلار 

آراز آدا گتیری                       

 سلیان سادا گتیری

هَرَه نیز بیر قوربان دییین            

 قوربان قادا گتیری

مرندین بوز داغلاری             

 بورویوب توز داغلاری

اگر منی ایسته سن              

  آشاسان تیز داغلاری

مرندین گؤی چیمنی           

  بیچرلر خوی چیمنی

یا مَلَرم تاپارام  یادا             

 وورار اوچی منی

الینده جام گؤتورو              

 جام قویا جام گؤتورو

فلک ایشلری اییلر            

بنده سی کام گؤتورو

الینده سر انجامی             

توتوبدو سر انجامی

فلک دردی قاچیرتدی        

سن گؤرن سر انجامی

من آشق مزه قانلی              

میی قانلی مزه قانلی

قورخورام دوشم اؤلم           

 یوردومدا گزه قانلی

اتاغیم خالی قالسین            

دؤشه قوی خالی قالسین

سنه کی قالی ، قالمادی      

 قوی کیمه قالی ، قالسین

نَنَم بولاغا گلسین              

دورسون بولاغا گلسین

ننم بیر سس چکسین          

 سسی قولاغا گلسین

ننن اولا بیلممی                      

 باجین اولا بیلممی

بالا نن یوخدو                         

گویلون آلا بیلممی ؟

باغندا اوزوم قالدی                

 درمه دیم اوزوم قالدی

سنی سفره یولادیم                  

 گلمه دین گؤزوم قالدی

 گؤیده اولدوز مرد اوینار          

 بارماقلاری دوردو اوینار

اوغلو اؤلن آنانین                 

  اورگینده درد اوینار

مارالین دیزی قانلی                

توپوغو دیزی قانلی

قورخورام دوشم اؤلم              

آنام توتا سیزی قانلی

نازیل بالش باش آلتدا             

 آلا گؤز قاش آلتدا

ایسته دیم دورام گلم              

 قول لارم داش آلتدا

من آشق قازان آغلار            

 اود یانار قازان آغلار

قریب ییرده اؤلنین                

قبرینی قازان آغلار

اؤرگیمده یارا وار               

 اوسته خال خال قارا وار

آچالار اورگیمین باشن          

 گورلر یانمامش هارا وار

آلچالار آی آلچالار              

 یاپراقلاری آل چالار

ایسته یینه چاتماسان            

 دوشمان سنه ال چالار

عزیزیم آدامی وار              

گؤزلرین بادامی وار

هردن گل قاپیمدان            

 کیچ دیسینلر آدامی وار

داغلارا دولو دوشر          

 قار یاغار دولو دوشر

قبریمی یول اوسته قاز      

 دوست گلر یولو دوشر

منی چالان آریدی           

 قانادلاری ساریدی

هیچ کسده گوناه یوخدی      

گوناهکار تاریدی

گیدرم اولکه سیندن        

 قورخارام یول کسندن

قوللارینی سال بوینوما      

ایریلدیم بلکه سندن

گلین کؤچاغ آیریلاخ                     

کؤچاخ دوشاخ آیریلاخ

بلکه گوره بیلمه دیک                   

 حالال لاشاق آیریلاخ

بیل سییدیم آغلامازدیم                 

گولردیم آغلامازدیم

بیلییدیم وفان بودور                 

  سنه بیل باغلامازدیم

قوشوم اوچدو ککلیک کن            

 قاناد ویردی له لکدن

منیم کی بیله گلدی                  

 چرخی دونموش فلکدن

فلگی دیندیرییدیم                     

دیندیریب گولدورییدیم

منه قلم چالاندا                       

 قلمین سیدیرییدیم

آغلارام اؤز گونومه                     

گولرم اؤز گونومه

فلک الیمه دوشسه                 

سالارام اؤز گونومه

شاه عباسيین خارجه قوناقلیقی نین ناغيلي

سؤیله‌ین: حاج اسداله بابايلو كندي

 

گوتلرين بير گونينده شاه عباس و الاه وئرديخان وزير درويش لباسيندا مملكتينه باش چئكماغا چيخميشديلار كي يولدا بير قوجا كيشينين آشنا اولوب دوستاشيلار و يولا دوشيرلر از گئديلر چوخ گئديرلر بير چايا توش گليرلر شاه عباس دئير قوجا عمي  گله سن بو چايا بير كورپي سالاغ قوجا كيشي دئير اده رحمتين اوغلو كورپي محله بنا ايستير ايندي بوردا فحله بنانب هاردان تاپاخ بوردا ائله بيل كي قوجا كيشي باشا دوشميركي شاه عباس نه دئير بلاخره سويونوب چايي آددللر گئنه اولا د.وشيرلر آز گئديرلر چوخ گئديرلر بير يوخوشا چاتيرلار گئنه بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي گله سن بو يوخشا بير نرديوان قوياخ گئنه قوجا عمي دئير كي اده رحمتين اوغلو بوردا بو تئزديخدا نه جوراسينا نرديوان دوزلدخ نردوان آغاج ايستير تاختا ايستير كركي بيشقي نجار ميخ ايستير بلاخره گئنه قوجا كيشي باشاه دوشمير شاه عباسين سوزيني بالاخره يوخوشي چيخيب گئديرلر آز گئديرلر چوخ گئديرلر يئتيشيرلر قوجانين كندينه شاه عباس دئير قوجا عمي بوردا نئينياخ قوجا دئيركي آقا درويش منيم بير بببات كاسيب ائو ائشيكيم واردي بويورون گئداخ بو گئجه ني منه قوناق اولون بلاخره شاه عباس و آللاه وردي خان وزير گئديرلر قوجا كيشينين ائوينه اما قوجانين بير قيزي واريدي گوزلري بير موخده سر ايريدي بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي ائوه چوخ ياخشي تيكميسن اما بو خاريسي بير موخده سر ايريدي قيزدا گئتميشدي چاي گئتيره بو سوزو ائشيدير دئير ايريده اولسا عيبي يوخدي توستوسي دوز چيخسين بوردا شاه عباس بير ايچري فيكر وئريركي عجب بو قيز كلله ليدي بلاخره گئجه اولور يئر ساليب ياتيشلار اما قيز آتاسينان سوروشوركي آتايي مئهربان سن بونلارينان نه جور يولداش اولدين و يولدا بونلار نه دانيشديلار قيزين آتاسي دئير ائله بير سوز دانيشماديخ چوخ به گارا بير سوزلر دانيشيلدي من يولدا بونلارينان آشينا اولدوم گلديخ قاباقيميزا بيز چاچيخدي درويش دئدي قوجا عمي گله سن بوچايا بير كورپي سالاغ منده دئديم اده رحمتديين اوغلو چاي فحله بنا وروسايل ايستير الي يالين بوردا كورپي سالماغ اولار و سونرادان گئنه بير يوخوشا راست گلديخ اوردادا گئنه دئديم اده رحمتديين اوغلو نرديوان بخار بيشقي تاختا كركي آغاج ميخ ايستير الي يالين اولاركي نرديوان جورريياسان اما بوردا قيز دئير آتايي مئهربان اوللكي او درويش دئيب كي گله سن بو چايا بير كورپي سالاغ منظوري بو ايميش كي بير سويانا او ايكيسينده آلاداليينا آدلادا و ايكينجي ده يوخوش دا منظوري بو ايميش كي بير صوحبت باشلاناكي او صوحبتين هاواسينا يوخوش تئز قورتارا يعني باشلاري قاريشا اما بو سوزلري شاه عباس ائشيدر و آلاه ورديخان وزيره دئير وزير تدبير توك آلاه ورديخان دئير قبله عالم ساغ اولسون تدبيره تدبير نه لازيم بلاخره آلاه ورديخان و شاه عباس گئديرلر و بو قيزا ائلچي گونده رير شاه عباس اما بو قيز دئيركي من سنه گللئم اما گره ك بير صفت اورگئشئسن شاه عباس چون بو قيزي بير عاغيلي قيز تانيميشدي قبول ائليه ر و سوروشاركي نه صفتي قيز دئيركي سن بير ياي الارسان و بيردنه ده توخماخ آتيچي ليق ائيله رسن و او صفتي اورگئشئرسن بئلي بوردا شاه عباس بير ياي بير توخماق آلير لباسي عوض ائيله ر دوشير بوردان اوردا اوردان بورا بالخره بو صفتي كاميل اورگئشير قئليب سالير گئچه سالير بلاخره گلير قيزدا آلير آپارير اوز ساراينا اما بير موددتن سونرا گئنه شاه عباس گئنه درويش پالتاريندا ولايتينه باش چئكماغا چيخميشدي كي بير شهرده درين بير يئرده بونو بير نئجه نفر توتوب آپاريرلار كيم تانييردي كي بو شاه عباسدي بوندا آپارديلار ستلديلار بير زيرزميه شاه عباس گورديكي بوردا چوخلو آدام واردي بير موددتدن سونرا اوننان بوننان سوروشدوكي بيزي بورا نه يه ساليب لار كيمديلر بولار بير نفر دئير سن مگر بيلميرسن دئير يوخ دئير كي بونلار بو كيشي لري بير آز يئتيشيب كوكلديپ گئسيب اتدين ائشيگده ساتيلار اما بودا تئزديقدا شاه عباس ائله ياغچي يئيب ايچميشدي كوكيدي سارايدا اوزينه يئتيشردي بلاخره شاهيدي مملكت اونونكيدي چوخ اتديخ اولمشدي او موقع كي گلديلر شاه عباسي آپارالار شاه عباس بونلارا دئدي كي مگر منيم اتديمنن نه قدر سيز پول آلئجكسيز مثلا دئيلر فلان من سيزه بير بزه حلي گئچه دوزلديم كي درباردا سيزه هم انعام وئرسينلر هم ده منيم اتيمن اون برابري سيزه پول وئرسين لر من هميشه بو ايشي سيزين اوچون گوردوم سيز مني بير ده فعه كئسيب ساته جئكسيز خوشبختانه بونلار قبول ائله رلر و گئديب بير ياي و بير توخماخ آليب گئتيريب وئريرلر شاه عباسا شاه عباس بو صفتي ياخشي اورگئشميشدي باشلاير ياي توخماخ لا قره يونو و آغ يونو آتديرير و بو زنداني لرين كومئك لرينن بير ياخچي تئميز كئچه نقش نگاري و بير طرفينده يازير كي مني فلان شهرده فلان يئردده زندانا ساليب لار وقتيم ده آز اليب دايما يئتيشين بئلي شاه عباس بو گئجه ني بوروب بو كيب قاتلايب بير تحفه كيمي وئرير بونلارا بونلار توحفه ني آپاريرلار فلان شهرده شاه عباسين ساراينين قاپيسيندا چاغيريرلار كي بير ياخچي گئچه ساتيريخ فقط ده بو ساراين آداملارينا ساتيريخ او زامان شاه عباسين آروادي ائلشيدر خدمتكارلاردان بيرين يولاركي او گئچه ني آلين گئتيرين بئلي گئچه ني آليب آپاريرلار شاه عباسين آروادينين يانينا آرواد باخير تانير كي بو شاه عباسين صفتي دير گئچه ني گئتيرانلارا چوخلو انعام وئريرلر و نئچه برابرده گئچه نين قيميتي اونلارا پول وئريرلر سونرا دان شاهين آروادي دستور وئرير قوشون حاضيرلانيب آتلانيب لار و او شهر هجوم گئتيريب او ائوي محاصره ائله يب زنداني لري آزاد ائله يب و شاه عباسي دا ساليم اوردان چيخارديب و اونلارين يئيه سينده دارا چئكيب آرادان آپاريرلار بئلي بوردا شاهين آروادي دئيركي قبله عالم ساغ اولسون اگر سن بو صفتي باجارماسيدين سن جانو الدن وئردين يئدي ايشدي يئره گئچدي گئيدن اوچ آلما دوشدي بيري منيم بيري اوزيمين بيري ده ناغيل ديينين

