100 سورو، 100 جواب اوچونجو بولوم

سویله شی

استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)له

سوردو:دکتر حسین شرقی دره جک(سوی تورک)

 

قارا بئجانلاردان رشدیه‌یه کیمی تورکجه تدریسی

بو ایل مهر آییندان تبریز اونیورسیته‌سینده «آذربایجان تورکجه‌سی دیل و ادبیاتی» بؤلومو آچیلیر و 40 نفر طلبه بو بؤلومده تحصیل آلاجاقلار. آذربایجاندا تورک دیل و ادبیاتی تدریسی تاریخینی داها یاخشی اؤیرنمک اوچون دکتر ح. م. صدیق ایله بو باره‌ده دانیشیق آپارمیشیق.

سورو 12 -آذربایجاندا تورکجه درس اوخوما تاریخی حاققیندا نه بیلگیلر وئره‌بیلرسینیز.

جواب: تورکجه درس کتابلاری تاریخینی یازماق، ایندی بیر او قده‌رده آسان دگیلدیر.چونکی بو ساحه‌ده هئچ بیر تحقیقی ایش گؤرولمه‌میشدیر. اونا گؤرده‌ده بو قیسا مقدمه‌ده بئله بیر ادعادا اولمادان، مدنیّت تاریخیمیزین بو قولونا اؤتری بیر نظر سالیریق.

ایران تورکلری آراسیندا، درس اوخوما و اوشاق تعلیم ائتمه سنّتی‌نین یئددی مین ایللیک تاریخی واردیر. آذربایجانین مختلف یئرلرینده کشف اولونان ماغارالار و یئر آلتی «درس یئرلری» بونا آیدین بیر ثبوتدور. ایران تورکلری، یازی اختراع ائتدیلدیکدن سونرا، درس اوخوما و اوشاقلارا یازی اؤیرتمه جلسه‌لرینی یئر آلتی تالارلاردا تشکیل ائدیردیلر. آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده تاپیلان بو تالار و ماغارالاردا، پالچیق و یا داش اوزه‌رینده حک اولان درس لوحه‌لری، تالاردا سقف یا تاواندان آسلانارمیش. بعضی ماغارالاردا ایسه، داش دیوارلاردا، اوخوناجاق متنلر حک اولارمیش. وطنیمیزین بیر چوخ تپه‌لرینده تاپیلان اون یئددی یئر آلتی تالاردا یوزلر داش و پالچیق لوحه‌لر کشف ائدیلمیشدیر.

یئر آلتی درس تالارلاری، عمومیّتله موضوع اساسیندا بؤلونورمون و اداره‌سی، سونرالار «جادوگر» آدلانان «کاهن»لر عهده‌سینه ایمیش و تورکلر اونلارا «قارا بئجان» و «گؤی بئچان» دئیرمیشلر.[1]

بو درسخانالاردا، گؤی تانری عبادتی رسملری، اوستو اؤرتولو گیزلی عالملردن روحلار و توتملر چاغیر دبلری، اسرارانگیز دنیالاردان بشر بشر معیشتی و دنیا سعادتی اوچون یاردیم ایستمه دعالاری و داش یونما و یازی یازما ایشلر اؤیره‌دیلیردی. داش یونما و یازی یازما ایشلر، تالارلاردان ائشیکده و دوزنگاهلیقاردا اؤیره‌دیلیر و لاکین نظری مسأله‌لر و گیزلی دنیالار ایله علاقه ساخلاما و بو ایشلر اوچون متن اوخوما و تکرار ائتمه ایشلری تالارلارین ایچینده و یئر آلتیندا کئچیردی. بعضاً داش یونما و یازی حک ائتمه قابلیّتینه مالک اولان «بیلگه‌»لر، آنیت و یازیت یازما و کتیبه‌لر یونما اوچون، قونشو ائللر طرفینده‌ده اجیر اولوردولار. ایندی الیمیزده اولان 53 «گؤی ‌تورک» آبیده‌لرینده بو مسأله‌لره صراحتله اشاره اولموشدور. اونلاری 1893 م. ایلینده تامسن Thomsen و سونرا رادلف Radloff اوخوموشلار. همین کتیبه‌لر 38 حرفلی «گؤی تورک الفباسی» ایله یازیلمیشدیر. بو حرفلر آراسیندان 2 سی جوت سسلی، 8 ی سسلی و 28 ی سس سیز حرفلردن قورولوردو.[2]

سورو 13- تورکلرین باشقا یئرلرده ده درسخانالاری اولموشمو؟

جواب: 1904 نجو ایلدن باشلایاراق تورفان چؤللرینده اویغورجا عیسوی و مانوی متینلر تاپیلمیشدیر. همین وادیده موتوق آدلی بیرکند یانیندا موتوق صومعه‌سی کشف ائدیلمیشدیر. بو صومعه‌یه باغلی بیر مدرسه بیناسیندا اویغورلارین تورکجه درس کتابلاری‌دا کشف ائدیلمیشدیر. بونلارین ان اؤنملیسی «بودا» دینینده اولان اویغور تورکلری‌نین «بیلگه‌رکان» اثریدیر.

بو اثر بیر یوکونج Yükünc و 28 اؤلوش Ölüş دور. «یوکونج» مقدمه دئمک و «اؤلوش» بؤلوم یئرینه ایشله‌نیر.

«بیلگه بورکان» بیر درس کتابی کیمی اوخونورموش. بو کتابدان همین صومعه و اطرافیندا چوخلو اویغور الفباسی ایله الیازماسی تاپیلمیشدیر.

دکتر شناسی تکین‌، ارضرومدا 1960- نجی ایلده بو درسلیگین تنقیدی متنی‌نی نشر ائتدی.

ایندی الده مینلر اویغورجا «گؤن یازی» واردیر که اویغورشناسلار طرفیندن اینجه‌له‌نیر. بو گؤن یازیلارین ساخلانیلان یئرینه تاغار Tağar دئییلیردی. تاغار کلمه‌سی: توربا، هیبه، چانتا، داغارجیق و خورجون معناسیندادیر. تاغارلاردا ساخلانیلان گؤن یازیلارین آدی ایسه «تاقباس» و «باستاق» ایدی. بو ایکی کلمه‌نین باشقا حصه‌سی ایسه «باسماق» مصدری‌نین کؤکودور. بو مصدر: ازمک، تضییق ائتمک و حک ائتمک و نقر ائتمک آنلامیندادیر. گؤن یازیلاردان ترتیب ائدیلن کتاب مجموعه‌لرینه «باستاق» دئییلیردی. سونرالار ایراندا یاشایان تورک اولمایان قبیله‌لر، بو کلمه‌نی پوستاک، آپوستاک، آپوستاغ، آوستاغ، آوستا و ... تلفظ ائتدیلر و حال حاضیردا زرتشتی‌لرین دینی کتابلاری بئله آدلانیر.

سورو 14 اسلامدان سونرا دوروم نئجه اولموشدور؟

جواب: حضرت پیغمبر مکّه‌دن مدینه‌یه هجرت ائتدیکدن سونرا، مسجد هم عبادت، هم مهم مسأله‌لر اوچون مشورت مرکزی و همده تعلیم و تربیه یئرینه چئوریلدی. مسجدلرده پیغمیر زامانیندا تعلیم حلقه‌لری قورولوردو و حضرت پیغمبر اؤزوده بعضا بو حلقه‌لرده اشتراک ائدیردی. صحابه و تابعین مسجدلرده درس دئیردیلر. هفته‌ده بیرگون‌ده خانیملار مسجدلره ییغیلیب علم کسب ائدردیلر. تورکلرده ایراندا اسلامی یایماغا باشلادیقدان سونرا بوتون داغینیق

مکتب خانالاری یاواش یاواش مسجدلره منتقل ائتدیلر. و مسجدلرده مکتبلر قوردولار. گون به گون قوّتلندیریلن مسلمانلار بیر طرفدن مجوسی قیاملاری یاتیردا بیلدیلر و باشقا طرفدن، سامانیلر دؤرونده قرآن مجیدین تورکچه چئویری و تفسیرینه باشلادیلار و نهج‌الفرادیس (= سیر نبویه) و قوتادغو بیلیغ کیمی اثرلر یاراتماغا باشلادیلار.

بو دؤرده یارادیلان مکتبلرده، درس مشق ائتمه اوچون، داش یا پالچیق لوحه و یاگؤن یوخ، بلکه حاضیرلانمیش سوموک لوحه‌لریندن استفاده اولونوردو.

تورکلر اسلامیّتدن سونرا، درس اوخوما اصولونو تمامیله دگیشدیلر. حتی درس اوخوما اصطلاحلاری:

«کتاب، مکتب، لوح، مداد، قلم»

کیمی، هامیسینی قرآندان آلدیلار. قرآن خطّینی‌ده قبول ائتدیلر. مدرسه‌لرده هر شیئدن اول اوشاقلارا قرآن اؤیره‌دیردیلر و بونون اوچون الفبا کتابلاری یازماغینا باشلادیلار. بو کتابلارین ان مهمی دیوان لغات‌الترک (تألیف 466 هـ.) ایدی. و اونونلا برابر، آشاغیداکی کیتابلاردا تدریس اولونوردو:

1. الإدراک للسان الأتراک

2. بُلغةالمشتاق فی لغةالترک و الفقجاق

3. التحفةالزکیه فی لغةالترکیه

4. الدرّة المضیئه فی لغةالترکیه

5. مقدّمةالأدب زمخشری

6. الذرور الذهبیه فی لغةالترکیه

بو کتابلار مکتبلرده قرآندان قاباق، قرآن مجیده حاضیرلیق کیمی اوخونوردو، قرآن اؤیره‌دیلدیکدن سونرا نهج‌الفرادیس و قوتادغو بیلیغ رسمی مکتب کتابلاری کیمی درس وئریلیردی.

سورو 15- مکتب‌لرده اوخونان کتابلاردان هانسینی تانیتدیرا بیلرسینیز؟

جواب: قوتادغو بیلیغ مثنوی‌سی‌نین مؤلفی بو اثری 50 یاشیندا ایکن 462 هـ. ایلینده قوشموشدور. مؤلفی‌نین آدی یوسف خاص حاجب‌دیر. او ابوعلی سینا کیمی بیر شخصیت ایدی. اونون بو تورکجه اثری 6645 بیت‌دیر. مثنوی قورماسیندا، 3 قصیده و 173 قوشا بئیت ایله برابر یازیلمیشدیر. اثر ناغیل‌دیر و ناغیلین دؤرد قهرمانی  واردیر که هر بیری بیر تجریدی اؤزه‌للیگی تمثیل ائدیر:

گون‌دو غدو عدالت،

آی‌دولدو دولت،

اؤغدولموش عقل،

اودغورموش قناعت.

قوتادغو بیلیغ اثرینده تورکجه درس کتابلارینادا اشاره اولونور.

تورکجه متنلری و کتابلاری قوتادغو بیلیغ بئله بؤلور:

آویچغا سؤزو = پیغمبرلر و قوجالار سؤزو.

بیلیگلیگ سؤزو = عالیملر و دانشمندلر سؤزو.

اوزانلیق سؤزو = شاعرلر سؤزو.

و بو کتابلاری احتوا ائدن دربار کتابخانالاریندان استفاده ائتمه‌گینی سؤیله‌ییر. قوتادغو بیلیغ بئله باشلاییر:

بایات آدی ایله سؤزه باشلادیم،

تؤرده‌دن، یارادان، کؤچورن ایدیم.

اؤکوش اؤغدو بیرله تومن مین ثنا،

اوغان بیر بایاتا آنا یوخ فنا.

یاغیز یئر، یاشیل گؤی، گون آی ایله تون،

تؤروتدوخلایق اؤد اؤدلک بوگون.

اثرین اوشاقلارا نصیحتلریندن نمونه‌لر

اولوغ بولدون ارسه کیچیک توت کؤنول،

اولوغکا کیچیکلیک یاراشیر اوغول.

بیلیکلیک[3] سؤزو یئره سوتک بولور[4]،

آقیتسا سویون یئرده نعمت بولور.

بور ایچمه گوناها قاتیلما حذر،

بو ایکی چیغایلیق دونونو گئده‌ر.

وفایا وفا اول کیشی‌لیک حقی،

وفا قیل کیشی اول، آدینی بؤیوت.

سورو 16- باشقا کتاب وارمی ایدی؟

جواب: 6 نجی عصردن سونرا ایراندا تورکلرین درس کتابلارینا عتبةالحقایق‌ده اضافه اولوندو.

عتبةالحقایق مؤلفی ادیب احمد بن محموددور. بو کتاب تماماً اخلاقی و تعلیمی بیر کتابدیر و ایران تورکلری آراسیندا صفویه زمانینا دک تدریس اولونارمیش. امیرعلیشیر نوائی اثرین مؤلفینی ادیب‌الأدبا و فاضل‌الفضلا آدلاندیریر. اثر 20 قصیده و غزل و 101 قوشا بئیتدن عبارتدیر و «درس کتابی» کیمی یازیلمیشدیر. اثر بئله باشلاییر:

ایلاهی اؤکوش حمد آیورمن سنا،

سنین رحمتیندن اومار من اونا.

سنین وارلیغینا تانیقلیق وئریر،

جماد، جانوار، اوچقان، یوروین، ننا.

سوموگه ایلیگ تک، اره‌نه بیلیک،

اره‌ن‌گؤرکوسو اوس سوموگو ایلیک.

بیلیک‌سیز، ایلیک‌سیز سوموک، تک قالی،

ایلیک‌سیز سوموگه سونولماز الیک.

سورو 17- آیا دده قورقود کتابی‌دا درسلیک ایدی؟

جواب: روایتدیر که حضرت پیغمبر امریله مدینه‌ده عبدالله بن سعید بن امیر، مسلمانلاری ساوادلاندیرماغا چالیشدی. او، اسلام عالمینده محقق‌لر نظرینجه بیرینجه عالیم ساییلیر، بدر ساواشیندان سونرا، حضرت بویوردو هر بیر اسیری مسلمانلاری ساوادلاندیرما قاراشیسیندا آزاد ائتسینلر. هر اسیر اون اوشاغی ساوادلاندیریب، آزاد اولوردو.

تورک اسلام قایناقلاریندا دئییلیر که حضرت پیغمبر (ص)ین مبارک عمرونون سونا چاتماسیندان بیر نئچه ایل قاباق، اولو بابامیز دده‌قورقود، پیغمبرین حضورونا یئتیشیر و اجازه ایسته‌ییر که تورکلر آراسیندا معلم‌لیگه باشلاسین و پیغمبر حضوروندان دؤندوکدن سونرا، 23 ایل تورکلره ائلجه بیلن اولور. و یئنه روایتلره گؤره اودا پیغمبر کیمی63 یاشیندا دنیادان کؤچور.

دده‌قورقود، تورک قبیله‌لری ایچینده چوخلو مکتب قوروب، اونلارین آراسیندا گزیر، اونلارا مقدّس قوپوزدا چالارمیش و مقدس سؤزلری قوپوزلاردا بیان ائده‌رمیش و جوانلاری اسلامی یایماق اوچون کافرلرله ساواشا حاضیرلارمیش.

تأسّفله قید ائتمه‌لییک که دده قوقودون واختیله یازدیغی مکتب کتابی یا کتابلاری، ایندی الیمیزه گلیب چاتمامیشدیر. روایتلره گؤره، بو کتابلار قرآن آیه‌لری و شریفه احادیث شرحی ایمیش.

ایندی الیمیزده اولان دده‌قورقود داستانلاری‌نین مقدمه‌سی گمان که بو کتابلاردان آلینمیشدیر. الیمیزده اولان الیازمالارین بیری‌نین 446 نجی ایلینده یازییا کؤچورولموش اولان دده‌قورقود داستانلاری‌نین بیر مکتب کتابی اولوب اولماماغی حاققیندا من قطعی سؤز دئیه بیلمیرم و لاکین ظنّیمجه، بو کتاب درس کتابی‌دا اولماسا، بیر یاردیمچی مکتب کتابی ایمیش و مسلمان تورک مدرسه‌لرینده اوخونارمیش.

سورو 18 صوفی‌لرین زاویه‌لرینده ده گویا دیوان حکمت کتابی اوخونورموش.

