نگاهی به باورهای مردمی با توجه به زندگی ومعیشت مردم منطقه قره داغ

کرم حسین زاده مدرس دانشگاه

 

با توجه به زندگی ومعیشت مردم منطقه قره داغ، در آنجا زمانبندی هم بر اساس آداب و رسوم اجتماعی، مذهبی و دامداری می باشد.

-چهار روز اول سال جدید ( فروردین ماه) را نشان و نماد چهار فصل سال می دانند و حتی به این چهار روز « چهار فصل» می گويند. هوای هر روز را به منظور چگونگی یک فصل در نظر می گیرند. مثلاً اگر روز سوم ابری باشد معتقدند که پائیزی ابری و سرد در پیش خواهد داشت.

-دهم الی سیزدهم فروردین را دهلیزه می گویند، در بسیاری از سالها در این ایام هوا دگرگون شده و رو به سردی می گراید. حتی در مواقعی باران و برف می بارد ( در سیزده بدر سال گذشته در این منطقه برف بارید)

در برخی روستاها دهلیزه با نام «قاری چلّه سی» ( Ghari Chillasi) هم مشهور و معروف است . در این مورد روایتی نقل می کنند که در عصر پیامبر پیرزنی بود که در قشلاق زندگی می کرد چون فصل بهار شد به ییلاق کوچ کرده و در ییلاق می بیند که مراتع سرسبز شده و پرنده ها تخم گذاشته اند، پس به قشلاق برگشته و تمامی اهالی را خبر می کند که به ییلاق کوچ کنند. اهالی هم بر اساس حرف او شروع به کوچ کردن می کنند در بین راه هوا دگرگون شده و بارش باران و برف شروع می شود در اثر این رخداد تمامی احشام آنها تلف می شود. پیرزن تازه یادش می افتد که او به پیامبر شکایت کرده بود که شترهای او جفت گیری نکرده اند و پیامبر به او قول داده بود که به مدت ده روز هوا منقلب خواهد شد تا شترهای او جفت گیری نمایند حال این پیرزن بود که باعث شد اهالی دار و ندار خود را به باد دهند. پس از آن به بعد این موقع از سال به دهلیزه ی قاری چیلّه سی مشهور شده است.  به روایتی دیگر در این موقع از سال آنقدر برف باریده است تا دهلیزه ( ورودیه خانه را دهلیز گویند) رسیده است به همین دلیل این موقه را دهلیزه می گویند, یعنی برف تا دهلیز رسیده است.

-لیسان آیی (leysan Ayi) : حدوداً اردیبهشت ماه را شامل می شود در این موقع از سال باران زیادی می بارد به عبارتی این موقع از سال فصل شروع باران های فصلی است. مرسوم است که در این موقع یعنی در موقع بارش باران ( لیسان) ظرفی را زیر باران می گذارند آبی که در ظرف جمع می شود زنان آن منطقه موقع خمیر درست کردن آن آب را به خمیر اضافه می کنند، معتقدند که برکت خانه را افزایش می دهد و نیز آن آب را به بیمار می دهند تا با خوردن آن شفا یابند.

-یازین قیخ بِشی  (Yazin Ghikh Beshi) : اواسط فصل بهار را شامل می شود در منطقه کلیبر از این ایام به بعد هوا  رو به گرمی می گذارد و نشانه های تابستان کم کم از راه می رسد البته در این روزها باران و سیلی هم به راه می افتد از اواسط بهار عشایر منطقه کم کم بار و بنه خود را آماده کرده و به فکر کوچ می افتند. پس این عنوان با زندگی دامداری بیشتر مطابق دارد.

نغمه ای هم به نقل از ارامنه در این ایام سر زبانها می افتد : قیزیل گونی وِر مَنه   -   قیزیل یومورتانی وِریم سَنه ( خورشید طلائی را به من بده تا در مقابل تخم مرغ طلائی را به تو بدم) شاید این نغمه مناسبتی با « ارمنی کیفیری» داشته باشد.

یایین قیخ بِشی (Yaien Ghikh Beshi) : اواسط تابستن را شامل می شود که به موسم « قوی روخ دوندوران» نیز معروف است. یعنی دنبه گوسفند به علت اینکه در ییلاق کم کم هوا رو به سردی می گذارد، سفت می شود به نوعی موسم پشم چینی هم به حسایب می آید.

-گل بُز ( Kal Boz) : هفته های آخر فصل پاییز را گویند. در این ایام هوا رو به سردی گراییده و نشانه های برف و یخبندان نمایان می شود، همچنین در این روزها بزهای کوهی شروع به جفت گیری می کنند و شاید کل و بز حاکی از این امر باشد.

-چیلّه گئجه سی ( Chilla Getasi) : همان شب یلدا مي باشد که درازترین شب سال است، چیله گئجه سی از جمله ایام شادی است که در طول سال در منطقه مورد توجه خاص قرار می گیرد در این شب علاوه بر جشن و شادی که در هر خانواده برپا می شود خانواده هایی که پسرشان نامزد است وسایلی را از جمله هندوانه، آجیل و ... به خانه عروس خود و با نام عروسشان، می فرستند. این وسایل را چیلّه لیخ (Chillalikh) می نامند.

-بویوک چیلّه ( چلّه بزرگ) : از اول دی ماه تا دهم بهمن ماه است. در طول این ایام هوا نسبتاً خوش می گذرد.

-چار چار (Char Char): چهار روز آخر چلّه بزرگ و چهار روز اول چلّه کوچک را چار چار گویند. می گویند در این مدت این دو چله باهمدیگر در حال نزاع و جنگ می باشند و هریکی می خواهند بر دیگری غلبه کنند در این مورد می گویند:

چار چار گیردی، قیش گیردی

چار چار چیخدی، قیش چیخدی

اما از این نغمه می توان حدس زد که چار چار، چهار روز آخر هر چلّه را گویند. همچنین در ترسیم مبارزه و ستیز  دو چله، سروده های مختلفی وجود دارد که به یکی از آنها اشاره می کنیم :

چلّه کوچک : 

 قیزلارین الینده، بولاخدا، کاسانی دوندوراجاغام

اوغلانلاری مئشه ده، بالتا الینده دوندوراجاغام

چلّه بزرگ در جواب می گوید :

یئری، یئری، عمرون آزدی، دالین یازدی.

( چلّه کوچک می گوید که قرار است چه بلاهایی سر مردم بیاورد، در مقابل چلّه بزرگ می گوید : کاری نمی توانی بکنی، چون عمرت کوتاه و پشت سر تو هم فصل بهار در راه است).

-کیچیک چیلّه ( چلّه کوچک) : از دهم بهمن تا آخر ان می باشد. در این ایام هوا به سردی و یخبندان گراییده و برف زیادی می بارد عقیده بر این است که این دو چله باهمدیگر برادرند و برادر بزرگتر یعنی چله بزرگ از برادر کوچک تر ( چله کوچک) مهربانتر است. چله کوچک از چله بزرگ می پرسد، تو رفتی با مردم چیکار کردی؟ او هم در جواب می گوید با مردم مدارا کردم، اما چله کوچک می گوید که ببین من چیکار می کند، بلایی سر مردم می آورم که نگو ... [1]

-بایرام آیی : ماه آخر زمستان را « بایرام آیی» ماه عید می گویند، این ماه را « بوز آیی» ( Boz Aye) یا « سانامالار» ( Sanamalar) هم می گویند. به این علت بوز آیی می گویند که هوا گاهی آفتابی و گاهی بارانی است و از آنجایی که شمارش معکوس تا رسیدن عید نوروز شروع می شود سانامالار هم می گویند. این ماه به چهار چهارشنبه تقسیم می شود. در هر کدام از آن چهار شنبه ها یکی از عناصر طبیعت تغییر می کند.

-خیدير ( خضر نبی) : سه روز از چله بزرگ و چهار روز از چلّه کوچک را گویند. در این ایام گربه ها جفت گیری می کنند، برخی ها معتقدند خیدیر نبی در اوایل بایرام آیی قرار دارد که این احتمال نزدیک به واقعیت است و از آن زمان به بعد زمین شروع به بیدار شدن می کند.

می گویند در زمان سابق نان را از گندم و « قاووت» ( نوعی غذا) را از جو درست می کردند و آنها را در جای خلوتی می گذاشتند و عقیده داشتند که حضرت خضر ( خیدیر نبی) می آید و به آنها برکت می دهد و افزایش آنها را برداشته و در میان همسایگان پخش می کند.

نغمه های خیدیر نبی :

خیدیر- خیدیر خید گتیر

 هر دره دن اوت گتیر

من خیدیرین حَیییَ

 بیرجه بئله دئیییَم

ایاغینین نالییام

باشینین تورباسیام

خیدیرا خیدیر دئیرلر

خیدیرا چيراق قویارلار

خیدیرا پای ییغماغا

بیز گلمیشیک های نان

خیدیر باتدی پالچیغا

  چیغارديلار هارای نان

خیدیر نبی - خیدیر الیاس

بیتدی چیچک اولدو، یاز

من خیدیرین قولویام

 بُذ آتینین چولویام

چاتما ، چاتما، چاتمایا

 چاتما یئره باتمایا

 خیدیرین پایین کَسهَ نین

آیاغی یئره چاتمایا[2]

4-4-1) افسانهبویوکچیلّهوکیچیکچیلّه :

مردی دختر زیبا رویی داشت، وقتي دخترش کمی بزرگ شده بود همسر خود را از دست می دهد، مرد می بینند که زندگی او دچار مشکل شده است، زنی برای خود اختیار می کند. مادر ناتنی آن دختر هنوز به خانه نرسیده روزگار او را سیاه می کند.

روزی دختر در حال گریه که در گوشه ای افتاده بود می گوید؛ خدایا! این چه ظلمی است که من گرفتارش شدم، کاش که روی مادر ناتنی ام را هم نمی دیدم، دختر از بس که سیاه بخت شده بود تبدیل به قره قوش ( Ghare Ghosh) شده به آسمانها پرواز می کند، این صحنه مادر ناتنی اش را بیش از پیش خشمگین تر می کند و از شدّت عصبانیّت به سرمای شدید تبدیل می شود. از آنجائی که این زن، زن دوم بود، کیچیک چیلّه ( چله كوچک) نام گرفت  این چله آنقدر به مردم ظلم می کند که مردم از سرمای شدید به داخل خانه پناه می برند یک سال از این ماجرا می گذرد. روزی زن متوفی ( زن اول) به خواب شوهرش آمده و از او می پرسد : ای مرد روزگارت چطور می گذرد؟ مرد در پاسخ می گوید ای زن، پیشت روسیاهم چه بگویم! زن دیگری گرفتم، او هنوز به خانه نیامده روزگار ما را سیاه کرد، دخترمان از ترس او از خانه رفت خودش هم از شدت عصبانیّت به چله تبدیل شد و در اثر سرمای شدید او خیلی اذیّت شدیم.

بعد از این ماجرا، روح زن اول تبدیل به چله بزرگ می شود. چله بزرگ در اطراف و اکناف به گردش می پردازد که روزی در کنار راهی با چلّه کوچک روبرو می شود.

چله کوچک به بزرگ می گوید : چله بزرگ به کجا داری می روی؟ حتماً که خیر است !

چله بزرگ در جواب می گوید به دیدار مردم خطه خود می روم تا به آنها سری زده و برگردم ، در این حین چله بزرگ از چله کوچک جدا شده و به راه خود ادامه می دهد بعد از طی مسافتی به مقصد می رسد، می بیند که مردم در اثر سرما در مضیقه بوده و پراکنده شده اند پس کاری می کند که همه مردم در خانه هایشان بر سر تنور جمع شوند، بعد از اینکه مردم را بر سر تنورها جمع می کند، راهش را گرفته و می رود.

در راه باز به چله کوچک برمی خورد چله کوچک از او می پرسد: ای خواهر! ای هوو! رفتی به دیار خودت چیکار کردی؟ چله بزرگ در جواب می گوید: رفتم همه مردم را بر سر تنورها جمع کردم همه از سرما در سوز و گداز بودند، کوچک می گوید : تو رفتی همه مردم را سر تنورها جمع کردی من هم رفتم همه آنها را داخل تنور می کنم، یعنی آنقدر سرما را زیاد خواهم کرد که مردم مجبور شوند به داخل تنور بروند.

چله کوچک به راه افتاده و بعد از طی مسافتی به مقصد می رسد، براستی سرما را آنقدر شدیدتر می کند که مردم می خواهند داخل تنور شوند « قره قوش» هم از شدت سرما از این مرز و بوم جدا شده و می رود. بعد از اینکه چله کوچک تمام می شود « قره قوش» باز به س رزمین خود باز می گردد و در بالای دیوارها لانه می سازد و باز وقتی سرما ش دیدتر می شود از آنجا کوچ کرده و به جاهای گرمتر می رود.[3]

دانا قیران ( Dana Giran) :

« دانا قیران» یا « نوروز گلی» یا « قارچیچگی» که ترجمه آن « گل نوروز» و گل برف می باشد اسم گل زیبایی است که در آغاز فصل بهار و اوخر زمستان از زیر برف و غالباً از شکاف سنگها سر در می آورد این سه اسم روی هم رفته بر یک گل اشاره دارند. رویش این گلها، نشانه ای بر فرا رسیدن بهار و اتمام زمستان است. هرچند این گلها رنگ و بوی خاصی دارند ولی به نوعی باعث فریب مردم هم می شوند چون با رویت این گلها مردم احساس می کنند که زمستان رخت بر بسته است، اما در مواقعی دیده شده است که حتی بعد از این موسم هم برف و باران باریده و موجب سرما و یخبندان شدید در منطقه شده است.

به طور کلی نوروز گلی فرا رسیدن بهار را نوید می دهد.

شهریار می گوید :

بایرام یئلی چارداخلری ییخاندا ،

نوروز گلی، قارچیچگی چیخاندا،

آغ بولوتلار کوینکلرین سیخاندا،

 بیزدن ده بیر یاد ایلیه ن ساغ اولسون

 دردلریمیز قوی دیکلسون داغ اولسون

4-4-2) افسانه « دانا قیران»:

می گویند پسربچه ای بود در حدود ده - دوازده سال که از بچگی یتیم بوده و پیش عمویش زندگی می کرد همه دار و ندارش همین عمویش بود که این عمو خیلی ثروتمند بود، اما علی رغم ثروت زیاد برادر زاده خود را خیلی مورد آزار و اذیّت كه قرار می داد. این پسربچه در تمام فصول گاوهای عمویش را به چرا می برد. در مقابل این همه آزار و اذیّت، زحمت می کشید فقط نان یومیه خود را از آنها می گرفت.

روزی، بدبختی دیگری سراغ این پسربچه می آید. در صحرا که گاوها را به چرا برده بود سر و کله دو گرگ پیدا می شود این گرگها دو سه رأس از این گاوها را می درند پسر هم با گریه و زاری گاوها را به خانه می برد. عمویش اشک های او را ندیده و او را خیلی کتک می زند، ولی باز دلش خنک نشده و به او می گوید : هر بلایی که سر گاوای من آمده برای من قابل قبول نیست باید آنها را به من برگردانی وگرنه روزگارت را سیاه خواهم کرد.

پسر بدبخت صبح زود از خواب بیدار  شده و گاوها را به چرا می برد از ترس خود گاوها را در جایی می چراند که از آنجا روستا دیده می شد گاوها در حال چرا بودند و پسربچه هم روی شکم خود دراز کشیده بود و به فکر فرو می رود آنقدر از عمویش نفرت پیدا می کند که می خواهد شب هنگام به تمام خانه و کاشانه او آتش بکشد ولی به ذهنش خطور می کند که ای کاش یک علف پیدا شود که این علف زهردار باشد که هر گاو آن را مي چرید،می مرد، تا عمویم خیلی رنج می کشید در این فکر بود که به خواب رفت و دیگر بیدار نشد پسر تبدیل به گل می شود و در تمام صحرا این گلها روییدن گرفتند گاوها آنها را خورده و همگی مردند.

شب شد و عمویش دید که از پسر و گاوها خبری نشد و با خود گفت : خودش به جهنم، بلایی بر سر گاوها نیاید که در این صورت بدبخت می شوم بروم ببینم کجا ماندند؟! به این نحو غرغر کنان به صحرا می آید، بعد از اینکه خیلی بدنبال گاوها می گردد سر یک تپه ای گاوها را می یابد ولی می بیند که همه گاوها مرده اند. هرچه قدر دنبال پسربچه می گردد او را پیدا نمی کند به سر و صورت خود زده و به روستا بر می گردد. چوپانی برای او تعریف می کند که پسر بچه در جلوی چشمان من تبدیل به گل  شد. بعد از این همین گل در میان مردم با نام « داناقیران» شناخته شد.

آتشچهارشنبهسوری

گندم پزان :

پس از پایان مراسم مربوط به آتش ، مراسم گندم پزان (  بوغدا قووورما) شروع می شود. در این مراسم مادر خانواده مقداری گندم را درون ساج[4] ریخته و با به هم زدن گندم ها، آنها را داغ کرده و در درون ظرفی می ریزد و وقتی اعضای خانواده همگي جمع شدند آن را به طور اشتراکی یا به عبارتی همگی از یک ظرف استفاده می کنند و همچنین از آن گندم هنگام شال آویزان کردن بچه ها مقداری بر شال هریک از بچه ها می بندند این گندم نماد خیر و برکت بوده و روزی سال جدید به حساب می آید. پس بچه ها علاوه بر عیدی های دیگر به هنگام شال آویزان کردن با گرفتن گندم روزی سال جدید را هم از آنجا می گیرند.

قورشاخ ساللاما ( شال آویزان کردن ) :

بچه های هر محل در شب چهارشنبه سوری شال های رنگارنگی را بویژه قرمز رنگی را بر سر چوبی بسته و به طور ناشناس به پشت بام خانه ها رفته و شالهای رنگین خود را از دریچه یا پنجره هر خانه ای آویزان می کنند، یعنی که عیدی می خواهند صاحب خانه باید نسبت به فراست خود حدس بزند که این ناشناس بچه کدام یک از فامیلها و آشنایان است و چیزی به فراخور حال خود و متناسب با او به رسم عیدی به نوک شال او می بندد. عیدی ها علاوه بر گندم بیشتر آجیل و شیرینی و جورابهای پشمی گلدار دستمال های ابریشم، پول و از این قبیل  مي باشد. این موضوع بیشتر برای تشویق بچه ها مخصوصاً دلنوازی کودکان فقیر و در عین حال یکی از مراسم مفرّح ایام عید می باشد.

تمامی خانواده ها در این شب دریچه ها و پنجره های خود را باز می گذارند تا بچه ها به راحتی بتوانند شال خود را از آنجا آویزان نمایند.