 

ارمني و مسلمان آروادي

ناغيلي سويله ين و آلاهي يئردن سوروشان :كبری سيفي

بير گون بير ارمنينين بير مسلمان آروادينان خوشي گليرميش هئي بوني گيره لرمش آرواد ارينا دئيركي آي كيشي بو ارمئني مننن ال چكمير كيشي آروادينا دئير سنين ايشين اولماسين قوي بير آز اوننان بير قاردان زادان آلاخ سونرا بيليرم او كوپك اوغلونين باشينا نه اويون گئتيرم ارواد ارمئنيه دئيركي بس منيم گويليم قازاتي و هشترخان اتي ايسته ير ارمني قشنگ هفته ده بير يول قاز گئتيريرميش بير پولي دا هفته ده هشترخان اتي آروادا اتي يئيب ارمئنيه هئي اوميد وئريرميش آرواد دوروست بير گئجه موددت ارمئنينين قاز دارين يئيننن سونرا  كيشيسنه دئير اي كيشي داي ارمئني مني بئزاريديب ايش گور بير گون بس آرواد گلير دئير اي كيشي طوله ده اينكيميز دوغوب او واخت كيشي دئير آرواد الان وقتيني سن ارمئنيني اگر طوليه گئتيرسن بيلرسن كي من نه ايش ارمئنينين باشينا گئتيرجيم او زامان آرواد ارمئنيه دئير كي بو گون اريم ائوده يوخدي گل گير بيزيم طوليه گيزلانپ گوز دئيركي آرواد گلسين آرواد گئديب ارينه دئيركي آي كيشي ارمئني طوله ده دي او موقع كيشي دئير آرواد سن گير طوليه منده گله جيم سن ارمئنيه ديئنن ياناساان ارمئني گير بو سبدين آلتينا گيزلن اريم گلدي سني ده اولدوره چئح منيده ارواد گيريب طوليه داليسحا دا كيشي آرواد تئز قاچيب آي ارمئني تئز گير بو سبدين آلتينا گيزدان ارمئني سبدين آلتينا گيريب كيشي قاپيدان گيريب دئير آي آرواد هارداسان دئير آي كيشي من بوردايام آي آرواد او سبدين آلتينداكي نئدي دئير اي كيشي هئچ زاد اينكيميز دوغوب قويموشام سبدين التينا مال حيوان آياقلاماسين او وقت كيشي دئير آي آرواد اوزيمينن عهد ائيله ميشم كي او بوزو ديشيئه اولسا اوني بئله بئله ائله جيم اركك ده اولسا آرواد چوخ يارواريركي آي كيشي مگر دلي اولوبسان كيشي دئير يوخ من عهد ائلئميشم عهديمي سينديرابيلمئرم اما كيشي ارمئني نين حالين قاتير سونرا طولدن گئدير آرواديدا اپارير ارمئني گوزليير بير فورصتده دوروب قاچير داها ارمئني ده او دووري برده ده تاپيلمير بير گون آرواد گئديرميش گوره ركي ارمئني گلير داها ارمئني اروادي دينديرمير آرواد دئير ارمني نه اولوب او طرفدن گئديوسن ارمئني آروادا دئير يئري جهنم اول اوزينين گويلي قاز اتي ايسته ير ارينين ده گويلي بوزه گوتي ايسته‌ير

لولين ناغيلي

ناغيلي سويله ين : مشهدي زينال كيشي 86ياشيندا

بيري واريدي بيري يوخيدي آلاهدان سيواي هئچكيم يوخيدي  قديم گونلر بير كتده بير آقا لولين پادشاه واردي كي بير گون آخشام چاغي گون باتان واختي لولينين صاحيبي ائوده يوخيدي لولين اوز اوزينه تصميم توتير كي ياخين كنده گيرده گان اوغرولوقينا گئتسين  و يولا دوشير او واختي كي گئديردي كنده معروف يير آلا و قوه دانا واريدي لوينين گورور دئير لولين قارداش هارا گئديرسن لولينيه آجيخ گلير دئير  درد لولين چورلولين منه دئينن آقا لولين گئديرسن آلا قره دانا دئير اقا دانا دوشيرلر گئديرلر اوزامان قره پيشيك يولينان گليردي بونلاري گورور سورشوركي لولين قارداش هارا گئديرسيز لولين دئينن آقا لولين گئنه عصباني راولور دئير درد لولين چورلولين رهر لولين دئينن اقا لئولين هارا گئديرسن قره پيشيك كور پشمان دئير آقا لولين هارايا گئدير سيز دئير گئديرم گيردهگان اوغورليقينا قره پيشيك دئير آقا لولين منده بير موددتي آغاجام خواهيشا منيده آپار آقا لولين قبول ائليه ر يولا دوشورلر گئديرلر همين منوالل گئديرديلر اينه چيخير لولين قاباقينا و بير آز قاباغا خروس چيخير بونلارين قاباغينا گئنه بير آزادان سونرا چئكيش چيخير لار بونلارين قاباقينا هاميسي قره پيشيك كيمي بير آز لوليننن ساوا شيلر و سونرا دان باريشيق اولور هاميسي شاد خورامان يولا دوشيرلر گئديرلر يئتيشيرلر قونشو كنده كندين ياخينليقدان گون باتير قرانليق دوشير اما سيزه كيمنن دئييم لوليننن آقا لولين يولداش لارينين هاميسين جمع ائله ر بير يئره مولان چكيرلر آقا لولين دئير گره ك صبر ائيلياخ جاماهات ياتيشسين قرار بئله اولور گيرده كان يئيه سي گئجنين بير واختي كي شيرين يوخويا گئچديلر گورپين هره سينه بير ماموريت وئريلير مثلا آلا قره دانا چيخير دامي ن اوستنه باجانين ياخينليقندا دوروكي اگر بير واخت ائويئيه سي دورسا اوستن اونين باشينا خراب كارليق ائليه سين كي او گلهفونين باشين ايتيرسين چئكيشه ماموريت وئريلير كي قاپينين باشينا چيخسين اگر بير واخت ائشيكدن ايچري گلان اولسا ايچريدن ائشيگه چيخان اولسا ويرسين باشينا به هوش ائيله سين اينه يه مسوليت وئريلير كي گيرسينت  باشماقين ايچينه اگر بير كس باشماق گيين اولسا سانجيلسين اياقينا ناكار ائله سين قره پيشيك ماموريت وئريلير كي گئتسين چاخماق داشين يانينا اگر بير كسي قارانليقدا ايسته ديكي اونو گوتورسين اود يانديرسين اونين اليني قيناقلاسين ديتدسين تا كي اونو گوتوره بيلمئسين  اما خوروزلا ماموريت وئريلير كي گيرسين تنديره اگر بير كس ايسته دي كي تنديردن گوسئف گوتورسين كي مشعل كيمي ايشيق ساچسين تا بولار گورسنسين قاناد قانادا ويرسين كول تورپاق قالخسين كوسصئف گوتورانين گوزينه توكيلسين بلكه بير كسي ائيليه بيلمئسين بونلاري دوتسون و آقا لولين ده گيرسين گيرده كان آنبارينان اوز ايچين دولدورسون گيرده كانينان بئله قرار يولور گئجه ياريسي گيريلر ائوه و لولين ده گيرير گيرده كان آنبارينا هر كس گئدير اوزماموريتينين دالينجا اما سيزه دئيم كي لولين واخيت كي انبارا وارد اولدو او ياخچي گيردكاننان يغيردي ايچرسينه اما گيرده كانين سسينه ائو يئيه سي اوياندي هاي دوشدو و هره قاچدي قاپيدان چيخا چولدن ايچري گله يا تنديردن كوسئف گوتوره يا چاخماق داشيني گوتوره اما يانديرا و ائوين بويوك آدامي ايسته دي كي باجادان باخسين ائشيگه و اما لولينين گوروپي آماده باشيدي لار هره اوز ماموريتيني انجام وئريردي ائوه محليه بيرهاي گوي دوشدوكي گل گوره سن باشي سينان گوزي گولينن توزتوز ياقينا توتولان اياقينا اينه باتان باشي ايستانان الي اوزي تيديلان بو عمليات بئله موفق اولدوكي هاميني شيل كوت ائله ديلر گله فئنين باشيني ايتيرديلر كي بونلارين هاميسي ساغ سلامت مهلكه دن قورتارديلار گلديلر يئتيشديلر اوز ولايت لرينه گيرده كاني بولوشسينلر بوردا لولين دوز بولمير بو ايش عاديلانه دئير آلاقره دانا اعتراض ائله دي كي بيزهاميميز زحمت چكميشيق گره ك دوز بولئسن لولين دئير كي من سيزي آپارميشام من مولان نقشه چكميشم منيم سهميم سيزدن گره ك چوخ اولا دانا و بقيه اعتراض ائليهر قبول ائله ميرلر دئيرلر كي بيزهاميميز زحمت چكميشيق سن تك ائيليه بيلمزدين گئجه قارانليقا او بير ائله آدامي كندي شيل كوت ائيله سن گره ك هامييا مساوي بوله سن لولين قبول ائله مير يولا گلمير آلا قره دانا دورور يئرده بيرآز ياماجيدي لولينين اورتاسينان بير جوت دالي تئپيك وورور لولين آويلير گيرده كان لاردا اوزو قويلي ديفيرلانيرلار قره پيشيگ اينه خوروز چئكيش تولانيرلار گيرده كانلاري توتوب گئتيريب يئيب شاديخ ائليه رلر يئدي ايشدي يئره گئشدي گويدن يئيب شاديخ ائيله رلر يئدي ايشدي يئره گئشدي گويدن اوچ آلما دوشدي بيري منيم بيري اوزيميم بيرده ناغيل ديينين

شانس

سويله ين: اكبر رستم پور

 