جواب: تورکلر آراسیندا اسلامیّت دؤرونده مکتب آچما و تورکجه درس دئمه تاریخینی اساس ایکی دؤوره‌یه بؤلمک اولار:

قبیله و عشیره دؤورو

دؤلتی دؤور

ایکینجی دؤورده تورک اسلام عالمینده تعلیم و تربیت، انسجاملی و سیستماتیک و رسمی اولاراق دوام ائدیر. و بو، هجری 350 نجی ایل سلجوقیلر دؤوروندن باشلاییر. بو دؤورده‌ده یوزلر درس کتابی تورک دیلینده یازیلیر. تفسیر، کلام، ریاضیات، طب، منطق، دیلچیلیک و علمین مختلف ساحه‌لرینده اثرلر یازیلیر. بو کتاب نظامیه مدرسه‌لرینده تدریس اولونورموش.

یسوی‌نین دیوان حکمت اثرینی اوخویان اوشاقلار. بو کیمی مصراعلاری حفظ ائدیردیلر:

سیز و بیزی حق یاراتدی طاعت اوچون،

ای بوالعجب یئمک ایچمک راحت اوچون.

قالو بلی دئدی روحلار محنت اوچون،

عالیم اولوب یئر آلتینا گیردیم مونا.

سورو 19- سیز بیر یئرده تفتازانی‌نین درسلیک‌لریندن آد آپاریبسیز. بو هانسی کتابدیر؟

جواب: دیوان حکمت اثریندی سونرا تفتازانی‌نین «بوستان ترجمه‌سی» همین زماندا بیر درس کتابی کیمی اوخونورموش.

سعدالدین مسعود تفتازانی (وفات 791 هـ.) و خواجه احمد یسوی آراسیندا 300 ایل زمان فاصله‌سی واردیر. تفتازانی سید شریف جرجانی‌نین ان یاخین دوستو ایدی.

اونون مهم اثرلری وار:

مقاصد، عربجه کلام علمینده‌دیر،

تهذیب‌المنطق، عربجه کلام علمینده‌دیر،

کشف‌الأسرار، فارسجا تفسیردیر،

بوستان، تورکجه 755 هـ. تاریخینده یازیلان دسلیک اثریدیر.

سورو 20- گویا او زمان درس کتابلاری‌نین چوخو منظوم اولموشلار.

جواب: بلی، ایکینجی تورک اسلام تعلیماتی دؤنه‌مینده عاشیق پاشا آدلی عالیم و شاعر طرفیندن بیر منظوم درس کتابی یازیلیر. بو کتابین آدی غریب‌نامه‌دیر. بو اثر 7 نجی عصرده یازیلمیش و تمامیله آذری تورکجه‌سیله‌دیر. اثر اون بابدادیر و هر باب بیر دسدیر. هر درسین تدریسی اوچون بیر نئچه آی واخت لازم ایمیش.

1- نجی درس توحید و ایلاهی عشق، 2 نجی درس انسانین اؤزونو تانیماسی، 3 نجو درس دوغرولوق و دوزلوک نه‌دیر و بو کیمی دسلر...

غریب‌نامه‌نین برینجی بابی توحید و حضرت پیغمبرین نعتی و رسالتینه دائردیر. اوندان سونرا کائنات و حضرت آدمین یارادیلیشی و انسانین آللاها و دینینه قارشی وظیفه‌لری تدریس اولونور.

همین تابین اوّلینده شاعر دئییر:

تورک دیلینه کیمسه‌لر باخماز ایدی،

تورکلره هئچ واخت کؤنول آخماز ایدی.

سورو 21- دینی درس کتابلاری نه قدر اهمیتلی ایدی؟ آیا مکتبلر اوچون رسمی دینی کتابلار یازیلیرمیش؟

جواب: 8 نجی عصرده یئنی بیر اثر، مکتب کتابلاری آراسینا داخل اولور، اودا ثعالبی‌نین قصص‌الأنبیاسی‌نین ترجمه‌سی‌دیر. بو کتابین مترجمی‌نین آدی حله علم عالمینه معلوم دگیلدیر. بو کتاب 8 نجی عصردن باشلایاراق قرنلر مدرسه‌لرده تدریس اولونورموش.

قصص‌الأنبیانین نثریندن نمونه:

«قابیل آییتدی ای آتا! قارداشیم هابیلدن اولو دگیلمی‌وَن؟ من حقلی‌وَن، دگیلمی‌وَن؟ آدم آییتدی: ای اوغول! فضل تانری الینده‌دیر. قابیل آییتدی: بؤیله دگیلدیر، بیلگیم سن اونو کندی راییندن منیم اوستومه ییغه‌دین ...»

همین زاماندا احمد راعی ایکی بؤیوک ائر یازیر:

بیری سراج‌القلوب

دیگری مفتاح‌الجنه

هر ایکیسی درس کتابی کیمی حوزه‌لر و دینی مکتبلرده تدریس اولونوردو. بو معلمین نثریندن نمونه:

«ای اوغلوم! بیکیم شاهلاردان بیریسی اؤلجگی واختین بیر قاریجیق آناسی وارایدی. حاضر گتیردی و قالان اوغلانلارین جمع ائیله‌دی. منیم سیزه وصیتیم‌وار، آنیی یئرینه گتیرن داخی نه ائدرسه‌نیز ائده‌سیز.» دئدی. «ائله اولسون، نه دئرسن باشیمیز اوزره ائده‌ریز.» دئدیلر.

صوفیلیک زاویه‌لری و خانقاهلاردا تدریس اولونما اوچون 9 نجو عصرده مزکی‌النفوس آدلی اثر یازیلیب. بو اثری، اشرف بن عبدالله (ئولوم 874) خانقاهلاردا اوخونماق اوچون یازمیشدیر.

فقیرلیک نه‌دیر

بو فقیرلیک اگر تعلیم ایسترسن، اولو سلطانلیقدیر. و کیمسه بیلمز بونون لذّتینی، یئنه فقرا بیلر و بو فقیرلر اوچماقده دخی سلطان اولسالار گره‌کدر. حضرت رسول(ص) آیدیر: معراج گئجه‌سی منه اوچماغی عرض ائتدیلر، اکثر خلقینی فقرا گؤردوم. تامونو عرض ائتدیلر اکثر خلقینی خاتونلار ایله غنیلر گؤردوم. بو فقیرلره سلطانلار دئمک معنی بودورکه بونلار شیطان قولو اولماقدان قورتولموشلادیر و بو غنی‌لر شیطان قولو اولوبدورلار. شیطان بونلاری دنیانین اون یئددی دورلو بندیه باغلامیشدیر، برکیتمیشدیر، قول ائتمیشدیر.

سورو 22- سیز شیخ صفی الدین اردبیلی‌نین «قارا مجموعه»سینی ده بیر درس کتابی آدلاندیرمیشسینیز؟

جواب: 3 نجو دؤره صفویه دؤرودور. بو دؤره‌نی بعضی تدقیقاتچیلار، ایرانین «فترت و اؤلوم» دؤورو آدلاندیریرلار، حالبوکه همین دوراندا هر زماندان چوخ تورکجه‌میزده درسی و غیر درس کتابلار یازیلیر، تورکجه ایرانین رسمی، ادبی و علمی و اردو و دولت دیلی اولور.

بو دؤوره‌ده یازیلان درس کتابلاریندان شیخ صفی‌‌الدین اردبیلی‌نین دگرلی قارامجموعه اثری و ملا محمد فضولی‌نین صحبة‌الأثمار کتابینا اشاره ائتمه‌لییک.

قارامجموعه کتابلاری عمومیتله طریقت و تصوفی زاویه‌لرده تدریس اولونور و همین موضوعلارایله علاقه‌دار، شعر و نثر بؤلوملرینی احتوا ائدیرمیش. شیخ صفی‌الدین اردبیلی زمانیندا اونون آذربایجاندا عرفانی زاویه‌لرین توسعه‌سینده بؤیوک رولو اولدوغو اوچون قارامجموعه اونون آدی ایله باغلانمیشدیر. شیخ صفی‌دن سونرا، اونون مریدلری و عمومیّتله صفوی جوانلاری و اردبیللی عارفلر و عالیملر طرفیندن تورکجه‌میزه بیر چوخلو قارامجموعه آدلی درس کتابلاری قازاندیریلمیشدیر.

قارامجموعه‌نین مکتبلرده اوخونان بؤلومونون نثریندن نمونه‌لر:

«... سؤزون اصلی کؤنولدور. هر کیم کؤنول بحرینه یول تاپدی، نه ایسترسه چیخارتدی. آنلارکیم صورته باخدی، غفلت ایپین بوینونا تاخدی. طاعت خرمنینی اودا یاخدی. دوخانی گؤیلره چیخدی. زیرا کؤنول، حق کندو اوچون یاراتدی. «هرکیم منی ایسترسه، سینیق کؤنوللرده بولسون.» دئدی. هر کیم کؤنوله یول بولمادی و ایسته‌دوگی نسنه‌یی آندا بولمادی، اوچماغا داخی گیرمه‌دی. حق دیدارین گؤرمه‌دی. غافل اولما کؤنوله یول بولان کیشیه قول اولان، مغبون دگیلدیر. اگر، اول سنی قوللوغا قبول ائدرسه، زهی دولت.

پس ایمدی آنین کیم کؤنولدن خبری اولمایا، قامیشی شکردن آییرمیش اولا، من آنا دئییم؟ اولنه آنلایا؟ زیر اؤیودو اهلینه دئمک گره‌کدیر. دُرّی صدفده، نافه‌یی آهوده گؤرون دئمیشلر. پس ایمدی نادانه معرفةالله دئمک، شوره زمینه تخم اکمک کیمی‌دیر و مرکب گردانه جواهر آسماق کیمی‌دیر... زیرا سرالله حقّین چریلریدیر. بیر کؤنوله گیرجک، نه قده‌ر نسنه وارایسه سوروب چیخارار، محنت‌لری اریدیر، ارلری شیر مرد ائدر، شیرمردلری فرد ائدر، فردلری اهل درد ائدر، اهل دردی شربت ائدیب «صفی» ائدر.

ایمدی سن داخی کؤنول ایلینه آل، علم ربّانی کتابیندان اوخ، قارامجموعهنی الینه آل، کؤنول گؤیونده دوغان دولت آیینی و سعادت گونشینی گؤر تا گؤزوندن غفلت حجابی گئدوب حق کتابی روشن اولا، قاراتنیندن آغ گوللر آچیلا. وجودون قارا کولوغوندان آیدینلیقلار ساچیلا. کؤنلومون سارایی روشن اولوب، اوغرولار آندان کسیله، ملک‌لر ایله دولا. زیرا بو وجود بیر دوکاندیر، سنا کرایه وئریلمیشدیر، ایچینده رنجبرلیک ائدیرسن. بو دوکانین کُنجونده گنج واردیر. دوکان الینده ایکن کُنجی قاز، گنجی بول. یوخسا وعده گلجک، سنی دوکاندان چیخارارلار و کُنجده گنجی بولارلار، آردینجا باخا باخا قالارسان.

پس ایمدی وجودون معناسی اول زمان سنه مسلّم اولور کیم سلیمان کیمی خاتم نفسین دئو الیندن قورتاروب، امین اولاسان. یوخسا خاتمی دئوین الینه وئردین ایسه، خداپرست ایکن، دوپرست اولدون.

مثلا بیر خاتون بیر کیمسه‌یه نکاح اولسا، بیر کیمسه داخی اونو نکاح ائده بیلمز. یعنی کؤنول دنیایا تابع ایسه، آندا حق تصرّف اولماز و اگر حقّه تابع ایسه، نفس تصرّفی اولماز.

شیخ صفی قُدِّسَ سِرُّه بویوردوکه: طالبِ حق خود بینلیگی ترک ائتمه‌گینجه، خدابین اولماز.

الهی! نئیلرم اول سرّی که اسراری یوخ، نئیلرم اول روحی که انواری یوخ، نئیلرم اول وردی که درد و عشقی یوخ، نئیلرم اول ذکری که سوزو و شوقی یوخ، نئیلرم اول رکوعی که خضوعی یوخ، نئلرم اول سجودی که خشوعی یوخ، نئیلرم اول تکبیری که تکریم سیز اولار، نئیلرم اول قیامی که تعظیم‌سیز اولا، نئیلرم او وضوئی که نورسوز اولا، نئیلرم اول طاعتی کیم حضورسوزاولا...»

سورو 23- او زمان قارا مجموعه‌دن باشقا درس کتابی اولموشمو؟

جواب:صفویه دؤرونده آذربایجانین غرب حصه‌لرینده یاشایان سروری آدلی عالیمیمیز ظاهرةالملوک آدلی اون بابدا بیر نثر درس کتابی یازیر.بیرینجی باب ایمان احکامینا عائددیر و قالان دوققوز باب سیراسی ایله بئله‌دیر:  آللاها عبادت، آتا آنایا حرمت، ار آرواد حقوقی، اولادو اقربا حقلری، عدل و احسان حاققیندا، رعیت حقلری، دولت حقوقی، انسانین مخلوقات آراسیندا یئری و آللاهین احسان ائتدیگی نعمتلره شکر.

بو کتابدان نمونه:

«ای عزیز! بیلکیم الله تعالی انسانی ایکی حقیقتدن خلق ائتدی، بیری صورت ظاهردیر، دیگری سیرت باطندیر، صورته خُلق دئرلر، سیرته خُلق دئرلر. بو ایکی حقیقتین فضیلتی و رذیلتی‌وار...»

بو درسلیک کتابی، شاهزاده‌لر و اعیان اوشاقلارینا درس دئمه و اونلاری مملکتی اداره ائتمگه حاضیرلاما اوچون یازیلمیشدیر.

همین عصرده انوارالعاشقین کتابینی آذربایجانلی بیر عالیم یازیر اونون آدی احمد بن محمد بئجان اردبیلی‌دیر (بئجانلار). الده اولان الیازماسی 967 هـ. ایلینده استنساخ ائدیلمیشدیر. بونلار ایکی قارداش اولموشلار، هر ایکیسی‌ده معلم. بیریسی نظم و دیگری نثر اثری یازمیشدیر. اردبیللی عالیم مقدمه‌ده تأکید ائدیر که بو کتابی مکتبلرده اوخونما اوچون یازمیشدیر.

 مقدمه‌دن نمونه:

«ای طالب ابرارِ الهی! بو کتاب عظیم و خطاب کریمی جمع ائیلین محمد ولدی احمد بئجاندیر. حق تعالی رحمت ائتسین آناکیم جمیع عالمین علمینی بوندا درج ائله‌دی، بونون اوزرینه کیم عارفلرین غایتی و واصل‌لرین نهایتی‌دیر. اول قارینداشیم عالیم و عارف، کامل و فاضل، تانری‌نین خاصی، ارنلر سروری‌نین کتابی دخی متعلم‌لره تعلیم اولونسون و عالملرده اوخونسون دئیه دوزلتدی تورکی دیلینده یازدی تابیزیم ائلین قوومی انوار علم تعلیمیندن فایده گؤرسونلر.»

سورو 24- تبریز محیطی‌نین او زمانکی ان مهم درس کتابی هانسی ایمیش؟

جواب: هجری 11 نجی عصرده تبریزده بؤیوک بیر عالیم و دیلچی ظهور ائدیر و زاویه‌لرده تدریس ائتمه اوچون بیر نئچه در کتابی یازیر. حتی او، «بالی بیلن» آدلی بیر دیل‌ده اختراع ائدیر. اونون آدی «محیی گلشنی»دیر. اوندان ایندیه کیمی 30 تورکجه و 10 فارسجا یا عربجه کتابی بیزه گلیب چاتمیشدیر. درس کیتابلاری آراسیندان:

ساریق.

اخلاق کبیر.

نفحات‌الاسحار.

اسماءالحسنی.

مناقب گلشنی.

قیرخ حدیث.

اثرلرینی آد آپارماق اولار.

او، شاه طهماسب زامانی یاشاییردی. مکتبلرده تدریس اوچون یازدیغی «بالی بیلن دیلی» و اونون اختراسی حاققیندا دئیر:

دخی بیر مستقل دیل قیلدیم ایجاد،

بیر آدم قیلماق اولماز اؤیله بنیاد.

ائدیب آمیخته تورکی، فارسی هم،

عرب اوسلوبو اوزره اولدو محکم.

اولوب بالی بیلن نام اول لسانه،

مرتّب اولدو اول فنّ یگانه.

اثر 8 بؤلومدور:

امثله.

امثلةالبناء.

صرف و نحو.

حروف.

اعداد.

مصادر.

لغت.

اصطلاحات.

مقدمه‌ده دئییرکه دیل بیرلیگی، دین بیر لیگیندن ناشی اولور و بو دیل، مسلمانلار اوچون یازیلیبدیر که دیل آیریلیغی آرادان قالدیریلسین.