نغمه های قورشاخ ساللاما :

چپره چَپَر دولدو گَل                             

چپره قوشلار قوندو گل

دولاق سیز گزن اوغلان                        

دولاق تمام اولدی گل

عاشیق، دولاق آلتینا                            

خالین دودان  آلتینا

سن آغاج اول ، بوداق سال                                      

بیزده دولاق آلتینا[5]

شهریار هم در این باره ( قورشاخ ساللاما) می گوید :

بایرامیدی گئجه گوشی اوخوردی

آداخلی قیز بیگ جورابین توخوردی

هر کس شالین بیر باجادان سوخوردو

 

آی نه گوزل قایدادی شال سالاماق

بیگ شالینا بایراملیغین باغلاماخ

 

شال ایسته دیم، من ده ائوده آغلادیم

بیر شال آلیب تئز بئلیمه باغلادیم

غلام گیله قاشدیم ، شالی ساللادیم

 

  فاطما ننه منه جوراب باغلادی

خان ننه نی یادا سالیب آغلادی [6]

 

همچنین وی در مورد چهارشنبه می گوید :

باکی چنین سوزی، سووی کاغذی

اینکلرین بولاماسی، آغزی

چرشنبه نین گیردکانی ، مویزی

 

قیزلار دییه ر آتیل باتیل چرشنبه

آیناتکین بختیم آچیل حر شنبه

شیر برنج (سوتلو آش) :

در شب چهارشنبه سوری اکثریت قریب به اتفاق اهالی این منطقه برای غذای شام خود شیر برنج درست می کنند هر دوی اینها یعنی برنج و شیر از غذاهای مورد احترام و مهم در منطقه می باشد. درست کردن شیربرنج از دیرباز در این منطقه رایج بوده است، در سفره شب چهارشنبه سوری به همراه گندم جایگاه ویژه ای دارد همانطوری که گندم نماد رزق و روزی است شیر و برنج هم نماد خیر، برکت و پاکی و مطهر بودن می باشد. از آنجایی که این دو سفید و پاک دیده می شوند با مخلوط کردن هر دوی اینها می خواهند لکه های تیره از دلشان زدوده شده و کینه ، کدورتها را کنار بگذارند در این شب اقوام و آشنایان به همراه شیربرنج مقداری میوه و شیرینی هم در داخل یک سینی گذاشته و به خانه بزرگان و ریش سفیدان محل خود می فرستند آنها هم در مقابل هدایا و عیدی ها ایی کوچکترها را در درون آن سینی گذاشته و برمی گردانند همچنین خانواده هایی که تازه وصلت کرده اند برای عروس و داماد خود شیربرنج را به همراه هدایایی می فرستند البته این  را در وهله اول خانواده داماد بجا می آورند.

فال گوش ایستادن :

یکی از باورها و اعتقادات مهم در ارتباط با چهارشنبه سوری این است که شخصی در دل خود نیت کرده و گوشهای خود را می بندد سپس به طرف خانه یکی از آشنایان و اقوام نزدیک می رود وقتی پشت در خانه مذکور می رسد همانجا ایستاده و در یک لحظه گوشهای خود را باز می کند در این حین افرادی در داخل خانه هستند هر حرفی که بین آنها رد و بدل شود در برآورده شدن نیّت شخص فالگوش تأثیر بسزایی دارد اگر اعضای خانواده در مورد موضوع خوب و خوش آیندی حرف بزنند نیت  او برآورده به خیر می شود و اگر حرف های جالبی نشنود نیتش برآورده نخواهد شد به همین خاطر اکثر اهالی محل سعی می کنند در این شب حرف های خوب و خوشی بر زبان جاری سازند. « سال پیش در شب چهارشنبه سوری در خانه نشسته بودیم که پدرم درباره بزرگ بودن و جادار بودن قابلمه ای که روی اجاق بود با مادرم که در آن شیربرنج درست می کرد گفتگو می کردند در این حین پسرعمویم با حالت شادی وارد خانه ما شده و ضمن بغل و بوسیدن پدرم گفت : برای استخدام شدنم نیت کردم که آن حرفها را از شما شنیدم چند ماهی طول نکشید که پسرعمویم در شغل مورد نظر خود استخدام شدم.

آئین صبح چهارشنبه سوری ( رفتن به سوی آب ) :

در صبح روز چهارشنبه سوری قبل از طلوع آفتاب مردم به طور دسته جمعی و به همراه احشام خود به طرف رودخانه ها و چشمه هاحرکت می کنند بعد از اینکه بر سر آب رسیدند تمامی افراد و احشام از روی آب رد می شوند. آنها این کار را سه بار انجام می دهند و موقع رد شدن از روی آب این جمله را تکرار می کنند : « آغیرلیقیم بوغورلوغوم بو سوئونان گئتسین » یعنی از آب می خواهند که تمامی درد و رنج و بیماری و بلایا را از آنها دور کرده و آنها را برای سال جدید تطهیر کند.

در این مراسم تمامی مردم محل در این مراسم لباس نو به تن می کنند این افراد قبل از پریدن از روی آب از روی سر یکدیگر سبزی خرد کرده و به آب می ریزند معتقدند با ریختن این سبزی ها به آب درد و رنج نیز از آنها دور خواهد شد.

البته قبل از اینکه همه اهالی کنار آب رفته و مراسم مذکور را اجرا کنند زنان سعی می کنند اولین نفری باشند که سر آب رفته و آب پاک و گوارای سحری را در داخل سَهنگی (ظرف آب) ریخته و به خانه خود بیاورند. اعتقاد دارند آبی که در اول وقت و در صبح چهارشنبه از چشمه ها و رودخانه ها جاری می شود آب پاک و مطهری بوده و همچنین برکت بخش می باشد زنان در حین آوردن آب سحری در چهارشنبه سوری سه تکه سنگ در داخل سهنگ می اندازند یکی از آن سنگها را داخل کیسه آرد یکی را داخل کیسه نمک و ديگري را در داخل همان سهنگ می اندازند؛ این سنگها نماد برکت و رزق و روزی می باشد، چون این سنگها از کف رودخانه یا چشمه به همراه آب و در زمان مذکور برداشته شده است و سنگ های مقدسی بشمار می آیند.

در روستاهایی که چشمه ورودخانه ای وجود ندارد مراسم مذکور را از طریق حفره ای انجام می دهند که از مدتها قبل برای این منظور آماده شده است. اهالی روستاهای مذکور در دماغه کوه نزدیک روستای خود حفره ای تونل مانندی را ایجاد کرده و در صبح چهارشنبه سوری از درون آن عبور می کنند؛ معتقدند که با عبور از درون حفره ( تونل) تمامی درد و بلای آنها و احشامشان درون آن حفره و در زیر خاک دفن می شود در اینجا به جای آب خاک نقش تطهیر کنندگی را به عهده دارد.

افرادی که توانایی این کار را هم ندارند صبح روز چهارشنبه سوری در جلوی آغل گوسفندان خود آتشی را روشن کرده و احشام خود را به دور آن آتش می گردانند تا آتش مایه تطهیر و دور کردن بلا و بیماری باشد. بعد از اینکه مردم از اجرای مراسم مذکور برگشتند، در بین راه با یکدیگر دست داده و روبوسی می کنند و در همان حین به یکدیگر می گویند «بایرام چرشنبه نيز مبارک اولسون» یعنی (چهارشنبه سوری و عیدتان مبارک باد).

در روز چهارشنبه سوری اکثر قریب به اتفاق مردم برای گردش و بازی و تفریح و شادی به صحرا روی می آورند از جمله بازیهای رایج و مهم و مورد علاقه جوانان منطقه « تخم مرغ شکستن» می باشد. اکثر جوانان تخم مرغ هایی را برای این روز آماده می کنند.

 

بایرامیدی یومورتانی، گویچک، گلی بویاردیق

چاقیشدیریپ ، سینانلارین سویاردیق

اویناماقدان بیرجه مگر دویاردیق؟

علی منه یاشیل عاشیق وِرَردی

ارضا منه نوروز گلی درردی [7]

 

فال گیری در روز چهارشنبه سوری :

در این روز جمعی از دختران و پسران مجرد فامیل در جلوی یکی از خانه های آ شنایان جمع شده و شروع به کفش  انداختن می کنند این مراسم بدین صورت است که افراد در جلوی در جمع شده و هریک لنگه کفش در دست می گیرند به طور نوبتي و هرکدام یکبار کفش را پرتاب می کنند هرکس که نوبتش فرا می رسد پشت به در ایستاده و کفش را از بالای سر خود به طرف در پرتاب می کنند اگرموقع زمین افتادن نوک کفش به طرف داخل خانه باشد در آن سال او ازدواج نخواهد کرد به عبارت دیگر کفش نشان می دهد که او هنوز در خانه خواهد بود و اگر کفش به طرف بیرون افتاده و نوکش حالت خروج را نشان بدهد در آن سال آن فرد ازدواج خواهد کرد ( جادوی تقلیدی؛ هومیوپاتیک)

در شب چهارشنبه سوری یکی از پسران خانواده به طور مخفی بیرون از خانه رفته و کمی دورتر از خانه و به تعداد برادران خود و به اضافه خودش سنگهایی را در کنار هم و در یک ردیف می چیند. او پیش خودش هر سنگ را با نام یکی از برادران مشخص می کند، صبح روز چهارشنبه سوری قبل از اینکه کسی آن سنگها را جابجا کند همان شخص به طرف سنگها رفته و آنها را از جای خودش به کنار می زند تا ببیند در زیر کدام سنگ حشره ای رفته است، اعتقاد بر این است که هرکدام از سنگها که زیرش حشره رفته باشد صاحب آن خوشبخت و ثروتمند خواهد شد.

در چهارشنبه سوری، برخی افراد، موقع خواب، نیت کرده و بالای سر خود یک کاسه آب، قرآن و آینه قرار می دهند، صبح که از خواب بیدار شوند هر خوابی دیده باشند بر آن آب تعریف می کنند تا تعبیر آن خوب باشد و اتفاق بدی نیفتاده و سال خوبی را در پیش رو داشته باشد.

دختران مجرد، معمولاً در شب چهارشنبه سوری پیش یکی از نو عروسان رفته و انگشتر آنها را به امانت می گیرند به آن انگشتر نخی بسته و آن را داخل لیوان پر از آب آویزان می کنند، به طوریکه انگشتر به ته لیوان نخورد و بعد از آن انگشتر هربار که به جداره های لیوان بر می خورد صدا داده و او آنها را می شمارد، معتقدند هرچند بارانگشتر صدا بدهد، هر موقع سن شان به تعداد آن صداها رسید ازدواج خواهند کرد.

عید نوروز : نوروز با شروع سال جدید و از روز اول فروردین ماه آغاز می شود. در روزگاران قدیم برابر با نوشته تاریخ نویسان ایرانی و عرب یک ماه طول می کشید هر چند امروزه، اول فروردین عید نوروز به شمار می آید ولی تا روز سیزده بدر یعنی تا سیزدهم  فروردین ادامه می یابد.

اینک به روش برگزاری مراسم عید نوروز در منطقه کلیبر می پردازیم : چند روز پیش از عید نوروز دختر خانم های هر خانواده ای مقداری گندم یا جو در یک ظرفی ریخته و بر روی آن آب می ریزند. این دانه ها جوانه زده و تا روز عید نوروز یعنی تحویل سال سرسبز می شوند همچنین چند روز قبل از عید نوروز و چهارشنبه سوری تمامی خانم های محل، خانه خود را تمیز و خانه تکانی کرده و خود برای برگزاری جشن چهارشنبه سوری و عید نوروز آماده می کنند. این خانه تکانی حاکی از زدودن آلودگی ها و تیرگی هایی است که در طول سال گذشته بر روی جسم و روح آنها نشسته است. و با این کار هم ظاهر و هم باطن خود را شسته و با جسم و روحی پاک و مطهر به استقبال سال جدید رفته و آن را با زلالی و طهارت آغاز می کنند. در عید نوروز تمامی اهالی لباس نو پوشیده و خود را برای برگزاری تحویل سال و جشن عید نوروز آماده می کنند. هنگام تحویل سال هر خانواده ای در داخل خانه خود سفره ای پهن کرده و آن را با لوا زم گوناگونی از قبیل همان سبزی که آماده شده است، شمع، قرآن، شیرینی، ماهی، نان، میوه و ... تزئین می نمایند البته در برخی روستاها رسم « هفت سین» را هم بجا می آورند ولی در بسیاری از روستاها هنوز این رسم جا نیفتاده است و مردم بنابه عرف در رسم خود عمل می کنند.

با خواندن قرآن و دعاهای مخصوص سال جدید را آغاز می کنند و بعد از لحظه تحویل سال اعضای خانواده به همدیگر دست داده و روبوسی می کنند در این خوش و بش کوچکترها دست پدر و مادر و بزرگترهای خود را می بوسند بزرگتر ها هم ضمن بوسیدن صورت آنها هدایا و عیدی هایی را برایشان در نظر می گیرند.

بعد از لحظه تحویل سال دید و بازدید ها شروع می شود. نخست چنانچه یکی از بستگان نردیک در سال گذشته فوت نموده و خانواده اش عزادار باشند به خانه آن مرحوم رفته، تسلیت می گویند سپس به دیدار بزرگترها و ریش سفیدان طایفه و محل رفته و صله رحم می کنند. این دید و بازدیدها شور و شوق خاصی را در محله ها به راه می اندازند مردم دسته دسته به دیدار آشنایان و اقوام می شتابند و در بین راه که همدیگر را می بینند دست داده و « بایراموز مبارک اولسون» می گویند.

در این روز تمامی افراد و کسانی که میان آنها کدورت و کینه ی پیش آمده سعی می کنند با همديگر آشتی کرده و سال جدید را بدون هیچ کدورت و کینه ای آغاز کنند. همچنین کسانی که عزادار باشند مردم محل سعی می كنند لباس عزاداري را از تن آنها بیرون کرده و لباس نو وشادی را بر آنها بپوشانند تا سال جدید را با شادی و جشن آغاز کنند معتقدند اگر عید نوروز را به غم و عزا بگذرانند بقیه ایام سال را نیز به همین منوال سپری خواهند کرد.

برپایی جشن عید نوروز و جزئیات آن در این منطقه شباهت بیشتری با آئین زرتشتیان در این مورد دارد مراسم دید و بازدید و سفره چیدن آنها و همچنین دیگر جزئیات شباهت بیشتری با مراسم عید نوروز در این منطقه دارد. [8]

در این روز پس از اتمام دید و بازدید جوانان محل به بیرون از روستا رفته و به جشن و شادی می پردازند جشن و شادی این روز را بازی های محلی از قبیل : قاییش قاچیرئدی ، جیز مَرَه ، جه جو جه جو ، قاطیرین ویر گلسین و... تشکیل می دهد. چند روز مانده به عید نوروز خانواده های که پسرشان به تازگی نامزد شده است هدایای ( بایراملیق) را به خانه عروسشان می فرستند. در برخی روستاها لحظه تحویل سال را اسب سواری و تیراندازی می کنند.

در روز سیزده بدر، مثل سایر نقاط کشور اهالی منطقه این روز را در صحرا بسر می برند.

 

نغمه های عید نوروز :

صمنی آل منی [9]

هر یازدا سن یادا سال منی

صمنی ساخلا منی

ایلده گویر دَرَم سنی

صمنی سازانا گلمیشم

اوزانا اوزانا گلمیشم

-« خوش گئچجک دیر نوروز » :

خونچايا یاقویدوم بالیقی

تا بزه یی اورتالیقی

گردیشه سال چالمالیقی

چون کی یئتیشیب دیر نوروز

خوش گئچجک دیر نوروز

طاخجایا قویدوم چیراغی

رؤوشن ایله سین بوجاغی

ایشیقلاندیر اوتاغی

چون کی یئتیشیب دیر فیروز

خوش گئچجک دیر نوروز

شهریار در وصف عید نوروز و شور و شوق اهالی هر منطقه چنین می گوید :

 

یابرام اولوب، قیزیل پالچیق ازللر

ناقیش ووروب، اتاقلاری بزللر

طاخچالارا دوز مه لری، دوزللر

قیز - گلینين فندقچاسی ، حناسی

هوسلنه ر ، آناسی قایناناسی.

 اعتقاداتی چند در مورد سال جدید :

اگر سال جدید سال ماهی باشد آن سال، سال خوبی خواهد بود. مردم چست و چابک  بوده و دنبال روزی خود خواهند رفت.

اگر سال در روز شنبه تحویل شود، آن سال، بارندگی زیاد خواهد بود.

اگر سال، سال گوسفند باشد آن سال در قشلاق و ییلاق علوفه زیاد خواهد بود.

اگر سال جدید سال مرغ باشد آن سال، سازندگی زیاد خواهد بود.

اگر سال جدید سال سگ باشد هرچند سالی پرزرق و برق خواهد بود اما آن سال، مردم با یکدیگر اختلاف زیادی خواهند داشت.

سال خوک هم سال خوب و خوشی خواهد بود.

 

قورد آغزی باغلاما ( بستن دهان حیوانات درنده ) :

یکی از آئین هایی که عشایرين منطقه خیلی به آن معتقدند آئین « قورد آغزی باغلاماخ» می باشد. آئین قورد آغزی باغلاماخ شباهت خیلی نزدیکی به جادوی تقلیدی فریزر دارد. وقتی احشامی از کسی در چراگاه و صحرا گم می شود تمامی ساکنان آن محل برای یافتن حیوان گمشده بسیج می شوند اگر آنها موفق به یافتن آن حیوان نشوند رو به رسم « قورد آغزی باغلاماخ» می آورند برای این منظور صاحب حیوان چاقویی بدست گرفته و پیش فردی که دعای مخصوص « قورد آغزی» را بلد است می رود. آن شخص چاقو را گرفته و سه مرتبه دعا را به طرف چاقو خوانده و نفس خود را به آن چاقو می دهد، چاقو باید پاک و رنگ سیاه باشد بار آخر که دعا خوانده می شود دعا خوان دهان چاقو را به قصد بستن دهان گرگ می بندد، او سعی می کند که موقع بستن دهان چاقو، چهار طرف آن مکانی را که حیوان در آنها گم شده است، بر زبان آورده و مشخصات حیوان گم شده را نیز بگوید.

بعد از بستن دهان چاقو، می گویند : باغلادیم، زاغلادیم، قوردین آغزین باغلادیم.

به این ترتیب گرگ و سایر حیوانات درنده نمی توانند بر حیوان گم شده آسیب برسانند و اگر گرگی با آن حیوان گم شده مواجه شود درهمان لحظه دهانش بسته شده و نمی تواند آن حیوان را بدرد.