بيري واريدي بيري يوخيدي الله دان سونرا سواي بير كسي يوخيدي بير قوجا كيشي واريدي كي بويون قيراقيندا اوتورمشدي او زامان بير پادشاه قفله قاطيرينان و آدلارينان اوردان كئچيردي پادشاه دئدي آي قوجا كيشي بوردا نيه اوتوروبسان دئدي قبله عالم ساغ اولسون من مردم ايشيني يولا ساليرام پادشاهع دئدي آي كيشي مثلا نه ايشيدي دئدي بيدن دئيه رم سيزين قاباغينا نه چيخاجاق نه پادشاه دئدي بيزيم قاباغيميزا نه چيخاجاغ دئديسيزين يولوز دئنيزه چيخاجاق پادشاه گولدي دئدي آي درويش اونو بيليرم قوجا كيشي دئدي سيزين قصديز واردي دنيزه يئتيشه سيز اول بير آز استراحت ائله ملي سيز و سونرا باليق توتاجاقيق قوجا كيشي دئدي سيز اول قارماغ آديز بير اولي سيجان توتاجاقسيز و اگر ايكينجي دفعه قارماغ آديز بير اولي سئرچه توتاجاقسيز بولار يولار دوشدي قوجا كيشي ده اوزولرينن آپاردي لار وقتيب دنيزه يئتيشديلر شاه امر ائله دي باليق جيلار قارماغ آديلار بير آزدان سونرا قارماغ چكديلر گوردلر بير اولي سيچان توتوب لار شاه گنه امر ائله دي باليق جي لار قارماغ آديلار بير آزدان سونرا قارماغ چكديلر گورديلر بير اولي سئرچه توتوب لار شاهين بوقاجانين بيلينن خوشي گلدي اونا چوخلي انعام ووئردي قوجا كيشي سئوينجك دوروب گلدي يولدا گوردي بير خوشگل جوان الي اياقي قانلي يورقون اوتوروب سورشودي آي جوان سن كي بو خوشگل ليقدا سنين شانسنام بس سن نيه بئله ده دين شاها لاقل بير باليق ديه دين من سنن اوتري الي اياقيمي تيكانا داشا ورمزديم كي بو گونه دوشمزديم الله سنه انصاف وئرسين

 

100 سورو، 100 جواب اوچونجو بولوم

سویله شی

استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)له

سوردو:دکتر حسین شرقی دره جک(سوی تورک)

 

قارا بئجانلاردان رشدیه‌یه کیمی تورکجه تدریسی

بو ایل مهر آییندان تبریز اونیورسیته‌سینده «آذربایجان تورکجه‌سی دیل و ادبیاتی» بؤلومو آچیلیر و 40 نفر طلبه بو بؤلومده تحصیل آلاجاقلار. آذربایجاندا تورک دیل و ادبیاتی تدریسی تاریخینی داها یاخشی اؤیرنمک اوچون دکتر ح. م. صدیق ایله بو باره‌ده دانیشیق آپارمیشیق.

سورو 12 -آذربایجاندا تورکجه درس اوخوما تاریخی حاققیندا نه بیلگیلر وئره‌بیلرسینیز.

جواب: تورکجه درس کتابلاری تاریخینی یازماق، ایندی بیر او قده‌رده آسان دگیلدیر.چونکی بو ساحه‌ده هئچ بیر تحقیقی ایش گؤرولمه‌میشدیر. اونا گؤرده‌ده بو قیسا مقدمه‌ده بئله بیر ادعادا اولمادان، مدنیّت تاریخیمیزین بو قولونا اؤتری بیر نظر سالیریق.

ایران تورکلری آراسیندا، درس اوخوما و اوشاق تعلیم ائتمه سنّتی‌نین یئددی مین ایللیک تاریخی واردیر. آذربایجانین مختلف یئرلرینده کشف اولونان ماغارالار و یئر آلتی «درس یئرلری» بونا آیدین بیر ثبوتدور. ایران تورکلری، یازی اختراع ائتدیلدیکدن سونرا، درس اوخوما و اوشاقلارا یازی اؤیرتمه جلسه‌لرینی یئر آلتی تالارلاردا تشکیل ائدیردیلر. آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده تاپیلان بو تالار و ماغارالاردا، پالچیق و یا داش اوزه‌رینده حک اولان درس لوحه‌لری، تالاردا سقف یا تاواندان آسلانارمیش. بعضی ماغارالاردا ایسه، داش دیوارلاردا، اوخوناجاق متنلر حک اولارمیش. وطنیمیزین بیر چوخ تپه‌لرینده تاپیلان اون یئددی یئر آلتی تالاردا یوزلر داش و پالچیق لوحه‌لر کشف ائدیلمیشدیر.

یئر آلتی درس تالارلاری، عمومیّتله موضوع اساسیندا بؤلونورمون و اداره‌سی، سونرالار «جادوگر» آدلانان «کاهن»لر عهده‌سینه ایمیش و تورکلر اونلارا «قارا بئجان» و «گؤی بئچان» دئیرمیشلر.[1]

بو درسخانالاردا، گؤی تانری عبادتی رسملری، اوستو اؤرتولو گیزلی عالملردن روحلار و توتملر چاغیر دبلری، اسرارانگیز دنیالاردان بشر بشر معیشتی و دنیا سعادتی اوچون یاردیم ایستمه دعالاری و داش یونما و یازی یازما ایشلر اؤیره‌دیلیردی. داش یونما و یازی یازما ایشلر، تالارلاردان ائشیکده و دوزنگاهلیقاردا اؤیره‌دیلیر و لاکین نظری مسأله‌لر و گیزلی دنیالار ایله علاقه ساخلاما و بو ایشلر اوچون متن اوخوما و تکرار ائتمه ایشلری تالارلارین ایچینده و یئر آلتیندا کئچیردی. بعضاً داش یونما و یازی حک ائتمه قابلیّتینه مالک اولان «بیلگه‌»لر، آنیت و یازیت یازما و کتیبه‌لر یونما اوچون، قونشو ائللر طرفینده‌ده اجیر اولوردولار. ایندی الیمیزده اولان 53 «گؤی ‌تورک» آبیده‌لرینده بو مسأله‌لره صراحتله اشاره اولموشدور. اونلاری 1893 م. ایلینده تامسن Thomsen و سونرا رادلف Radloff اوخوموشلار. همین کتیبه‌لر 38 حرفلی «گؤی تورک الفباسی» ایله یازیلمیشدیر. بو حرفلر آراسیندان 2 سی جوت سسلی، 8 ی سسلی و 28 ی سس سیز حرفلردن قورولوردو.[2]

سورو 13- تورکلرین باشقا یئرلرده ده درسخانالاری اولموشمو؟

جواب: 1904 نجو ایلدن باشلایاراق تورفان چؤللرینده اویغورجا عیسوی و مانوی متینلر تاپیلمیشدیر. همین وادیده موتوق آدلی بیرکند یانیندا موتوق صومعه‌سی کشف ائدیلمیشدیر. بو صومعه‌یه باغلی بیر مدرسه بیناسیندا اویغورلارین تورکجه درس کتابلاری‌دا کشف ائدیلمیشدیر. بونلارین ان اؤنملیسی «بودا» دینینده اولان اویغور تورکلری‌نین «بیلگه‌رکان» اثریدیر.

بو اثر بیر یوکونج Yükünc و 28 اؤلوش Ölüş دور. «یوکونج» مقدمه دئمک و «اؤلوش» بؤلوم یئرینه ایشله‌نیر.

«بیلگه بورکان» بیر درس کتابی کیمی اوخونورموش. بو کتابدان همین صومعه و اطرافیندا چوخلو اویغور الفباسی ایله الیازماسی تاپیلمیشدیر.

دکتر شناسی تکین‌، ارضرومدا 1960- نجی ایلده بو درسلیگین تنقیدی متنی‌نی نشر ائتدی.

ایندی الده مینلر اویغورجا «گؤن یازی» واردیر که اویغورشناسلار طرفیندن اینجه‌له‌نیر. بو گؤن یازیلارین ساخلانیلان یئرینه تاغار Tağar دئییلیردی. تاغار کلمه‌سی: توربا، هیبه، چانتا، داغارجیق و خورجون معناسیندادیر. تاغارلاردا ساخلانیلان گؤن یازیلارین آدی ایسه «تاقباس» و «باستاق» ایدی. بو ایکی کلمه‌نین باشقا حصه‌سی ایسه «باسماق» مصدری‌نین کؤکودور. بو مصدر: ازمک، تضییق ائتمک و حک ائتمک و نقر ائتمک آنلامیندادیر. گؤن یازیلاردان ترتیب ائدیلن کتاب مجموعه‌لرینه «باستاق» دئییلیردی. سونرالار ایراندا یاشایان تورک اولمایان قبیله‌لر، بو کلمه‌نی پوستاک، آپوستاک، آپوستاغ، آوستاغ، آوستا و ... تلفظ ائتدیلر و حال حاضیردا زرتشتی‌لرین دینی کتابلاری بئله آدلانیر.

سورو 14 اسلامدان سونرا دوروم نئجه اولموشدور؟

جواب: حضرت پیغمبر مکّه‌دن مدینه‌یه هجرت ائتدیکدن سونرا، مسجد هم عبادت، هم مهم مسأله‌لر اوچون مشورت مرکزی و همده تعلیم و تربیه یئرینه چئوریلدی. مسجدلرده پیغمیر زامانیندا تعلیم حلقه‌لری قورولوردو و حضرت پیغمبر اؤزوده بعضا بو حلقه‌لرده اشتراک ائدیردی. صحابه و تابعین مسجدلرده درس دئیردیلر. هفته‌ده بیرگون‌ده خانیملار مسجدلره ییغیلیب علم کسب ائدردیلر. تورکلرده ایراندا اسلامی یایماغا باشلادیقدان سونرا بوتون داغینیق

مکتب خانالاری یاواش یاواش مسجدلره منتقل ائتدیلر. و مسجدلرده مکتبلر قوردولار. گون به گون قوّتلندیریلن مسلمانلار بیر طرفدن مجوسی قیاملاری یاتیردا بیلدیلر و باشقا طرفدن، سامانیلر دؤرونده قرآن مجیدین تورکچه چئویری و تفسیرینه باشلادیلار و نهج‌الفرادیس (= سیر نبویه) و قوتادغو بیلیغ کیمی اثرلر یاراتماغا باشلادیلار.

بو دؤرده یارادیلان مکتبلرده، درس مشق ائتمه اوچون، داش یا پالچیق لوحه و یاگؤن یوخ، بلکه حاضیرلانمیش سوموک لوحه‌لریندن استفاده اولونوردو.

تورکلر اسلامیّتدن سونرا، درس اوخوما اصولونو تمامیله دگیشدیلر. حتی درس اوخوما اصطلاحلاری:

«کتاب، مکتب، لوح، مداد، قلم»

کیمی، هامیسینی قرآندان آلدیلار. قرآن خطّینی‌ده قبول ائتدیلر. مدرسه‌لرده هر شیئدن اول اوشاقلارا قرآن اؤیره‌دیردیلر و بونون اوچون الفبا کتابلاری یازماغینا باشلادیلار. بو کتابلارین ان مهمی دیوان لغات‌الترک (تألیف 466 هـ.) ایدی. و اونونلا برابر، آشاغیداکی کیتابلاردا تدریس اولونوردو:

1. الإدراک للسان الأتراک

2. بُلغةالمشتاق فی لغةالترک و الفقجاق

3. التحفةالزکیه فی لغةالترکیه

4. الدرّة المضیئه فی لغةالترکیه

5. مقدّمةالأدب زمخشری

6. الذرور الذهبیه فی لغةالترکیه

بو کتابلار مکتبلرده قرآندان قاباق، قرآن مجیده حاضیرلیق کیمی اوخونوردو، قرآن اؤیره‌دیلدیکدن سونرا نهج‌الفرادیس و قوتادغو بیلیغ رسمی مکتب کتابلاری کیمی درس وئریلیردی.