قید ائتمک لازمدیر که محیی گلشنی‌دن سونرا، باشقالاریدا دیل اختراعی ائتمک فیکرینه دوشموشلر. او جمله‌دن دکتر زمانهوفون اختراع ائتدیگی «اسپرانتو» دیلینی مثال گتیرمک اولار. و لاکن محیی گلشنی‌نین اختراع ائتدیگی دیلین بیزیم اوچون مهم خصوصیّتلری واردیر. او جمله‌دن:

مخترع، اسلام و مسلمانلارین بیرلیک و وحدتی آرزوسو ایله بو دیله یارادمیشدیر.

دیل چوخ مکمّل و گئنیش و عین حالدا نهایت درجه‌ده ساده یارانمیشدیر.

دیلی اختراع ائدن بیر تورک عالیمدیر.

دیلین نحو بؤلومو تورکجه‌دن و صرف بؤلومو، تورکجه، عربجه و فارسجادان آلینمیشدیر.

سورو 25 سید عظیم شیروانی‌نین درس کتابلاری حاققیندا نه بویورا بیلرسینیز.

جواب: مُحیی گلشنی‌دن میرزا حسن رشدیه‌یه قده‌ر اوچ یوز ایل زمان فاصله‌سی واردیر. بو اوزون زماندا، البته که ایراندا، یوزلر تورکجه یئنی درس کتابلاری تألیف اولونموشدور. بو اثرلردن آد آپارماق و اونلاری تحلیل ائتمگه گئنیش بیر فرصت لازمدیر و بو قیسا مقدمه‌ده مطلب حقّی ادا اولونماز. اودور که بیز اوچ یوز ایل آتلاییریق و یالنیز، رشدیه‌نی معرفی ائتمکدن قاباق حاج سید عظیم شیروانی‌نین گلزار باهار اثرینه‌ده قیساجه اشاره ائدیریک.

حاج سید عظیم شیروانی ئوز هم شهریسی خاقانی شیروانی کیمی، ایران ادبیاتیندا بؤیوک و قالیجی آذ قازانمیشدیر. اوسته‌لیک او، همده درین دیندار و عارف بیر شاعر ایدی. اونون اثرلری آراسیندا بیر «درس» کیتابی‌دا واردیر. بو کتابین آدی گلزار باهار‌دیر و کئچن عصرده مکتبلرده و مسجدلرده اوخونوردو. بو کتابدان بیر نئچه داش باسماسی موجوددور که بیریسی‌ده تبریز شهرینه عائددیر.

گلزار بهاردا یوزه یاخین کیچیک حکایه‌لر واردیر. حکایه‌لر مختلف یئرلردن سئچیلیب حتّی گلستان، بوستان و پریشان کیمی فارسجا کتابلاردان‌دا استفاده اولونوبدور.

گلزار باهار درسلیگی حکایه‌لریندن نمونه

بیر نفر اهل حال ائدیبدی سؤال،

مرتضی‌دن که: ای سپهر کمال!

ندیر علمِ نجومده رأیین؟

وارمی تأثیری زهره و آیین؟

حضرت علی (ع)جواب وئریر:

معنی‌سیز علم یوخدور عالمده،

نوردور علم، قلب آدمده.

اولدوزا آند ایچیبدی بارخدا،

گؤرکه والنّجمده نه‌دیر معنا.

همین کتابین سونوندا سید عظیم یاردیمچی درس کیمی عبید زاکانی‌نین سیچان و پیشیک کتابی‌نین ترجمه‌سینی‌ده وئریبدیر.

بو درس کتابی بئله باشلاییر:

دیباچه طراز فن تعلیم،

بو نامه‌نی بؤیله ائتدی ترقیم.

دل مائل حالت جنون‌دور،

شائق به علوم و ذوفنوندور.

حاج سید عظیم شیروانی، کتابنی باشدان آیاغا اوغلو «جعفر» خطاب ائدیر. مثلاً:

جعفر! ای سبطِ حیدرِ کرّار!

مردلیک شیوه‌سینده اول هشیار.

و یا:

جعفر! ای راحت روان پدر!

گل خوش ای عطر گلستانِ پدر!

و یا:

ای اوغول! اولما خلق‌آرا نمّام،

اولدو نمّام کیمسه ذاتی حرام.

و یا:

ای اوغول! قیلما اهل علمی ضعیف،

بیل بو علم نجومی، علم شریف.

سید عظیمین اساس پئشه‌سی مکتبدارلیق ایدی. او، میرزا حسن رشدیه‌نین یئنی اصول ایله آچدیغی مدرسه‌لره بنزه‌ر مکتب آچمیشدیر.

اودا رشدیه کیمی اؤز مکتبینده درس وئرمه درسلیگی‌نی‌ده اؤزو یازمیشدیر.

«مرحومون ترتیب ائتدیگی کیتابچادان، بیر نوسخه‌سی اؤز دستخطی ایله یازیلمیشدیر... بو مجموعه أوچ دفتردن عیبارتدیر:

اوّلینجی دفترده یازیلیبدیر: شیخ سعدی‌نین گولوستان و بوستان کیتابلاریندان و بعضی حکمانین اثرلریندن، ساده و آچیق تورک دیلینه ترجومه اولونموش نصیحت‌آمیز حکایه‌لر.

ایکینجی دفترده همچنین بو قیسم حکایه‌لردن و 51 اؤیود و نصیحت‌لردن عمله گلیر.

اوچونجو دفترین مندرجاتی نظم ایله یازیلمیش اخلاق و اطوارا دائر تمثیللردن عیبادتدیر. بونلاردان علاوه، بیر پارچا خیرداجا مضحکه‌لر و گولمه‌لی حکایه همین دفترده یازیلمیشدیر کی اونلارین حیصّه‌سی و نتیجه‌ی کلامی دوروست و صحیح ایسه‌ده، اؤزلری تعلیم ایچون یاراماز. بو مضحکه‌لردن و گولمه‌لی حکایه‌لردن باشقا، اوچونجو دفترده بیر نئچه گؤزل غزل... و بیر پارا قیطعه‌لر و روباعیات یازیلمیشدیر.»

ربیع‌الأطفال، ربع‌الأطفال و گلزار باهار آدلاری ایله‌ده تانینان حکایات منظوم کیتابی، اصلینده گنجلره و مکتب یئنی یئتمه‌لریاوچون یازیلمیشدیر.شاعریر بورادا اغلب حکایه‌لری اوغلو جعفره خیطاب ائتمیشدیر. میثال اوچون:

جعفر! ای ساده‌لوح و پاک‌ضمیر!

بیل کی واردیر زماندا چوخ تزویر.

سوره‌ی یوسف ایچره، مکر زنان،

اوخوسان، ای اوغول اولوبدو بیان ...

بو کیتابین حکایه‌لرینی جامع‌التّمثیل، کلیله و دمنه، گولوستان سعدی و باشقا ادبی قایناقلاردان آلمیشدیر.

سیّد عظیم، عبید زاکانی‌نین موش و گربه آدلی اثری اساسیندا بو منظومه‌نی یازمیشدیر.

سیچان و پیشیک کیتابینی بئله باشلاییر:

حمد اولا اول خالیقه صوبح و مسا،

کیم یئتیریب فئیضی جاهانا صفا.

جومله‌ی مخلوقا وئریب جانلار،

حاضیر ائدیب نعمتِ الوانلار.

هر نه هوادا او کی پرواز ائده‌ر،

پر آچیبان قدرتین ابراز ائده‌ر.

ایکی قانادا ایله اوچان طئیرلر،

یئرده گزه‌ن دابّه‌لر، غئیرلر.

ایکی آیاق یاکی اولا دؤرد آیاق،

باده‌ی قدرتدن ایچیبدیر ایاق...

...

نقل ائله‌ییم من سنه بیر داستان،

فارسی ایله نظم ائله‌ییب باستان!

تورکی ایله من اونو تحریر ائدیم،

کؤنلونو شاد ائت، سنه تقریر ائدیم.

بیرجه قولاق وئر بئله داوایا سن،

ائیله نظر شورش و غوغایا سن.

بیل کی نه سلطان نه خانین جنگیدیر،

بیر پیشیک ایله سیچانین جنگیدیر!...

26- تبریزده ایلک مدرن مدرسه آچان رشدیه نه کیمی کتابلار یازمیشدیر؟جواب: تقوالی عالیم آخوند ملّا مهدی تبریزی‌نین اوغلو میرزا حسن، هجری 1267 نجی ایلده فتحعلی‌شاه امری ایله اؤلدورولن صادق‌خان شقاقی‌نین نوه‌سی، ایمانلی و فضیلتلی قادین سارا خانیمدن، تبریزین چرانداب محلّه‌سینده دنیایا گؤز آچدی. آتاسیهمین محلّه مسجدی‌نین پیشنمازی ایدی. او اؤز آتاسی، سونرا شهرین باشقا عالیملری یانیندا و مکتبلرینده تحصیلائتدی. جوانایکن،اؤزو محلّه‌سینده اوشاقلار اوچون کیچیک بیر مکتب آچدی. بو مکتبده، محلّه‌ده باش وئرن بیر چوخ اخلاق مسأله‌سی ایله علاقه‌دار ایشلره دخالت ائدیردی و رسمی دولت مأمورلاری کیمی، خلاف ایش گؤرنلرین قاباغیندا دایانیردی. اونا گؤره، محلّه اهلی اونو چوخ سئویر و اونا «میرزا» دئییردیلر.

میرزا حسن، 1298 نجی ایلده قارداشی میرزا علی ایله بیرلیکده سوریه و شاماتا سفر ائتدی. همین ایلده بیروت شهرینده فرانسالیلارین آچدیقلاری «کالج»ده درس اوخودو، و یئنی درس شیوه‌لری ایله تانیش اولدو. ایکی ایل سونرا، ایروان شهرینده «رشدیه مسلمان مدرسه‌سی» تأسیس ائتدی و هـ. 1305 نجی ایلده تبریزه گلیب «خیاوان» محلّه‌سینده همین آد آلتیندا بیر مدرسه قوردو. بو مدرسه، «شیخ‌الإسلام مسجدی» یانیندا ایدی و میرزا حسین واعظ کیمی تبریزین او زامانکی بؤیوک عالیملری اورادا تدریس ائتمگه دعوت اولونموشدو.

قارداشی میرزا علی ایسه «مقصودیه» محلّه‌سینده مکتب آچدی و سونرا بو مکتبی «تربیت» خیاوانیندا که «ملا کلبعلی» مسجدینه منتقل ائتدی.

حاج میرزا حسن، اؤز مدرسه‌سینی «رشدیه» آدلاندیردیغی ایچون، همین آد ایله تانیندی. او، رشدیه مدرسه‌سی و قارداشی‌نین مکتبی‌نین درس برنامه‌لرینی تبریز روحانیلری‌نین امضاسینا چاتدیرمیشدی. تبریزده آچدیغی مدرسه، گون به گون توسعه تاپدی و اون ایل دوام ائتدی. بو مدرسه‌نین آلتی ایللیک و یا آلتی دؤنملیک برنامه‌سی بئله ایدی:

بیرینجی دؤنم «تجهیزیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «آنادیلی» و «تسهیل‌التعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

ایکینجی دؤنم «اعدادیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «وطن دیلی» و «قرآن جزء عمه» و «گلستان سعدی» کتابلاری تدریس اولونوردو.

اوچونجو دؤنم «تهیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «امثال لقمان»، «قرآن چره‌که»، «اخلاق محسنی» و «کفایةالتعلیم» کتابلاری تدریس اولونوردو.

دؤردونجو دؤنم «ابتدائیه» آدلانیردی. بو دؤنمده «قرآن»، «انوار سهیلی»، «نهایةالتعلیم» و «تبصرةالصّرف» کتابلاری تدریس اولونوردو.

بئشینجی دؤنم «درجه‌ی اول» آدلانیری. بو دؤنمده «قرآن ختم»، «دروس النحویّه»، «تاریخ وصّاف» و «ارشادالحساب» کتابلاری تدریس اولونوردو.

آلتینجی دؤنم «درجه‌ی ثانی» آدلانیری. بو دؤنمده «تاریخ وصّاف» کتابی، «فرانسه» و «بدیع» تدریس اولونوردو.

حاج میرزا حسن رشدیه «آنادیلی» کتابینی هـ. 1305 نجی ایلده و «وطن دیلی» ایله «امثال لقمان» کتابلارینی1306 نجی ایلده تألیف ائتدی. بئله‌لیکله اونون مدرسه‌سینده تورکجه، فارسجا، عربجه و فرانسیزجا دیللریتدریس اولونوردو و بو دیللر واسطه‌سه ایله، جوانلار علمین مختلف ساحه‌لرینه ال تاپیردیلر. هـ. 1314 نجو ایلده تبریز والیسی میرزا علی امین‌الدوله، اونون مدرسه‌سینده یوز نفز محصّلین خرجینی اؤده‌مگی بوینونا آلدی و مدرسه‌نی.

دولت اورگانینا چئویردی. بیر ایل سونرا، امین‌الدوله تهرانا گئتدیکدن سونرا، اونون مخالیفلری «رشدیه» مدرسه‌سینه حمله ائدیب، اورانی داغیتدیلار. بئله‌لیکله سیاسی اویونلارا دوشن حاج میرزا حسن رشدیه 1315  -جی ایلده تهرانا گئتدی. اورادا اونا «معارف آتاسی» لقبی وئردیلر و ...

سونرالار، 1326 نجی ایلده کلات قصبه‌سینه تبعید ائدیلدی و 1345 نجی ایلده قم شهرینده یئرلشدی و همین شهرده مدرسه آچدی و نهایت هـ. قـ. 1363 نجو ایلده قم شهرینده وفات ائتدی.

رشدیه مدرسه‌سی‌نین تبریز خلقی طرفیندن گئنیش و حرارتلی استقبال اولماغی‌نین اساسی سببی، بو مدرسه‌ده تورکجه‌میزه اهمیت وئرمک و بو دیله سایغی بسله‌مک ایدی. حاج میرزا حسن رشدیه، یازدیغی «آنادیلی» و «وطن دیلی» کتابلارینی، داش باسماسی اصولی ایله چاپ ائتدیرمکدن قاباق، بیر و یا ایکی ایل مدّتینجه اؤز الی ایله گؤزل نستعلیق خطّی ایله بیر نئچهنسخه‌دهاستنساخ ائدیب معلّملر آراسیندا داغیدیردی. ایندی‌ده تبریز‌لی قدیم عائله‌لرین ائولرینده همین نسخه‌لردن نمونه‌لر ساخلانیلیر. سونرالار، همین اوچ کتابی داش باسماسی طریقی ایله چاپ ائتدیره بیلن حاج میرزا حسن رشدیه، اونلاری تهران و قم شهرلرینده آچدیغی مدرسه‌لرده‌ده تدریس ائتدیریردی



[1] بیلیندیگی کیمی بورادا گئدن «قارا» و «گؤی» سؤزلری رنگ معناسی داشیمیر. اولو و بؤیوک معناسیندادیر. نئجه که «گؤی مسجد» و قارامجموعه» سؤزلرینده‌ده همین معنالاردا ایشلنمیشدشیر. «بئجان» سؤزو ایسه سونرالار آذلارین دؤلت آدی اولان «آذر» کلمه‌سی ایله‌ده بیرلشمیشدیر و «آذربایجان» سؤزو یارانمیشدیر.

[2] باخ. ← م. صدیق، ح. سه سنگیاد باستانی، تبریز: نشر اختر، 1387.

[3] دانشمند.

[4] اولور.