یکی از وردهای رایج که بر روی چاقو می خوانند بدین ترتیب است :

حاصاریم حاصار اولسون

  بئزاریم بئزار اولسون

قیریخ ایلیک اوچون

قیریخ دامار[10] اوچون

قوردون قوشون یونو اُیانا

دا بینین بَری حاصارلادیرام

حاصار منیم اُلماسین

اما فاطما ننه ئین اولسون

بعد از اینکه سه مرتبه این ورد را بر روی چاقو خواندند، آن را بسته و در جایی دور از دسترس قرار می دهند. چون اگر چیز ناپاکی با آن چاقو تماس پیدا کند از اثر می افتد باید بعد از پیدا شدن حیوان گمشده دهان آن چاقو را باز کرد و گرنه تمامی حیوانات درنده آن منطقه دهان بسته مانده و از گرسنگی تلف خواهند شد و این گناه خیلی بزرگی محسوب می شود تا به حال چندین بار این مورد اتفاق افتاده است که در تمامی آنها حیوان گم شده به طور سالم و زنده پیدا شده است، البته مواقعی هم بوده که مثلاً گرگ به علت بسته بودن دهانش با پاهایش قسمتی از  بدن حیوان گمشده را زخمی کرده است.

 اسپند دود کردن :

یکی دیگر از آئین هایی که در میان اهالی منطقه رایج، مرسوم و مورد اعتقاد بوده و در موقعیت های زیادی بکار می رود، اسپند دود کردن ( اوزرلیک یاندیرماق) می باشد. یکی از کاربردی ترین موارد آن دفع چشم زخم و بدنظر است، در مواقعی که احساس می کنند شخصی یا چیزی شاید مورد چشم زخم واقع شود سپس اقدام به پیشگیری قبل از درمان می کنند. آنها بعد از آتش زدن اسپند، دود آن را به طرف شخص مورد نظر می گیرند تا به بدن او بخورد. هرچه قدر دانه های اسپند در حین سوختن به بیرون از ظرف پرتاب شود می گویند به همان اندازه دشمن و بدخواه وجود دارد، آنها با سوزاندن اسپند، نظر بدخواهان را سوزانیده و با ترکیدن دانه های اسپند می گویند که چشم حسودان ترکید. ( جادوی تقلیدی ) در مراسم اسپند دود کردن نغمه های زیادی می خوانند که در زیر به چند مورد از آنها اشاره می شود :

اوزرلیک دانا دانا

 چهل چراغی یانا یانا

قوهوم اولا یاد اولا        

 نظری بوردا یانا

اوزرلیکسن، هواسان         

هزار درده دواسان

چیخدیم اوجا بیر داغا      

چوخ یالواردیم اللها

دِدیر نه دی بیچاره ؟       

دِدیم بیچارَیهَ چاره

دِدی مه مه لی اوزرلیک     

دیبی گولگلی اوزرلیک

درسن اودّا چاتلاسین         

 یامان گوزلر پیر تلادی

اوزرلییم چیرتالادی          

یامان گوزلر پیر تلاسين

باشی بُرکلو اوزرلیک         

کو مَجلی، کوکلو اوزرلیک

سنی سالیرام بو اودا        

گورست حوکمون اوزرلیک

کسی که بر روی لباس خود اسپند می بندد از چشم بد در امان می ماند. از طرفی دیگر کسی که مورد بدنظر قرار گرفته و یا کسی که او را چشم زده اند، بر روی سر او اسپند و نمک گذاشته و می گویند :

شیرین شکر بالامدی        

دوشمن باسماز قالامدی

گوزو قالان قودوز دور     

الله، اوخا توتوز دور

گوزدن دئشسین اوزرلیک    

بورنون ائشیسن اوزرلیک

اوزرلیک دانا ، دانا     

اوجاقدان گوتور سانا

نظری بد او لانین         

گوزلری اودّا یانا

بنابراین اسپند یکی از مقدس ترین و مهمترین گیاهانی است که مورد توجه و احترام مردم این منطقه بوده و اکثر زنان کیسه ای را برای ذخیره کردن اسپند تدارک می بینند و همچنین در اکثر خانه های این منطقه اشیاء گوناگونی را با اسپند تزئین کرده و از در و دیوار می آویزند.

کاربردهایاسپند

4-5-8) مراسم باران خواهی :

اگر خشک سالی پیش بیاید افراد منطقه یا روستایی به طور دسته جمعی در جلو مسجد یا قبرستان و یا مکان مرتفع جمع شده و به راز و نیاز با خدای خود می پردازند حتی ممکن است این افراد به اتاق یا زیارتگاه نزدیک محل خود رفته و در آنجا مراسم باران خواهی را اجرا کنند این افراد به طور ثابتی، در این مراسم حیوانی را بعنوان قربانی سر می برند. آنها گوشت قربانی را در بین افراد فقیر و بی چیز پخش می کنند می گویند ما اگر به فقیر و فقرا توجه نماییم خدا هم ما را مورد لطف و عنایت خود قرار می دهد. در کلیبر زنان معمولاً برای این منظور « هَرَسه آشی» (Harasa Ashi) درست کرده و بعد از آماده شدن آن به دور اجاق چرخانده و می گویند :

ظولوم ظولوم ظول عسگر      

 ظولوم سندن نه ایستر

تهنه سی دولو ایستر        

اللهدان بیر یاغیش ایستر

فاطما ننه باخیشی          

 الله سَن وِر یاغیشی

-  در روستای عنابلو افراد محل برای این منظور گاو یا گوسفندی را به طور اشتراکی خریداری کرده و آن را در قبرستان یا   مسجد محله سر می برند. سپس همگی رو به قبله ایستاده و با صدای بلند ضمن راز و نیاز و اظهار عجز و ناتوانی به درگاه خداوند طلب مغفرت و باران می کنند. آنها معتقدند که حتماً گناهی از ایشان سر زده است که خداوند برای کیفر آن گناهان باران رحمت خود را از ایشان دریغ کرده است.

پس از پایان مراسم، گوشت قربانی را در بین ساکنان روستا، بویژه فقراء پخش می کنند.

-در روستای وینق سنگی به نام « ارمنی داشی» (Ermani Dashi) وجود دارد که به موقع خشکسالي این سنگ را داخل چشمه انداخته و منتظر باران می مانند.

-در روستای آس به موقع خشکسالی افراد مومن و قدیس نزد « پیر آغاجی» ( درخت پیر) رفته و شاخه کوچکی از آن را بریده و در محل تلاقی دو رودخانه که در کنار همان درخت وجود دارد می اندازند.

-در خمارلو، علم مسجد را یکی از اشخاص قدیس و مومن محل برداشته و بعد از اینکه در مزرعه آن محل علم را می گرداند آن را در رود ارس زیر آب می کند. یکی دیگر از شیوه های باران خواهی در خمارلو، خواندن کل قرآن است و در هر آیه یک سنگ را داخل گونی که به این منظور اختصاص داده اند می اندازند بعد از تمام شدن آیات گونی را در یک سیلاب چال می کنند تا ضمن بارش باران سیل، راه افتاده و آن سنگ ها را با خود ببرد. نشانه های این مراسم در آذربایجان تا قرن بیستم وجود داشته است « س، مالوف» در سال 1924 به اين اعتقاد در بین آذربایجانی ها برخورده است او، چنین می نویسد : «آذربایجانی ها به منظور بارش باران به کنار رودخانه خشک شده رفته هرکس سنگی برداشته و ضمن خواندن دعا سنگ را به درون کیسه ای می گذارند بعد از اینکه کیسه از سنگ پر شد آن را به مسیر آب رودخانه می ریزند. »[11]

تمام این موارد از یک عمل تقلیدی یا تولید کنندگی پیروی می کنند آنها با خیس کردن سنگ مقدس، او را مرطوب می سازند و یا اینکه علم را در مزارع خشک گردانیده و سپس در زیر آب فرو می کنند آنها علم یا سنگ را از حالت خشک به حالت خیس انتقال می دهند و اعتقاد دارند که با این اعمال محل و منطقه آنها هم از وضعیّت خشکسالی به بارانی تغییر خواهد کرد.

این اعمال و مناسک را در نقاط دیگر جهان نیز می توان مشاهده کرد مثلاً در قبیله « کی تیش» در جریان تشریفاتی که هدف از انجام آن باراندن بارش است سنگ مقدس را که نماد قهرمانان افسانه ای « کلات» آب است، با آب پاشیده و مرطوب اش می کنند و این یکی از هنرهای باز تولید کنندگی در این نواحی است.

اعتقاد به سنگ باران و مراسم مربوطه در بین خلقهای ترک می توان در اکثر افسانه های نیمه تاریخی - اساطیری تا به امروز مشاهده کرد. محمود کاشغری می نویسد که : تعدادی از خلق های ترک به مراسمی که در آن از سنگ، طلب باران و وزیدن باد می کردند « مراسم پادا» می گفتند، پاره ای از منابع سده های میانه معلوم می سازد که شامان هاي جداگانه اي براي اجراي مراسم يادا وجود داشته اند كه به اينها «يانچي - ياتسو» و به مراسم نيز «ياتلاري» مي گفته اند. ابوالرشید الباکویی می نویسد : در بین کیمک های ترک زبان، سنگی وجود دارد که هروقت از آن خواسته شود باران می بارد. عبدالقادر اینان نیز می نویسند : در بین طوایف اوغوز، قارسوق و دققوز اوغوز، سنگ و آدمهایی وجود داشتند که باران می بارانیدند.[12]

ابوریحان می نویسد که : جهت بارش بارن و اجرای مرسم مربوطه یک نفر در آب فرو رفته و سنگی را در دهانش نگه می داردو با دستانش نیز حرکاتی انجام می دهد.[13]

زنان اهل حق اين منطقه براي بند آمدن باران تيغ خمير بري(اَرسين)خود را به بيرون از تنور خانه پرتاب مي كنند تا جلوي باران هاي سيل آسا را بگيرند.

4-5-9) خسوف و کسوف :

وقتی که ماه گرفتگی یا خورشید گرفتگی در منطقه رخ می دهد آیین های خاصی را انجام می دهند موقع ماه گرفتگی در جلوی خانه خود بر یک ظرف مس می کوبد و برخی از افراد محل رو به قبرستان آورده و در آنجا بر ظرف مسی یا اهنی می کوبد، بعضی از آنها ضمن کوبیدن بر ظرف فلزی، با صدای بلند اذان می گویند.

زنان سالخورده محل، شال بر سر خودشان  را بر دست گرفته و به آسمان بلند می کنند آنها با این وضع و حالت با خدای خود راز و نیز کرده واز معبود خود درخواست رفع بلا و طلب مغفرت می کنند بنابر اعتقاد اهالی منطقه کلیبر، ماه گرفتگی یا خورشید گرفتگی زمانی رخ می دهد که ماه یا خورشید مرتکب گناهی شده باشند که در این موقع خداوند نور خود را از آنها گرفته و روی آنها را سیاه می سازد. همچنین برخی هم معتقدند که این خسوف و کسوف زمانی رخ می دهد که در جایی و بر فقیری ظلم و ستم رو شده باشد. که در این موقع هم خداوند بلای خود را برزمین نازل می نماید تا آنها را به سزای کار خود برسانند. به همین خاطر هم مردم در زمان خسوف و کسوف از درگاه خداوند طلب مغفرت و بخشش می کنند البته تعدادی از افراد محل هم در قبرستان محل نماز آیات برپا می دارند.

کوبیدن بر ظروف فلزی به نظر می رسد که یادگاری از مراسم هاون کوبیدن زرتشتیان باشد. از آنجایی که مردم علاوه بر اذان بر ظرف های فلزی بویژه ظروف مسي می کوبند حاکی از این است که قبل از ورود اسلام در این مواقع به جای اذان بوسیله این ظروف زنگ خطر و بیدار باش را به گوش مردم می رساندند. حتی برخی محققان ناقوس و زنگ کلیساها را اقتباس از رسم هاون کوبیدن مغان می دانند. [14]

 

 



[1] - افسانه چله بزرگ و کوچک در آخر این بخش خواهد آمد.

1.Azarbayjan Folkloru  Antologiyasi, v. 1 , p. 180

1. Azarbayjan Folkloru Antologiyasi, v. III , p. 201

[4] - وسیله ای است که زنان عشایر بر روی آنان نان درست می کنند در چهارشنبه سوری آن را به حالت وارونه قرار داده  گندم را درون آن می پزند.

1.Azarbayjan Folkloru Antologiyasi, ccp Elmiar, v.1 , p 151

[6] - شهریار ، محمد حسین، کلیّات اشعار ترکی ،  ص37

[7] - شهریار ، محمد حسین، کلیّات اشعار ترکی ،  ص38

[8] - رک : آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، ص 245

[9] - سبزی

[10] - یکی از مقدسات منطقه شیر می باشدو بنابر اعتقاد مردم این منطقه شیر از چهل رگ نشأت می گیرد به عبارتی شیر حاصل کار و کوشش چهل رگ می باشد. به همین دلیل چیزهایی که شیر دارند حتی گیاهان و درختان، مقدس شمرده می شوند یکی از بارزترین اینها شیر مادر است  که او ( مادر) را چنان جایگاهی بخشیده است. حتی یکی از بارزترین قسم ها و دعاها شیر مادر می باشد.

[11]- سیداف، میرعلی، قام- شامان، ترجمه صمد چایلی، ص 104

[12] - همان ، ص 102

[13] - همان ، ص 100

[14] - رضی ، هاشم، وندیداد، ج 2 ، ص 464

آخير چرشنبه و چرشنبه آخشامي

يازار : عبدالعلي مجازي (آسلان شانجان)

 

(بو مقاله‌ني1383و1384نجو ايلين آراسيندا اوْلان نوْوروز بايراميندا باكي شهرينده اشتيراك ائتديگيم فوْلكلور سمينارلارينا يازميشام، بو سمينارلارين تداروٍك قيلديغي ماترياللار كيتابلاريندا چاپ اوْلوبدور).

نوْوروز بايرامي‌نين ان بؤيوك شنليك مراسيم‌لريندن بيري آخيرچرشنبه آخشامي و آخيرچرشنبه گوٍنو مراسيملري‌دير،‌ نه زماندان ‌كي، نوْوروز بايرامي برپا اوْلونوب و اوْد يانديرما مراسيمي نوْوروز بايراميندا باب اوْلوبدورسا, اوْ زماندان بو شنليكلر توٍرك ائللرينده وارايميش, موٍمكون‌ايدي آدي چرشنبه اوْلمويايدي آيري آد اوْلايدي، آنجاق بو مراسيملر تامامي‌ايله و عينا" اجرا اوْلارميش. ‌بو اوْد يانديرما شنليكلري نوْوروز مراسيملريندن آيريلمايان بير مراسيم‌دير. مينلر ‌ايل داوام ائديب و هئچ دؤلت، حاكيم، دين و اعتقادلار اوْنو آرادان آپارا بيلمه‌ييبلر بلكه‌ده اؤزوٍنوٍنكولشديريبلر، اوْنا گؤره بو مراسيم ده اوْ پايدار و دائمي مراسيم‌لردن بيري اوْلوبدور.

 ايندي ايسه گوٍنئي ماحاليندا آخيرچرشنبه‌نين نئجه اجرا اوْلونماسيندان بير پارا مراسيملري تقديم ائديرم كي اوشاقلار, يئني يئتمه‌لر و گنج‌لريميز بو مراسيملري ياددان چيخارتماسينلار.

ايراندا هفته‌نين ٥ نجي گوٍنوٍنو چرشنبه و ايلين سوْنونجو چرشنبه‌سيني آخير چرشنبه آدلانديرارلار.

ايللر بوْيودور، گونئي ماحاليندا هفته بازارلار قورولار، مثلا مرند‌ده، صوْفيان‌دا، خامنه‌ده، سيس‌ده، شيندواردا، تسي‌ده و باشقا شهرلرين هر بيرينده هفته‌ده بير دؤنه بازار گوٍنو و شبسترين بازار گوٍنوٍسوده هفته‌نين بئشينجي گوٍنو يعني چرشنبه گوٍنلري اوْلار. شبسترليلرين طالعينه و بختينه اويغون اوْلاراق ايلين آخيرچرشنبه‌سي‌ده شبسترين بازار گوٍنو ايله مصادف و برابر اوْلار.

شبسترده آخيرچرشنبه گوٍنو بازار گوٍنو اوْلورسادا،‌ اوْنون قاباقكي گوٍنو يعني بازار آخشامي،‌ اوشاق بازاري آدلانار،‌ بو ايكي گوٍنده (‌بازار گوٍنو و بازار آخشامي)‌ گوٍنئي ماحالي‌نين تامام شهرلريندن و سايي80 دان يوخاري اوْلان كندلردن عائله‌لر شبستر بازارينا گلرلر.

شبسترين بازار آخشاميندا (‌اوشاق بازاريندا)‌ تعريفه،‌ توصيفه سيغمايان شنليكلر اوْلاركي گل‌گؤره‌سن. آل وئرچيلرين چوْخو توكانلارينين ائشيگينده ماتاهلاريني اوجا سسله اوْخشايارلار، چيراغلار يانار،‌ گل-گئد چوْخالار، توكانلارينين قاباقلاريني پارلاق پارچا و كاغاذلارلا بزه‌يرلر، توكانچيلارين آرتيق كؤمكچيلري اوْلار، آل وئرچيلر بير آي قاباقدان بو گوٍنلره لازيم اوْلان شئيلري هر هارادان اوْلموش اوْلورسا, آليب حاضيرلايارلار.

اوشاقلارين بازارا گئتمك‌لري و چرشنبه‌ليك آلماقلاري :

بو گوٍن، بازار آخشامي (‌سه شنبه گوٍنو) ‌آتا- آنالار، بؤيوك قارداشلار، باجيلار و قيساجا دئسك ائوين بؤيوگو گوٍنوزدن بو مراسيملرده لازيم اوْلان شئيلري آلماق اوٍچون، يئني يئتمه‌لره پول وئررلر و لازيملري اوْلدوغو شئيلري تاپشيرارلار و اوْنلاري دوْستلاري‌ايله بيرليكده بازارا گؤندَررلر، اوْغلان اوشاقلاري تازا پالتارلاريني گييَر، كيچيك‌ باجي و قارداشلارينين اليندن توتار، بازاردا ساتيلان ماتاهلاري گؤستره-گؤستره، آلا-آلا، بازارين بو باشيندان اوْ باشينا آپارار و گوٍن اوْرتايا قدر دوْلانديرار،‌ آنجاق ناهارا ائوه قاييدارلار.