سورو 15- مکتب‌لرده اوخونان کتابلاردان هانسینی تانیتدیرا بیلرسینیز؟

جواب: قوتادغو بیلیغ مثنوی‌سی‌نین مؤلفی بو اثری 50 یاشیندا ایکن 462 هـ. ایلینده قوشموشدور. مؤلفی‌نین آدی یوسف خاص حاجب‌دیر. او ابوعلی سینا کیمی بیر شخصیت ایدی. اونون بو تورکجه اثری 6645 بیت‌دیر. مثنوی قورماسیندا، 3 قصیده و 173 قوشا بئیت ایله برابر یازیلمیشدیر. اثر ناغیل‌دیر و ناغیلین دؤرد قهرمانی  واردیر که هر بیری بیر تجریدی اؤزه‌للیگی تمثیل ائدیر:

گون‌دو غدو عدالت،

آی‌دولدو دولت،

اؤغدولموش عقل،

اودغورموش قناعت.

قوتادغو بیلیغ اثرینده تورکجه درس کتابلارینادا اشاره اولونور.

تورکجه متنلری و کتابلاری قوتادغو بیلیغ بئله بؤلور:

آویچغا سؤزو = پیغمبرلر و قوجالار سؤزو.

بیلیگلیگ سؤزو = عالیملر و دانشمندلر سؤزو.

اوزانلیق سؤزو = شاعرلر سؤزو.

و بو کتابلاری احتوا ائدن دربار کتابخانالاریندان استفاده ائتمه‌گینی سؤیله‌ییر. قوتادغو بیلیغ بئله باشلاییر:

بایات آدی ایله سؤزه باشلادیم،

تؤرده‌دن، یارادان، کؤچورن ایدیم.

اؤکوش اؤغدو بیرله تومن مین ثنا،

اوغان بیر بایاتا آنا یوخ فنا.

یاغیز یئر، یاشیل گؤی، گون آی ایله تون،

تؤروتدوخلایق اؤد اؤدلک بوگون.

اثرین اوشاقلارا نصیحتلریندن نمونه‌لر

اولوغ بولدون ارسه کیچیک توت کؤنول،

اولوغکا کیچیکلیک یاراشیر اوغول.

بیلیکلیک[3] سؤزو یئره سوتک بولور[4]،

آقیتسا سویون یئرده نعمت بولور.

بور ایچمه گوناها قاتیلما حذر،

بو ایکی چیغایلیق دونونو گئده‌ر.

وفایا وفا اول کیشی‌لیک حقی،

وفا قیل کیشی اول، آدینی بؤیوت.

سورو 16- باشقا کتاب وارمی ایدی؟

جواب: 6 نجی عصردن سونرا ایراندا تورکلرین درس کتابلارینا عتبةالحقایق‌ده اضافه اولوندو.

عتبةالحقایق مؤلفی ادیب احمد بن محموددور. بو کتاب تماماً اخلاقی و تعلیمی بیر کتابدیر و ایران تورکلری آراسیندا صفویه زمانینا دک تدریس اولونارمیش. امیرعلیشیر نوائی اثرین مؤلفینی ادیب‌الأدبا و فاضل‌الفضلا آدلاندیریر. اثر 20 قصیده و غزل و 101 قوشا بئیتدن عبارتدیر و «درس کتابی» کیمی یازیلمیشدیر. اثر بئله باشلاییر:

ایلاهی اؤکوش حمد آیورمن سنا،

سنین رحمتیندن اومار من اونا.

سنین وارلیغینا تانیقلیق وئریر،

جماد، جانوار، اوچقان، یوروین، ننا.

سوموگه ایلیگ تک، اره‌نه بیلیک،

اره‌ن‌گؤرکوسو اوس سوموگو ایلیک.

بیلیک‌سیز، ایلیک‌سیز سوموک، تک قالی،

ایلیک‌سیز سوموگه سونولماز الیک.

سورو 17- آیا دده قورقود کتابی‌دا درسلیک ایدی؟

جواب: روایتدیر که حضرت پیغمبر امریله مدینه‌ده عبدالله بن سعید بن امیر، مسلمانلاری ساوادلاندیرماغا چالیشدی. او، اسلام عالمینده محقق‌لر نظرینجه بیرینجه عالیم ساییلیر، بدر ساواشیندان سونرا، حضرت بویوردو هر بیر اسیری مسلمانلاری ساوادلاندیرما قاراشیسیندا آزاد ائتسینلر. هر اسیر اون اوشاغی ساوادلاندیریب، آزاد اولوردو.

تورک اسلام قایناقلاریندا دئییلیر که حضرت پیغمبر (ص)ین مبارک عمرونون سونا چاتماسیندان بیر نئچه ایل قاباق، اولو بابامیز دده‌قورقود، پیغمبرین حضورونا یئتیشیر و اجازه ایسته‌ییر که تورکلر آراسیندا معلم‌لیگه باشلاسین و پیغمبر حضوروندان دؤندوکدن سونرا، 23 ایل تورکلره ائلجه بیلن اولور. و یئنه روایتلره گؤره اودا پیغمبر کیمی63 یاشیندا دنیادان کؤچور.

دده‌قورقود، تورک قبیله‌لری ایچینده چوخلو مکتب قوروب، اونلارین آراسیندا گزیر، اونلارا مقدّس قوپوزدا چالارمیش و مقدس سؤزلری قوپوزلاردا بیان ائده‌رمیش و جوانلاری اسلامی یایماق اوچون کافرلرله ساواشا حاضیرلارمیش.

تأسّفله قید ائتمه‌لییک که دده قوقودون واختیله یازدیغی مکتب کتابی یا کتابلاری، ایندی الیمیزه گلیب چاتمامیشدیر. روایتلره گؤره، بو کتابلار قرآن آیه‌لری و شریفه احادیث شرحی ایمیش.

ایندی الیمیزده اولان دده‌قورقود داستانلاری‌نین مقدمه‌سی گمان که بو کتابلاردان آلینمیشدیر. الیمیزده اولان الیازمالارین بیری‌نین 446 نجی ایلینده یازییا کؤچورولموش اولان دده‌قورقود داستانلاری‌نین بیر مکتب کتابی اولوب اولماماغی حاققیندا من قطعی سؤز دئیه بیلمیرم و لاکین ظنّیمجه، بو کتاب درس کتابی‌دا اولماسا، بیر یاردیمچی مکتب کتابی ایمیش و مسلمان تورک مدرسه‌لرینده اوخونارمیش.

سورو 18 صوفی‌لرین زاویه‌لرینده ده گویا دیوان حکمت کتابی اوخونورموش.

جواب: تورکلر آراسیندا اسلامیّت دؤرونده مکتب آچما و تورکجه درس دئمه تاریخینی اساس ایکی دؤوره‌یه بؤلمک اولار:

قبیله و عشیره دؤورو

دؤلتی دؤور

ایکینجی دؤورده تورک اسلام عالمینده تعلیم و تربیت، انسجاملی و سیستماتیک و رسمی اولاراق دوام ائدیر. و بو، هجری 350 نجی ایل سلجوقیلر دؤوروندن باشلاییر. بو دؤورده‌ده یوزلر درس کتابی تورک دیلینده یازیلیر. تفسیر، کلام، ریاضیات، طب، منطق، دیلچیلیک و علمین مختلف ساحه‌لرینده اثرلر یازیلیر. بو کتاب نظامیه مدرسه‌لرینده تدریس اولونورموش.

یسوی‌نین دیوان حکمت اثرینی اوخویان اوشاقلار. بو کیمی مصراعلاری حفظ ائدیردیلر:

سیز و بیزی حق یاراتدی طاعت اوچون،

ای بوالعجب یئمک ایچمک راحت اوچون.

قالو بلی دئدی روحلار محنت اوچون،

عالیم اولوب یئر آلتینا گیردیم مونا.

سورو 19- سیز بیر یئرده تفتازانی‌نین درسلیک‌لریندن آد آپاریبسیز. بو هانسی کتابدیر؟

جواب: دیوان حکمت اثریندی سونرا تفتازانی‌نین «بوستان ترجمه‌سی» همین زماندا بیر درس کتابی کیمی اوخونورموش.

سعدالدین مسعود تفتازانی (وفات 791 هـ.) و خواجه احمد یسوی آراسیندا 300 ایل زمان فاصله‌سی واردیر. تفتازانی سید شریف جرجانی‌نین ان یاخین دوستو ایدی.

اونون مهم اثرلری وار:

مقاصد، عربجه کلام علمینده‌دیر،

تهذیب‌المنطق، عربجه کلام علمینده‌دیر،

کشف‌الأسرار، فارسجا تفسیردیر،

بوستان، تورکجه 755 هـ. تاریخینده یازیلان دسلیک اثریدیر.

سورو 20- گویا او زمان درس کتابلاری‌نین چوخو منظوم اولموشلار.

جواب: بلی، ایکینجی تورک اسلام تعلیماتی دؤنه‌مینده عاشیق پاشا آدلی عالیم و شاعر طرفیندن بیر منظوم درس کتابی یازیلیر. بو کتابین آدی غریب‌نامه‌دیر. بو اثر 7 نجی عصرده یازیلمیش و تمامیله آذری تورکجه‌سیله‌دیر. اثر اون بابدادیر و هر باب بیر دسدیر. هر درسین تدریسی اوچون بیر نئچه آی واخت لازم ایمیش.

1- نجی درس توحید و ایلاهی عشق، 2 نجی درس انسانین اؤزونو تانیماسی، 3 نجو درس دوغرولوق و دوزلوک نه‌دیر و بو کیمی دسلر...

غریب‌نامه‌نین برینجی بابی توحید و حضرت پیغمبرین نعتی و رسالتینه دائردیر. اوندان سونرا کائنات و حضرت آدمین یارادیلیشی و انسانین آللاها و دینینه قارشی وظیفه‌لری تدریس اولونور.

همین تابین اوّلینده شاعر دئییر:

تورک دیلینه کیمسه‌لر باخماز ایدی،

تورکلره هئچ واخت کؤنول آخماز ایدی.

سورو 21- دینی درس کتابلاری نه قدر اهمیتلی ایدی؟ آیا مکتبلر اوچون رسمی دینی کتابلار یازیلیرمیش؟

جواب: 8 نجی عصرده یئنی بیر اثر، مکتب کتابلاری آراسینا داخل اولور، اودا ثعالبی‌نین قصص‌الأنبیاسی‌نین ترجمه‌سی‌دیر. بو کتابین مترجمی‌نین آدی حله علم عالمینه معلوم دگیلدیر. بو کتاب 8 نجی عصردن باشلایاراق قرنلر مدرسه‌لرده تدریس اولونورموش.