شاه عباسيین خارجه قوناقلیقی نین ناغيلي

سؤیله‌ین: حاج اسداله بابايلو كندي

 

گوتلرين بير گونينده شاه عباس و الاه وئرديخان وزير درويش لباسيندا مملكتينه باش چئكماغا چيخميشديلار كي يولدا بير قوجا كيشينين آشنا اولوب دوستاشيلار و يولا دوشيرلر از گئديلر چوخ گئديرلر بير چايا توش گليرلر شاه عباس دئير قوجا عمي  گله سن بو چايا بير كورپي سالاغ قوجا كيشي دئير اده رحمتين اوغلو كورپي محله بنا ايستير ايندي بوردا فحله بنانب هاردان تاپاخ بوردا ائله بيل كي قوجا كيشي باشا دوشميركي شاه عباس نه دئير بلاخره سويونوب چايي آددللر گئنه اولا د.وشيرلر آز گئديرلر چوخ گئديرلر بير يوخوشا چاتيرلار گئنه بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي گله سن بو يوخشا بير نرديوان قوياخ گئنه قوجا عمي دئير كي اده رحمتين اوغلو بوردا بو تئزديخدا نه جوراسينا نرديوان دوزلدخ نردوان آغاج ايستير تاختا ايستير كركي بيشقي نجار ميخ ايستير بلاخره گئنه قوجا كيشي باشاه دوشمير شاه عباسين سوزيني بالاخره يوخوشي چيخيب گئديرلر آز گئديرلر چوخ گئديرلر يئتيشيرلر قوجانين كندينه شاه عباس دئير قوجا عمي بوردا نئينياخ قوجا دئيركي آقا درويش منيم بير بببات كاسيب ائو ائشيكيم واردي بويورون گئداخ بو گئجه ني منه قوناق اولون بلاخره شاه عباس و آللاه وردي خان وزير گئديرلر قوجا كيشينين ائوينه اما قوجانين بير قيزي واريدي گوزلري بير موخده سر ايريدي بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي ائوه چوخ ياخشي تيكميسن اما بو خاريسي بير موخده سر ايريدي قيزدا گئتميشدي چاي گئتيره بو سوزو ائشيدير دئير ايريده اولسا عيبي يوخدي توستوسي دوز چيخسين بوردا شاه عباس بير ايچري فيكر وئريركي عجب بو قيز كلله ليدي بلاخره گئجه اولور يئر ساليب ياتيشلار اما قيز آتاسينان سوروشوركي آتايي مئهربان سن بونلارينان نه جور يولداش اولدين و يولدا بونلار نه دانيشديلار قيزين آتاسي دئير ائله بير سوز دانيشماديخ چوخ به گارا بير سوزلر دانيشيلدي من يولدا بونلارينان آشينا اولدوم گلديخ قاباقيميزا بيز چاچيخدي درويش دئدي قوجا عمي گله سن بوچايا بير كورپي سالاغ منده دئديم اده رحمتديين اوغلو چاي فحله بنا وروسايل ايستير الي يالين بوردا كورپي سالماغ اولار و سونرادان گئنه بير يوخوشا راست گلديخ اوردادا گئنه دئديم اده رحمتديين اوغلو نرديوان بخار بيشقي تاختا كركي آغاج ميخ ايستير الي يالين اولاركي نرديوان جورريياسان اما بوردا قيز دئير آتايي مئهربان اوللكي او درويش دئيب كي گله سن بو چايا بير كورپي سالاغ منظوري بو ايميش كي بير سويانا او ايكيسينده آلاداليينا آدلادا و ايكينجي ده يوخوش دا منظوري بو ايميش كي بير صوحبت باشلاناكي او صوحبتين هاواسينا يوخوش تئز قورتارا يعني باشلاري قاريشا اما بو سوزلري شاه عباس ائشيدر و آلاه ورديخان وزيره دئير وزير تدبير توك آلاه ورديخان دئير قبله عالم ساغ اولسون تدبيره تدبير نه لازيم بلاخره آلاه ورديخان و شاه عباس گئديرلر و بو قيزا ائلچي گونده رير شاه عباس اما بو قيز دئيركي من سنه گللئم اما گره ك بير صفت اورگئشئسن شاه عباس چون بو قيزي بير عاغيلي قيز تانيميشدي قبول ائليه ر و سوروشاركي نه صفتي قيز دئيركي سن بير ياي الارسان و بيردنه ده توخماخ آتيچي ليق ائيله رسن و او صفتي اورگئشئرسن بئلي بوردا شاه عباس بير ياي بير توخماق آلير لباسي عوض ائيله ر دوشير بوردان اوردا اوردان بورا بالخره بو صفتي كاميل اورگئشير قئليب سالير گئچه سالير بلاخره گلير قيزدا آلير آپارير اوز ساراينا اما بير موددتن سونرا گئنه شاه عباس گئنه درويش پالتاريندا ولايتينه باش چئكماغا چيخميشدي كي بير شهرده درين بير يئرده بونو بير نئجه نفر توتوب آپاريرلار كيم تانييردي كي بو شاه عباسدي بوندا آپارديلار ستلديلار بير زيرزميه شاه عباس گورديكي بوردا چوخلو آدام واردي بير موددتدن سونرا اوننان بوننان سوروشدوكي بيزي بورا نه يه ساليب لار كيمديلر بولار بير نفر دئير سن مگر بيلميرسن دئير يوخ دئير كي بونلار بو كيشي لري بير آز يئتيشيب كوكلديپ گئسيب اتدين ائشيگده ساتيلار اما بودا تئزديقدا شاه عباس ائله ياغچي يئيب ايچميشدي كوكيدي سارايدا اوزينه يئتيشردي بلاخره شاهيدي مملكت اونونكيدي چوخ اتديخ اولمشدي او موقع كي گلديلر شاه عباسي آپارالار شاه عباس بونلارا دئدي كي مگر منيم اتديمنن نه قدر سيز پول آلئجكسيز مثلا دئيلر فلان من سيزه بير بزه حلي گئچه دوزلديم كي درباردا سيزه هم انعام وئرسينلر هم ده منيم اتيمن اون برابري سيزه پول وئرسين لر من هميشه بو ايشي سيزين اوچون گوردوم سيز مني بير ده فعه كئسيب ساته جئكسيز خوشبختانه بونلار قبول ائله رلر و گئديب بير ياي و بير توخماخ آليب گئتيريب وئريرلر شاه عباسا شاه عباس بو صفتي ياخشي اورگئشميشدي باشلاير ياي توخماخ لا قره يونو و آغ يونو آتديرير و بو زنداني لرين كومئك لرينن بير ياخچي تئميز كئچه نقش نگاري و بير طرفينده يازير كي مني فلان شهرده فلان يئردده زندانا ساليب لار وقتيم ده آز اليب دايما يئتيشين بئلي شاه عباس بو گئجه ني بوروب بو كيب قاتلايب بير تحفه كيمي وئرير بونلارا بونلار توحفه ني آپاريرلار فلان شهرده شاه عباسين ساراينين قاپيسيندا چاغيريرلار كي بير ياخچي گئچه ساتيريخ فقط ده بو ساراين آداملارينا ساتيريخ او زامان شاه عباسين آروادي ائلشيدر خدمتكارلاردان بيرين يولاركي او گئچه ني آلين گئتيرين بئلي گئچه ني آليب آپاريرلار شاه عباسين آروادينين يانينا آرواد باخير تانير كي بو شاه عباسين صفتي دير گئچه ني گئتيرانلارا چوخلو انعام وئريرلر و نئچه برابرده گئچه نين قيميتي اونلارا پول وئريرلر سونرا دان شاهين آروادي دستور وئرير قوشون حاضيرلانيب آتلانيب لار و او شهر هجوم گئتيريب او ائوي محاصره ائله يب زنداني لري آزاد ائله يب و شاه عباسي دا ساليم اوردان چيخارديب و اونلارين يئيه سينده دارا چئكيب آرادان آپاريرلار بئلي بوردا شاهين آروادي دئيركي قبله عالم ساغ اولسون اگر سن بو صفتي باجارماسيدين سن جانو الدن وئردين يئدي ايشدي يئره گئچدي گئيدن اوچ آلما دوشدي بيري منيم بيري اوزيمين بيري ده ناغيل ديينين

 

ارمني و مسلمان آروادي

ناغيلي سويله ين و آلاهي يئردن سوروشان :كبری سيفي

بير گون بير ارمنينين بير مسلمان آروادينان خوشي گليرميش هئي بوني گيره لرمش آرواد ارينا دئيركي آي كيشي بو ارمئني مننن ال چكمير كيشي آروادينا دئير سنين ايشين اولماسين قوي بير آز اوننان بير قاردان زادان آلاخ سونرا بيليرم او كوپك اوغلونين باشينا نه اويون گئتيرم ارواد ارمئنيه دئيركي بس منيم گويليم قازاتي و هشترخان اتي ايسته ير ارمني قشنگ هفته ده بير يول قاز گئتيريرميش بير پولي دا هفته ده هشترخان اتي آروادا اتي يئيب ارمئنيه هئي اوميد وئريرميش آرواد دوروست بير گئجه موددت ارمئنينين قاز دارين يئيننن سونرا  كيشيسنه دئير اي كيشي داي ارمئني مني بئزاريديب ايش گور بير گون بس آرواد گلير دئير اي كيشي طوله ده اينكيميز دوغوب او واخت كيشي دئير آرواد الان وقتيني سن ارمئنيني اگر طوليه گئتيرسن بيلرسن كي من نه ايش ارمئنينين باشينا گئتيرجيم او زامان آرواد ارمئنيه دئير كي بو گون اريم ائوده يوخدي گل گير بيزيم طوليه گيزلانپ گوز دئيركي آرواد گلسين آرواد گئديب ارينه دئيركي آي كيشي ارمئني طوله ده دي او موقع كيشي دئير آرواد سن گير طوليه منده گله جيم سن ارمئنيه ديئنن ياناساان ارمئني گير بو سبدين آلتينا گيزلن اريم گلدي سني ده اولدوره چئح منيده ارواد گيريب طوليه داليسحا دا كيشي آرواد تئز قاچيب آي ارمئني تئز گير بو سبدين آلتينا گيزدان ارمئني سبدين آلتينا گيريب كيشي قاپيدان گيريب دئير آي آرواد هارداسان دئير آي كيشي من بوردايام آي آرواد او سبدين آلتينداكي نئدي دئير اي كيشي هئچ زاد اينكيميز دوغوب قويموشام سبدين التينا مال حيوان آياقلاماسين او وقت كيشي دئير آي آرواد اوزيمينن عهد ائيله ميشم كي او بوزو ديشيئه اولسا اوني بئله بئله ائله جيم اركك ده اولسا آرواد چوخ يارواريركي آي كيشي مگر دلي اولوبسان كيشي دئير يوخ من عهد ائلئميشم عهديمي سينديرابيلمئرم اما كيشي ارمئني نين حالين قاتير سونرا طولدن گئدير آرواديدا اپارير ارمئني گوزليير بير فورصتده دوروب قاچير داها ارمئني ده او دووري برده ده تاپيلمير بير گون آرواد گئديرميش گوره ركي ارمئني گلير داها ارمئني اروادي دينديرمير آرواد دئير ارمني نه اولوب او طرفدن گئديوسن ارمئني آروادا دئير يئري جهنم اول اوزينين گويلي قاز اتي ايسته ير ارينين ده گويلي بوزه گوتي ايسته‌ير

لولين ناغيلي

ناغيلي سويله ين : مشهدي زينال كيشي 86ياشيندا

بيري واريدي بيري يوخيدي آلاهدان سيواي هئچكيم يوخيدي  قديم گونلر بير كتده بير آقا لولين پادشاه واردي كي بير گون آخشام چاغي گون باتان واختي لولينين صاحيبي ائوده يوخيدي لولين اوز اوزينه تصميم توتير كي ياخين كنده گيرده گان اوغرولوقينا گئتسين  و يولا دوشير او واختي كي گئديردي كنده معروف يير آلا و قوه دانا واريدي لوينين گورور دئير لولين قارداش هارا گئديرسن لولينيه آجيخ گلير دئير  درد لولين چورلولين منه دئينن آقا لولين گئديرسن آلا قره دانا دئير اقا دانا دوشيرلر گئديرلر اوزامان قره پيشيك يولينان گليردي بونلاري گورور سورشوركي لولين قارداش هارا گئديرسيز لولين دئينن آقا لولين گئنه عصباني راولور دئير درد لولين چورلولين رهر لولين دئينن اقا لئولين هارا گئديرسن قره پيشيك كور پشمان دئير آقا لولين هارايا گئدير سيز دئير گئديرم گيردهگان اوغورليقينا قره پيشيك دئير آقا لولين منده بير موددتي آغاجام خواهيشا منيده آپار آقا لولين قبول ائليه ر يولا دوشورلر گئديرلر همين منوالل گئديرديلر اينه چيخير لولين قاباقينا و بير آز قاباغا خروس چيخير بونلارين قاباغينا گئنه بير آزادان سونرا چئكيش چيخير لار بونلارين قاباقينا هاميسي قره پيشيك كيمي بير آز لوليننن ساوا شيلر و سونرا دان باريشيق اولور هاميسي شاد خورامان يولا دوشيرلر گئديرلر يئتيشيرلر قونشو كنده كندين ياخينليقدان گون باتير قرانليق دوشير اما سيزه كيمنن دئييم لوليننن آقا لولين يولداش لارينين هاميسين جمع ائله ر بير يئره مولان چكيرلر آقا لولين دئير گره ك صبر ائيلياخ جاماهات ياتيشسين قرار بئله اولور گيرده كان يئيه سي گئجنين بير واختي كي شيرين يوخويا گئچديلر گورپين هره سينه بير ماموريت وئريلير مثلا آلا قره دانا چيخير دامي ن اوستنه باجانين ياخينليقندا دوروكي اگر بير واخت ائويئيه سي دورسا اوستن اونين باشينا خراب كارليق ائليه سين كي او گلهفونين باشين ايتيرسين چئكيشه ماموريت وئريلير كي قاپينين باشينا چيخسين اگر بير واخت ائشيكدن ايچري گلان اولسا ايچريدن ائشيگه چيخان اولسا ويرسين باشينا به هوش ائيله سين اينه يه مسوليت وئريلير كي گيرسينت  باشماقين ايچينه اگر بير كس باشماق گيين اولسا سانجيلسين اياقينا ناكار ائله سين قره پيشيك ماموريت وئريلير كي گئتسين چاخماق داشين يانينا اگر بير كسي قارانليقدا ايسته ديكي اونو گوتورسين اود يانديرسين اونين اليني قيناقلاسين ديتدسين تا كي اونو گوتوره بيلمئسين  اما خوروزلا ماموريت وئريلير كي گيرسين تنديره اگر بير كس ايسته دي كي تنديردن گوسئف گوتورسين كي مشعل كيمي ايشيق ساچسين تا بولار گورسنسين قاناد قانادا ويرسين كول تورپاق قالخسين كوسصئف گوتورانين گوزينه توكيلسين بلكه بير كسي ائيليه بيلمئسين بونلاري دوتسون و آقا لولين ده گيرسين گيرده كان آنبارينان اوز ايچين دولدورسون گيرده كانينان بئله قرار يولور گئجه ياريسي گيريلر ائوه و لولين ده گيرير گيرده كان آنبارينا هر كس گئدير اوزماموريتينين دالينجا اما سيزه دئيم كي لولين واخيت كي انبارا وارد اولدو او ياخچي گيردكاننان يغيردي ايچرسينه اما گيرده كانين سسينه ائو يئيه سي اوياندي هاي دوشدو و هره قاچدي قاپيدان چيخا چولدن ايچري گله يا تنديردن كوسئف گوتوره يا چاخماق داشيني گوتوره اما يانديرا و ائوين بويوك آدامي ايسته دي كي باجادان باخسين ائشيگه و اما لولينين گوروپي آماده باشيدي لار هره اوز ماموريتيني انجام وئريردي ائوه محليه بيرهاي گوي دوشدوكي گل گوره سن باشي سينان گوزي گولينن توزتوز ياقينا توتولان اياقينا اينه باتان باشي ايستانان الي اوزي تيديلان بو عمليات بئله موفق اولدوكي هاميني شيل كوت ائله ديلر گله فئنين باشيني ايتيرديلر كي بونلارين هاميسي ساغ سلامت مهلكه دن قورتارديلار گلديلر يئتيشديلر اوز ولايت لرينه گيرده كاني بولوشسينلر بوردا لولين دوز بولمير بو ايش عاديلانه دئير آلاقره دانا اعتراض ائله دي كي بيزهاميميز زحمت چكميشيق گره ك دوز بولئسن لولين دئير كي من سيزي آپارميشام من مولان نقشه چكميشم منيم سهميم سيزدن گره ك چوخ اولا دانا و بقيه اعتراض ائليهر قبول ائله ميرلر دئيرلر كي بيزهاميميز زحمت چكميشيق سن تك ائيليه بيلمزدين گئجه قارانليقا او بير ائله آدامي كندي شيل كوت ائيله سن گره ك هامييا مساوي بوله سن لولين قبول ائله مير يولا گلمير آلا قره دانا دورور يئرده بيرآز ياماجيدي لولينين اورتاسينان بير جوت دالي تئپيك وورور لولين آويلير گيرده كان لاردا اوزو قويلي ديفيرلانيرلار قره پيشيگ اينه خوروز چئكيش تولانيرلار گيرده كانلاري توتوب گئتيريب يئيب شاديخ ائليه رلر يئدي ايشدي يئره گئشدي گويدن يئيب شاديخ ائيله رلر يئدي ايشدي يئره گئشدي گويدن اوچ آلما دوشدي بيري منيم بيري اوزيميم بيرده ناغيل ديينين