اوشاقلار اوْ گوٍن آخشام‌چاغي و بؤيوكلر صاباحكي گوٍن (‌آخير چرشنبه گوٍنو)‌ اوْ آلينان شئيلري يئري گلديكجه مصرف ائدرلر. اوْنلاردان بعضي‌سي‌نين آديني گتيريريك: «ساخسي سوٍسك (‌سو بوٍلبوٍلو)‌، تاختادان چاخچاخي[1]، چاخماق‌داشي، مازالاق،‌ كيچيك‌كوٍزه (دنگيله)،‌ بالاجا قاوال (قطري 10 سانتيمئتر)، توتك(‌نئي‌لبك)‌، اؤزلرينه دستمال، جوراب و آنالاري تاپشيرديغي شئيلري‌كي، اوْنلارين هر بيري بير يئرده لازيم اوْلاجاق، مثلا تازا و سو‌ ديمه‌ميش سو كوٍزه‌سي، آينا- داراق، اننيك- كيرشان[2]، سوٍرمه‌‌دان و بعضي بزك شئيلري آلارلار.

آخير چرشنبه گوٍنو و بؤيوكلرين بازارا گئتمه‌لري‌:

بو گوٍنده عائله‌نين بؤيوگو شبستر بازارينا گئدر و آخيرچرشنبه‌يه و نوْوروز بايرامينا هرنه لازيم اوْلورسا آلار ائوه گتيرر. اگر بير عائله‌نين تازا نيشانلي كوٍركني و نيشانلي گليني اوْلورسا، اوْنلارا تاباق آپارماغا لازيم اوْلان شئيلري آلارلار، اوْغلانا كوْت، شالوار، كؤينك,‌ باشماق, جوراب، دستمال و كلّه قند. قديم زامان كندلرده، كوٍركن‌لره بئل‌باغي (قورشاق)، دوْلاق، بيلَك دوْلاغي و تيفتيكدن بؤرك آلارديلار. تازا گلين اوْلورسا، اوْنا دا چئشيتلي بوْيالارلا پالتار، رنگي آچيق بوْيالي چاديرا، چارقد (‌كلاغايي)‌، باشماق، بزك شئيلري،‌ قيزيل قوْلباق،  كلّه قند و يئمه‌لي شئيلر آلارلار. 

كوٍره‌كنه و گلينه تاباق اوٍچون لازيم اوْلانلاري آلاندان سوْنرا اؤزونه، عائله سينه و هر كيمسه‌يه هر نه بايرامليق وئرمه‌لي‌ديرلرسه، اوْنو و آخيرچرشنبه گوٍنو و بايرام گوٍنلري‌نين يئمه‌لي شئيلريني آلارلار.‌ بو يئمه‌ليلر زمان -‌ زمان، ‌كند به كند و شهر به شهر بالاجا فرقلري اوْلار. مثلا قديم زامان مئيوه اوْلان كندلرده اريك،‌ آلما، آرموت، آلي، هئيوا قاخي ‌(قوروسو)، شوْر بادام ايچي، قوْز، كيشميش،‌ انجير و قورو توت، اييده،‌ نوخودچي،‌ اورمو دوْشابي،‌ قوْز حالواسي و يئددي لوينلر(‌شيرينيات)‌ اوْلاردي. ليكن مئيوه اوْلمايان كندلرده هديك(پيشميش ‌بوغدا،‌ نوخود، مرجي‌)‌ حالوا ويا بازاردا ساتيلان شيرينيات دان فايدالانارديلار، آمما شهرلرده صنعتله حاضيرلانان شيرينيات، ايره‌لي گلديكجه چوْخلو يئمه‌لي شيرينيلرده آرايا گليري‌وخالق اوْنلاردان فايدالانيرلار. بو شيرنيلردن نئچه‌سينين آديني گتيريريك: شوكولات، نوغول، راحت‌الحلقوم، باسليق، پشمك،‌ شكر‌حلواسي، قوْز حالواسي،‌ كانفئت، مامپاس، اطلسي، شكر پنير، يئددي لوين، (قرص شكري) و ساير...

آخيرچرشنبه آخشامي ياسلي(عزالي)آدامينائوينه گئتمك:

آخيرچرشنبه‌نين آخشامي اوْد يانديرماغا گئدنده، محله‌نين آداملاري ييغيشار، بيرليكده گئدرلر، ياسلي و عزالي آدامين ائوينين قاباغيندا اوْد يانديراندان سوْنرا، اؤز ائولري‌نين قاباغيندا اوْد يانديرارلار. بو مراسيمدن سوْنرا كي اوْد يانديرما شنليگي قورتارار، يئنه قوْهوم  قَبله (طايفا- تابين) ييغيشارلار اوْ ياسلي آدامين ائوينه. اوْنون ائوينده شام پيشيررلر. اؤزلري‌ده اوْنون ائوينده شام يئيَرلر و فاتحه‌ده اوْخويارلار، سوْنرا آيري قوْنشولار دا گلر، تسليت دئيَر و باش ساغليغي سؤيله‌يرلر.

آخير چرشنبه آخشاميندا اوْد يانديرماق:

آخير چرشنبه‌ده اوْد يانديرماق ايندي‌ قديملردن ده يوٍكسك سوييه‌ده اجرا اوْلور، اوْ بئله‌دير‌كي، نئچه گوٍن قاباقدان اوشاقلار، يئني يئتمه‌لر گئدر، چؤل‌لردن قورو تيكان، قيزيل‌گَوَن، يانمالي توْنقال، اوْدون و آيري ياناجاق زادلار ييغار، ائوده ساخلايارلار. بازار آخشامي (سه شنبه گوٍنو) آخشام چاغي اوْنو اوْدلاماغلا شنليك مراسيميني اجرا ائدرلر. بو اوْد يانديرماغين آدينا (نَدوْورا يا ندارا) ديئيرلر. اوْ مراسيملردن بيری نَدوْورانين اوٍستوندن آتيلماق‌دير. قديملر قيزيل گوَني اوْدلايار و باشلاري اوٍسته توْولايارديلار، بو گوَن شعله لنردي. آمما ايندي بعضيلري آلمينيوم تيكه‌لريني توْولامايا قوْيور و توْولاييرلار، هاوادا شعله‌لنير، اوشاقلار هو چكيرلر، سئوينيرلر. جوان اوْغلانلار هركس اؤز ائوي‌نين قاباغيندا، اگر موٍمكون اوْلماسا اوٍچ-دؤرد ائودن بيري‌نين قاباغيندا اوْد يانديرار و شنليك يارادارلار.

قديم‌لرده هر كس اؤز ائوي‌نين داميندا اوْد يانديراردي و داملاردان عائله‌لر بيري بيري‌ايله ايلگي ساخلايارديلار. بو مراسيمده يعني داملاردا اوْد يانديراندا تامام ائو اهالي‌سي ايشتيراك ائدرديلر. بو مراسيم‌ده اوغلانلار اؤزسئوديگي قيزي نيشانلاياردي و قيزدا اوغلاني گؤرردي‌كي گله‌جكده ائلچي‌ليگه گلنلره مناسب جواب وئرسين لاكين كوٍچه‌لرده اوْلاندا يالنيز اوْغلانلار ايشتيراك ائديرلر و بئله اولاندا نئجه اوغلان قيزي و قيز اوغلاني گؤره‌جك، الله بيلير. بو اوْد يانديرانلار اوْدون اوٍستوندن نئچه دؤنه اوْيانا- بويانا آتيلاركن دفعه‌لرله شعرلر، سؤزلر, اوْخويارلار و اوْدا- شؤعله‌يه دئيرلر:

مثلا": سـاخلاسيـن الله بيـزي      

 سن ساري من قيرميزي

و يا: درديم، بلام، ديش آغريم      

آغيرليغيم، باش آغريم

تؤكولسون اوْد دا يانسين       

منيم بختيم اوْيانسين

و يا:  

ندوْورا ها ندوْورا        

توْنقالي خيردا دوْورا

 نـدارا  ها نـدارا      

شاه گئتدي قندهارا

 

كيليد سالماق:

    اوْديانديرما مراسيمي قورتاراندان سوْنرا هركس اؤز ائوينه قاييداركن كيليد سالمالار باشلانار. بو كيليد سالما يا كيليد ساخلاما بئله اوْلار‌كي، هامي ائوين ايچري‌سينه قاييدار، ائوده اوْتورار و قاباقجادان، گوٍنوز بازاردان آلينميش يئمه‌لي شئيلري يئيركن، بير بيري ايله سؤز- صحبتلر آچارلار، بعضيلري‌ده شعر يا ماهني اوْخويار. بو وضعيت‌ده بير نفر ائوين ائشيگينده و گيزلينده (دالدادا) دوراركن بير كيليد، باشماغي‌نين ايچينه يا آياغي‌نين آلتينا قوْيار، ائوده دانيشانلارين سؤزلرينه قولاق آسار، اوْنلارين سؤز- صؤحبتلرينه گؤره اؤز روزگارينا، گله‌جگينه و قاباقجادان نيّت ائتديگي قوْنويا (موْوضوعا) نسبت اوْ سؤزلردن تعبيرلر گؤتورر و اوْنا فيكيرلشر، بونا گؤره ائوده‌ اوْلان آداملار دا بيلرلر، موٍمكون‌دور ائشيكده كيليد سالان، قولاق آسان اوْلموش‌اوْلا، چاليشارلار، ياخشي، گؤزل، لطيف، مزه‌لي و شوخ سؤزلر، شعرلر، ماهنيلار و آتالار سؤزلريندن دئييلسين و اوْخونسون. جهد اوْلونار، خسته‌ليكدن، اؤلومدن، غصّه‌لي- غملي سؤزلردن ائوده دانيشيلماسين. بئله‌ليكله كيليد سالان آدام قولاق آساركي، بيرينجي نفرين بيرينجي دانيشيغيندان اؤز مطلبيني سئچه - آييرا و اؤز بختيني، طالعيني يوْخلايا. مثال اوٍچون:

بيري‌نين زيارتدن و سفردن گله‌جك آدامي اوْلورسا، يا حيات يوْلداشي (اَري) و اوشاقلاري‌نين غربتدن گلمه‌سينه گؤره نيّت ائديبسه و بو:

«كوٍچه‌لره سو سپميشم           

يار گلنده توْز اوْلماسين»

شعريني ائوده اوْخويارسالار، معناسي اوْ اوْلا‌بيلر‌كي، سفرده‌كيلردن گلني اوْلاجاق.

يا مثلا:           

«ائله گلسين ائله گئدسين        

آراميـزدا سؤز اوْلمـاسين»

دئييلرسه بو شئعر گؤسترير‌كي، گرك بير چوْخ احتياط ائده و ايشلرينده بيرآز مراقب اوْلا، گؤزلويه و اؤزونو خطره سالمايا و ريسك ائله‌مه‌يه.

و يا بو شعر:      

«يار بيزه قوْناق گله‌جك            

بيلميرم نه وقت گله‌جك»

گلرسه، اگر نيّت ائده‌نين غربتده آدامي اوْلورسا و اوْنون گلمه‌سينه نيّت ائديلرسه، معلوم اوْلمور، بو مسافر ناواقت گله، تئز يا گئج گله‌جك.

آمما شعر بئله اوْخونارسا:

«يار بيزه قوْناق گله‌جك         

بيلميرم نه وقت گله‌جك         

اوْلسون‌كي صاباح گله‌جك»

نيّت ائدن بير آز اميد ائدركي، مسافري موٍمكوندور بو گوٍن- صاباح گله، يعني چوْخدا نااميد اوْلمويا.

بو باره ده فال ياوا و ترسه گلرسه، فال صاحيبي مجبور قالار، يا آيري ائوه گئده كيليد سالا يا اوْ ائوده اوْ قدر كيليد اوٍستونده دوراكي، آيري آدام، آيري سؤز دئيه تا كيليد سالانين منظورو، نيّتي ايشيقلانا و آچيقلانا. مثلا بو شعر اوْخونا:

«بـوْيـونا قـوربـان اوْلـوم...                   يارگلدي يارگلدي يارگلدي»

يا مثلا بيري‌نين آداخلي‌سي اينجيميش اوْلورسا، بو شعر دئيلرسه:

 «كوٍسمه‌مندن، كوٍسمه‌مندن                 محبتيـن كسمـه‌منــدن»

معلوم اوْلور، اوْ آداخلي باريشماق ايسته‌ييري.بئله- بئله سؤزلردن چوْخ دير و اوْنون‌دا اؤزونه گؤره مخصوص ايضاح و آچيقلامالاري واردير.

آخير چرشنبه‌ده تاباق آپارماق:

 آخير چرشنبه آخشامي آداخلي اوْغلانين آتا- آناسي طرفيندن آداخلي قيزلارا تاباق تداروٍكو گؤرولر، اوْ تاباقدا بيشمه‌ميش(چيي)توْيوق اتي، چيي باليق يا بير داوار بودو، بير بؤيوك آينا گؤزل- گؤزل چئشيتلي بوْيالي پالتارلار، چادرا، كلاغايي، باشماق، بيركلّه قند، نابات، بير ديس مئيوه، بيرجعبه شيريني، بير قدر آجيل (پوٍسته، بادام، فينديق، قوْز ايچي) و قيزين آتا- آناسينا سوْقت، اگر اوْلورسا باجي- قارداشينا دا بايرامليق بير بؤيوك بؤلمه‌يه (مجمعه) قوْيارلار. بو تاباغي اوْغلانين كيچيك قارداشي، اگر قارداشي اوْلماسا آيري ياخين آداملاريندان بيري، آداخلي قيزين ائوينه آپارار وئرر. بو تاباغي گتيرن اوْغلانا چرشنبه‌ليك (كؤينك، جوراب، شيريني و يا آيري شئيلر) شاباش وئررلر.

بو چرشنبه آخشامي آپاريلان تاباغين جوابيني، بايرام آخشامي، آداخلي قيزين آتا- آناسي طرفيندن بير تاباق ايچينده (بيشميش باليق، بيشميش توْيوق، نئچه جوٍر خورك و يئمك، شاخه نابات، شيريني، مئيوه، كؤينك، جوراب، دستمال، بوْيون شالي، قيز توْخودوغو بوْيالي ايپ جوْراب) و آيري- آيري شئيلرده قوْيولار، دوٍزولر و يئنه‌ده آداخلي قيزين قارداشي اوْلورسا اوْ، اولماسا آيري ياخين آداملاريندان بير اوْغلان بو تاباغي آداخلي اوْغلانين ائوينه آپارار. اوْنلاردا بو تاباق گتيرنه بايرامليق (كؤينك، جوراب، دستمال، شيريني و يا پول بايرامليغي) وئررلر.

اگر بايرام گوٍنلري محرّم آيينا ياخين يا محرّم آييندا اوْلورسا بو تاباغي نئچه گوٍن قاباق آپارارلار، هر حالدا تاباق گؤندريلمه‌لي دير.

آخير چرشنبه آخشاميندا باجاليق يا شال ساللاماق:

 قديم‌لر داملاردا بير بالاجا پنجره‌يه بنزر قاپي(دربچه) اوْلاردي، اوْرادان هم ايشيق گلردي همي‌ده ائوين توٍستوسو چيخاردي. اوْنا گؤره آداخلي اوْغلانلار آخيرچرشنبه آخشامي اوْد يانديرما مراسيمي قورتاراندان سوْنرا آخشام چاغي، قاش قارالاندا، اؤز نيشانلي‌سينين ائولرينين دامينا چيخار، اوْ باجادان بير شال (برَك)كي قاباقجادان اؤز نيشانليسي توْخويوب و اوْغلانا وئريبدير، ائوين اوْرتاسينا ساللايار. قيز و قيزين آناسي‌دا بيلرلر، بو شال اوْ آداخلي اوْغلانين شاليدير. اوْ آن دا هر نه، اوْغلانا چرشنبه‌ليك وئرمه‌لي ديرلر، اوْ شالا باغلايارلار، اوْغلان شالي داما چكر و شئيلري گؤتورر گئدر.

هاشم ترلان  يازير«آداخلي اوْلدوغوم زامان، چرشنبه آخشامي آداخليمين ائولرينين دامينا چيخيب شالي ساللاديم، آداخليم و آناسي هر نه قوْيدولار و باغلاديلار، شالي يوخاري چكمه‌ديم، سوْنرا اوْنلار گؤردولر، شالين اوجونا بير كاغاذ باغلانيب، آداخليم او كاغاذي آپاردي قوْنشو قيزينا اوْخوتدوردو، گؤردو اوْ كاغاذدا يازيليب «فاطمانين اؤزونو بو شالا باغلايين».   چوْخ گوٍلندن و شنليكدن سوْنرا، بايرامليغيمي باغلاديلار، چكديم يوخاري، سوْنرا دامدان يئنديم ائولرينه و گؤروشدوك. 

بو باره ده رحمتليك اوستاد شهريار، حيدربابايه‌سلام منظومه‌سينين27 نجي بندينده بويورورلار:

«بـايـرام ايـدي، گئجه قوشو اوْخوردو

آداخلي قيز  بيگ جوْرابين   توْخوردو

هر كس شالين بير باجادان سوْخوردو

  آي نه گؤزل قايدادي شال ساللاماق   

بيگ شالينا بـايرامليغين بـاغلاماق

شال ايسته‌ديم، من ده ائـوده آغلاديم

بيـر شال آليب، تئز بئليمه  باغلاديم

غلام‌گـيله قـاشديـم، شالي ساللاديم

فاطمه خالا، منه جوْراب  باغلادي 

خان ننه‌مي يـادا ساليب آغلادي»

دئمه‌لي‌يم‌كي چوْخ اوْغلانلار نيشانلي اوْلمادان قاباق، سئوديگي قيزين اؤزونو تكجه گؤروب دانيشا بيلمه‌ديگينه گؤره و اوْندان بير هن آلماغا ايمكان اوْلماديقدا،‌ بو شاللاري اوْ باجادان‌ساللايارديلاركي، قيزين اؤزوندن و آناسيندان‌‌‌دا راضي‌ليق آلسينلار. هر حالدا شال صاحبي معلوم اوْلمالي‌ايدي.

آداخلي اوْلمايان اوْغلانلار سئوديگي قيزين ائوينه شال ساللاياندا، ‌قيزلار نظرلريني بئله سؤزلرله بيان ائدرديلر.

مثلا اگر قيز دا اوْغلاني سئوسئيدي، بئله اوْخوياردي:

«آي بـاجادان شال سالان         

بـايـرامليغينـي آلان

چك شاليوي سئوميشم       

 بايرامليغين قوْيموشام»

اگر سئومه‌سئيدي بئله سؤيله‌يردي:

«آي باجادان شال سالان        

 تئـز منـه مـايل اوْلان

منــــي سنه  وئرمزلر       

 گئد آيري ائوده دوْلان»

   و يا:            

«آي بـاجادان  سـاللاما          

 تئـز شاليوي ساللاما

  مني سنه   وئـرمـزلـر      

 داي خالاوي يوْللاما»

بو شال ساللاماقلار اوْنا‌گؤره اوْلاردي‌كي، اوْغلانلار نيشانليلاريني گوٍنوز، ايشيقدا گؤره‌بيلمزديلر و كوٍرَكنلر اوتانارديلار شخصا" اؤزلري گئديب چرشنبه‌ليك و بايرامليغلاريني آلسينلار. بو عمل اوْ اوتانماغين قاباغين آلماق هم ‌ده بير محبّت، شنليك و ايستك ياراتماق اوٍچون‌ايدي.