قصص‌الأنبیانین نثریندن نمونه:

«قابیل آییتدی ای آتا! قارداشیم هابیلدن اولو دگیلمی‌وَن؟ من حقلی‌وَن، دگیلمی‌وَن؟ آدم آییتدی: ای اوغول! فضل تانری الینده‌دیر. قابیل آییتدی: بؤیله دگیلدیر، بیلگیم سن اونو کندی راییندن منیم اوستومه ییغه‌دین ...»

همین زاماندا احمد راعی ایکی بؤیوک ائر یازیر:

بیری سراج‌القلوب

دیگری مفتاح‌الجنه

هر ایکیسی درس کتابی کیمی حوزه‌لر و دینی مکتبلرده تدریس اولونوردو. بو معلمین نثریندن نمونه:

«ای اوغلوم! بیکیم شاهلاردان بیریسی اؤلجگی واختین بیر قاریجیق آناسی وارایدی. حاضر گتیردی و قالان اوغلانلارین جمع ائیله‌دی. منیم سیزه وصیتیم‌وار، آنیی یئرینه گتیرن داخی نه ائدرسه‌نیز ائده‌سیز.» دئدی. «ائله اولسون، نه دئرسن باشیمیز اوزره ائده‌ریز.» دئدیلر.

صوفیلیک زاویه‌لری و خانقاهلاردا تدریس اولونما اوچون 9 نجو عصرده مزکی‌النفوس آدلی اثر یازیلیب. بو اثری، اشرف بن عبدالله (ئولوم 874) خانقاهلاردا اوخونماق اوچون یازمیشدیر.

فقیرلیک نه‌دیر

بو فقیرلیک اگر تعلیم ایسترسن، اولو سلطانلیقدیر. و کیمسه بیلمز بونون لذّتینی، یئنه فقرا بیلر و بو فقیرلر اوچماقده دخی سلطان اولسالار گره‌کدر. حضرت رسول(ص) آیدیر: معراج گئجه‌سی منه اوچماغی عرض ائتدیلر، اکثر خلقینی فقرا گؤردوم. تامونو عرض ائتدیلر اکثر خلقینی خاتونلار ایله غنیلر گؤردوم. بو فقیرلره سلطانلار دئمک معنی بودورکه بونلار شیطان قولو اولماقدان قورتولموشلادیر و بو غنی‌لر شیطان قولو اولوبدورلار. شیطان بونلاری دنیانین اون یئددی دورلو بندیه باغلامیشدیر، برکیتمیشدیر، قول ائتمیشدیر.

سورو 22- سیز شیخ صفی الدین اردبیلی‌نین «قارا مجموعه»سینی ده بیر درس کتابی آدلاندیرمیشسینیز؟

جواب: 3 نجو دؤره صفویه دؤرودور. بو دؤره‌نی بعضی تدقیقاتچیلار، ایرانین «فترت و اؤلوم» دؤورو آدلاندیریرلار، حالبوکه همین دوراندا هر زماندان چوخ تورکجه‌میزده درسی و غیر درس کتابلار یازیلیر، تورکجه ایرانین رسمی، ادبی و علمی و اردو و دولت دیلی اولور.

بو دؤوره‌ده یازیلان درس کتابلاریندان شیخ صفی‌‌الدین اردبیلی‌نین دگرلی قارامجموعه اثری و ملا محمد فضولی‌نین صحبة‌الأثمار کتابینا اشاره ائتمه‌لییک.

قارامجموعه کتابلاری عمومیتله طریقت و تصوفی زاویه‌لرده تدریس اولونور و همین موضوعلارایله علاقه‌دار، شعر و نثر بؤلوملرینی احتوا ائدیرمیش. شیخ صفی‌الدین اردبیلی زمانیندا اونون آذربایجاندا عرفانی زاویه‌لرین توسعه‌سینده بؤیوک رولو اولدوغو اوچون قارامجموعه اونون آدی ایله باغلانمیشدیر. شیخ صفی‌دن سونرا، اونون مریدلری و عمومیّتله صفوی جوانلاری و اردبیللی عارفلر و عالیملر طرفیندن تورکجه‌میزه بیر چوخلو قارامجموعه آدلی درس کتابلاری قازاندیریلمیشدیر.

قارامجموعه‌نین مکتبلرده اوخونان بؤلومونون نثریندن نمونه‌لر:

«... سؤزون اصلی کؤنولدور. هر کیم کؤنول بحرینه یول تاپدی، نه ایسترسه چیخارتدی. آنلارکیم صورته باخدی، غفلت ایپین بوینونا تاخدی. طاعت خرمنینی اودا یاخدی. دوخانی گؤیلره چیخدی. زیرا کؤنول، حق کندو اوچون یاراتدی. «هرکیم منی ایسترسه، سینیق کؤنوللرده بولسون.» دئدی. هر کیم کؤنوله یول بولمادی و ایسته‌دوگی نسنه‌یی آندا بولمادی، اوچماغا داخی گیرمه‌دی. حق دیدارین گؤرمه‌دی. غافل اولما کؤنوله یول بولان کیشیه قول اولان، مغبون دگیلدیر. اگر، اول سنی قوللوغا قبول ائدرسه، زهی دولت.

پس ایمدی آنین کیم کؤنولدن خبری اولمایا، قامیشی شکردن آییرمیش اولا، من آنا دئییم؟ اولنه آنلایا؟ زیر اؤیودو اهلینه دئمک گره‌کدیر. دُرّی صدفده، نافه‌یی آهوده گؤرون دئمیشلر. پس ایمدی نادانه معرفةالله دئمک، شوره زمینه تخم اکمک کیمی‌دیر و مرکب گردانه جواهر آسماق کیمی‌دیر... زیرا سرالله حقّین چریلریدیر. بیر کؤنوله گیرجک، نه قده‌ر نسنه وارایسه سوروب چیخارار، محنت‌لری اریدیر، ارلری شیر مرد ائدر، شیرمردلری فرد ائدر، فردلری اهل درد ائدر، اهل دردی شربت ائدیب «صفی» ائدر.

ایمدی سن داخی کؤنول ایلینه آل، علم ربّانی کتابیندان اوخ، قارامجموعهنی الینه آل، کؤنول گؤیونده دوغان دولت آیینی و سعادت گونشینی گؤر تا گؤزوندن غفلت حجابی گئدوب حق کتابی روشن اولا، قاراتنیندن آغ گوللر آچیلا. وجودون قارا کولوغوندان آیدینلیقلار ساچیلا. کؤنلومون سارایی روشن اولوب، اوغرولار آندان کسیله، ملک‌لر ایله دولا. زیرا بو وجود بیر دوکاندیر، سنا کرایه وئریلمیشدیر، ایچینده رنجبرلیک ائدیرسن. بو دوکانین کُنجونده گنج واردیر. دوکان الینده ایکن کُنجی قاز، گنجی بول. یوخسا وعده گلجک، سنی دوکاندان چیخارارلار و کُنجده گنجی بولارلار، آردینجا باخا باخا قالارسان.

پس ایمدی وجودون معناسی اول زمان سنه مسلّم اولور کیم سلیمان کیمی خاتم نفسین دئو الیندن قورتاروب، امین اولاسان. یوخسا خاتمی دئوین الینه وئردین ایسه، خداپرست ایکن، دوپرست اولدون.

مثلا بیر خاتون بیر کیمسه‌یه نکاح اولسا، بیر کیمسه داخی اونو نکاح ائده بیلمز. یعنی کؤنول دنیایا تابع ایسه، آندا حق تصرّف اولماز و اگر حقّه تابع ایسه، نفس تصرّفی اولماز.

شیخ صفی قُدِّسَ سِرُّه بویوردوکه: طالبِ حق خود بینلیگی ترک ائتمه‌گینجه، خدابین اولماز.

الهی! نئیلرم اول سرّی که اسراری یوخ، نئیلرم اول روحی که انواری یوخ، نئیلرم اول وردی که درد و عشقی یوخ، نئیلرم اول ذکری که سوزو و شوقی یوخ، نئیلرم اول رکوعی که خضوعی یوخ، نئلرم اول سجودی که خشوعی یوخ، نئیلرم اول تکبیری که تکریم سیز اولار، نئیلرم اول قیامی که تعظیم‌سیز اولا، نئیلرم او وضوئی که نورسوز اولا، نئیلرم اول طاعتی کیم حضورسوزاولا...»

سورو 23- او زمان قارا مجموعه‌دن باشقا درس کتابی اولموشمو؟

جواب:صفویه دؤرونده آذربایجانین غرب حصه‌لرینده یاشایان سروری آدلی عالیمیمیز ظاهرةالملوک آدلی اون بابدا بیر نثر درس کتابی یازیر.بیرینجی باب ایمان احکامینا عائددیر و قالان دوققوز باب سیراسی ایله بئله‌دیر:  آللاها عبادت، آتا آنایا حرمت، ار آرواد حقوقی، اولادو اقربا حقلری، عدل و احسان حاققیندا، رعیت حقلری، دولت حقوقی، انسانین مخلوقات آراسیندا یئری و آللاهین احسان ائتدیگی نعمتلره شکر.

بو کتابدان نمونه:

«ای عزیز! بیلکیم الله تعالی انسانی ایکی حقیقتدن خلق ائتدی، بیری صورت ظاهردیر، دیگری سیرت باطندیر، صورته خُلق دئرلر، سیرته خُلق دئرلر. بو ایکی حقیقتین فضیلتی و رذیلتی‌وار...»

بو درسلیک کتابی، شاهزاده‌لر و اعیان اوشاقلارینا درس دئمه و اونلاری مملکتی اداره ائتمگه حاضیرلاما اوچون یازیلمیشدیر.

همین عصرده انوارالعاشقین کتابینی آذربایجانلی بیر عالیم یازیر اونون آدی احمد بن محمد بئجان اردبیلی‌دیر (بئجانلار). الده اولان الیازماسی 967 هـ. ایلینده استنساخ ائدیلمیشدیر. بونلار ایکی قارداش اولموشلار، هر ایکیسی‌ده معلم. بیریسی نظم و دیگری نثر اثری یازمیشدیر. اردبیللی عالیم مقدمه‌ده تأکید ائدیر که بو کتابی مکتبلرده اوخونما اوچون یازمیشدیر.

 مقدمه‌دن نمونه:

«ای طالب ابرارِ الهی! بو کتاب عظیم و خطاب کریمی جمع ائیلین محمد ولدی احمد بئجاندیر. حق تعالی رحمت ائتسین آناکیم جمیع عالمین علمینی بوندا درج ائله‌دی، بونون اوزرینه کیم عارفلرین غایتی و واصل‌لرین نهایتی‌دیر. اول قارینداشیم عالیم و عارف، کامل و فاضل، تانری‌نین خاصی، ارنلر سروری‌نین کتابی دخی متعلم‌لره تعلیم اولونسون و عالملرده اوخونسون دئیه دوزلتدی تورکی دیلینده یازدی تابیزیم ائلین قوومی انوار علم تعلیمیندن فایده گؤرسونلر.»