شانس

سويله ين: اكبر رستم پور

 

بيري واريدي بيري يوخيدي الله دان سونرا سواي بير كسي يوخيدي بير قوجا كيشي واريدي كي بويون قيراقيندا اوتورمشدي او زامان بير پادشاه قفله قاطيرينان و آدلارينان اوردان كئچيردي پادشاه دئدي آي قوجا كيشي بوردا نيه اوتوروبسان دئدي قبله عالم ساغ اولسون من مردم ايشيني يولا ساليرام پادشاهع دئدي آي كيشي مثلا نه ايشيدي دئدي بيدن دئيه رم سيزين قاباغينا نه چيخاجاق نه پادشاه دئدي بيزيم قاباغيميزا نه چيخاجاغ دئديسيزين يولوز دئنيزه چيخاجاق پادشاه گولدي دئدي آي درويش اونو بيليرم قوجا كيشي دئدي سيزين قصديز واردي دنيزه يئتيشه سيز اول بير آز استراحت ائله ملي سيز و سونرا باليق توتاجاقيق قوجا كيشي دئدي سيز اول قارماغ آديز بير اولي سيجان توتاجاقسيز و اگر ايكينجي دفعه قارماغ آديز بير اولي سئرچه توتاجاقسيز بولار يولار دوشدي قوجا كيشي ده اوزولرينن آپاردي لار وقتيب دنيزه يئتيشديلر شاه امر ائله دي باليق جيلار قارماغ آديلار بير آزدان سونرا قارماغ چكديلر گوردلر بير اولي سيچان توتوب لار شاه گنه امر ائله دي باليق جي لار قارماغ آديلار بير آزدان سونرا قارماغ چكديلر گورديلر بير اولي سئرچه توتوب لار شاهين بوقاجانين بيلينن خوشي گلدي اونا چوخلي انعام ووئردي قوجا كيشي سئوينجك دوروب گلدي يولدا گوردي بير خوشگل جوان الي اياقي قانلي يورقون اوتوروب سورشودي آي جوان سن كي بو خوشگل ليقدا سنين شانسنام بس سن نيه بئله ده دين شاها لاقل بير باليق ديه دين من سنن اوتري الي اياقيمي تيكانا داشا ورمزديم كي بو گونه دوشمزديم الله سنه انصاف وئرسين

 

جفا به سلطان ولد فرزند مولوی

دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون) 

1- تخفیف و تحقیر

برخی از پژوهشگران ترکیه و ایران اغلب کوشیده‌اند سلطان ولد را زیر سایه‌ی پدر بنهند و حتی او را گم کنند. سنگ بنای این نگرش را در ایران جلال همایی و در ترکیه تحسین یازیچی گذاشتند. پژوهشگران بعدی هم بی آن که تحقیقی کنند، در نگاشته‌های خود حرف‌های آن دو را در هر دو کشور عیناً و یا گاه با تغییراتی در لفظ تکرار کردند.

مثلاً این عبارت از مصحح انتهانامه در واقع با تغییراتی اندک در الفاظ از مقدمه‌ی جلال همایی بر ولدنامه برداشته شده است:« در میان فرزندان جسمانی مولانا تنها کسی که تا اندازه‌ای لیاقت و شایستگی برای جانشینی پدر را داشت همین سلطان ولد بود.» [a]

یا مثلا ذبیح الله صفا[1] درباره‌ی او گوید:

«دیوان قصائد و غزل و رباعیات [سلطان ولد] که نسخه‌ی چاپی آن به تصحیح نافذ اوزلوق 12719 بیت دارد که همه‌ی آن‌ها به پیروی از روش مولوی ساخته شد. ولی سراسر از جمله‌ی اشعار متوسط و گاه سست و معمولاً خالی از گرمی و شوق و حدّت احساسات و وسعت مشرب و لطافت ذوق است که در آثار پدرش ملاحظه می‌کنیم . . . »[b]

و سپس از مثنوی‌های سه‌گانه‌ی سلطان ولد یاد می‌کند و می‌گوید:

«. . . گفتار شاعر در این منظومه‌ها نیز غالبا متوسط و گاه سست است و گویا شتاب فراوان سلطان ولد در اتمام مثنوی‌های خود، علت این حالت بوده باشد.»[c]

اما به نظر من، سلطان ولد، هم در شیوه‌ی سخن‌سرایی و هم در خط سیر اندیشه، راه مستقل و کاملاً خودویژه‌ای پیموده است. و تأکید می‌کنم حتی برای این که تقلید از مثنوی مولوی نکند، ولدنامه را در اقتفای حدیقه‌ی سنایی سروده است.

در طریقت هنگامی که مریدی به مقام مرشدی و اولیایی می‌رسید، گرچه کم و بیش در گفتار و کردار تحت تاثیر و در سایه‌ی شیخ و مرشد خود بود، ولی در طریقت سلسله‌ی جدیدی بنیان می‌گذاشت. بر دوش مرشد خود می‌ایستاد ولی گام‌های جدید برمی‌داشت. مثلاً مریدان شیخ نجم الدین کبری معروف به شیخ ولی تراش هر کدام طرایق جدیدی بنیان گذاشتند، مانند شیخ نجم الدین رازی، سیف الدین باخرزی،‌ سعدالدین حموی، مجدالدین بغدادی. اما به هر حال حذف و منسی کردن شیوه‌ها و روش‌های قدما کاری لغو،‌ بیهوده و گاه مضرّ است. صد البته هر مرشد و نخبه‌ی دیار عرفان، مانند جهان علم و دنیای هنر پیوسته بر بستر گذشتگانش رشد نموده است. بد اقبالی سلطان ولد این است که پسر مولانا بود نه مریدش.

Description: ولدs (1)حسادت به سلطان ولد از روزگار خود او شروع شده است و خودش بارها رنجش خود از حسودان و منکران را بر زبان آورده است.

و اما تخفیف سلطان ولد را که جلال الدین همایی شروع کرد، اول بار تحسین یازیجی در انسیکلوپدی اسلام به زبان آورد. پس از او، گؤلپینارلی کم و بیش ادعاهای بی سر و ته آن دو را در سخنان خود گنجاند. در ایران هم هر کس در این وادی وارد شد، تحقیق نکرده به تکرار سخنان همایی پرداخت.

محمد علی موحد در تخفیف سلطان ولد چنین ادعای نابجایی دارد:

«بدیهی است که سراج الدین مثنوی‌خوان هر چه زور بزند،‌ متاع کم‌مایه‌ی سلطان ولد در برابر گنجینه‌ی شاهوار مولانا توفیق نمی‌یابد. سلطان ولد چنان می‌پندارد که جاذبه‌ی خاص مثنوی مولانا وزن آن است، و در ابیات آغازین آن که به نوای نی خوانده می‌شود، پس مثنوی دوم را به همان وزن مثنوی مولانا می‌سراید و در افتتاحیه‌ی آن در برابر نی‌نامه‌ی مولانا:«بشنو از نی چون شکایت می‌کند» رباب‌نامه‌ی خود را می‌گذارد:«بشنوید از ناله و بانگ رباب». تقلای سلطان ولد برای رقابت با پدر حقیقتاً رقت انگیز است.»[d]

 

اما از خود سلطان ولد بشنویم که علت سرودن ابتدانامه را چه می‌گوید:

«سبب انشای مثنوی ولدی در بیان اسرار احدی آن بود که حضرت والدم و استادم و شیخ سلطان العلماء و العارفین مولانا جلال الحق و الدین محمد بن الحسین البلخی قَدَّسَنا الله بِسرُّه العَزیز- در مثنوی خود قصه‌های اولیاء گذشته را ذکر کرده است و کرامات و مقامات ایشان را بیان فرموده، غرضش از قصه‌های ایشان اظهار کرامات و مقامات خود بود و از آن اولیایی که همدل و همدم و همنشین او بودند مثل سلطان الواصلین سید برهان الدین محقق ترمدی و سلطان المحبوبین و المعشوقین شمس الدین محمد تبریزی و قطب الاقطاب صلاح الدین زرکوب قونوی و زبدة الاولیاء و السّالکین چلبی حسام الدین ولد اخی ترک قونوی  عَظَّمَنا الله بِذِکرهم- احوال خود را و احوال ایشان را به واسطه‌ی قصه‌های پیشینیان در آنجا درج کرده، چنان که فرموده است:

   خوش‌تر آن باشد که سرّ دلبران

   گفته آید در حدیث دیگران

لیکن چون بعضی را آن فطانت و زیرکی نبود که مصدوقه‌ی حال را فهم کنند و غرض او را بدانند این مثنوی مقامات و کرامات حضرتش را و از آن مصاحبانش که همدم او بودند که:

بیت:

    مقصود ز عالم، آدم آمد،

    مقصود ز آدم، آن دم آمد!

شرح کرده شد تا مطالعه کنندگان و مستمعان را معلوم شود که آن همه احوال او و مصاحبانش بوده است تا شبهت و گمان از ایشان برود زیرا چون فهم کنند که این اوصاف همان اوصاف است که در قصه‌های ایشان فرموده است، معلوم کنند که مقصود احوال خود و مصاحبانش بوده است. و حکمتی دیگر آن است که آنچه مولانا قَدَّسَنا الله بِسرّه العزیز- فرمود قصه‌های پیشینیان است، در این مثنوی قصه‌هایی است که در زمان ما واقع شده است. غرض دیگر آن که مرید باید که به اخلاق شیخ خود متخلّق گردد و پیروی شیخ کند. همچو مأموم به امام و مقتدا با مقتدی مثل خرقه پوشیدن و سرسپردن و سماع کردن و غیره از اعمال شیخ آن قدر که تواند چنان که می‌فرماید «تَخَلَّقوا بِاَخلاقِ الله» و هم حضرت والدم مولانا عَظَّم الله ذکره- مرا از برادران و مریدان و عالمیان مخصوص گردانید به تاج «اَنْتَ اَشْبَهُ النّاس بی خَلْقاً و خُلْقاً» این ضعیف نیز بر وفق اشارت حضرتش به قدر وسع طاقت اجتهاد نمود که «لایُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً اِلا وُسْعَها» و بر مقتضای «مَن اَشْبَه اَباه فَما ظَلَم» در موافقت و متابعت و مشابهت حضرتش سعی کرد. حضرتش دواوین در اوزان مختلفه و رباعیات انشاء فرمود به طریق متابعت دیوانی گفته شد. آخرالامر دوستان التماس کردند که چون به متابعت مولانا قَدَّسَنا الله بِسِرُّه العَزیز- دیوانی ساختی در مثنوی نیز متابعت لازم است. بنابر آن و جهت آن که خود را مانندای حضرتش گردانم . . . در این مثنوی شروع رفت تا هم از پی ضعیف نیز بعد از رحلت یادآوری بماند.»[e]

و در بیان علت سرودن مثنوی انتهانامه گوید:

«چون دو دفتر از مثنوی تمام شد، درِ موعظه و نصیحت را از طریق نظم بسته بودم که آنچه که گفته شد اگر خلق بدان عمل خواهند کردن کافی است و تمام. پس عالم خموشی پیش گرفته بودم و به عالم باطن مشغول شده. در عین آن خموشی الهام حق دررسید بی‌چون و چگونه که به پند و موعظه مشغول شو که آنچه در عالم خموشی می‌طلبی در بیان و گفتار حاصل شود که «خَیرُ النّاسِ مَنْ یَنفَعِ النّاس» پس لازم شد امتثال امر حق تعالی کردن و به دفتر ثالث مشغول شدن زیرا که ثالث کمال است و کمال در سوم است. نی در وضو هر عضوی را که یکبار بشویند نماز بدان وضو جایز است. اگر دوبار شویند فضیلت و ثواب آن مضاعف می‌گردد و چون سوم بار بشویند تمام است و کمال. اگر چهارم بار بشویند ثواب نباشد زیرا که ثواب و کمال در سه بار شستن است . . . بنابر این معنی دو مجلد مثنوی در باب نصایح گفته شد به عبارات و امثال مختلف بر وفق کلام مجید تا خلایق از مناهی مجتنب شوند و به انابت و طاعت مشغول گردند به امر حق تعالی و بر وفق سنت رسول صلی الله علیه و سلّم- در مجلد ثالث شروع رفت امید است که حق تعالی این را نیز به اتمام رساند. ان شاء الله تعالی.»[f]

به خلاف ادعای مصحح ابتدانامه، باید گفت که مثنوی‌های سلطان ولد اولین و موثق‌ترین منبع در داستان زندگی خاندان مولوی است. به گونه‌ای که همین مصحح با تلخیص این کتاب، کتابی با عنوان قصه‌ی قصه‌ها ترتیب داده و در آنجا گفته است که موضوع ملاقات مولانا با شمس تبریزی را سلطان ولد موضوع ولدنامه کرده است و:

«گزارش سلطان ولد گواهی دست اول نزدیک‌ترین و مطلع‌ترین شاهد آن ماجرا است . . . همچنان که نماز بی الحمد نمی‌شود، هیچ کار جدی درباره‌ی مولانا بدون دقت و تأمل در زیر و بم گزارش سلطان ولد میسر نیست.»[g]

عمل تبویب کتاب قصه‌ی قصه‌ها خود ناقض ادعای سطحی بالاست.

2- افعال ناصواب تحقیر کنندگان

تحقیر کنندگان سلطان ولد در واقع دو فعل ناصواب انجام داده‌اند. ابتدا بزعم خود خطای ترکی‌‌دانی و ترکی‌نویسی را از سلطان ولد پاک کرده‌اند و سپس از نظر علم و سواد ظاهر او را که مدرّسی چون مولوی داشته است کوچک و حقیر دانسته‌اند و برای اثبات این موضوع، به قول ناروا و نابجای جلال همایی استناد ورزیده‌اند.

دومین خطا دم فرو بستن به وقت گفتن است. اینان از معرفت و ادراک ولد، خدمت‌ها که به مکتب و اندیشه‌ی مولوی کرده است، ذوق و صفای قلبی‌اش که پرورش‌یافته‌ی نفس مولوی و شمس تبریزی است و هم‌روزگارانش او را ستوده‌اند و جان و دل اُمرا و حکمای وقت را که پیش از آن با همه‌ی دبدبه و خدم و حشم که داشتند در صف نعال خانقاه مولوی انتظار دیدار می‌کشیده‌اند، طالب و مسخّر خود کرده است، سخن نمی‌گویند. با این بی‌مهری، سلطان ولد را چنان بی‌پیرایه و بی‌بضاعت جلوه می‌دهند که چیزی شبیه به یک عروس عجوز می‌شود. اینان در واقع القاء‌ می‌کنند که اگر به سلطان ولد توجه کرده‌اند و به افتخار نشر این اشعار نائل آمده‌اند به خاطر قصه‌ای است که درباره‌ی مولوی و شمس پرداخته است. اگر سخن ولد حجت و سند است، چگونه است که سخنان او درباره‌ی خدماتی که در احیاء و گسترش مکتب مولوی و شناسایی شمس، صلاح‌الدین و حسام الدین کرده است، مورد استناد نیست؟

چون غرض آمد، هنر پوشیده شد

صد حجاب از دل به سوی دیده شد

داستانی که سلطان ولد در ابتدانامه از شمس و مولوی بیان می‌دارد چنان لطیف، صادقانه و وارسته از اسطوره‌پردازی و زوائد است که حتی خود حریف، نام کتاب را قصه‌ی قصه‌ها گذاشته است. سیر روایی داستان واقع‌گرایانه است و به نحوی پیش می‌رود که ظنّی باقی نمی‌گذارد که سلطان ولد خود، بعینه واقعه را ملاحظه کرده است و سعی نداشته از پدر خود اسطوره بسازد. چنین کسی را نمی‌توان متهم به مریدبازی و فرقه‌‌سازی برای کسب شهرت و موقعیت عرفانی کرد، آن چنان که در میان برخی فرق یافت می‌شود. حکایاتی که در دست است نشان می‌دهد بر خلاف بسیاری از سلسله‌های عرفانی که فرزند جای پدر را می‌گرفته است، سلطان ولد با تواضع بسیار از حسام الدین چلبی می‌خواهد رهبری یاران را بر عهده گیرد و دوازده سال در خدمت و ارادت به حسام الدین چلبی غفلت نمی‌ورزد و حتی برای چهار فرزند پسر خود نام‌های چلبی عارف و چلبی عابد و چلبی زاهد و چلبی واجد برمی‌گزیند. او در واقع رسول و پیام‌رسانی است که واقعه‌ی ظهور شمس و طلوع مولانا و اندیشه‌های ناب را به اقصی نقاط منتشر کرده است و با این کار خدمتی بسزا در حق بشریت به انجام رسانده است:

لم یَشکُرِ المَخلوق،‌ لَم یَشکُرِ الخالِق.