 ايندي, داها نه اوْ آداملار وار نه اوْ دربچه‌لر, نه اوْ شاللار و نه اوْ شال ساللامالار. ايندي اوْ دربچه‌لر پنجره‌يه دؤنوبلر, شال ساللايانلاردا آيري كهكشانلاردان يئر اوٍزونه شال ساللاييرلار, بئله‌ليكله بيزيم فوْلكلوروموز باتير گئدير.

قاشيق چالانلار و بؤرك آتانلار:

آخيرچرشنبه مراسيم‌لريندن بيري‌ده قاشيق چالماق و بؤرك آتماق‌دير. قاشيق چالانلار بير عدّه اوشاقلار و يئني يئتمه‌لر اوْلارلار، آخيرچرشنبه آخشامي اوْد يانديرماق (ندوْورا)دان گلندن سوْنرا, (اوْ زامان‌كي، آداخليلار, نيشانليلاري‌نين ائولرينه شال ساللاماغا گئدرلر) اؤز ائولريندن بير ميس كاسا و بير دمير‌قاشيق گؤتورر، قوْنشو ائولره گئديب, قاپي‌سينين داليسيندا گيزلَنر و الينده اوْلان دمير قاشيقي, ميس كاسايا بئش اوْن دؤنه چالار و قولاق آسار، گؤرسون قوْنشو اوْنون سسيني ائشيدير يا خير؟ اگر ائشيدرسه, اوْنا بئله جواب وئرمه‌ليدير‌: «قاشيق چالان گلديم». يعني بير زاد سنه گتيريرم, آمما ائودن جواب گلمه‌سه, اوْ قاشيغي دؤباره كاسايا چالاجاق. بو ايشي اوْ قدَر ادامه وئره‌جكديركي، ائو صاحبيندن بير سس گلسين (هن يا يوْخ). ائله كي بير آز شيرنييات يا هرنه وئررسه‌لر آلدي, گئدر آيري ائوين قاپي‌سينا و اوْ ايشي تكرار ائدر... بو ايشلر تامامي‌ايله شنليك اوٍچون دوٍر, هئچوقت ديلنچي‌ليگه فيكير اوْلونماسين. چوٍن،ائله اوشاقلار قاشيق چالماغا گئدرلر‌كي، اَن پوللو آداملارين و مقام صاحبلري‌نين اوشاقلاري‌ديرلار, بو ايشين داوامي‌دا بؤرك آتماق‌دير.  اوْ دا بئله‌دير‌، بير اوشاق همان ساعتده بير ائوين قاپي‌سيني دؤيَر, آمما اؤزو قاچار داليدا گيزلَنر. ائله‌كي، ائو صاحبي قاپي‌يا گلدي, اؤز بؤركونو ائو صاحبينه طرف آتار. ائو صاحبي اوْ بؤركون ايچينه بيرآز شيرنييات تؤكر و يئره قوْيار. بؤرك صاحبي گئدر بؤركوٍنو گؤتورر قاچاركي، ائو صاحبي اوْنو تانيانماسين. آمما هر نه ائدرسه, ائو صاحبي بؤرك صاحبيني تانيار و آديني سسله‌ير. آمما بؤرك صاحبي اؤزونو ائشيتمه‌مزليگه وورار و دالي‌سينا باخماز تا آيري ائوه گئده چاتا...

آخير چرشنبه گوٍنو سحرچاغي آخارسو باشينا گئتمك:

آخيرچرشنبه مراسيملريندن بيري‌ده سحر تئزدن هاوا ايشيقلانمادان، آخار سو (چئشمه،كهريز، چاي) باشينا گئتمك‌دير. بو مراسيم‌ده بئله اوْلاردي، آخير چرشنبه‌ گوٍنو سحرين ايشيقلانماسينا بير ساعاتجا قالاندا و كيشيلر يوخودان دورمادان، جوان خانيملار خصوصي ايله قيزلار، آخارسو (كهريز) باشينا گئدرلر، اوْرادا بير ياشلي (ياشي چوْخ اوْلان) بزك- دوٍزك ده باشاران خانيم قاباقجادان اؤزو ايله الك، قئيچي، آينا، داراق، سوٍرمه‌دان و بعضي بزك شئيلري... دورو سو باشينا آپارار، اوْرادا اوْتورار، گلنلري گؤزله‌ير. جوان قادينلار، تازا گلينلر و قيزلار قاباق گوٍن بازار آخشاميندان آلينان تازا و سو دييلمه‌ميش كوٍزه‌يه (منسه‌يه) بير آز يئمه‌لي شئيلردن دوْلدورار، آپارار سو باشيندا بزكچيه وئررلر. جوان خانيملار، قيزلار باشلاريني و اوٍزلريني بو دورو سودا يوياندان سوْنرا، بزكچي خانم، اوْ گلينلرين و قيزلارين اوٍز گؤزونه قاشينا بير آز يئتيشر و بزك وئرندن سوْنرا قيزلار نئچه دؤنه آينايا باخار، اوٍرگيندن بير سؤزلر (آرزوسونو) كئچيرركن، اوْ سودان اوْ تايا بوتايا آتيلار و بو سؤزلري دئيرلر:

«آتيل باتيل چرشنبه            

بختيم آچيل چر شنبه»

سونرا اوْ تازا كوٍزه‌ني تميز سودان دوْلدورار و ائوه قاييدارلار. ائوه يئتيشنه قدر كوٍزه يئره قوْيولمامالي‌دير. اوْندان سوْنرا‌، گوٍن ياييلاندا، گنجلره و جوان اوْغلانلارا نوْوبه يئتيشر. اوْنلاردا اوْ سويون باشينا گئدركن بو شنليك مراسيمده ايشتيراك ائدرلر. بو ساعاتلاردان سوْنرا جوانلار تازا پالتارلاريني گئير، كوٍچه‌لرده يومورتا يا آيري اوْيونلار اوْيناماغا باشلايارلار. نيشانلي قيز اوْغلانلار دا اؤز نيشانليلارينا تاباق حاضيرلايارلار و يوخاريدا قئيد اوْلونان تاباغي، اوْغلانلارين آتا-آنالاري نيشانليلاري‌نين ائوينه گؤندَررلر و تاباق آپارانلاردا چرشنبه‌ليك آلارلار، بونودا دئمه‌لي‌يم، قديم‌لرده بو گوٍن جوانلار شيكارا گئدرميشلر، آت چاپار ميشلار و آيري قهرمانليغلار ائدرميشلر، ايندي داها بئله بير شئيلر يوْخدور...

يومورتا بوياماق:

جاوان قادينلار  قيزلار خصوصي‌ايله نيشانلي قيزلار يومورتالاري بيشيرندن سوْنرا، ايستي- ايستي (قيرميزي، ساري، ياشيل) بوْيالارلا آغ يومورتا‌لارين اوٍستونده شكيللر،  گوٍللر چكر و يازيلار يازارلار. يومورتالارين اوٍستون بزرلر، نيشانليلارينا تاباق آپاراندا نئچه‌سيني بير كاسادا يا بوْشقابدا، اوْ تاباغين ايچينه آرتيرالار، يا دا اوشاقلارا چرشنبه‌ليك و بايرامليق وئرنده اوْ بوْيالي و گؤزل يومورتالاردان وئره‌لر. يومورتاني بيشيرنده و بوْياياندا بعضي‌سينين اوٍستوندن بير ساپ يا ايپ‌لر سرييَرلر و بوْيانين ايچينه سالارلار. پيشندن سوْنرا اوْ ساپلاري آچاندا، يئرلري  آغ  قالار و بير گؤزل    ناخيش (نقشه)  يومورتانين اوٍستونده قالار.

 آخير چرشنبه‌ده يومورتا دؤيوشدورمك:

 ايلين‌سوْن گوٍنلري خوصوصي‌ايله آخيرچرشنبه و بايرام گوٍنلري، آذربايجاندا يومورتا دؤيوشدورمك اوْيونو ايفا اوْلونار.

استاد شهريار بو بارده يازيرلار: (حيدر بابايه سلام،32جي بؤلوم)

«يومورتاني گؤيچك گوٍللو بوْيـارديق           

 چاققيشديريب سينانلارين سوْيارديق

اوْينامـاقدان بيرجه مگـر دوْيـارديق

علي منه ياشيل آشيــق وئرردي          

ايـرضــا منه نوْوروز گوٍلو درردي»

قديملر1350نجي گوٍنش (1971نجي ميلادي) ‌ايل لره قدر تهراندا دا يومورتاني مئيوه ساتان آرابالارين اوٍستونده ساتارديلار، اوْنا گؤره ائله‌جه‌ و همان آرابانين اوٍستونده‌ اولان يومورتالاردان فايدالاناراق، آرابا اوٍستونده ‌ده يومورتا دؤيوشدورمه باب ‌ايدي.

شبستر ماحاليندا بيليجي و اوستا اوشاقلار، گنجلر بايراما40 گون، بير آي قالاندا يومورتالاردان نئچه‌سيني ديشلرينه وورماقلا يوْخلايار و اوْنلارين چوْخ بركيني آييرار و اوْنلاري قيرميزي اوْلماق اوٍچون نار و سوْغان قابيغيلا سودا بيشيرندن سوْنرا دوزون ايچينه قويلايارلار‌كي، يومورتا چوْخ بركيسين (بيرآي دوز ايچينده قالار) اوْ يومورتالاري آخيرچرشنبه و بايرام گوٍنلري دوزون ايچيندن چيخاردار و كندين مئيدانلاريندا اوشاقلاري چئوره‌لرينه (دؤوره‌لرينه) ييغاركن مش‌ قوروشوب (شرط‌ باغلاييب) يومورتالاريني دؤيوشدورمگه باشلايارلار، بئله‌ليكله هركسين يومورتاسي سينماسا، سينانين يومورتاسيني آلار. بيرنفر، بير يا نئچه نفر ايله بير آن‌دا يومورتا دؤيوشدورمگه باشلايا بيلر، اوْنلارين بيري وورار و بير يا نئچه‌سي الينده يومورتاني توتار، بو يومورتاني توتانا (يات) اوْ بيري آداما (وور) دئييلير. يومورتالاري، اوجلاريلا، اوجلارينا و ديبلري‌ايله، ديبلرينه وورارلار، بئله كي، ياتانين يا وورانين يومورتا‌سينين بير طرفي سينميش اوْلا. يومورتاسي سينانا اودوزان و سينمايانا اودان دئييلير.

 



[1] چاخچاخي: تاختادان دوزه‌لينن و توْولانان بير دزگاه‌ديركي اؤنو اوشاق الينده توْولاياندا اوْ تاختالار سس وئررلر، بو سس وئرن دزگا‌ها چاخچاخي دئييلر.

[2]اننيك و كيرشان: قادينلارين بزك وسائلي.

دورموش کندی (دورموشان ،دورموشخان )

یازان :بهروزخانعلی پور دورموشخانلی

دورموشانلی کندینین آدی و آنلامی

دورموشانلی کندینین  آدی( ایسمی ) بیر نئچه طرزده دئییلیر: دورموشانلی ، دورموشگانلی و دورموشقانلی ، یاشلی  اینسانلار آراسندا دورموشانلی ( دورموشاننی) و  دورموشخانلی  دئییرلر.دروموشکانلو ، دورمیشکانلو ، دورمشکانلو و درمشکانلو طرزده یازیلیب .                         

1. دورموشخانلی : دورموشخان(دورمئشخان*) سؤزو ،  دور ( فعل کوکو، آیاغا قالخماق، آیاغا دورماق ، دورماق ( ایستادن)  )+ موش یا مئش ( مفعولی صیفت نشانی ) +  خان + لی ( نیسبت شکیلچیسی ) سوزونون بیرلشمه سیندن دوزه نیلبب. وبئله معنا وئریر: چوخ یاشامیش خان ویا آیاغ اوسته دورموش خان . بونا آیید بئله بیر دئییم وار: بیر دوست یا فامیل بیر بیرین آرادان چوخ زامان کئچدیکدن سونرا گورنده، سوروشور کی: فلانکس دورور  یا بابان دورور.                                    

2.دورموشانلی ( دورمئشانلی  **): دورموش + آن + لی ( نیسبت شکیلچیسی ) : یانی یاشامیش زامان.

- دوروم( دور + م ) + و + شان + لی : دورومو + شانلی  : وضعیتی عظمتلی و شوکتلی ، یانی شانلی و دَیرلی بیر آن.                                                  

  3. دورموشگانلی (قانلی ): دورموش + گان (قان)+  لی :  «گ و ق» حرفلری فارس دیلینده دئیم طرزلری بیرگه دیر . گان جمع نیشانی دئر و صیفت سوزوو جمع باغلانماز. بو قایدایا  سویکنرک  « قان» دوز اولور .  بوردا کان (عثمانی تورکجه سی) ، قان ( آزربایجان تورکجه سی ) دئمک دیر ، یانی دورموشقانلی ( دوران قان ، داواملی قان  ، خون ایستاده ) آنلامینا گلیر.                                   

دورموش سؤزو : قورموش ( ساخته )، وورموش(زاده) و  توتموش ( گرفته ) ... کیمی قورولوشلو سوؤزدور .یاشلی آداملارین دئیم طرزینه سویکنرک دورموشاخلی یا دورموشانلی  دئمک تام دوغرو اولور.دورموش سؤزو :1-  ارکک سوزدور 2 -  تورکجه بیر سؤزدور 3-  اوزون عؤمورلو و چوخ یاشامئش آنلامندا 4- چوخ یاشاماسی ایسته نیلن اوشاقلارا وئریلن آد 5- اوشاقلارئن تئز تئز یا سئخ اؤلومو قاباغندا دیلنن دیلک ایفاده سی  )دئمکدیر.      دورموش سوزونده اولان حریفلرین آنالیزی :          د: دردلریله باش ائده بیلن                              

و : مکملی یاتچی

ر : شانلی

م : اولایلی ( ماجرالی )

Description: images (1)و :  

ش : دورغون گورونوملو.

جوغرافی دورومو ( موقعی ) :

بو کند  آذربایجانن خدافرین بولگه سینده یئرله شیر . شهرستانن مرکزی اولان خمارلو شهرینین 18 کیلومتر و تبریز شهرینه 223 کیلومتیرلیک مسافه ده دورور .دورموشخانلی  کندی  گون چخان یؤندن حسینعلی بگلی و شاهبوداخلی کنیدیله ،  گون باتاندان قزل یول،  دَ دَ لی و گدیکلی ، قوزئی طرفدن باستاملی و گونئی یوندن گوی اغاج کندیله قونشو دور .                                                 

تمدن :

دورموشانلی کندی،  خدافرینده و دئماق اولار آذربایجاندا  تاریخی کندلردن بیری  ساییلا بیلر. بو کند ایندیه کیمین اوچ یورد  دَییشیب . هر اوچ یوردون بینه لرین و یئرلشدیگی یئرلری  ایندیده آیدین شکیله گؤرماق اولار.                              

 یوردون بیریسی  کندین اراضیسی ایچه ریسینده  چوخور آدلانان بیر یئرده  یئرلشیر کی بورا یوردلار دا  دئییرلر . کندین اوز مزارلیقی یانندا عثمانلی مزارلیقی و گاور ( مسیحی و یهود؟...) مزارلیقی دا وار .       

 ایکینجی سی، کندین  ایندیکی  مزارلیقینن گون چخان  و گون باتان یونونده یئرلشیر .

 اوچ اینجیسی ایندیکی اولان کند یئری .

 مزارلقدا  بیر نئچه جلب ائدیجی یازیلی داش هئیکللری وار. اولاردان عبارت اولان بیری  یهرلی و جیلولو آت هئیکلی ،بیریسی  قوچ هئیکلی دیر  واوچ اینجیسی اورتاسی دلیک داش. منیم یاخچی یادمدادیر کی بویوکلر بیزه دئییردیلر او آت هئیکه لینین اوستونه مینمه یین ،اگر مینسز آت سیزی چکر یئرین آلتنا!  آت هئکلینین ده اوستونده  بیر دویوشچو  اوخلا بیر یئری نشانا آلمیش شکیلده  یونولموشدور  .                                            

 دره نین قراغندا اورتاسی دلیک بیر داش واریدی . فرقلی اولاراخ بو داشدان قورونمازدق و حتی اوشاقلار آناسندان اولاندا گتیریب او داشدان کئچیرردیلر و بعضی اوشاقلار مریض اولاندا دئیر دیلر کی شئشه ووروب و و شئشه ووران اوشاغی آپاریب او داشدان کئچیرردیلر.                                                 

 تاسف لر اولسون کی  ایندی او داشلار یوخدو و او داشلاری اوغورلاییب هاراسا آپاردیلار. دورموشخانلی کندینین اراضی سینده قدیم ایلک یاشام یئری  ساییلان اوچ کوهولگونئیی آدلی یئر وار کی ، بشرین کوهولده ( ماغارادا )  یاشاما دوره نه آیید اولور .       کندین قاباغندا اوچ بویوک تپه وار، بو تپه لر کولتور بیروسو( میراث فرهنگی) طرفیندن قورونور.1387 اینجی ایلین ابان ایینین 25 /23616 نمره ایله ایرانمیلی آبیده لر سیاهه سینه کئچیریلیب[1].       

 البته دؤنه لرله آج گوز لر طرفینده قازیلیب کندینین ایندیکی مزارلیغی  یانندا یاشایش یئرلرینه سویکه نن بیر داغ وار ،  بو داغا خانکیشی سنگری دئییلیر ، بو سنگر کندی تامام یونلو چئوره یه آلر و دورد گوشه لی کندین گوزله نیلمه سینه یوکسک ایمکان یارادیر . بیتوولوکده بو بوسقو یئریتدن کندی گؤز آلتناآلماق  اولور.                                     

دورموش خانا ایید بیلگیلر :

  دئییلنه گورا دورموش خان آودی اوغلو ( عبدی  اوغلو ،صفویلر حوکومتین قورانلاردان بیری )، بیگلر طایفاسندان ، صفویلر و شاه اسماعیل لا ایلگیلی بیر بویوک شخص اولوب. قوشون باشچسی  وظیفه سیده چالشیب و ائله تاریخ کتابلاریندادا  دورموش خان ، شاه اسماعیلین قوشون سرالارینی قوران ( قوشونون ساغ قولو  ، چالدران دؤیوشو ) ارنلردن بیری  اولوب .                                             

دورموش خان شاه ایسماعیل و شاه تهماسب دورو قزلباش اوردوسونون امیر وئرنی و باشچیسی اولوب . شاه ایسماعیل زامانی قوشون باشچیسی ( سپهسالار ) وظیفه سینه یوکسلیب . دورموش، سولطان حسین خانن آتاسی و گورکانلی آل قولو بیگین باباسی اولوب [1].