سورو 24- تبریز محیطی‌نین او زمانکی ان مهم درس کتابی هانسی ایمیش؟

جواب: هجری 11 نجی عصرده تبریزده بؤیوک بیر عالیم و دیلچی ظهور ائدیر و زاویه‌لرده تدریس ائتمه اوچون بیر نئچه در کتابی یازیر. حتی او، «بالی بیلن» آدلی بیر دیل‌ده اختراع ائدیر. اونون آدی «محیی گلشنی»دیر. اوندان ایندیه کیمی 30 تورکجه و 10 فارسجا یا عربجه کتابی بیزه گلیب چاتمیشدیر. درس کیتابلاری آراسیندان:

ساریق.

اخلاق کبیر.

نفحات‌الاسحار.

اسماءالحسنی.

مناقب گلشنی.

قیرخ حدیث.

اثرلرینی آد آپارماق اولار.

او، شاه طهماسب زامانی یاشاییردی. مکتبلرده تدریس اوچون یازدیغی «بالی بیلن دیلی» و اونون اختراسی حاققیندا دئیر:

دخی بیر مستقل دیل قیلدیم ایجاد،

بیر آدم قیلماق اولماز اؤیله بنیاد.

ائدیب آمیخته تورکی، فارسی هم،

عرب اوسلوبو اوزره اولدو محکم.

اولوب بالی بیلن نام اول لسانه،

مرتّب اولدو اول فنّ یگانه.

اثر 8 بؤلومدور:

امثله.

امثلةالبناء.

صرف و نحو.

حروف.

اعداد.

مصادر.

لغت.

اصطلاحات.

مقدمه‌ده دئییرکه دیل بیرلیگی، دین بیر لیگیندن ناشی اولور و بو دیل، مسلمانلار اوچون یازیلیبدیر که دیل آیریلیغی آرادان قالدیریلسین.

قید ائتمک لازمدیر که محیی گلشنی‌دن سونرا، باشقالاریدا دیل اختراعی ائتمک فیکرینه دوشموشلر. او جمله‌دن دکتر زمانهوفون اختراع ائتدیگی «اسپرانتو» دیلینی مثال گتیرمک اولار. و لاکن محیی گلشنی‌نین اختراع ائتدیگی دیلین بیزیم اوچون مهم خصوصیّتلری واردیر. او جمله‌دن:

مخترع، اسلام و مسلمانلارین بیرلیک و وحدتی آرزوسو ایله بو دیله یارادمیشدیر.

دیل چوخ مکمّل و گئنیش و عین حالدا نهایت درجه‌ده ساده یارانمیشدیر.

دیلی اختراع ائدن بیر تورک عالیمدیر.

دیلین نحو بؤلومو تورکجه‌دن و صرف بؤلومو، تورکجه، عربجه و فارسجادان آلینمیشدیر.

سورو 25 سید عظیم شیروانی‌نین درس کتابلاری حاققیندا نه بویورا بیلرسینیز.

جواب: مُحیی گلشنی‌دن میرزا حسن رشدیه‌یه قده‌ر اوچ یوز ایل زمان فاصله‌سی واردیر. بو اوزون زماندا، البته که ایراندا، یوزلر تورکجه یئنی درس کتابلاری تألیف اولونموشدور. بو اثرلردن آد آپارماق و اونلاری تحلیل ائتمگه گئنیش بیر فرصت لازمدیر و بو قیسا مقدمه‌ده مطلب حقّی ادا اولونماز. اودور که بیز اوچ یوز ایل آتلاییریق و یالنیز، رشدیه‌نی معرفی ائتمکدن قاباق حاج سید عظیم شیروانی‌نین گلزار باهار اثرینه‌ده قیساجه اشاره ائدیریک.

حاج سید عظیم شیروانی ئوز هم شهریسی خاقانی شیروانی کیمی، ایران ادبیاتیندا بؤیوک و قالیجی آذ قازانمیشدیر. اوسته‌لیک او، همده درین دیندار و عارف بیر شاعر ایدی. اونون اثرلری آراسیندا بیر «درس» کیتابی‌دا واردیر. بو کتابین آدی گلزار باهار‌دیر و کئچن عصرده مکتبلرده و مسجدلرده اوخونوردو. بو کتابدان بیر نئچه داش باسماسی موجوددور که بیریسی‌ده تبریز شهرینه عائددیر.

گلزار بهاردا یوزه یاخین کیچیک حکایه‌لر واردیر. حکایه‌لر مختلف یئرلردن سئچیلیب حتّی گلستان، بوستان و پریشان کیمی فارسجا کتابلاردان‌دا استفاده اولونوبدور.

گلزار باهار درسلیگی حکایه‌لریندن نمونه

بیر نفر اهل حال ائدیبدی سؤال،

مرتضی‌دن که: ای سپهر کمال!

ندیر علمِ نجومده رأیین؟

وارمی تأثیری زهره و آیین؟

حضرت علی (ع)جواب وئریر:

معنی‌سیز علم یوخدور عالمده،

نوردور علم، قلب آدمده.

اولدوزا آند ایچیبدی بارخدا،

گؤرکه والنّجمده نه‌دیر معنا.

همین کتابین سونوندا سید عظیم یاردیمچی درس کیمی عبید زاکانی‌نین سیچان و پیشیک کتابی‌نین ترجمه‌سینی‌ده وئریبدیر.

بو درس کتابی بئله باشلاییر:

دیباچه طراز فن تعلیم،

بو نامه‌نی بؤیله ائتدی ترقیم.

دل مائل حالت جنون‌دور،

شائق به علوم و ذوفنوندور.

حاج سید عظیم شیروانی، کتابنی باشدان آیاغا اوغلو «جعفر» خطاب ائدیر. مثلاً:

جعفر! ای سبطِ حیدرِ کرّار!

مردلیک شیوه‌سینده اول هشیار.

و یا:

جعفر! ای راحت روان پدر!

گل خوش ای عطر گلستانِ پدر!

و یا:

ای اوغول! اولما خلق‌آرا نمّام،

اولدو نمّام کیمسه ذاتی حرام.

و یا:

ای اوغول! قیلما اهل علمی ضعیف،

بیل بو علم نجومی، علم شریف.

سید عظیمین اساس پئشه‌سی مکتبدارلیق ایدی. او، میرزا حسن رشدیه‌نین یئنی اصول ایله آچدیغی مدرسه‌لره بنزه‌ر مکتب آچمیشدیر.

اودا رشدیه کیمی اؤز مکتبینده درس وئرمه درسلیگی‌نی‌ده اؤزو یازمیشدیر.

«مرحومون ترتیب ائتدیگی کیتابچادان، بیر نوسخه‌سی اؤز دستخطی ایله یازیلمیشدیر... بو مجموعه أوچ دفتردن عیبارتدیر:

اوّلینجی دفترده یازیلیبدیر: شیخ سعدی‌نین گولوستان و بوستان کیتابلاریندان و بعضی حکمانین اثرلریندن، ساده و آچیق تورک دیلینه ترجومه اولونموش نصیحت‌آمیز حکایه‌لر.

ایکینجی دفترده همچنین بو قیسم حکایه‌لردن و 51 اؤیود و نصیحت‌لردن عمله گلیر.

اوچونجو دفترین مندرجاتی نظم ایله یازیلمیش اخلاق و اطوارا دائر تمثیللردن عیبادتدیر. بونلاردان علاوه، بیر پارچا خیرداجا مضحکه‌لر و گولمه‌لی حکایه همین دفترده یازیلمیشدیر کی اونلارین حیصّه‌سی و نتیجه‌ی کلامی دوروست و صحیح ایسه‌ده، اؤزلری تعلیم ایچون یاراماز. بو مضحکه‌لردن و گولمه‌لی حکایه‌لردن باشقا، اوچونجو دفترده بیر نئچه گؤزل غزل... و بیر پارا قیطعه‌لر و روباعیات یازیلمیشدیر.»

ربیع‌الأطفال، ربع‌الأطفال و گلزار باهار آدلاری ایله‌ده تانینان حکایات منظوم کیتابی، اصلینده گنجلره و مکتب یئنی یئتمه‌لریاوچون یازیلمیشدیر.شاعریر بورادا اغلب حکایه‌لری اوغلو جعفره خیطاب ائتمیشدیر. میثال اوچون:

جعفر! ای ساده‌لوح و پاک‌ضمیر!

بیل کی واردیر زماندا چوخ تزویر.

سوره‌ی یوسف ایچره، مکر زنان،

اوخوسان، ای اوغول اولوبدو بیان ...

بو کیتابین حکایه‌لرینی جامع‌التّمثیل، کلیله و دمنه، گولوستان سعدی و باشقا ادبی قایناقلاردان آلمیشدیر.

سیّد عظیم، عبید زاکانی‌نین موش و گربه آدلی اثری اساسیندا بو منظومه‌نی یازمیشدیر.

سیچان و پیشیک کیتابینی بئله باشلاییر:

حمد اولا اول خالیقه صوبح و مسا،

کیم یئتیریب فئیضی جاهانا صفا.

جومله‌ی مخلوقا وئریب جانلار،

حاضیر ائدیب نعمتِ الوانلار.

هر نه هوادا او کی پرواز ائده‌ر،

پر آچیبان قدرتین ابراز ائده‌ر.

ایکی قانادا ایله اوچان طئیرلر،

یئرده گزه‌ن دابّه‌لر، غئیرلر.

ایکی آیاق یاکی اولا دؤرد آیاق،

باده‌ی قدرتدن ایچیبدیر ایاق...

...

نقل ائله‌ییم من سنه بیر داستان،

فارسی ایله نظم ائله‌ییب باستان!

تورکی ایله من اونو تحریر ائدیم،

کؤنلونو شاد ائت، سنه تقریر ائدیم.

بیرجه قولاق وئر بئله داوایا سن،

ائیله نظر شورش و غوغایا سن.

بیل کی نه سلطان نه خانین جنگیدیر،

بیر پیشیک ایله سیچانین جنگیدیر!...

26- تبریزده ایلک مدرن مدرسه آچان رشدیه نه کیمی کتابلار یازمیشدیر؟جواب: تقوالی عالیم آخوند ملّا مهدی تبریزی‌نین اوغلو میرزا حسن، هجری 1267 نجی ایلده فتحعلی‌شاه امری ایله اؤلدورولن صادق‌خان شقاقی‌نین نوه‌سی، ایمانلی و فضیلتلی قادین سارا خانیمدن، تبریزین چرانداب محلّه‌سینده دنیایا گؤز آچدی. آتاسیهمین محلّه مسجدی‌نین پیشنمازی ایدی. او اؤز آتاسی، سونرا شهرین باشقا عالیملری یانیندا و مکتبلرینده تحصیلائتدی. جوانایکن،اؤزو محلّه‌سینده اوشاقلار اوچون کیچیک بیر مکتب آچدی. بو مکتبده، محلّه‌ده باش وئرن بیر چوخ اخلاق مسأله‌سی ایله علاقه‌دار ایشلره دخالت ائدیردی و رسمی دولت مأمورلاری کیمی، خلاف ایش گؤرنلرین قاباغیندا دایانیردی. اونا گؤره، محلّه اهلی اونو چوخ سئویر و اونا «میرزا» دئییردیلر.