همایی و تاثیر پذیرندگان او را در ستایش خدمات سلطان ولد  همین بس که اشعار او را برای واکاوی و بررسی حوادثی که مابین شمس و مولانا گذشته است، دستمایه‌ی کتاب خود قرار می‌دهند و بوسیله‌ی سلطان ولد سعی می‌کنند به آنچه درباره‌ی مولوی و شمس بر زبان می‌آورند صحّه بگذارند.

سلطان ولد با این که در منطقه‌ی آنادولو از مادری متعلق به آن آب و خاک متولد می‌شود و در محیطی ترک زبان می‌بالد و ترکی برایش زبان مادری به حساب می‌آید، در سرودن شعر فارسی بویژه در قالب مثنوی، مهارتی قابل تحسین توام با ذوقی لطیف و عارفانه دارد. نه چنین است که بتوان به خاطر ابیاتی چند که از ایراد عمدی قافیه خالی نیست، خط خطا بر آثار او کشید و چشم را به آن همه ابیات ناب و آراسته به صنایع ادبی و ذوق عرفانی او بست و به تخفیف و تضعیف وی پرداخت. قطعاً تربیت و تدریس مولوی به عنوان پدری نمونه، در رشد و بالندگی شعری او مؤثر بوده، آن چنان که در پرورش روح و جان وی موفقیتی بزرگ به دست آورده است. به جرأت می‌توان گفت آثار مولوی فقط مثنوی، فیه ما فیه، مجالس سبعه و غزلیات نیست بلکه سلطان ولد به عنوان مفسّر اندیشه و سلوک شمس و مولوی و شکافنده‌ی رموز مکتوبات آن دو و مؤلف چند کتاب عرفانی مستقل و به عنوان یک عارف و تکمیل‌کننده‌ی فرایند حرکت، جنبش و جوشش معنوی شمس و مولوی و رساندن این امانت به نسل‌های بعدی نیز یکی از مهم‌ترین آثار مولوی به حساب می‌آید که حیات خود را تا زمان حال ادامه داده است. اینان همه یک وجودند در جلوه‌های مختلف. دست مولوی از آستین سلطان ولد بیرون می‌آید:

جان گرگان و سگان از هم جداست،

متحد جان‌های مردان خداست.

 سلطان ولد از این باب حتی از حسام الدین چلبی مؤثرتر، مهم‌تر و به جریان معنوی و عرفانی شمس و مولوی خادم‌تر است و بشریت به وی مدیون‌تر. آنچه امروز از شمس و مولوی در دست ماست که سینه به سینه و نسخه به نسخه تا زمان حال رسیده است حاصل کوشش‌، همت و صفای باطنی او و مجموعه‌ای است که با درایت و راهبری وی راه و روش شمس و مولوی را تکمیل کرده است.

این عمل تخفیف - تا جایی تسرّی پیدا کرده است که هرکس از نوقلمان خواسته‌اند درباره‌ی او سخن گویند حتماً به گونه‌ای به کنایه به تخفیف او پرداخته‌اند. مثلاً یکی می‌نویسد:

« اگر سلطان ولد برای ترکیه اهمیت دارد، برای ما که عطار و سنایی و مولوی را داریم پسر این بزرگوار چندین جلوه‌ای پیدا نمی‌کند!»[h]

- 1

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

1       

باقما بنا، باقما بنا،

بو گؤز ایلا، بو گؤز ایلا

جان گؤزۆنۆ گر آچاسان،

سن نۏلاسان، سن نه اۏلا؟

2

گر بنی سن گئی گؤره‌سن،

کندۆزۆنۆ بای گؤره‌سن،

نه نسه کیم ایستر ایسن،

سنه گلا، سنه گلا.

3

تانرې‌یی بیلگیل، دَک دور،

تانرې‌یی گؤرگیل، دَک دور

آیتما بونو کیم تانرې،

قاندا اۏلا، قاندا اۏلا.

4

بندن ائشیت: وار آندا،

کیم جانېنا جان قاتېلا

آغلا آنی کیم آندان،

بوندا قالا، بوندا قالا.

5

بن کی سؤزۆن سؤیلروه‌م،

گۆن و گئجه گؤینروه‌م

بو اومودا کیم کیشیلر،

آنې بولا، آنې بولا.

6

بن که آنا عاشق‌وام،

اوسلو ایکن دلی‌وم،

دلی گیبی اېرلارْوام،

ترالللا، ترالللا!

7

اۏل کیم بونونلا سئوینۆر،

بونو دیلر، بونو گؤرۆر

آندا وارورسا، بوندان،

اۏل نه قېلا، اۏل نه قېلا.

8

گر گؤره‌مز ایسیز آنې،

گر بیله‌مز ایسیز جانی

ایسته‌یین آنې کیم سیزی،

آندا سالا، آندا سالا.

9

آندا یقین رحماندیر،

بوندا یقین شیطاندیر

شیطان آلېندان قاچون،

آیدون: لاحَولَ وَ لا.

10

قۏیون ساواشې سیز بوگۆن،

شیطان باشېنې دؤیۆن

سۆد بیگی و [هم] بال بیگی،

خۏش قورولون بیر- بیر ایلا.

11

تۆرکجه اگر بیلۆر ایدیم،

بیر سؤزۆ بین آیدور ایدیم.

تاتجا اگر دیلرسینیز،

گوییم اسرار علا.

12

کیم ولدی سئور ایسه،

گئی گؤز ایله باقار ایسه

تانرې اۏنون باشېندان،

ساوا بلا، ساوا بلا.

- 2

فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن.

1

قارنېم آچدېر، قارنېم آجدېر، قارنېم آچ،

رحمت ائتگیل، تانرې بانا قاپو آچ!

2

اوچماق آشېندان دیله‌روَم بیر چاناق،

نور خمیریندن ایکی – اۆچ بازلاماچ.

3

رحمتین چۏخدور، دنیزدیر، ای چلب!

رحمتین اکسیلمیه، سن چۏخ ساچ!

4

گر یازوقلوه‌ن، باغېشلا، ای کریم!

قولونا توتما قاتې، بو کز گئچ.

5

سن بویوردون قولونا:«گل بیر قارېش!»

کیم:« سنین ایچۆن گلم بن بیر قولاچ.»

6

کیم سنی بیر بیلمیه جانلار جانی،

اۏلدو گاوور، بۏینونا آسېلدې خاچ.

7

کیم سنی گؤره و عاشق اولمیا،

اۏنو جانسېز بیل، یا داشدې یا آغاچ.

8

سن گۆنشسن گؤی تختین، ای پاشا!

چایېر و چۆمن نوروندان اۏلدو چاچ.

9

قاشلارون یایدېر، گؤزۆن اۏخلار آتار،

کؤنلۆن اۏل اۏخلار ایچۆن اۏلدو آماج.

10

اۏل نه قاشدېر، اۏل نه گؤزدۆر، جان آلور،

اۏل نه بۏیدور، اۏل نه یۆزدۆر، اۏل نه ساچ؟

11

ای ولد گؤزلۆ جهاندا آزدېر،

گؤزسۆزه باقما، ایراقدان قاچ، قاچ!

- 3

مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل

1

سنین یۆزۆن گۆنشدیر، یۏخسا آیدېر،

جانېم آلدې گؤزۆن، داخې نه آیدېر؟

2

بنیم ایکی گؤزۆم، بیلگیل جانېمسان،

بنی جانسېز قۏیاسان‌، سن، بو گایدېر؟

3

گؤزۆمدن چېقما کیم بو ائو سنیندیر،

بنیم گؤزۆمه سنه یاخشې سارایدېر.

4

نه اۏقدور بو، نه اۏق کیم دّڲدی سندن،

بنیم بۏیون سۆنگۆیدۆ، شیمدی یایدېر.

5

تماشاچۆن بری گل، کیم گؤره‌سن،

نئته گؤزۆم یاشې اېرماق و چایدېر.

6

سنۆن بۏیون بوداغدان آغدې کئچدی،

جهان ایمدی یۆزۆندن یاز و یایدېر.

7

بو گۆن عشقین اۏدوندان اېسسې آلدوق،

بیزه قایې دگیل گر قار و قایدېر.

8

بنا هر گئجه سندن یۆز بین آسسې،

بنیم هر گۆن ایشیم سندن قۏلایدېر.

9

ولد، یۏخسولدی سنسیز بو جهاندا،

سنی بولدی، بو گزدن بیگ و بایدېر.

رباب‌نامه

1          مولانادېر اولیاء قطبی، بیلۆن،

            نه، کیم اۏل بویوردوسا، آنی قیلۆن.

            تانرېدان رحمتدیر اۏنون سؤزلری،

            کۏرلار اۏخورسا، آچېلار گؤزلری.

            قانغې کیشی کیم بو سؤزدن یۏل وارا،

            تانرې آنون مُزدۆنی بانا وئره.

            یوخ ایدی مالېم - داوارېم کیم وئره‌‌م،

            دوستلوغون مال ایله بللی گؤسترم.

5          مالی کیم تانرې بانا وئردی، بودور،

            کیم بو مالې ایسته‌یه اول اوسلودور.

            اوسلو کیشی‌نین مالی سؤزلر اۏلور،

            مالېنې وئرۆر، بو سؤزلری آلور.

            مال توپراقدور، بو سؤزلر جان دورور،

            اوسلولار آندان قاچار، بوندا دورور.

            سؤز قالور باقی، داوار فانی اولور

            دیری‌یی دوت، قۏغیل آنې، کیم اؤلۆر.

            تانرې‌یی دوت کیم قالاسان سن ابد،

            گون و گئجه تانرې‌دان ایسته مدد.

10        یالواروب، زاری قیلوب، دئگیل آنا:

            « رحمت ائتگیل کندی لطفۆندن بنا.

            گؤزۆمی آچ کیم سنی بللی گؤره‌م،

            داملا گیبی دنیزه گیریم، دورام.

            نئته کیم داملا دنیزه قارولور،

            ایکی قالماز، داملا ـ دنیز بیر اولور.

            بن داخی داملا گیبی دنیز اۏلام،

            اؤلمه‌یم، دنیز گیبی دیری قالام.»

            اوسلولار حیران قالار بو سؤزلره -

            کیم:« خلایق خالقی نئته گؤره؟»

15        بن بولارا آیدورام کیم:« اول یۆزی،

            کیمسه گؤرمز، گئرۆ گؤرۆز کندۆزی،

 

قایناق ص 76 دا




 



[a]انتهانامه، ص نُه.[a] ذبیح الله صفا، مؤسس و عضو لژ فراماسونری صفا.[a] ذبیح الله صفا، مؤسس و عضو لژ فراماسونری صفا.[a]تاریخ ادبیات ایران، ج 3، بخش 2، ص 707[a] همان، ص 709.[a]ابتدانامه، خوارزمی، ص 11.[a]ابتدانامه، خوارزمی، ص 11[a]ولدنامه، ص 3و 4.[a]انتهانامه، ص 8.[a]انتهانامه، ص 8[a]قصه‌ی قصه‌ها //ص 22 دن

 

 

 

 

 

 

 

 

تاپماجالار

توپلایان: بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

 

- کور اؤکوز کولدان باخار   دالنجا آیران آخار   ( گولله)

- اوچ باجیدی ، اوچونونده باشی قارا   ( اوجاق داشی)

- او ندیرکی آلتن ایچللر ، اوستون بیچللر ( قویون)

- ییر آلتندا یاغلی گامیش (   ایلان)

- جیققلی تویوخ سکیده یاتار یومورتا تؤکر   ( کونده)

- یوک اوسته قیللی یوماخ   ( پیشیک)

- اوللی آغ شکلدی ، ایکینجی قیرمیزی ، اوچونجو قارا شکلدی   ( بؤیورتگان)

- بیر آتیم وار آت اییلرم ، اؤلسه قیامت اییلرم ، اَتین آتارام اویانا ، سویونو خییرات اییلرم  (  سَهنَک)

- او ندیر کی چولون گؤتورسن قابیرقالاری گؤرسنر(  کومه)

- یوک آلتدا قانلی چاناخ   ( قارپیز)

- گویدن گلیر هنیر هنیر ، ویر دیفارا ایچین گمیر (  قوز)

- بیر قلبیر آلما ، سحره قالما   ( اولدوز)

- بیز بیزیدیک ، یوز قیزیدیک ، بیزی اوزدولر ، ساپا دوزدولر ( چتن)

- اوزون قیز کؤلگه سی یوخ   (سؤیود آغاجی) - قرغن گلدی قیرلدخ ، تانری یا شوکور دیریلیخ ( آخشام و سحر)

- چاتی سو ایچر داناسی کؤپر   ( بورانی)

- هامینی بَزَر ، اؤزو لوت گزر   ( اینه)

- بابامین بیر دامی وار تک دیرک اوسته  ( گؤبَلَک)

- بابامن گؤی بالتونو وار قاتلاماغ اولماز    (گؤی)

- ازرسن ؤلمز ، دؤیرسن اؤلمز ، آتسان سویو جانی چیخار (کاغیذ)

- حاجیلار حاجا گیدر ، جهد ایلر گیجه گیرد ، بیر یومورتانن ایچینده یوز دنه جوجه گیدر  ( نار)

- بیش ندیر ، اوچ ندیر ، قویروغونون دیبی یاش ندیر ( دستاماز)

- چکیدن یونگول قیمتدن آغیر ، زهردن آجی بالدان شیرین   ( یوخو)

- او ندیر بالالاری باشندا هیی سیزلدار  (سیماوار)

- اوندیکی اولده 4 آیغی وار ، سونرا ایکی ، سونرا اوچ (اینسان)               

 گؤدن ییره ساللانار ، هر نه ویرسن آلدانمار(قورشاخ )   

- ایویمیزده بیر کیشی وار ، آنامینان ایشی وار  (جهره)

- آلتی داشدی ، داش دیییل ، اوستو داشدی داش دیییل

ایلده بیر یول یومورتا قویار ، تویا مؤحتاش دیییل ( توسباغا)

- سحر سحر دوروم سنه دیریییم  ( گؤز)

- هینی هینیجه کهر آت هینیسی گؤزل کهر آت آیاغندا قیل سیجیمی دویونو گوزل کهر آت  ( کل آیاغی)

- او ندیرکی هارا گیتسم یانمدا  (کؤلکه)

- او ندیر کی من گیدنده اودا گیدیر  (کولگه)

- ها لا لار ای هالالار ، داغدا داوشان بالالار، آیاغندا سو ایچر ، باشندان بالالار.  (زمی ( بوغدا ، آرپا )

- بیر قلبی راوزوم یول لارا دوزوم (قارشقا)

- بابامن بیر دونو وار  آغ کوپدن ،  قرمزی  اکر ، یاشل توکر ( زمی ، اکین)

- دوروکلر آی دوروکلر ، گیجه بیزه گلمیشلر ، اوقدر اوینامشلار ،  دوغرو خمیر اولموشلار  ( زغ ، چامیر)

 - بیر آتم وار آت اییلرم ، اؤلسه قیامت اییلرم ، اَتینن ییمرم ، سوموگون خییرات اییلرم  ( سنگ)

- ها گیدر  هو گیدر ، بیر قارش یول گیدر. ( یویورک ( ننی )

- اوستو چمن بیچیلر( ببچمه لی ) ، آلتی بولاغ ایچیلر( ایچمه لی ) (قویون)

- من گیدرم او قالار   (ایز)

- گؤیدن گلیر هنیر هنیر ، ییره دوشر حلقه دمیر( قوز ، جویز)

- بیر تندیریم وار ، ایکی فتیری وار  ( قوز،جویز)

- ایکی سیچان اویون باز ، گیردی دلیگه چیخماز ، حکیم دور گل دوعا یاز( کیلید)

- یایدا دونار قیشدا آچیلار(  قوروت )

- ساری دیغا ییر قازار   ( دامجی)             