دورموش خان چالدران دویوشونده شاه ایسماعیلین مغلوبیتلرین ندنلرینین بیری اولوب . [ 2 ]                  

اوغوز ائللرینین 24 طایفاسی وار . اونلاردان بیریده بیگدیلی طایفاسی دیر.بیگ دیلیلر صفویلر دونمی یوکسک رتبه لره و قودرته چاتبلار . دورموش خانن آتاسی صفویلر دولتینین اساس قوروجولارندان بیری اولوب . اوغوز قارا خان اوغلو ، نوحون اوغلو و یافیثین نوه سی [3].

...خانا دئدی بوردا اولسون و ایچه ری گلمه یه بیر کسه ایزین وئرمه سین . سوزومو تامامیله مولام شاه ایسماعیلا سویله ییم سونرا ایزین وئر میللت ایچری گلسین ...دورموش خان ایشیلتیلی چوماغنی ( عصا ) الینه آلب دوردو ...گوروش چوخ چکدی . دورموش خانن طاقتی قورتاردی . ایسته دی ایچری گیرسین ...سونرا سس گلدی آی دورموش ...[ 4 ]                          

بیگدیلی ( شاملی) طایفاسی، دورموش خان طایفاسی ، قزلباش اوردوسونو تشکیل ائدن اهمیت درجه سی باخمندان  بیرینجی یئر توتان طایفا حساب اولور.[5] ایصفهان شهرینین «هارون ولات» بیناسی  شاه ایسماعیلین قوشون باشچیسی ،دروموش خانن امریله تیکیلیب .[6]                                

قونشو کندلی لر ده بو کنده آیید بئله بیر دئییم وار :

 دورموشانلی دورمه یی قانلی ،  منجه بو سؤز صفویلرین دؤیوشلرینه و دورموش خانلا ایلگیلی بیر سؤز اولابیلر. بویوگ آداملار دئییرلر دیل به دیل-  سینه به سینه عثمانلی قرغنی ائشیدیبلر و هله ایندیده دئییللر عثمانلی گلنده بئله اولوب یا فلان اولوب یا بئهمان اولوب ...عثمانلی دویوشچولرینین مزارلیغی بوتون بو دئییملری  دوز  اولماسینی  سونوجلاییر.بورادا گدن دؤیوش لر و قانلارین تؤکولمسیده دورموشخان طرز دئییم آنلامندا اولور.

اؤ روش ( اراضی )  آدلاری چوغ ماراخلیدیر و اونلاردان عیبارت : سلطان اوغلو اؤلن دره سی ، حسینعلی نایب وورولان ، صفر خان دره سی ،خارابا قشلاق ، قارا داغلی ، یئددی داغداغان ، مشه بئهبید بولاغی ، زغلی بولاخ ، ساری دره ، جبه بولاغی ، جبی دره سی ، اَیری دره ، قامشلی دره  ، چاتال دره ، احمد خان دره سی، ممد آغیلی، داوالی دره ، دؤلجک، ایلدیریم ووران ، چادر دره سی ، اوزون دره ، گؤدک دره ، شور دره  ، شور سو ، تولکو داشی، باش چالا،داش بورون و داش آرخاج ، ایجیرلیک ، ایده لیک ، ساری تپه ، زامان تپه سی ، داغداغانلی و یئددی داغداغان ، تاختالار ، قاراداغلی ، گورا یئری ( گاور یئری ) .                                              

گورونور کی بورادا نئچه یئر آدی جلب ائدیجی دیر . بونلاردان بیریسی سلطان اوغلو اولن و حسینعلی نایب وورولان  دیر کی بو کندین  رتبه لی  و سایلی  اینسلنلاریو اونلارن  دویوشلرده هلاک اولماسینی گوسته ریر.کندین اوروشونده ده ده لی آدلی بیر یئر وار ، دئییرل کی بوردا بیر آلی کیشی ( آلی  ده ده یا آلی خان) واریمیش . آلی خانن 40 ارکک آتی ، 40 دیشی آتی ،  40 دوه سی ، 40  نوکری ، 40 کنیزی ، 40 لوتوسو ... واریمیش.داش آرخاج دئییلن یئر دوغورداندا قدیم یاشایش مسکنی ساییلابیلر ، بورا هوندور قایالارلا اورتولوب و قایالارین ان گیزلی بوجاغندا بیر بولاغ یئرله شیر و بیر ده کی  بورا تام گیزلی بیر اراضی ده یئرله شیر.                           

 کندین بیر آدلیم بولاغی وار . بو بولاغ26 ایل بوندان اونجه  سویو کنده گتیریلمک اوچون  قازیلیردی . او زامان 10متیرلیک اوزونلوغوندا بیر توت اغاجی آرخ کیمی دوزه نیلیب داغن  اوره ییندن چوله گتیریلمیش . بورا ائشیلمی ینه قدر کیمسه بونو بیلمیردی . بو ایشین  اداره ائدن ایشچیلر دوغورداندا چاشدیریجی بیر ایش اولماسینی دیله گتیر دیلر .  اوزامان سو اوقدر چوخالمشدیر کی بیر کیلولوق داشی دغرلادیب آپابلیردی. آما ایش باشا چاتمامیشدان اول ایشچیلرله کند آداملارینین سؤزو اولو ( ؟)و دئییردیلر کی بو ایشچیلر بو سویون گوزونه یورقان باسیب سویو آزدریبلار. نه قدر دوغرو  و  یالان اولماسینی بیلمیرم آما سو ائله اوزامان خئیلی مقداردا آزالدی ، قراریدی بوتون ائولره سو چکسینلر اما سویون آزالدغنا گورا کندین اوچ نفطه سینده سو گوتورمک اوچون اوچدن اوچدن شورنا قویدولار.                                                   

 بوگونگو کیمی یادیما گلیر سویون  مهندیسی خلیل آدلی بیر اینسانیدیر. کند اهلی اونولادا داوا ائله دیلر . خلیل مهندیس مدرسیه بیر آیری سو چکیردی  و مدرسه نین یانندا بیر ائو  واریدی 1365اینجی ایلده قورولوق  بیر ایلیدی ،  زومار (شهریور) آیندا بیر دهشتلی سئل دوشموشدو ، دورموشخانلی کندیندن اوسته گوی آغاج و سیراملی کندینه ده بویوک زیان وورموش و بیر نئچه آدام آپارمشدی ، اوزامان بو کندده ، مدرسه نین یانندا کی آدامن ائوی چای قراغندا اولدوغو اوچون بوتون  تیکینتی لرین و حتی قش زومارلاریندا سئل یویوب آپارمیشدیر و اونا گورا کوچوب مدرسه نین یانندا ائو قورموشدولار . کندلیلر خلیل مهندیسه دئییردیلر: سن او ائوله قوهوم اولدوغون اوچون اونلارا تک باشنا بیر سو چکیرسن و نهایت مهندیس سویو چگدی.                           

دئییله نه گورا  دورموشخان  قوناقلارینی بورادا  قبول ائدرمیش. بو بولاغ داغن دوز اورتا سندا یئرله شیر کی چئوره یسنی  اوزوم ،  اسما آرمد  ،اَزگیل  آغاجلاری به زیییر. بولاغن سویو چوخ یونگول و یاین لاپ ایستی چاغندا چوخ سویوخ اولور.           

بو بولاغ کندین آن قدیم یاشایش یئری آدلانان یوردلره یاخن و سویونو بورادان آپارارمش. دورموشخانلی کندی 4 طایفادان عیبارت اولور : ایلیاس خان  ، طالب  خان  ، مهدی خان و رضاخان طایفاسی . بو طایفالار اؤز ایچیره سینده یئنه خانلار وار( جامال خان ، قاسم خان ، احمدخان، بدیر خان ... ) .                              

نصیر- عیزت : بو ایکی آد ایگیدلیک ، قوچاخلق  و گوونلیک  سوزلریله عینیدیر . بونلارین ایگیدلیگی بوتون کتلیلرین دیلینده گزن قورخمازلق اولگوسو دور .  امیر ارشد چاپغنندا دورموشخانلی کندین عمللی باشلی قورویوبلار.بو کند کوچرکن بابایلی مئشه لری چئوره سینده آرا یورد دئییلن بیر یئرده دوشرگه سالبلار.                                          

 بابایلی خانی طرفیندن بیر نئچه آتلی گلیب ، قویون قوزونون ایچه ری سینه کئچیب ،  بیرنئچه قویون آییریبلار کی بونلاری بیز خان اوچون آپارمالی ییق . نصیر- عیزت بو ایشه قارشی دوروبلار و دویوشمه چخب . نصیر- عیزت بونلاری دویوب اوبادان قراغا سالبلار . یاین آخری کوچ قایدان زامان گلیب سویوخ بولاقدا دوشرگه سالابلار .اوبادان بیر چوغول آدام دورموشاننی اوباسنن بوردا اولماسینی  بابایلی خانلارنا یئتیریر.                                           

 کتلیلر دینجلدیکدن بیر آز سورا  اوبانن چئوره سینده شوبهه لی آداملار گورونن زامان ایشین نه اولدوغو باشا دوشور . تو.پلانرلار و موختلیف یول گوسترنلر اولور. آما نصیر - عیزت دئییرلر اوندا بیزه قورخاق دئیرلر. بیز ائل یولوندان قراخ آیری بیر یوللا کوچ ائتمریک . کوچب شاه یوردو دئیلن یئره دوشوبموشلر .                                             

 بابایلی خانن طرفیندن حیله ایله قوناق چاغرلرلار. نهایت کتلی لر و نصیر- عیزت گئدیرلر. قوناقلق عرفه سی بوتون قوناقلارن سیلاحینی خانن امریله توپلایرلار  . چوغول نه اولوب نه اولجک دئییرلر . نصیر- عیزتی آپاریب داش باشیلا تزه کند آراسیندا امانسیزجاسینااولدورورلر.                                 

دورموشانلی آتچیلاری :                              

دئیلنه گورا دورموشاندان  ایسگانلی یا بیز قئز کوچوب  و ایسگانلی  دورموشانلی لارن ، قئز نوه لری و اونالارن سولاله سی ساییلیر. ایسگانلی کندی اولوسونون دیلنین ازبری اولان دورموشانلی آتجلاری  جمله سی  گونوموزه گلیب چاتان بابا نوه ایلیشگیسینن ان دوغما سوزودور . بئله کی ایسگانلی کندی چاپغنلار ، یاغیلر ،اوغرولار و یا  هر کیمسه طرفیندن باسقن اولسایمیش دورموشانلی آتچئلاری طرفینن یاردم وئریلیب و اونلارن گونلی یی قورونارمش . دئییلر هله بیر دونه عینی زاماندا هر ایکی کنده باسقن اولوب، دورموشانلی آتچلاری یئنه ده ایسگانلی اولوسونو و اوز دوغما نوه نتیجه لرینی تک بوراخماییب و اونلاتریدا خلاص ائدیبلر.          

دورموشانلی و خسته قاسم :                        

دئئیلر کی خسته قاسم قارباغ و قاراداغا سفره گلر کن  خودافرین کورپوسندن کئچرک کابلدان  دورموشانلی (کابل و دورموشانلی جغرافیا باخئمندان بیر بیرینین لاپ یاخنلغدا یئرلشیر) کندینه گلیب! بورادا قوناق اولوب. شعیرین سوز آچیسیندان، کند اهیلندن بیرآدام شاعیری راحاتسز ائدیب .  دورومونا اویغون اولاراخ دئییر :                                     

احد لم یزل واحید یکتا   سالما منی                             

 گؤزدن آی آغا هارای                                              

منتها قاورلدیم طعنه لی سؤزدن                                 

   پروانه تک یاندیم آ یاغا هارای                                       سئوگیلیم آل گئیینیب آله یاپیشار             

  بو شیکسته کونلوم آله یاپیشار

مردلرده قایدادیر اله یاپیشار                  

  نامردلر یاپیشار ایاغا هارای

کابلدان گلمیشدیم دورموش ائلینه           

 بولبول عرض حالن دئمیش گولونه                               

بیچاره قاسیمندا موشگولونه                 

     سن اوزون گل یئتیش ای آغا هارای         

بو شعییر و داستان کاروان یولو اوستو، کاروان ائوی خنیه کندینده،  صفریان عائیله سیندن نسل به نسیل سویله نیب و گونوموزه گلیب چاتان دیرلی ماتریال ساییلیر.                                            

دورموشانلی کندینه باغلی بیر خاطیره :              

1323 اینجی ایلده سید جعفر رپیشه وری نین باشچلیغیله  آذربایجان خودمختار حوکومتی قورولان زامان بو کندده ده یئر بولگوسو اولوب و کندلی لر طرفیندن قارشیلانب و حتی بو کند دن جعفر آدلی بیری سید جعفرین کاتیبلریندن اولوب .              

جعفر قولو  اوغلو 1324 اینجی ایلده تهران باسقنی یا معروض زامانی  آذربایحان جمهوریسینین گنجه شهرینه کئچمیش و اوردا یاشامیش و حتی سوِتلر بیرلیگی داغلانداندا سونرا  اؤز دوغما کندینه کئچمه دی ... گورنلر دئییرلر گئدنده  ایتی قالمیش و قاییدیب اونو دا دوشمنه قالماسن دئیه گولله ایله اولدوروب گئدیب.                                         

من  اوزوم اوشاغیکن  جعفرین ائوینی گوردوم و محمود علی محمودزاده  اونون دوکانندا ساتیلاسی شئیلر ساتاردی. و 1370 اینجی ایلده جعفرین اوغلو  آتاسنن دوغما کندینه گلدی و من آتاملا یولون قراغندا یونجا سووارارکن اونالاری ایلک قارشیلایان و کنده خبر وئرن لردن اولموشام . یادیمدادیر بوتون کند اهلی یغلمیشدی ، آغلایان کیم ،گولن کیم، کند  اهلی هم سئوینجه و هم کدر ایچینه گیرمیشدی . جعفرین اوغلونون  گلیشینه  گورا دایسی جاواد رحیمی قوناقلیق تشکیل ائتدی.                         

فرقه اولایندا چوخلاری ازربایجان جهوریتینه کئچمه لی اولوب . او جومله دن عیزت و پولاد علیزاده. پولادن اوغلانلاری دئییرمیش کی ، سووت و ایران آراسندا قاپیلار باغلاناندان سورا، سالداتلار ایراندان اولان آداملاری بیر یئره توپلاییب دئییرلر: کیم ایرانا کئچمک ایسته سه بیر طرفه و کیمیسه بوردا قالماق ایسته سه دیگر طرف چخسین. ایرانا قاییتماق ایسته ینلری هامیسینی اولدوروللر و آزربایجاندا قالانلارین چوخونو سیبری یه سورگون گوندریرلر. بو زامان عیزتی ده حیات یولداشی و اوچ اوشاغیله بیرلیکده سورگون ائدیللر.عیزت سورگونلوک دورونو تاملادقدان سونرا تر تر ه قاییدیر . او دئییرکی : قاطار سیبریه دوغورو یولا دوشدو . سویوخلوغا گئدرکن اوشاقلار اوشومگه باشلادی .گورپه اوشاغم اولدو ! قاطار ایشچیلرینی خبر ائله دیم آما اونلار قدارجاسنا گلیب اوشاغی گوتوروب قاطاردان چوله تولازدادیلار. تخمینا 2 سات سونرا ایکینجی اوشاغم اولدو و بئله سینه 3 اینجی و نهایت سئودیگیم حیات یولداشیم گوزلریندن یاش توکوله توکوله قوجاغمدا جان وئردی .بو آن اوزومده اولمک ایسته ییردیم آما دئدیمکی بس بو قان ....                                  

کند اصلاحات ارضیدن قاباخ قزل یول اهالیسیله بویوک بیر دویوش کئچیرمیش و قادنلار دئییر تانری بئله بلالاردان بیزی قوروسون اودویوش بیر بالایدی.

 1365 اینجی ایلده بیردونه باستاملی کندیله بیر دویوش کئچیردی ، البته من اوزوم بو دویوشو اوز گوزومله گوردوم ، دوغورداندا دهشتلی بیر دویوشیدی و نهایت منیم آتام و آغساققاللار تدبیریله دویوش باشا چاتدی. او زامان یداله اسدالهی  حسین  اوغلو کنتدن بیرآز از اوسته چایدا گؤل قوروب ، موتور قویوب یونجا سوواریردی ...باستاملی لار ائلچی یولامیشکی سو بو ایل قتلقدی، سویون قاباغنی آچن ...، ناهار زامانلاریدیر کی های دوشدو باستاملی لار گؤلو یاردی...دوغورداندا موتور ، لوله وهر نه  قاباغلارینا کئچیردی ووروردولار....                     

کندین هنرمند ایناسانلاری وار ، اوجمله دن :      

1. شاعیر نوراله جمالی ، نادیر عباسی ، کرم محمدپور و صابیر باقری                                  

هامینی یاخندا گورورم         هامی بیزه تانش اولار!

مگر اولماز تانیش اولا ؟         هامی بیزه تانش اولار!

بیر آزجانا فیکره دالساق         اورکلری اله آلساق

یالانلاردان اوزاق اولساق        هامی بیزه تانش اولار!

اوزدن گئدیب آز دانشساق          مین معنالی سؤز دانشساق

دوز اوتوروب دوز دانشساق    هامی بیزه تانش اولار

اونوتماساق ائلیمیزی          سارامیزی سئلیمیزیبیز قوروساق دیلیمیزی       هامی بیزه تانش اولار! شاعیر نوراله جمالی

2- زینال و راضا خان نامدار - کیوکوشن اوستاسی        

3- پرویز باقری                                                 

اوستاد پرویز 1374 اینجی ایلدن اویرتکمنلیک ایشیله مشغول دور .ائله بو ایلدن باغستان و امیریه ده  رسمی ایزینله  باقری  آدنا کونکفو توتایما  ایدمان ائوی آچمیش .اوستاد پرویز 28 اوستان و کشوری جام قازانب . 1388 اینجی ایلده امارات  اولکه سینده  قهرمانلق رتبه سینی الده ائدیب.1389 ایلده ایرانن قهرمانلار قهرمانی رتبه سینه یوکسلیب.حال حاضردا میللی کوکنفو تیمینین باش مشقچیلیگ وضیفه سینده چالیشارکن، شهریار شهرینین کونکفو باش رئیسی ، اولکه نین  فنی شورا عضوی ،اولکه ده  دان لار درجه سینین تست باشچیسی، بیرینجی درجه لی کونکفو توتایما اویرتمنی و حاکیمی ساییلیر.اوستاد پرویزین دورموشانلی کندیندن اولان یئتیشدیرمه لریندن:                                                     

- زرغام باقری :آذزبایجان جمهوریتینده کئچیریلن یاریشدا  دونیا قهرمان ی اولوب .                      