میرزا حسن، 1298 نجی ایلده قارداشی میرزا علی ایله بیرلیکده سوریه و شاماتا سفر ائتدی. همین ایلده بیروت شهرینده فرانسالیلارین آچدیقلاری «کالج»ده درس اوخودو، و یئنی درس شیوه‌لری ایله تانیش اولدو. ایکی ایل سونرا، ایروان شهرینده «رشدیه مسلمان مدرسه‌سی» تأسیس ائتدی و هـ. 1305 نجی ایلده تبریزه گلیب «خیاوان» محلّه‌سینده همین آد آلتیندا بیر مدرسه قوردو. بو مدرسه، «شیخ‌الإسلام مسجدی» یانیندا ایدی و میرزا حسین واعظ کیمی تبریزین او زامانکی بؤیوک عالیملری اورادا تدریس ائتمگه دعوت اولونموشدو.

قارداشی میرزا علی ایسه «مقصودیه» محلّه‌سینده مکتب آچدی و سونرا بو مکتبی «تربیت» خیاوانیندا که «ملا کلبعلی» مسجدینه منتقل ائتدی.

حاج میرزا حسن، اؤز مدرسه‌سینی «رشدیه» آدلاندیردیغی ایچون، همین آد ایله تانیندی. او، رشدیه مدرسه‌سی و قارداشی‌نین مکتبی‌نین درس برنامه‌لرینی تبریز روحانیلری‌نین امضاسینا چاتدیرمیشدی. تبریزده آچدیغی مدرسه، گون به گون توسعه تاپدی و اون ایل دوام ائتدی. بو مدرسه‌نین آلتی ایللیک و یا آلتی دؤنملیک برنامه‌سی بئله ایدی:

بیرینجی دؤنم «تجهیزیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «آنادیلی» و «تسهیل‌التعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

ایکینجی دؤنم «اعدادیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «وطن دیلی» و «قرآن جزء عمه» و «گلستان سعدی» کتابلاری تدریس اولونوردو.

اوچونجو دؤنم «تهیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «امثال لقمان»، «قرآن چره‌که»، «اخلاق محسنی» و «کفایةالتعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

دؤردونجو دؤنم «ابتدائیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «قرآن»، «انوار سهیلی»، «نهایةالتعلیم» و «تبصرةالصّرف» کتابلاری تدریس اولونوردو.

بئشینجی دؤنم «درجه‌ی اول» آدلانیری. بو دؤنمده «قرآن ختم»، «دروس النحویّه»، «تاریخ وصّاف» و «ارشادالحساب» کتابلاری تدریس اولونوردو.

آلتینجی دؤنم «درجه‌ی ثانی» آدلانیری. بو دؤنمده «تاریخ وصّاف» کتابی، «فرانسه» و «بدیع» تدریس اولونوردو.

حاج میرزا حسن رشدیه «آنادیلی» کتابینی هـ. 1305 نجی ایلده و «وطن دیلی» ایله «امثال لقمان» کتابلارینی1306 نجی ایلده تألیف ائتدی. بئله‌لیکله اونون مدرسه‌سینده تورکجه، فارسجا، عربجه و فرانسیزجا دیللریتدریس اولونوردو و بو دیللر واسطه‌سه ایله، جوانلار علمین مختلف ساحه‌لرینه ال تاپیردیلر. هـ. 1314 نجو ایلده تبریز والیسی میرزا علی امین‌الدوله، اونون مدرسه‌سینده یوز نفز محصّلین خرجینی اؤده‌مگی بوینونا آلدی و مدرسه‌نی.

دولت اورگانینا چئویردی. بیر ایل سونرا، امین‌الدوله تهرانا گئتدیکدن سونرا، اونون مخالیفلری «رشدیه» مدرسه‌سینه حمله ائدیب، اورانی داغیتدیلار. بئله‌لیکله سیاسی اویونلارا دوشن حاج میرزا حسن رشدیه 1315  -جی ایلده تهرانا گئتدی. اورادا اونا «معارف آتاسی» لقبی وئردیلر و ...

سونرالار، 1326 نجی ایلده کلات قصبه‌سینه تبعید ائدیلدی و 1345 نجی ایلده قم شهرینده یئرلشدی و همین شهرده مدرسه آچدی و نهایت هـ. قـ. 1363 نجو ایلده قم شهرینده وفات ائتدی.

رشدیه مدرسه‌سی‌نین تبریز خلقی طرفیندن گئنیش و حرارتلی استقبال اولماغی‌نین اساسی سببی، بو مدرسه‌ده تورکجه‌میزه اهمیت وئرمک و بو دیله سایغی بسله‌مک ایدی. حاج میرزا حسن رشدیه، یازدیغی «آنادیلی» و «وطن دیلی» کتابلارینی، داش باسماسی اصولی ایله چاپ ائتدیرمکدن قاباق، بیر و یا ایکی ایل مدّتینجه اؤز الی ایله گؤزل نستعلیق خطّی ایله بیر نئچهنسخه‌دهاستنساخ ائدیب معلّملر آراسیندا داغیدیردی. ایندی‌ده تبریز‌لی قدیم عائله‌لرین ائولرینده همین نسخه‌لردن نمونه‌لر ساخلانیلیر. سونرالار، همین اوچ کتابی داش باسماسی طریقی ایله چاپ ائتدیره بیلن حاج میرزا حسن رشدیه، اونلاری تهران و قم شهرلرینده آچدیغی مدرسه‌لرده‌ده تدریس ائتدیریردی



[1] بیلیندیگی کیمی بورادا گئدن «قارا» و «گؤی» سؤزلری رنگ معناسی داشیمیر. اولو و بؤیوک معناسیندادیر. نئجه که «گؤی مسجد» و قارامجموعه» سؤزلرینده‌ده همین معنالاردا ایشلنمیشدشیر. «بئجان» سؤزو ایسه سونرالار آذلارین دؤلت آدی اولان «آذر» کلمه‌سی ایله‌ده بیرلشمیشدیر و «آذربایجان» سؤزو یارانمیشدیر.

[2] باخ. ← م. صدیق، ح. سه سنگیاد باستانی، تبریز: نشر اختر، 1387.

[3] دانشمند.

[4] اولور.

تاپماجالار

توپلایان: بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

 

- کور اؤکوز کولدان باخار   دالنجا آیران آخار   ( گولله)

- اوچ باجیدی ، اوچونونده باشی قارا   ( اوجاق داشی)

- او ندیرکی آلتن ایچللر ، اوستون بیچللر ( قویون)

- ییر آلتندا یاغلی گامیش (   ایلان)

- جیققلی تویوخ سکیده یاتار یومورتا تؤکر   ( کونده)

- یوک اوسته قیللی یوماخ   ( پیشیک)

- اوللی آغ شکلدی ، ایکینجی قیرمیزی ، اوچونجو قارا شکلدی   ( بؤیورتگان)

- بیر آتیم وار آت اییلرم ، اؤلسه قیامت اییلرم ، اَتین آتارام اویانا ، سویونو خییرات اییلرم  (  سَهنَک)

- او ندیر کی چولون گؤتورسن قابیرقالاری گؤرسنر(  کومه)

- یوک آلتدا قانلی چاناخ   ( قارپیز)

- گویدن گلیر هنیر هنیر ، ویر دیفارا ایچین گمیر (  قوز)

- بیر قلبیر آلما ، سحره قالما   ( اولدوز)

- بیز بیزیدیک ، یوز قیزیدیک ، بیزی اوزدولر ، ساپا دوزدولر ( چتن)

- اوزون قیز کؤلگه سی یوخ   (سؤیود آغاجی) - قرغن گلدی قیرلدخ ، تانری یا شوکور دیریلیخ ( آخشام و سحر)

- چاتی سو ایچر داناسی کؤپر   ( بورانی)

- هامینی بَزَر ، اؤزو لوت گزر   ( اینه)

- بابامین بیر دامی وار تک دیرک اوسته  ( گؤبَلَک)

- بابامن گؤی بالتونو وار قاتلاماغ اولماز    (گؤی)

- ازرسن ؤلمز ، دؤیرسن اؤلمز ، آتسان سویو جانی چیخار (کاغیذ)

- حاجیلار حاجا گیدر ، جهد ایلر گیجه گیرد ، بیر یومورتانن ایچینده یوز دنه جوجه گیدر  ( نار)

- بیش ندیر ، اوچ ندیر ، قویروغونون دیبی یاش ندیر ( دستاماز)

- چکیدن یونگول قیمتدن آغیر ، زهردن آجی بالدان شیرین   ( یوخو)

- او ندیر بالالاری باشندا هیی سیزلدار  (سیماوار)

- اوندیکی اولده 4 آیغی وار ، سونرا ایکی ، سونرا اوچ (اینسان)               

 گؤدن ییره ساللانار ، هر نه ویرسن آلدانمار(قورشاخ )   

- ایویمیزده بیر کیشی وار ، آنامینان ایشی وار  (جهره)

- آلتی داشدی ، داش دیییل ، اوستو داشدی داش دیییل

ایلده بیر یول یومورتا قویار ، تویا مؤحتاش دیییل ( توسباغا)

- سحر سحر دوروم سنه دیریییم  ( گؤز)

- هینی هینیجه کهر آت هینیسی گؤزل کهر آت آیاغندا قیل سیجیمی دویونو گوزل کهر آت  ( کل آیاغی)

- او ندیرکی هارا گیتسم یانمدا  (کؤلکه)

- او ندیر کی من گیدنده اودا گیدیر  (کولگه)

- ها لا لار ای هالالار ، داغدا داوشان بالالار، آیاغندا سو ایچر ، باشندان بالالار.  (زمی ( بوغدا ، آرپا )

- بیر قلبی راوزوم یول لارا دوزوم (قارشقا)

- بابامن بیر دونو وار  آغ کوپدن ،  قرمزی  اکر ، یاشل توکر ( زمی ، اکین)

- دوروکلر آی دوروکلر ، گیجه بیزه گلمیشلر ، اوقدر اوینامشلار ،  دوغرو خمیر اولموشلار  ( زغ ، چامیر)

 - بیر آتم وار آت اییلرم ، اؤلسه قیامت اییلرم ، اَتینن ییمرم ، سوموگون خییرات اییلرم  ( سنگ)

- ها گیدر  هو گیدر ، بیر قارش یول گیدر. ( یویورک ( ننی )

- اوستو چمن بیچیلر( ببچمه لی ) ، آلتی بولاغ ایچیلر( ایچمه لی ) (قویون)