- یوک اوسته پارا فتیر  ( آی )

- آلتی داش ، اوستو تاختا ، سگگیز آیاخ ایکی باش (وَل)

- ها یی یَر دویماز ( قایچی)

- دام اوستونده پارا فتیر (آی)

- ایشیم ایشیم ایشیلدار ، یاپراق کیمی خیشیلدار( قار)

- او ندیر کی دیمدیگیندن بالالار  (آرپا و بوغدا)

- آغ جوجه ییندی سویا ( دوگو (دویو )

- بالدان شیرین بالتادان آجی(دیل)

- توتدو توتدو توپولغا ، توتدتن بیر قاناد آیرلدی ، نه توتدو نه توپولغا ( قاتیر)

- قلملیخدا تولکو وار ، دلیک دلیک بورکو وار( پتک)

- آغ آتلار آی آغ آتلار چیمنده اوتلار ، وختی گلنده باغری چاتلار (  پانبیق)

- پیغمبردن اوسته دی تانریدان آشاغا  ( عمامه)

- قولاغن بوراندا دیلی چیخار ( فانوس ، چراخ)

- گویدن ییره ساللانار ، هر نه ویرسن آلدانار   ( قورشاخ)

- بیر خورجونوم وار چمبره وار ، آغزن آچار دونیا خبردار (گون)

- بیرجه بیله میصیری ، خانلار اونون اسیری  (تریاک)

- چین اتاق چین چین اتاق ، قرخ پیله کان مین بیر اتاق( کلم)

- چوب باشندا داری قویوسو  ( اینجیر)

- گوبییم گوبییوا میخم دلیگینه   (کیرنه ، ال دییرمانی)

- چققلی قویو شاپبیلدار سویو( قلیان)

- بیش باجی هیی بیر یرین آختارار ( جوراب میلی)

- دورد باجی بیر قویویا داش آتیر ( قویون امجه یی)

گلیردیم کتدن چاغردی بتدن ، ساققالی اتدن آغزی سوموکدن( خوروز)  

- زیر کیلیم زینجیر کیلیم ف آغیردی قاتلایا بیلمیرم ، یونگولدو گوتوره بیلمیرم (ییر گوی)

- بیر دییرمان وار ، آلتندا سو قاینار اوستونده اود یانار(  قلیان)

- قویروغون قوزاسان قان قوسار   (چاینیک و قورو)

- اوستو آجخ آلتی یاغش  (سوزگج) 

قویروغوندان توتماسان توله یه گیرمز( قاشق)   -

- هؤرَر  هؤرَر بورنو شیشر( جهره)

- هادی یابانی هودی یابانی ، آلتی قیچی وار یاکی دابانی ( ترَزی)

- سکیده یاتار یومورتا تؤکر    (خمیر کونده)

- اویانی چپر بویانی چپر ، ایچینده آتلی گزر (تولوخ)

- بوستاندا وار آرواد ، پالتاری قات قات( کلم)

- ساری تویوغوم سودا اوینار ، هیم هیمینن بیله اوینار ، اوستاسی گلر دوزلدر، ناشیس اوچوردار ( دَییرمان)

- اوزون اوزون اوزاناز اؤزونه ککیل قازانار( قارغی یا قامیش)

- بیر دامم وار ایچی دولو اغ یارما چینن( آغیز)

- فیفیل اوجو گوموشدو ، سال بوینونا ایلیشدی ، تاغ آتماز کؤلگه سالار، بو نیجه ییمه لی ییمیشدی ( دونبالان)

- آغ آتلار آی آغ آتلار ، گیدر دهنه ده ایتلار ، گیلینجه باغری چاتلار( قوزا)

-اکدیم سؤیو ، بیچدیم سؤیود ، میوه سی توت ، یارپاغی توت؟ (پانبیق)

- قاپیمیزا بیر آغاش دوشوب قولسوز قانادسیز ، ایری بابام خسته دی ، قولاری قفسده دی، نه ییرده ید نه گؤیده ، چرخی فلک اوسته دی   (دییرمان)

- اویانی مرمر بویانی مرمر ایچینده مرجان گزر (دیل)

- 4 قارداشیخ بیر بویدا ( دیوار)

- اوستو هاچا ، ایکی اوزوک ایکی قیلچا (قایچی)

- بالدان شیرین زهزدن آجی (یوخو)

- قولاغ اوسته قوشو یانار (سیرغا )

- بیر کیچیک مزار دونیانی گزر( باشماق)

- آذان دی یر ناماز قلماز ، آرواد آلار کبین کسمز   (خوروز) 

- ترزیده دورماز  باقالدا اولماز ، بیر شیرین زاتدی اوندان شیرین اولماز( یوخو)

- ساری دی ، زفران دیییل ، یازلی دی قوران دیییل ، بوینوزلودو قوچ دییل ،قانادلی دی قوش دیییل (آری)

- منده وار سنده ده وار زرگرده وار ، میسگرده یوخ (نفطه)

یر بالابان تویو وار دام دولوسی تویی وار ( شام شمع)

- اویانی مرمر بو یانی مرمر ایچینده بولبول گزر( دیل)

- بیر کوزم وار ایکی رنگلی سو توتار (یومورتا)

- داغدان آشار دامدان آشماز (یول)

- او ندیر دیرکسیز دوروب (گوی)

- آدامی اودار جانی یوخ( قبیر)

- بازادا قاپ قارا ، ایوده قپ قرمزی (کومور)

- بیر آتم وار درینده ، آرپا یی یر سرینده ، گیجه گوندوز یول گیدر ، ییرینده دیر ییرینده  ( دییرمان)

- یوا اوسته یورغون قاتر ، هیچ دورماز هر گون یاتار  (کورپو)

- آلتی تاختا اوستو تاختا ، ایچینده یاشل پاخلا ( پوسته)

- سودان کیچر ایسلانماز (کولگه)

گیجه یومولار سحر آچیلار  (سارماشیق گولو)

- تاپ تاپماجا آیاخلاری یاپماجا گوزلری پیالاجا   (دوه)

- وارلی نین الینده یوخسولون دیلینده    (پول)

- ایومیزده بیر کیشی وار بیر شله ساققالی وار  (سوپورگه) 

- رجبی کتده گوردوم یامان صیفتده گوردوم ،  24 اولدوزو4 آیین آلتندا گوردوم  (آت نالی  میخلاری)

- جانی قیرمیزی باشی گوی (ییر کوکو)

- جاوانلقدا اولار قارا ، وجالاندا اوخشار قارا  (ساققال)

- بابادا وار بالقدا وار میوه ده یوخ باغدا وار (ب)

- آتامین بیر آتی وار دیندیرمک اولماز ، بیر امچیسی وار ایندیرمک اولماز  ( ایلدیریم)

 - باخارام اوزاقدان گورونر یاخیندان(داغ)

- بازاردان آلدم بیر دانا ایچینده وار مین دانا  (نار)

- باسدیرمیشام ایکی تویوخ بیری ایستی بیری سویوخ (یای و قیش )

- باشا یاپیشق بیر ساپسز قاشق  ( قولاخ)

- من آچیغام بوداغ آچار میشه ده بوداغ آچار توپراقسیز ییرده بیتر یاپراقسز بوداغ آچار ( مارال بوینوزو)

- عرب الینده دیزی بیلینده بیر اوجو ییرده بیر اوجو گویده  (نیزه)

- اینه سی چوخدو ساپ ییری یوخدو(کیرپی)

- دار کوچه ده قولون ملر قاباخداکین ییره سرر  (توفنک )

- داغ باشندا بیر دامجی قان هر طرفی یاشل اورمان    (شاه توت)

- دغدان گلیر عربلر کندیمیزه قویماین گندیمیزی خارابلار ( سیل)

 - داغدان گلیر اصلان گلیر بیر قورو اصلان گلیر    (تیفان، توفان) 

- شیریندی بال دیییل یاغ کیمیدی یاغ دیییل ، رنگی آغدی قار دیییل  (قایماق)

- ساری ساری صاندقلار ، ایچی دولو فندقلار   (بورانی)

- سو ایچینده اوزرم سودان چخسام اولرم ، اینیمده سولو پالتار  منی توتار آغ تورلار  (بالیق)

- قار کیمیدیر آغاپباق ، ایپک کیمی یوموشاق  (پانبیق)

- گیجه دوزولر گوندوز پوزولار  (اولدوز)

- یوسفده یوخ زولیخادا وار ، مجنون دا یوخ لیلی ده وار   ( ل و   آ)

- زر زره یاپیشدی زر دیوار یاپیشدی ، زرگر اوزو گلمه میش زر دیواردان قوپمادی( کیلید)

- کؤپو آلتندان ساز گیدر ، قاقیلداشار قاز گیدر  (سو)

- سومویو وار قانی یوخ ، نفسی وار جانی یوخ  ( قازان)

- قاپی دالندا کیلکه لی باش  ( سوپورگه)

- ندندی های ندندی ، آغ گوموشدن بدندی ، اورتاسنا اود دوشوب گیدین گورون ندندیر  ( سیما وار)

- وای دده پاپاغم آغاجدا قالدی (قوز - جویز )

- سودا شاپبلدار ، اوبادا فرمان ، کتده سولیمان ( بالیق ، ایت ، خوروز)

- اتیندن کاباب اولماز ، قانندان کاسا دولماز ( نار)

- ارکگیده دیشیسیده بالالار ( آری)

- اوزو تاختا ییری قارا ، پارا پارا کوکسو قارا  ( لالا)

- الیله توتماق اولماز ، گوزیله گورماغ اولماز  ( ییل)

- داغدان گلیر داغارجخ ، آغزی باغلی گؤتو آچیخ  (اوروجلوق)

- باخسان اونون اوزونه ، گورونرسن گؤزونه  (گوزگو )

- قارا اؤکوزوم گیدر گلمز ، قزل اؤکوزوم یاتار دورماز  (توستو و کؤز)

- قاپیمیزا آغاج ییخیلب قولسیز بوداخسیز اونو بیر شیی ییییر دیلسیز دوداقسیز ( قار و گون)

- بیر چاتم وار تک قاتلی قویویا چاتمیر ، ایکی قاتلی چاتیر  ( قول)

- باشی فیندیق قویروغو قچی

 آلتی قویون ، اوستو کیچی(قاران قوش)

- دنیز اوستو دومان ، دومان اوستو سامان سامانا اود ووردوم دیدی الله آمان  (قلیان)

- او ندیر کی سویا سالسان دانشماز ، اودا سالسان دانیشماز باشن کس سن دانیشار (نامه)

خوی شهری‌نین ان آدلیم اوزانی: یونس امره

 

دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)

یئتیشدی فصلی یونسین

ملکدی نسلی یونسین

خوی‌داندیر اصلی یونسین

تاپدوقونا فرماندادیر.

 

خوی شهریندن تاریخ بویونجا بیر چوخ ادیب اوزان، طبیب و عالیملر ظهور ائتمیشلر. اونلارین آراسیندا تأسفله قید ائتمک اولار کی یونس امره اؤلکه‌میزده آز تانینمیشدیر. اونون آذربایجانلی اولماسینا باخمایاراق قونشی اؤلکه تورکیه‌ده داها چوخ معروف‌دور. بو مقاله‌ده چالیشاجاغام خویلو یونس امره حاققیندا گره‌کن بیلگیلری تقدیم ائدم.

1. دوغوموو اؤلومو

یونس امرهنین اؤزونون اثرلریندن آلینان معلوماتا گؤره، او هجری 7- نجی عصرده دنیایا گلمیشدیر و 8- ینجی عصرین ایلک یاریسیندا دنیادان کؤچموشدور. یونس امره‌نین دیوانیندان الیمیزه چاتان ان اسکی الیازما، 8- نجی عصره عائددیر. هابئله هجری 9- نجو عصرده یازیلمیش تواریخ آل عثمان، ولایت نامه‌ی حاج بکتاش ولی و خضرنامه کیمی کتابلاردادا یونس امرهدن آد آپاریلر. هر حالدا ایندیه قده‌ر آپاریلان تدقیقاتلار گؤستریر که یونس امرهیئددینجی عصرده یاشایان تانینمیش ان بیلگین بیر عارف اولموشدو.

بیزیم، یونس امرهحاققیندا علمی دگرلره دایاق اولابیلن هئچ بیر مهم تاریخی سند الیمیزده یوخدور. ولاکن اونون حاققیندا افسانه‌لر چوخدور. بو، یالنیز یونس امره‌یه عائد بیر حال و دوروم دگیلدیر، بلکه: بایرک قوشچواوغلو،[1]تاپدوق امره، گئییکلی بابا، اخی فرج، اخی ائورن، حاج بکتاش ولی[2] و قول ولی ده بئله‌دیرلر. چونکه اونلارین یاشادیقلاری دوره، سیاسی باخیمدان آذربایجانین ان استقرارسیز دوره‌سی ساییلیر. بو دوره‌لرده طبقات و تراجم احوال و تذکره نوعوندان اولان کتابلار یازیلمامیشدیر.

یونس امره اوچون ایندیه قده‌ر قبول اولونان دوغوم تاریخی هجری 638 ـنجی ایل اولموشدور (میلادی 1241-1240). و ادعا ائدیلیرکی هجری 720 ـنجی ایلده (1321-1320) دنیادان کؤچموشدور.[3] بو ادعا، تاریخی سندلره دایانیر.[4]

دوغوم و اؤلوم یئرلری‌ده ایندیه قده‌ر معلوم اولمامیشدیر. ایراندا یازیلان و «اهل حق» آراسیندا یاشایان کلاملار‌ین مجموعه‌لری‌نین مقدمه‌لرینه گؤره، او خوی شهری‌نین «دیزه» آدلی کندینده دنیایا گلمیشدیر. و آنادولودا یازیلان ولایت‌نامه‌لره گؤره«سیوریحصار»‌ین «ساری کؤی» کندیدنده وفات ائتمیشدیر. هم ایراندا چوخلو «دیزه» آدلی کند و هم آنادولودا بیر سیرا «ساری کؤی» آدلی کند واردیر. باشقا طرفدن، یوز ایللر بویونجا یونس امره‌نی اؤز قوینوندا یاشادان آذربایجانلیلار، اونو، اؤز کند و ائللری ایچینده مکانلاشدیرمیشلار و بونا عائد چوخلو افسانه‌لر ده یاراتمیشلار. اودورکه یونس امره‌نین بو گون دوغوم یئری، مکانی و مزاری بیر دگیل، بلکه بیر نئچه‌دیر! بودا اورادان قاینلاقلانیر که یونس امره‌نین طریقتینه گؤره «روحلارین دولانماسی» و یا «دونْ‌بادونْ» اینانجی بیر گئرچک و حقیقی اینانج کیمی آلینیر. بو اینانجا گؤره هر انسانین اؤلدوکدن سونرا، روحو باشقا جسدلرده بیر داها دنیایا گله بیلر. همین اعتقادلار اساسیندا، عادی انسانلارین بیر چوخ یئرلرده یونس امره‌نین وار اولماسینا اینانانلار اولموشلار.

تورکیه‌ده یونس امره‌نین حیاتی و یارادیجیلیغی حاققیندا سون تدقیقاتلاری یایینلایان دکترمحمد بایراقدار دئییر:«بوگون، گرَک یونُسون دوغوم و گرَک‌سه مزاری‌نین بولوندوغو یئر اولاراق ادبیاتا کئچن ادرنه‌دن ارضروما قده‌رکی بلده سایی‌سی، بیزیم تثبیتیمیزه گؤره 16 جواریندادیر.[5]»

او، سونرا سؤزونه بئله دوام ائدیر: «یئنی شهیر ایلچه‌سینه باغلی، یئنی‌شهیر- قونیه جاده‌سی‌نین یاخلاشیق 20 کیلومتره سینده‌کی «ساری کؤی» خلقی، یونُسون کندیلریندن بیری اولدوغونا اینانیرلار و یول اوستونده هر زمان زیارت ائتدیکلری و یونسه عائد اولدوغونو سؤیله‌دیکلری بیرده مزار واردیر.»