- بهزاد محمودزاده و محمد حسین باقری کونکفو  میللی تیمین عضولری.                                   

- صابیر باقری ، کبیر مهدی زاده و بهنام محمودی اوستانی قهرمانالق کسب ائدن شاگیرلردن حساب اولور                                                          

5 ناصر قاسمی کونکفو                              

6- چنگیز خانزاده قوپوز اوستاسی و ایندی امیریه ( شهریار) ده قوپوز اوستاسی اولاراخ شاگیرد بئجریر .                                                     

7- ایرضا  و حجت باقری  آراز  آدلی موسیقی گوروهو یارادیب خواننده اولاراخ ائلین توی دویون شنلندیریر.                                                  

 بو کندده  فولکولوریک شعیرلردن عیبارت :  اوُشودوم اُشودوم داغدان آلما داشیدیم - آ تشتی تشتی  - گون چخدی لالا چخدی ، بیر ایکی بیزیمکی ، آی قارا چوحا ممت حسن، دومان ، یاغش ، گون ...                                                    

ناغیلار : کله گؤز قهرمان ،  آغ دئو ، یاخچی  ایله پیس آدام ،جیرتدان ، شن گول من گول، تپه گؤز ...

یاهالتماجلار : گئتدیم گوردوم بیر درده یئددی قر آلا قاشقا سکل تپل چپیش..توخماخ توخماخلانما.. اششگ اتینه گیئدیم شیشگ اتی یئدیم ...           

اویونلار : قاودی قاچدی  -  چیلینگ آغاج  مته ده و داش اوستو - داش آراسی - تپیک دویوشدو -گیزلن تاپماق - باشدان آغاج اتدی - قرجیمه بئش داش و 8 داش - قغ مره - اویدورما آغاج - سوزدورمه آغاج - آشما بئلی یئددی داش ای ننه من قوردا وئرمه ای له له جان له له کاباب کاباب پول پول دویمه ئویمه ایین قچی اینه اینه.                                                     

یئمه لی بیتگیلردن :  قانقال - همن کومنجی قاز ایغی یئمیلبیک تکه ساققالی زینجیلیم قوزو قاطر دیرناغی پیشیک درناغی پیشیک بورنو سیرکان داری چوره یی تورشک اوه لیک گلین بارماغی سودلوجه توکلوجه شومو یارپز مره جویه اونلوجا گلین بارماغی -  ککلیک اوتو...                                           

کندین چولونده بیتن وحشی آغاجلاردان : شیللان سوماخ ارمود ازگیل نار اوزوم  - شف  - داغداغان ، سوماغ ، چالغی و قارا آغاج...

کند اهلی اصلاً کوچری و اکینچی  دیلر و یایلاقارین ان گوزه لی گوی یورد و دهنه چای  یایلاغنا کوچرلر و بیر قیسم کوچریلرده کالان یایلاغی و اوچ قارداش یانی ارا یوردا کوچردیلر کی بونلار بعضی ندنلره گورا ایندی یالاقلارن ترک ائدیبلر. آما بونلارن   مال قویونو اوجوز اولدوغو و دولت طرفینده ن یاردم اولونمادغی اوچون  ، بیر نئچه ایلدیر کی یاواش - یاواش کوچریلیگی ترک ائتمک زوروندا قالمشلار... کند لیلر اکینچیلیک ده ائدیللر ، آرپا ، بوغدا ، یونجا و بعضن نخوخود ، مرجیمک و  گولول  اکینی اکیرلر.                                              

بو کند 1303/1158 هکتار  اراضی یه مالیکد( البته اکینچیلیک اداره سینده اولان بیلگی یه آیید) ، کی 90 فائزی  اکیلیر و قالان حیسه سی( یال یاماج یئرلر ) مال داوارلا اوتارئلر. بو کند گونده میلونلار متر مکعب  سو آخان آراز ( ایرانن قوزئی باتئسنن بیرینجی و ایرانن  اوچونجو چای حسابلانیر) چایینن9 کیلو متیرلییینده یئرلشیر ،   مسئولار طرفیندن یوزلر دؤنه ود وئریلسه ده بو گونه کیمین بو کنده سو چکیلمه ییب . اگر سو وئریلسیدی ایشسیزلیکدن اینسانلار تهران شهرینین چئوره سینه کوچمزدی .                                 

 سؤزو گئدن ندنلره گورا بو کنددن کؤچ آغینی باشلادی . بئله کی هر ایل بیر نئچه ائو تهرانن چئوره سینه کؤچ ائتدی. یئری وار                     .

اَکینچیلیک و مال دارلق و باغدارلق پتانسییلینه مالک اولان کندین کؤچ سایینی دقت چکیر.        

 

قارشيليقلي آذربايجان و تورکیه دئييملري

پروفسور معارفه حاجیئوا

 

اصل معناسيندان فرقلي بير معنا داشييان قليبلنميش ايفاده و تعبيرلره دايانان دئييملر علمده هميشه ماراق دوغورموش، ماراقلي مولاحيظه و آراشديرمالارا وسيله اولموشدور. چوخ زامان دئييم يئرينه «قانادلي ايفاده لر "  تعبيري ده ايشلنميش، دئييملر مجاز، ايستيعاره، کينايه، مثل، آتا سؤزلريندن ده بعضي عنصورلري ايچريسينده بارينديراراق قليبلشميش، داشلاشميش ايفاده لره چئوريلميشدير. 

دئييملرين عمله گلمه و يايقينلاشما سببلري چئشيدليدير. اينسان اوغلونون حاديثه لره موناسيبتي اسناسيندا درين منطيق و موشاهيده سي، شخصي باخيشي دئييملرين تشککولونده اؤنملي سبب اولموش و زامان-زامان دئييملر يايقينلاشاراق موستقيل ياشاماق حاقي  قازانميشدير. 

آذربايجان و تورک ديللري دئييملرين زنگينليگي باخيميندان اؤزونمخصوص گوجلو بير آنلاتما، ايفاده ائتمه نومونه سيدير. اودور کي، هر ايکي تورک ديلچيليک علمينده «نييه بئله دئييريک» ايفاده سي ماراق دوغوراراق، بير چوخ علمي آراشديرمالارا سبب اولموشدور. پروفسور موسا عاديلوون «نييه بئله دئييريک»، پروف. کاميل ولييئوين «ائلين يادداشي، ديلين يادداشي»، ائلمان آغا اوغلونون «گؤروشلر، دويوملار، دئييملر»، وجيهه حاطيب اوغلونون «آتا سؤزلئري و دئييملر»، عمر عاصيم آکسويون  «آتا سؤزلئري و دئييملر» کيتابلاريندا توران يوکسلين «دئييملر، آتاسؤزلري و گوزل سؤزلر» سؤزلوگونده، صاباحات اميرين «دئييملر سؤزلوگو»نده اوسلوبياتا آيد بير چوخ کيتابلاردا بو مؤوضودا ماراقلي آراشديرمالار مؤوجوددور. 

دئييملر بير فيکري اؤزل بير قليب ايچينده خوشاگلن بير آنلاملا ايفاده ائتديگيندن و اونلارين عمله گلمه و ياييلما سببلري موختليف  اولدوغوندان اونلار فيلولوگييادا ماراقلي ديل و بديعي-ادبي ماتئرياللارا چئوريلميشدير. 

خالقين ياشاييش طرزيني، عادت-عنعنه سيني سون درجه ده چئشيدلي شکيلده عکس ائتديرن دئييملر آذربايجان و تورک ديللرينده اؤزوه خاص خوصوصيتلري ايله زنگيندير. 

قليبلشميش ايفاده اولان دئييملرين معنا و قورولوشلاري قرامماتيک قايدالارا باغلانمير، سؤيلنرکن قورولوشلاري دييشيلمير، حرفن باشقا ديللره ده ترجومه ائديلمير. 

مثلن، «گؤزوم سندن سو ايچمير»، «شيطانا پاپوش تيکير»، «آلتي تزک، اوستو بزک»، «ساچيني سوپورگه ائتدي»، «قاپيدان قووسان، باجادان گيرير»، «ياغيشدان چيخديق، ياغمورا دوشدوک» کيمي. 

چوخ ماراقلي ديل و ادبي متنلر ماتئريالي اولان آذربايجان و تورک دئييملريني قارشيلاشديرديغيميز زامان بير نئچه جهت داها چوخ ديقتيميزي چکدي. 

1. اونلارلا دئييمين هر ايکي ديلده عینی اولماسيني، عینی معناني ايفاده ائتمه سيني، اونلارين آذربايجان و تورکیه تورکجه سينده عینی مقصد و معناني ايفاده ائتديگيني گؤروروک. 

«قيرخيندان سونرا ساز چالير» (آذرب). «کيرکيندان سونرا ساز چالير» (تورکیه). (بيري نين زامانيندا گؤروله جک ايشي سونرادان سونرايا باجاريقسيز شکيلده گؤرمک ايستمه سي) . 

2. «آغيز-آغيزا وئرمک» (آ). «آغيز-آغيزا وئرمک» (ت). (بير نئچه آدامين بير-بيرينه ياخين دوراراق دانيشماسي، معناسيز سؤز-صؤحبتي). 

3. «آغزينا گله ني سؤيله مک» (آ).  «آغزينا گئلئني سؤيلئمئک» (ت). (فرقينه وارمادان  حيرصله خوشاگلمز سؤزلر سؤيله مک).   

4. «باشي باغلي اولماق» (آ). «باشي باغلي اولماک» (ت) (نيشانلي، سؤزلو و يا ائولي اولماق). 

5. «ناغيل سؤيله مک» (آ). «ماسال آنلاتماک» (ت). (لوزومسوز يئره عاغيل اؤيرتمک). 

6. «يينه آتسان يئره دوشمز» (آ). «يينه آتيلسا يئرئ دوشمئيئجئک» (ت). (چوخ قلبه ليک، اينسانلارين بير يئره توپلاشماسي). 

7. «ياغيشدان چيخديق ياغمورا دوشدوک» (آ). «ياغموردان چيکديک، دولويا دوشدوک» (ت). (بير بلادان قورتاريب، داها بئتريله راستلاشماق). 

«ساچيني  سوپورگه ائتمک» (آ). «ساچيني سوپورگئه ائتمئک» (ت). عمرونو بير مقصده ده فدا ائتمک). 

«آشاغي توپورورسن ساققال، يوخاري توپورورسن بيغ» (ا). «آشاغي توکورويورسان ساکال، يوکاري توکورويورسان بييک» (ت). (نه قدر ايسته سن ده وضعيتدن چيخا بيلمه مک). 

2. هر ايکي ديلده ان آز ايکي سؤزدن عيبارت دئييملرين چوخلوغو. 

  «آمريکا آچماق» (آ). «آمريکا آچماک» (ت) (اؤزوندن يئني شئيلر ايجاد ائتمک، گويا يئني بير فيکير سؤيله مک). 

«بوينو بوکوک» (آ). «بوينو بوکوک» (ت). (کيمسه سيز، يئتيم). 

«جانيندان بئزمک» (آ)، «جانيندان بئزمئک» (ت) (سيخينتيدان اؤلمگي اوستون توتماق). 

«چؤپه دؤنمک» (آ)، «چؤپه دؤنمئک» (ت) (چوخ ضعيفله مک، آريقلاماق). 

«الي آچيق» (آ). «ائلي آچيک» (ت). (جومرد، چوخ پول خرجله ين). 

«آدي چيخماق» (آ). «آدي چيکماک» (ت). «ياخشي و يا پيس معنادا آد قازانماق). 

«باشيني باغلاماق» (آ). «باشيني باغلاماک» (ت). (ائولنديرمک). 

«ميدان اوخوماق» (آ). «مئيدان اوکوماک» (ت). (هده قورخو گلمک). 

3. ايستر آذربايجان، ايسترسه ده تورکیه تورکجه سینده اولان بير چوخ دئييملرين اؤز حکایه لري وار کي، بونلار ناغيل، داستان، لطيفه، روايت، عادت-عنعنه لر کيمي فولکلور ادبياتي نين ژانرلاريندان اورتايا چيخان دئييملردير. «آنا سودو، داغ چيچگي» دئييمي «دده قورقود» داستانيندان هر ايکي ديلده دئييم شکلينه دوشموش، آنا سودونون تميزليگي، ديري، آنايا سئوگي ايفاده ائتمک اوچون ايشله ديلميشدير. 

آذربايجاندا يايقين اولان «علي، ولي، پيروه لي»، «شاپ ائله بيلير شوپدادير، شوپ ائله بيلير شاپدادير»، «پيشيک فرمانلا گليب»، «سؤز دييرمانداکيدي»، «بادالاقسيز ايشيمي بادالاقلي ائتدين»، «ساپي اؤزوندن بالتالار»، «دوه اوشاقميش»، «کرم کيمي يانماق»، «اوغول بئلدن گه لر، ار ائلدن گه لر» کيمي اونلارلا قليبلشميش دئييمين منبعيي خالق ادبياتيندان گلمه دير. مثلن، ايکي آروادليليغين کوميک وضعيتيني آنلاتماق اوچون بير ناغيلدان گلن «شاپ ائله بيلير شوپدادير» ايفاده سيني ايشلتمک مطلبي آيدينلاشديرير. ناغيلين قيسا مضمونو بئله دير: 

«بير کيشي نين کندين بير باشيندا شاپ، او بيري باشيندا ايسه شوپ آدلي  آروادي وارميش. کندين اورتاسيندان دا چاي آخيرميش. کيشي قادينلارين يانينا گئدنده، موطلق چايدان کئچمه لي اولورموش. آخشام ائوه  گلمگينجه نه شاپ، نه ده شوپ ناراحات اولمازميش. چونکي، شاپ ائله  بيليرميش کي، شوپون يانيندادير، شوپ دا ائله بيليرميش کي، شاپين يانيندادير. بير گون يئنه کيشي چايي کئچرکن آز قالير بوغولسون و  سودا چابالايا-چابالايا باغيرير: «شاپ ائله بيلير شوپدايام، شوپ ائله بيلير شاپدايام. حالبوکي شاراپ-شوروپدايام». 

بير روايتين اساسيندا يارانان «علي، ولي، پيرولي» دئييمي ايسه بير نئچه دفعه  ائولنن قادينلار اوچون سؤيله نير. 

باشيندان چوخ ائوليليک کئچن قاديندان اوغلو نئچه اره گئتديگيني سوروشور. قادين دوققوز کره ائوليليگيني آشاغيداکي کيمي ايضاح ائدير: 

«ائه، علي، ولي، پيرولي. ايکيسي اوندان ايره لي. ساققيز ساتان، قوز ساتان، رحمتليک سنين آتان. بير ده او قاپيدا ياتان» - دئيه قاپيدا ياتان آخيرينجي اريني گؤسترير. 

«اوغول بئلدن، ار ائلدن، واي قارداش» شکلينده کي  دئييم، خالقيميزين قارداشا اولان سئوگيسي ايله علاقه دار اولاراق يارانميشدير. بير ناغيلدا اوغلو، اري، قارداشي محکوم اولان بير قادي نين «هانسي نين سربست بوراخيلماسيني ايسترسن» دئين شاها وئرديگي جاوابدان گؤتوره رک مشهورلاشيب دئييم شکلينه دوشموشدور.  «عرب زنگي کيمي يولو کسميشدير» شکلينده کي  دئييم «شاه ايسماعيل» داستانيندا کيشي پالتاري گئين زنگي نين آدي و قهرمانليغي موناسيبتي ايله سؤيله نير. 

تورک ديلينده ايشلنن «گؤزدئن سورمئيي چئکمئک»، «آتش پاهاسينا»، «ائکمئک حاککي»، «کئمئري سيکماک» کيمي دئييملرين ده اؤز حکایه و روايتي واردير. 

«کئمئري سيکماک». مر طريقت اشياسيدير. ارنلرين خيدمتينده مورشيد طرفيندن طريقته گيرنلرين بئلينه باغلانير. «کمري سيخماق» اؤزونو جانلا-باشلا طريقتين خيدمتينه وئرمک اولوب، فداکارليق، هر جور سيخينغييا قاتلانماق معناسيني ايفاده ائدير. خيدمتده اولماق، فداکارليق ائتمک معناسيندا ايشله ديلير. 

«گؤزدئن سورمئيي چئکمئک». 

واختيله ايستانبولون قاصم پاشا محلله سينده قاييق دوزلديلن اوتاغا «گؤز»، قاييق تاختالارينا ايسه «سورمه» دئييليب. بعضي آجگؤز اينسانلار قاييق اوتاغيندان تاختالاري اوغورلاييرميشلار. «گؤزدن سورمه یي چکمک» دئييمي الي ايري اينسانلار اوچون سؤيله نيلميشدير. 

  «ائکمئک حاککي» 

ايستر آذربايجان، ايسترسه ده تورکیه يازيلي و شيفاهي ادبياتيندا ايشلنن «دوز چؤرک دوز چؤرک» (آ)، «توز ائکمئک حاککي» (ت) دئييمي دوستلوق، وفا، صداقت، مردليک، صميميت، دوروستلوک کيمي زنگين بير معناني ايفاده ائدير. 

هر ايکي تورک خالقيندا بو دئييم بير آند و ناموس سؤزو حؤکمونده ايشله ديلميشدير.  

«دوز-چؤرک» (ا)، «توز ائکمئک حاککي» (ت) دئييمي منبعييني هر ايکي تورکون ادبياتي نين فولکلوروندان، تاريخي حاديثه لريندن گؤتورموشدور. 

   

  «هئ دوز ائکمئک بيلير اول نئه کونشولوک، 

  تاماريندا يوکتورور هيچ دوغرولوک». 

                           (اشيک پاشا. 1272-1333) 

   

  «قازانجيني ايتير، واريني ايتير، 

  آنجاق دوز-چؤرگي ايتيرمه، اوغول». 

                    (سلیمان روستم. 1905-1989) 

   

  «آتش پاهاسينا» 

  آذربايجاندا بو دئييم «اود قييمتينه» شکلينده ايفاده ائديلير. يعني چوخ باهالي. 

  تورک روايتلرينده بو دئييمين بير واريانتي دا کانوني سولطان سلیمانلا (1494-1566) باغلي سؤيله نيلير. 