- من گیدرم او قالار   (ایز)

- گؤیدن گلیر هنیر هنیر ، ییره دوشر حلقه دمیر( قوز ، جویز)

- بیر تندیریم وار ، ایکی فتیری وار  ( قوز،جویز)

- ایکی سیچان اویون باز ، گیردی دلیگه چیخماز ، حکیم دور گل دوعا یاز( کیلید)

- یایدا دونار قیشدا آچیلار(  قوروت )

- ساری دیغا ییر قازار   ( دامجی)             

- یوک اوسته پارا فتیر  ( آی )

- آلتی داش ، اوستو تاختا ، سگگیز آیاخ ایکی باش (وَل)

- ها یی یَر دویماز ( قایچی)

- دام اوستونده پارا فتیر (آی)

- ایشیم ایشیم ایشیلدار ، یاپراق کیمی خیشیلدار( قار)

- او ندیر کی دیمدیگیندن بالالار  (آرپا و بوغدا)

- آغ جوجه ییندی سویا ( دوگو (دویو )

- بالدان شیرین بالتادان آجی(دیل)

- توتدو توتدو توپولغا ، توتدتن بیر قاناد آیرلدی ، نه توتدو نه توپولغا ( قاتیر)

- قلملیخدا تولکو وار ، دلیک دلیک بورکو وار( پتک)

- آغ آتلار آی آغ آتلار چیمنده اوتلار ، وختی گلنده باغری چاتلار (  پانبیق)

- پیغمبردن اوسته دی تانریدان آشاغا  ( عمامه)

- قولاغن بوراندا دیلی چیخار ( فانوس ، چراخ)

- گویدن ییره ساللانار ، هر نه ویرسن آلدانار   ( قورشاخ)

- بیر خورجونوم وار چمبره وار ، آغزن آچار دونیا خبردار (گون)

- بیرجه بیله میصیری ، خانلار اونون اسیری  (تریاک)

- چین اتاق چین چین اتاق ، قرخ پیله کان مین بیر اتاق( کلم)

- چوب باشندا داری قویوسو  ( اینجیر)

- گوبییم گوبییوا میخم دلیگینه   (کیرنه ، ال دییرمانی)

- چققلی قویو شاپبیلدار سویو( قلیان)

- بیش باجی هیی بیر یرین آختارار ( جوراب میلی)

- دورد باجی بیر قویویا داش آتیر ( قویون امجه یی)

گلیردیم کتدن چاغردی بتدن ، ساققالی اتدن آغزی سوموکدن( خوروز)  

- زیر کیلیم زینجیر کیلیم ف آغیردی قاتلایا بیلمیرم ، یونگولدو گوتوره بیلمیرم (ییر گوی)

- بیر دییرمان وار ، آلتندا سو قاینار اوستونده اود یانار(  قلیان)

- قویروغون قوزاسان قان قوسار   (چاینیک و قورو)

- اوستو آجخ آلتی یاغش  (سوزگج) 

قویروغوندان توتماسان توله یه گیرمز( قاشق)   -

- هؤرَر  هؤرَر بورنو شیشر( جهره)

- هادی یابانی هودی یابانی ، آلتی قیچی وار یاکی دابانی ( ترَزی)

- سکیده یاتار یومورتا تؤکر    (خمیر کونده)

- اویانی چپر بویانی چپر ، ایچینده آتلی گزر (تولوخ)

- بوستاندا وار آرواد ، پالتاری قات قات( کلم)

- ساری تویوغوم سودا اوینار ، هیم هیمینن بیله اوینار ، اوستاسی گلر دوزلدر، ناشیس اوچوردار ( دَییرمان)

- اوزون اوزون اوزاناز اؤزونه ککیل قازانار( قارغی یا قامیش)

- بیر دامم وار ایچی دولو اغ یارما چینن( آغیز)

- فیفیل اوجو گوموشدو ، سال بوینونا ایلیشدی ، تاغ آتماز کؤلگه سالار، بو نیجه ییمه لی ییمیشدی ( دونبالان)

- آغ آتلار آی آغ آتلار ، گیدر دهنه ده ایتلار ، گیلینجه باغری چاتلار( قوزا)

-اکدیم سؤیو ، بیچدیم سؤیود ، میوه سی توت ، یارپاغی توت؟ (پانبیق)

- قاپیمیزا بیر آغاش دوشوب قولسوز قانادسیز ، ایری بابام خسته دی ، قولاری قفسده دی، نه ییرده ید نه گؤیده ، چرخی فلک اوسته دی   (دییرمان)

- اویانی مرمر بویانی مرمر ایچینده مرجان گزر (دیل)

- 4 قارداشیخ بیر بویدا ( دیوار)

- اوستو هاچا ، ایکی اوزوک ایکی قیلچا (قایچی)

- بالدان شیرین زهزدن آجی (یوخو)

- قولاغ اوسته قوشو یانار (سیرغا )

- بیر کیچیک مزار دونیانی گزر( باشماق)

- آذان دی یر ناماز قلماز ، آرواد آلار کبین کسمز   (خوروز) 

- ترزیده دورماز  باقالدا اولماز ، بیر شیرین زاتدی اوندان شیرین اولماز( یوخو)

- ساری دی ، زفران دیییل ، یازلی دی قوران دیییل ، بوینوزلودو قوچ دییل ،قانادلی دی قوش دیییل (آری)

- منده وار سنده ده وار زرگرده وار ، میسگرده یوخ (نفطه)

یر بالابان تویو وار دام دولوسی تویی وار ( شام شمع)

- اویانی مرمر بو یانی مرمر ایچینده بولبول گزر( دیل)

- بیر کوزم وار ایکی رنگلی سو توتار (یومورتا)

- داغدان آشار دامدان آشماز (یول)

- او ندیر دیرکسیز دوروب (گوی)

- آدامی اودار جانی یوخ( قبیر)

- بازادا قاپ قارا ، ایوده قپ قرمزی (کومور)

- بیر آتم وار درینده ، آرپا یی یر سرینده ، گیجه گوندوز یول گیدر ، ییرینده دیر ییرینده  ( دییرمان)

- یوا اوسته یورغون قاتر ، هیچ دورماز هر گون یاتار  (کورپو)

- آلتی تاختا اوستو تاختا ، ایچینده یاشل پاخلا ( پوسته)

- سودان کیچر ایسلانماز (کولگه)

گیجه یومولار سحر آچیلار  (سارماشیق گولو)

- تاپ تاپماجا آیاخلاری یاپماجا گوزلری پیالاجا   (دوه)

- وارلی نین الینده یوخسولون دیلینده    (پول)

- ایومیزده بیر کیشی وار بیر شله ساققالی وار  (سوپورگه) 

- رجبی کتده گوردوم یامان صیفتده گوردوم ،  24 اولدوزو4 آیین آلتندا گوردوم  (آت نالی  میخلاری)

- جانی قیرمیزی باشی گوی (ییر کوکو)

- جاوانلقدا اولار قارا ، وجالاندا اوخشار قارا  (ساققال)

- بابادا وار بالقدا وار میوه ده یوخ باغدا وار (ب)

- آتامین بیر آتی وار دیندیرمک اولماز ، بیر امچیسی وار ایندیرمک اولماز  ( ایلدیریم)

 - باخارام اوزاقدان گورونر یاخیندان(داغ)

- بازاردان آلدم بیر دانا ایچینده وار مین دانا  (نار)

- باسدیرمیشام ایکی تویوخ بیری ایستی بیری سویوخ (یای و قیش )

- باشا یاپیشق بیر ساپسز قاشق  ( قولاخ)

- من آچیغام بوداغ آچار میشه ده بوداغ آچار توپراقسیز ییرده بیتر یاپراقسز بوداغ آچار ( مارال بوینوزو)

- عرب الینده دیزی بیلینده بیر اوجو ییرده بیر اوجو گویده  (نیزه)

- اینه سی چوخدو ساپ ییری یوخدو(کیرپی)

- دار کوچه ده قولون ملر قاباخداکین ییره سرر  (توفنک )

- داغ باشندا بیر دامجی قان هر طرفی یاشل اورمان    (شاه توت)

- دغدان گلیر عربلر کندیمیزه قویماین گندیمیزی خارابلار ( سیل)

 - داغدان گلیر اصلان گلیر بیر قورو اصلان گلیر    (تیفان، توفان) 

- شیریندی بال دیییل یاغ کیمیدی یاغ دیییل ، رنگی آغدی قار دیییل  (قایماق)

- ساری ساری صاندقلار ، ایچی دولو فندقلار   (بورانی)

- سو ایچینده اوزرم سودان چخسام اولرم ، اینیمده سولو پالتار  منی توتار آغ تورلار  (بالیق)

- قار کیمیدیر آغاپباق ، ایپک کیمی یوموشاق  (پانبیق)

- گیجه دوزولر گوندوز پوزولار  (اولدوز)

- یوسفده یوخ زولیخادا وار ، مجنون دا یوخ لیلی ده وار   ( ل و   آ)

- زر زره یاپیشدی زر دیوار یاپیشدی ، زرگر اوزو گلمه میش زر دیواردان قوپمادی( کیلید)

- کؤپو آلتندان ساز گیدر ، قاقیلداشار قاز گیدر  (سو)

- سومویو وار قانی یوخ ، نفسی وار جانی یوخ  ( قازان)

- قاپی دالندا کیلکه لی باش  ( سوپورگه)

- ندندی های ندندی ، آغ گوموشدن بدندی ، اورتاسنا اود دوشوب گیدین گورون ندندیر  ( سیما وار)

- وای دده پاپاغم آغاجدا قالدی (قوز - جویز )

- سودا شاپبلدار ، اوبادا فرمان ، کتده سولیمان ( بالیق ، ایت ، خوروز)

- اتیندن کاباب اولماز ، قانندان کاسا دولماز ( نار)

- ارکگیده دیشیسیده بالالار ( آری)

- اوزو تاختا ییری قارا ، پارا پارا کوکسو قارا  ( لالا)

- الیله توتماق اولماز ، گوزیله گورماغ اولماز  ( ییل)

- داغدان گلیر داغارجخ ، آغزی باغلی گؤتو آچیخ  (اوروجلوق)

- باخسان اونون اوزونه ، گورونرسن گؤزونه  (گوزگو )

- قارا اؤکوزوم گیدر گلمز ، قزل اؤکوزوم یاتار دورماز  (توستو و کؤز)

- قاپیمیزا آغاج ییخیلب قولسیز بوداخسیز اونو بیر شیی ییییر دیلسیز دوداقسیز ( قار و گون)

- بیر چاتم وار تک قاتلی قویویا چاتمیر ، ایکی قاتلی چاتیر  ( قول)

- باشی فیندیق قویروغو قچی

 آلتی قویون ، اوستو کیچی(قاران قوش)

- دنیز اوستو دومان ، دومان اوستو سامان سامانا اود ووردوم دیدی الله آمان  (قلیان)

- او ندیر کی سویا سالسان دانشماز ، اودا سالسان دانیشماز باشن کس سن دانیشار (نامه)