«سولطان سلیمان حالکاليدا اوو ائدرکن ياغيشا دوشور. بير کندلي نين ائوينه سيغينير. ائو صاحيبي اوجاغي قالاييب سولطانين و اونونلا بيرليکده اولانلارين پالتارلاريني قوروتماغا چاليشير. بوندان چوخ راضي قالان سولطان سلیمان اونونلا بيرليکده اولانلارا «بو آتش، ايندي مين آلتون ائدر» دئميش. بو سؤزو کندلي ده ائشيديرميش. ائرته سي گون پاديشاه کندليدن بورجونون نه قدر اولدوغونو سوروشدوقدا کندلي «مين بير آلتون» دئميش. سولطان سلیمان حيرتله بو باها قييمتين سببيني سوروشور. کندلي: «سيز آتشه مين آلتون قييمت قويدونوز. بير آلتون دا قوناق حاقي» دئميشدي. سولطان همين ميقداري وئرميش، فقط بو حاديثه ني اونوتماياراق، بير مالين باهالي اولدوغونو گؤرونجه «آتش باهاسينا» دئييرميش. (باخ: شوکرو ائلچين حالک ادبياتينا گيريش. آنکارا، 1981، ص. 652). 

4. سؤيله مک  طرزي موختليف اولوب هر ايکي ديلده عینی معناني ايفاده ائدن دئييملرين مؤوجودلوغو. 

  ميثاللار: 

«دده سي نين خيرينه» (آ)، «باباسي نين حايرينا» (ت) (بير منفعتي اولمادان خيرخواهليق ائتمک). 

«باشينا چيرپماق» (آ)، «باشينا چالماک» (ت) (وئريلن بير شئيي حيرصله گئري قايتارماق، ميننت قويماق). 

«بيرحصير، بير ده مممد نصير» (ا)، «بير دون، بير گؤملئک» (ت) (يوخسول، چوخ کاسيب). 

«بورنونون اوجو گؤينه يير» (آ)، «بورنوندا توتويور» (ت) (چوخ داريخماق، چوخ ايستمک). 

«اوستو بزک، آلتي تزک» (آ)، «ديشي کالايلي، ايچي اولايلي) (ت) (گؤرونوشو گؤزل، ايچي، مدني سوييه سي چوخ پيس). 

«ايت ايلينده» (آ)، «افي تاريحينه» (ت) (بيلينمه ين بير تاريخده). 

«بير گؤز قيرپيميندا» (آ)، «گؤز آچيب ياپايينجايا کادار» (ت) (چوخ قيسا بير زاماندا). 

«توکو توکدن سئچمک» (آ)، «عاکيلي کيرک يارماک» (ت) (بير ايشده هر خيرداليغا گئتمک، ديقتلي اولماق). 

5. خالق ادبياتي نين تاثيري ايله يارانان دئييملرين بير قيسمي ده آتالار سؤزو و ضرب مثللردن قايناقلانير. بئله دئييملرده فيکير آتا سؤزونه بنزسه ده، آتا سؤزو شکليندن چيخاراق دئييم شکلينه دوشور. هر ايکي ديلده بونون چوخلو اؤرنکلري مؤوجوددور. بئله آتالار سؤزو هر ايکي ديلده بعضن عینی دئييم شکلينده اورتايا چيخير.  

مثلن، آذربايجان و تورک آتا سؤزلرينده «نه اکرسن، اونو بيچرسن» آتا سؤزو مؤوجوددور. اونون دئييم فورماسي ده عینی معنانادير: 

«نه اکرسن، اونو بيچرسن» (اتالار سؤزو). «اکديگيني بيچدي» (دئييم). 

آذربايجان واريانتيندا: «قورد قوجالينجا کؤپکلره ماسکارا اولار» آتا سؤزونون، تورک واريانتي بئله دير. «کورت کوجايينجا کؤپئکلئرين ماسکاراسي اولدو». بونلار «قورد قوجالدي، کؤپکلرين ماسکاراسي اولدو (آ)، «کورت کوجالدي، کوپئکلئرين ماسکاراسي اولدو» (ت) شکلينده دئييمه دؤنوشموشدور. 

«ايت هورر، کاروان کئچر، يول قايادان نه آپارار». آذربايجان آتا سؤزو، «يئل قايادان نه آپارار» دئييمي کيمي ثابيتلشميشدير. 

6. دئييملرين بير قيسمي ده موختليف دؤورلرده ياشاميش مشهور عاليملرين، دؤولت، اينجه صنعت خاديملري نين فيلم و بديعي اثرلر واسيطه سيله ياييلميش سطيرآلتي ايفاده لرله زنگين قليبلشميش ايفاده لردير کي، بونلار زامانلا خالق آراسيندا يايقينلاشاراق موختليف حاديثه لرين ماهيتيني حيرت ائديله جک درجه ده سرراست ايفاده ائدن دئييملره چئوريلميشدير. 

«مئيمونو يادا سالما» م.ف.آخوندوون «موسيو ژوردان و درويش مستعلي شاه» اثريندن، «هئچ حنانين يئريدير؟» دئييمي ده او.حاجيبيوون «مشهدي عيباد» اثريندن خالقين ديلينه کئچميش قليبلنميش ايفاده دير. بئله ايفاده لر تورک مدنيتي و ادبياتي ايله باغلي يازيلميش بير چوخ اثرلرده ده مؤوجوددور. 

7. هر ايکي ديلده حال حاضيردا ياشايان بير چوخ دئييملر وار کي، اونلارين سؤيله مه سببلري معلومدور. مثلن، «دوز چؤرک، دوز چؤرک»، «اينگيليس بارماغي»، «دونيا بئش گونلوکدور»، «اؤکوزو اؤلدوروب آديني اوستوندن گؤتورمک» و س. 

«اينگيليس بارماغي». بو دئييم فيتنه-فساد، ايکي اوزلو موناسيبت حاقيندا سؤيله نير. اينگيليس ديپلوماتيياسي نين 19- 20 عصرلرده شرقده يوروتدويو سیاستله علاقه دار اولاراق اورتايا چيخميشدير (بو دئييم تورکیه ده ده عینی مقصدله سؤيله نيلير). 

«اؤکوزو اؤلدوروب آديني اوستوندن گؤتورمک» دئييمي ده بير طرفدن داستانلاردان، قديم عادت-عنعنه لريميزدن قايناقلانسا دا، ديگر طرفدن خالق ائتيمولوگيياسيندان قايناقلانديغيني سؤيله مک مومکوندور. معلومدور کي، «کيتاب دده قورقود» داستانيندا «ديرسه خانين اوغلو اؤکوزو (بوغاني) اؤلدوردوکدن سونرا بوغاج آدانيا لاييق گؤرولور. قديم عادت-عنعنه لريميزه آيد اولان بو دئييم زامان-زامان آديني دييشديرمک ايسته ينلر حاقيندا دا سؤيلنمه يه باشلاميشدير. 

آذربايجاندا سؤيلنن «شاماخي باتان کيمي» دئييمي وضعيتي پيس اولانلار، ايشي راست گتيرمه ينلر، ايفلاسا اوغرايانلار اوچون سؤيله نيلير. دئييمين اورتايا چيخماسي نين سببي شاماخي شهري نين بير نئچه دفعه  زلزله يه معروض قالماسيدير. 1192-جي ايلده باش وئرن زلزله شهري آلت-اوست ائلميشدي. شهر يئنيدن اينشا ائديلسه ده 1667، 1696، 1670، 1671، 1828، 1829، 1855، 1856، 1859، 1872، 1895-جي ايللرده ده شهر زلزله فلاکتي ياشاميشدير. 1902-جي ايلده شاماخي زلزله سيندن او زامان 27000 اهاليسي اولان شهر يئرله يئکسان اولموش، اطرافينداکي 30 کند ده ضرر گؤرموشدور. بوتون بونلار دئييمين عمله گلمه سينه سبب اولموشدور. 

گؤروندويو کيمي، ياشي بيلينمه ين دئييملر معنا و ماهيتيني ايتيرمه دن اوزون ايللر درينليک و گئنيشليگيني ساخلاماقلا خالقين اخلاق پرينسيپيني، مدنيتيني آنلاتماقدا ميثيلسيز بير قايناق اولموش و اولماقدا داوام ائدير.     

خدافرین فولکلورو

توپلایان : بهروز  خانعلی پور دورموشخانلی


 

باجی  قارداشا

داش آتدیم زلی چیخدی            

 زلینین دیلی چیخدی

باجین اؤلسون آ قارداش          

آداخلین دلی چیخدی

 سیما واریم چپ دوروب          

 اوستونده میلچک دوروب

قارداشیما قوربان اوللام        

 اوستونده گویچک دوروب  

توی شنلیگینده قیز و اوغلان آداملاری آراسیندا کی دیییشمه لردن:

هایاسنا باخ هایاسنا         

 اُد وورموشام تایاسنا

گلین آناسی کؤینک گیییب          

اوغلانین سایاسنا

ساللا نیر  آی ساللانیر          

 آللانیر آی آللانیر

بی آناسی سارس گیییب ساللانیر           

  گلین آناسی بی کله قنده آللانیر

بازاردان آلدیم سوغانی                         او سوغانی بو سوغانی

یوز یاشاسن ساغ اولسون                        

 ایسته ییرم قیز دوغانی

بازاردان آلدیم سیینی                         

  او سیینی بو سیینی

ساغولسون آی وار اولسون                   

  هر زامان گلین قایینی  

بازاردان آلدیم مکنی (قارغیدالی)                       

  او مکنی بو مکنی

ساغ اولسون آی ساغ اولسون                     

من گوروم اوغلان اکنی

اوغلان آدامی                                  

سندرین بادامی

  قیزن آدامی                                  

 آلسن قادامی

قاشیغ آتدیم یاخدانا                              

جینگیلدییه جینگیلدییه

گلیر اوغلان آناسی                           

دینگیلدییه دینگیلدییه

قالدی گلین آناسی                                

هینگیلدییه هینگیلدییه

حیطلری پالچخلیدی                           

چؤرکلری قیلچیخلیدی

گلین بویون باغی ایستر                          

اوغلان آناسی آجیخلیدی

حیزده قاز یاتیبدی                               

قانادلاری ساز یاتیبدی

قایننام اوغول ددوغوب                         

 اؤزوده ساز یاتیبدی  

کهر آتین کیللی                                 

 دارادایخجا یانا تؤکولی

اوغلان سیویب قیز گیدیب                     

 کیمدیر اونون وکیلی

چکیلین گلین ییری سین                    

 اؤوتلرین  بورونسون

دوشمانن دیلی قوروسون                   

 تویلاری  موبارک

داش آتدیم آلمایا                               

آلما آغاشدا قالمایا

تانری قیزی یارادیب                       

 اوغلان سوبای قالمایا

آیی چیخدی میشه دن                       

قولاخلاری کؤشه دن

بیز قیز آلدیخ گیدیریک                  

 قوتاردیخ  قاراغاشدن

هایاسنا باخ هایاسنا                       

 باخ قارا تیکان سایاسنا

زامان قزنا جاهاز ویریب                   

 اودا دیورانن سایاسنا

قیزل گوللر گول دادی                   

 ال چاتمایان قول دادی  

قیز اوره گی دؤیونور                       

 اوغلان گؤزو یولدادی

قیزن باختی آغ اولسون                  

قوهوملاری ساغولسون  

قیزن گیتدی یی یوللار                

یانسن چیل چیراغ اولسون

اوزرلیک

اوزرلیک سن هاواسان

 گلن درده داواسان

( مین بیر درده داواسان )

 درد قاپدان گیرنده

سن باجادان قاواسان

اوزرلیک سن هاواسان

هر درده سن داواسان

سنی توکوروم (سالیرام ) اوجاغا

بد نظردن ساواسان

 ( یامان گؤزدن ساواسان )

اوزرلیک دا نا دانا

اود توتا هامیسی یانا

بد نظرین گؤزو

چرتلایب بوردا یانا

 اوزرلییک دانا دانا

اود توتا بوردا یانا

هر کس گوز وورارسا

گوزلری بوردا یانا

قارا آتلی قارا توزدو اوزرلیک

گوتوروب قادا بالانی

 بیر قیراغا آتدی اوزرلیک

داغلار دابانندا 

یوللار قیراغندا اوزرلیک

باشی قارا دیبی کولا اوزرلیک

هر کیم بیزه  گوز وورارسا

گؤزو بوردا یانا اوزرلیک

قاینانا و گلین دیییشمه سی  

قاینانا : گلین گلدی خان گلدی

ایولری ییخان گلدی

اَلینده ایکی اوُلگوُج

باشیمی قیرخان گلدی

گلین : قاینانا سان قاضی دیییلسن

صاندیق تولاسی تازی دیییلسن

قویروغون بولا یات ییرینده

سنکی گلیندن راضی دیییلسن

دوغدون اوغول آ قای ننه

ییدین نوغول آ قای ننه

اوغلون الیندن آلدم

چاتلا بوغول آ قای ننه  

قاینانا:ایویمه خوخان گتیرمیشم

پرگاری پوزان گتیرمیشم

گوُندوُز اولان ایشلری

گیجلر یازان گتیرمیشم

گلین : داغدا دیرک قاینانا

طوله ده اینک قاینانا

اوغول ایوه گلنده  

منده ن زیرک قاینانا

گوُنوُ

گوُل گوُلوُستان اوُسُتوُنه

شهلی دومان  بستان اوُستوُنه

گیدین دییین او توُلکوُیه

گلمه سین آصلان اوُستوُنه

گلین  - بالدیز

آ بالدزیم  چووال دوزوم

دم دم یاتار من نییله ییم

قاینانام دمیر داراغی

تیققلدادار من نییله ییم

 گلین:  قایناتا و قایین

قایناتام سرو آغاجی

قاپیدا بیتر من نییله ییم

قاینیم قزل گول یاپراغی

خاطریم توتار من نییله ییم

بایاتی لار

آیریلق یایاتی لاری 

هارایلار آی هارایلار                         

هم اولدوزلار هم آیلار

دریادا بیر گول بیتیپ                          

 سوسوزونان هارایلار

داغلار باشی توتوندی                         

کیمین باغری بوتوندی

گل گینن بیر گؤروشاق                        

 دونیا اؤلوم ایتیمدی

کؤینه یینی آغ ساخلارام                     

 یویارام آغ ساخلاران

بیرده اَلیمه دوشسن                          

 یوز ایل قوناق ساخلارام

آوچی آوین دیییلم                            

چاخماغا تاو دیییلم

آوچی قولون قوروسون                     

 وورمالی آو دیییلم

بو داغدا مارال آزدی                      

 آوچی چوخ مارال آزدی

آنام اوزون ییتیرسه                        

 اولمرم یارام آزدی

آوچی آوچی آ مارال                     

 آوین قاچسن آ مار آل

آلیرسان جانیمی آل گینن               

 باری بیر از هامار آل

آری ساشدی باشیمدان                   

ساشدی قاشدی باشیمدان

فلک بیر ایش ایشله دی                

عاغلیم چاشدی باشیمدان

آشق آرامی داغلار                    

 مؤحکم بارامی داغلار

گؤیلوم ایستر اَلیم چاتماز             

 کسیب آرانی داغلار

باغا سو دوشدو نیینیم                 

 میولر سو ایشدی نیینیم

هامی یا پای پایلاندی                 

 منه بو دوشدو نیینیم

قارداشلار ای قارداشلار              

یاغیش آچار قار باشلار

جنازام ایری گیدی                   

یاپیشمادی قارداشلار 

آراز آدا گتیری                       

 سلیان سادا گتیری

هَرَه نیز بیر قوربان دییین            

 قوربان قادا گتیری

مرندین بوز داغلاری             

 بورویوب توز داغلاری

اگر منی ایسته سن              

  آشاسان تیز داغلاری

مرندین گؤی چیمنی           

  بیچرلر خوی چیمنی

یا مَلَرم تاپارام  یادا             

 وورار اوچی منی

الینده جام گؤتورو              

 جام قویا جام گؤتورو

فلک ایشلری اییلر            

بنده سی کام گؤتورو

الینده سر انجامی             

توتوبدو سر انجامی

فلک دردی قاچیرتدی        

سن گؤرن سر انجامی

من آشق مزه قانلی              

میی قانلی مزه قانلی

قورخورام دوشم اؤلم           

 یوردومدا گزه قانلی

اتاغیم خالی قالسین            

دؤشه قوی خالی قالسین

سنه کی قالی ، قالمادی      

 قوی کیمه قالی ، قالسین

نَنَم بولاغا گلسین              

دورسون بولاغا گلسین

ننم بیر سس چکسین          

 سسی قولاغا گلسین

ننن اولا بیلممی                      

 باجین اولا بیلممی

بالا نن یوخدو                         

گویلون آلا بیلممی ؟

باغندا اوزوم قالدی                

 درمه دیم اوزوم قالدی

سنی سفره یولادیم                  

 گلمه دین گؤزوم قالدی

 گؤیده اولدوز مرد اوینار          

 بارماقلاری دوردو اوینار

اوغلو اؤلن آنانین                 

  اورگینده درد اوینار

مارالین دیزی قانلی                

توپوغو دیزی قانلی

قورخورام دوشم اؤلم              

آنام توتا سیزی قانلی

نازیل بالش باش آلتدا             

 آلا گؤز قاش آلتدا

ایسته دیم دورام گلم              

 قول لارم داش آلتدا

من آشق قازان آغلار            

 اود یانار قازان آغلار

قریب ییرده اؤلنین                

قبرینی قازان آغلار

اؤرگیمده یارا وار               

 اوسته خال خال قارا وار

آچالار اورگیمین باشن          

 گورلر یانمامش هارا وار

آلچالار آی آلچالار              

 یاپراقلاری آل چالار

ایسته یینه چاتماسان            

 دوشمان سنه ال چالار

عزیزیم آدامی وار              

گؤزلرین بادامی وار

هردن گل قاپیمدان            

 کیچ دیسینلر آدامی وار

داغلارا دولو دوشر          

 قار یاغار دولو دوشر

قبریمی یول اوسته قاز      

 دوست گلر یولو دوشر

منی چالان آریدی           

 قانادلاری ساریدی

هیچ کسده گوناه یوخدی      

گوناهکار تاریدی

گیدرم اولکه سیندن        

 قورخارام یول کسندن

قوللارینی سال بوینوما      

ایریلدیم بلکه سندن

گلین کؤچاغ آیریلاخ                     

کؤچاخ دوشاخ آیریلاخ

بلکه گوره بیلمه دیک                   

 حالال لاشاق آیریلاخ

بیل سییدیم آغلامازدیم                 

گولردیم آغلامازدیم

بیلییدیم وفان بودور                 

  سنه بیل باغلامازدیم

قوشوم اوچدو ککلیک کن            

 قاناد ویردی له لکدن

منیم کی بیله گلدی                  

 چرخی دونموش فلکدن

فلگی دیندیرییدیم                     

دیندیریب گولدورییدیم

منه قلم چالاندا                       

 قلمین سیدیرییدیم

آغلارام اؤز گونومه                     

گولرم اؤز گونومه

فلک الیمه دوشسه                 

سالارام اؤز گونومه