بعضی قایناقلاردا اونون ائولنمه‌سی و اسماعیلآدلی شاعر بیر اوغلو اولماسینادا اشاره ائدیرلر.[6]

2. آدی و تخلّصو

یونس امره اؤز آدی‌نین یونساولماسینا دفعه‌لر اشاره ائدیر. بو آدی ایراندا «اهل الحق» Yūnīs و تورکیه‌ده بکتاشیلر Yünüs  تلفظ ائدیرلر. یونس، اهل‌الحقفرقه‌سی‌نین 24 کلام یازانلاری آراسیندا، بایرک قوشچو اوغلودان سونرا گلن ان معروف کلام یازاندیر:

ایلک آدیم یونسایدی، آدیمی عاشیق تاخدیم،

ترک ائدیب اوت[7] و ادب بؤیله خبر بوراخدیم. (ص 223)

او، هر زمان بو آد ایله تانینمیشدیر. تخلّصوده یونس اولموشدور. و لاکن اؤزونو «عاشیق»، «مسکین»، «قول» و «امره»‌ده آدلاندیریر.

3. حیاتی و گذرانی

ایراندا یازیلان کلاملار مقدمه‌لرینده‌کی قیدلر و هابئله ولایت نامهلره گؤره، یونس امره یوخسول بیر «تورکمان» عائله‌سینده دنیایا گلمیشدیر و جوانلیغیندا بیر چوخ پیغمبرلر کیمی چوبانلیق ائدردی. اصلینده اونون شخصی حیاتی و نه ایش ایله مشغول اولدوغو مسأله‌سی، ایندیه کیمی آیدینلاشمامیشدیر. هر حالدا اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولماسی ظنّ ائدیلیر.

4. رمزلی دیل

یونس امره باطنی مفهوملارا وورغون بیرشاعردیر. «اونون دیلینی هر کس آنلایا بیلمز»، دئییرلر. «اونون دیلی‌نین بیر ظاهری اولارسا، یئددی باطنی‌ده واردیر.» اؤزو ده دئییر:

منیم دیلیم قوش دیلی‌دیر، منیم ائلیم دوست ائلی‌دیر

من بولبولم، دوست گولومدور، بیلین گولوم سولماز منیم. (ص 355)

5. دوشونجه‌لری

یونس امره صمیمی و آشنا تانییان بیر عارف، گوجلو شاعر، آچیق دوشونجه‌لی بیر بیلگین ایدی. اونا شریعت اهلی کامل عارف و طریقت اهلی ایسه دده، پیر و قوجا خطاب ائدیرلر.

یونس امره، اؤز فلسفی- عرفانی دوشونجه‌سینده ایکی بؤیوک عارفدن الهام آلیر:

بیرینجی‌سی تاپدیقامره‌دیر که اونون طریقی‌ایله خراسان تصوف و عرفانی ایله ماراقلانیر. بو، رسالة النّصحیه اثرینده گؤرونور. او، بورادا حاج بکتاش ولی، اخی ائورن،تاپدیق امره و گئییکلی حسن کیمی، شیخ عطارین «پیر تورکستان» آدلاندیردیغی خواجه احمد یسوی طرفیندن خوراساندا قورولان «یسویه» طریقتی‌نین تبلیغچی‌سی کیمی ظهور ائدیر.

ایکینجیسی، مولانا جلال الدین رومی دیر که اونون «وحدت وجود» اینانجینی تبلیغ ائدیر.

یونس امره انسانلاری «بیر داراغین دیشلری کیمی برابر» حساب ائدیر و بودا اسلام تعلیماتی دیر که اونون اساسیندا، انسانلار آراسیندا بیری- بیرلرینه هئچ بیر اوستونلوک قبول ائدیلمیر.

6. سفرلری

یونس امره‌نین شعرلریندن آنلاشیلیر که روم (آنادولو)، شام(سوریه)و یوخاری ائللر (آذربایجان و قفقاز) ـا سفر ائتمیشدیر. اؤزونو بیر چوخ یئرده «تبریزلی» ساییر و تبریزدن علاوه نخجوان، مراغه، شیراز و قیصری شهرلری‌نین آدینی‌دا اؤز شعرلرینده چکیر. لاکن دئدیگیمیز کیمی غربی آذربایجان و شرقی آنادولونو داها چوخ گزمیشدیر و اونا گؤره‌ده بو یئرلرده اونا منسوب چوخلو مزارلار واردیر. بیر یئرده دئییر:

گزه‌رم"روم" ایله "شامی"، "یوخاری ائللری"، هامی

چوخ ایسته‌دیم بولامادیم شؤیله غریب بنجیله‌یین. (ص 137)

و یا:

قیصری، تبریز و سیواس، نخجوان، مراغه، شیراز

کؤنول سنه بغداد یاخین عالملره دیوانه‌سن.

7. دؤورون سیاسی دورومو

یونس امره‌نین اوشاقلیغی و گنجلیگی، آذربایجاندا و آنادولودا سلجوقلولارین چؤکمه‌سی و بیگلیکلرین اورتایا گلمه‌سی ایله مقارن اولموشدور. او، عؤمرونون سون ایللرینده ایران توپراقلاریندان آیریلمیش و سلجوقلولارین یئنی قورماغا باشلادیقلاری سلجوقلو توپراقلاریندا یاشاماغا باشلامیشدیر.

مغول استیلاسی ایللرینده، یونس امره مغول قارشیسیندا مقاومت گؤسترن ائللرین شاعری کیمی دگرلندیریلمکده‌دیر.

8. تحصیل ائتمه‌سی

یونس جوانلیغیندا بوتون شریعت علملرینی اوخوموش، فلسفه و منطق و کلام علملرینه یئیه‌لنمیشدیر. بیر یئرده دئییر:

دؤرد کتابین معناسین،

اوخودوم حاصل ائتدیم.

عشقه گلینجک گؤردوم

بیر اوزون هجا ایمیش. (ص 216)

حافظ ـین بو بیتی ایله:

بشوی اوراق اگر همدرس مایی

که درس عشق در دفتر نباشد

سسلنن بو بند، عقل و عشق تعارضی ایچینده، بوتون عقلی علملره یئیه‌لننلر طرفیندن سئچیلن «عشق» مقوله‌سی‌نین اهمیتینی اونا گؤره گؤستریر که بونلار هامیسی عقلی و نقلی علملره صاحب اولاندان سونرا بو یولو سئچیرلر و دئییرلر:

عشق ایمیش هرنه وار عالمده،

علم بیر قیل و قال ایمیش آنجاق![8]

یونس امرهنین آشاغیداکی:

نه الیف اوخودوم نه جیم،

وارلیغیندادیر گله‌جه‌گیم،

بیلمیه یوز مین منجّم،

طالعیم اولدوزدان گلیر! (ص 318)

کیمی شعرلره اساسلاناراق اونو «امّی» ساییرلار. و لاکن بوتون قایناقلار گؤستریر که او، مکمل تحصیل آلمیش بیر عالم اولموشدور. نئجه که اؤزو بیر باشقا یئرده دئییر:

منیم کیمی مجرم قول،

بیر داها ایستیه بول.

دیلیمده علم اصول

دیلگیمی دنیا سئور!

یونس امره حیاتی‌نین بیر چوخ تدقیقاتچیلاری‌دا اونون «امّی» اولما نظریه‌سینی ردّ ائتمیشلر. او جمله‌دن محمد فؤاد کؤپرولو، عبدالباقی گؤلپینارلی و آ. توپراقدان آد آپارماق اولار که دئییرلر یونس امره «دنیوی» علملری دگرسیز سایدیغینا گؤره، اونلاری «علم» حساب ائتمیر و «عشق»‌ده امّی اولدوغونو بیلدیریر. باشقا طرفدن تورک شاعر و عارفلری، اؤزلرینی حضرت پیغمبره‌(ص) بنزه‌تمگه چالیشدیقلارینا گؤره، جوره- جوره یوللار ایله بئله بیر سؤز دئمیشلر. نئجه که دده‌قوقورد، 63 یاشینا چاتارکن، مزارین قازدیریر و مزاردا یاتیر و هابئله خواجه احمد یسوی 63 یاشی قورتاردیقدان سونرا، هر گئجه، ائوی‌نین زیرزمی‌سینده دوزلتدیگی بیر مزاردا یاتیردی و اؤزونوده «امّی» ساییردی.

اؤزو بیر یئرده دئییرکه:

یونسونسؤزو شعردن، آمما اصیل‌دیر کتابدان،

حدیث ایله دئدیگینه بیلگیل صادق اولماق گرَک. (ص 325)

فؤاد کؤپرولو بیر یئرده اونون رسالة النّصحیه‌سینی مثنوی آدلاندیراراق دئییر: «بو مثنوی یونسـین امّی اولمادیغینی گؤستریر.» و عبدالباقی گولپینارلی‌دا همین اثری اونون تحصیل آلماسینا دلیل گتیریر.[9]

9. یونس امره و تورکجه‌میز

یونس امره‌نین عظمتی اوندادیر که آرالاریندا یاشادیغی ائللره توجّه ائتمیش و اونلارین خدمتینده اولماقلا گووه‌نمیشدیر.

او، بیر چوخ «مناقب» یازان عارفلر ایله فرقلی اولاراق، اؤز فکرلرینی یایماق اوچون تورکجه‌میزی بیر صلاحیتلی و غنی دیل کیمی سئچمیشدیر و بو باخیمدان تورک ادبیات تاریخینه بؤیوک خدمت ائتمیشدیر و غربی آذربایجان و آنادولودا تورکجه ادبیّاتین گوجلمه‌سینه‌ده یاریم ائتمیشدیر.

یونس امره تورکجه‌میزی تایی تاپیلمایان بیر گوج و قدرت ایله ایشلمتشدیر. او، اوغوز تورکجه‌سی‌نین ان گؤزل و ان خالص شکلینی آلمیشدیر.

یونس امره‌نین تورکجه‌سی تمامیله «اوغوز تورکجه‌سی»‌نین آذربایجان شیوه‌سیدیر که اؤزونون ان گؤزل و یوکسک سویّه‌سینه چاتابیلمیشدیر. اثرده گئدن سینیخماق، قیزدیرماق و ... کیمی کلمه‌لر یالنیز آذربایجان شیوه‌سینده ایشلنن معنالاردا ایشلنمیشدیر. تورکیه‌نین بعضی تدقیقاتچیلاری آذریجه شیوه‌میزی یاخشی بیلمه‌مه‌دیکلری اوچون، مثلا «اوچماغا دورترلر»ی «اوچماغا دارتارلار (؟)» اوخوموشلار. اثرده بعضی عرفانی مفهوملار داشییان عربجه و فارسجا سؤزلرده واردیر. بونلاردان: توکّل، مسرور، مکرمت، شرح، غریو، ناچار، و پایان کیمی کلمه‌لری سایماق اولار.

یونس امره‌نین یئرلی شعورونون بیر علامتی‌ده بو دورکه یابانجی سؤزلری اؤز دیلیمیزین قایدا- قانونلارینا اویغون تلفظ ائدیر. مثال اوچون «آشکارا» یئرینه: «اشکره»، «مژده» یئرینه «موشتولوق» و «موشتوچو» سؤزلرینی ایشله‌دیر. بو حرکت، تورکجه‌میزده چوخ اسکی‌دن باشلامیشدیر و سونرالار سلطان ولد، شیاد حمزه، احمد فقیه و عاشیق پاشانین‌دا اثرلرینده گؤرونموشدور.

10. یونس و شاعرلیک

یونس امره، مولانا رومی کیمی، شاعرلیگی هدف و مقصد یوخ، بلکه وسیله سئچمیشدیر و بوتون بیر ساده‌لیک ایچینده شعر یازماغا باشلامیشدیر. اودور که ایندی بیز یونس امره‌نین اثرلرینی «تعلیمی» ادبیات قولونا داخل اولماسی ایله برابر، «رئالیست» و هابئله عرفانی بیر اثرلر کیمی دگرلندیریریک:

1. تعلیمی، اونا گؤره که یونس امره، شعر وسیله‌سی ایله اوخویانلارا درس وئرمگه و سؤزلر اؤیرتمگه چالیشیر. حتی دئدیگیمیز کیمی او کند به کند و اوبا به اوبا دولانیر و خلقه یول گوستریرمیش. شام، بغداد، تبریز، شیراز، سیواس و قیصری‌یه قده‌ر گئدن شاعر، آذربایجان و شرقی آنادولونون اوبا و کندلرینی قاریش به قاریش گزمیشدیر.

2. رئالیست اونا گؤره که اثرلری ساده خلقین دیلی‌نین ان دوغال و طبیعی فورماسیندا یازیلمیشدیر. اونا گؤره که او یوکسک طبقه‌دن قاچمیش و خلقین گئنیش کوتله‌لرینه ساری یؤنلمیشدیر.

11. دینی و مذهبی

یونس امره بیر مسلمان و شیعه شاعردیر. اهل حق طایفالاریندان اولان بکتاشی طریقینه باغلیدیر. و لاکن اونو شیعه‌ده سنّی‌ده سئویر. او، شیعه و سنّی‌لرین وحدت و بیرلیگینی تبلیغ ائدن شاعردیر. او، بیر یئرده دئییر:

ابوبکر و عمردن اولولاری

علیّ(ع) مرتضی عثمان منیمدیر.

حسن(ع) دیر جسمیم ایچره نور ایمان،

حسین(ع) صاحب‌العرفان منیمدیر.

کیم آلار بو توپو چوگانیمیزدان

توپ اوران میداندا چوگان منیمدیر. (ص 173)

12. یونس و سلطان سحاک

سلطان سحاک، اهل الحق درویشلری‌نین رهبری و بو طریقتین قوروجوسو حساب اولونور. بیر چوخ شاعرلر، او جمله‌دن بایرک قوشچو اوغلو «سلطان» دئیه‌رک سلطان سحاکیچوخ اؤیموش و اوندان اطاعت ائتمه‌سینه اعتراف ائتمیشلر. یونس امره‌ده «سلطان»‌دان آد چکیر و دئییر:

یونسم من، یونس، اوشبو جهاندا

منم سلطان قولو، سلطان منیمدیر. (ص 173)

یونسـه تاپدوق و سلطان و بایرکدن‌ اولموش نصیب،

چون کؤنولدن جوش قیلدی من نئجه پنهان اولام؟ (ص 69)

13. اثرلری

یونس امره‌نین کلاملاری و بیرده رسالة النّصحیه آدلی بیر مثنویسی الیمیزده دیر.

1- 13. رسالة النُّصحیه

رسالة النّصحیه‌نی، یونس امره 707 هـ.ق. (1307م.) ایلینده قلمه آلمیشدیر. یعنی 69 یاشیندا ایکن بو مثنوی‌نی یازمیشدیر. اؤزو دئییر:

سؤزه تاریخ یئددی یوز یئددی ایدی

یونس جانی بو یولدا فدی ایدی (ص 469)

بو مثنوی یونس امرهنین دیوانلاریندان قالان الیازمالاردا، عمومتیله ایلاهیلردن اؤنجه گلمیشدیر. اثردن ایندیه قده‌ر کشف اولونان ان اسکی نسخه استانبول فاتح کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[10]

مرحوم فؤاد کؤپرولو، تورک ادبیاتیندا ایلک متصوفّلر کتابیندا اونون بیر اثرینی مثنوی آدلاندیریر. مرحوم عبدالباقی گولپینارلی بو مثنوی‌نین عنوانی‌نین رسالة النصحیه اولماسینی ایلک دفعه اورتایا چیخارمیشدیر.[11] اثر 600 بیت‌دیر.

بو اثرین تحمیدیه بؤلوموندن سونرا، بیر پارچا نثر گلیر و سونرا مثنوی دوام ائدیر. اثر، اصلینده بیر عرفانی پندنامه دیر.

تورکیه‌ده تانینان الیازمالاری بونلاردیر:

1. فاتح کتابخاناسی نسخه‌سی

2. قارامان نسخه‌سی

3. یحیی افندی نسخه‌سی

4. نور عثمانیه نسخه‌سی

5. بورسا نسخه‌سی[12]

بو مثنوی‌نین باشیندا 13 بیت رمل بحری‌نین مسدس سالم وزنی (فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن) ایله گئدیر. و قیسا نثر پاچارسیندان سونرا، اساس متن رجز بحری‌نین (مفاعیلن، مفاعیلن، فعولن) وزنی ایله دوام ائدیر.

رساله‌ده آلتی اساس موضوع واردیر:

1. روح و عقل

2. کبر و قناعت

3. بوشو و غضب

4. صبر

5. بخل و حسد

6. غیبت و بهتان.

2- 13. دیوان

یونس امره‌نین ایلاهیلری بوگون، اسلام عالمینده، آذربایجان جمهوریسی، ایران اؤلکه‌سینده تورکلرین یاشادیقلاری بؤلگه‌لرده، بولغارستان تورکلری، یونانستان تورکلری، عراقدا کرکوک ایالتینده، یوگسلاویادا بوسنا- هرسک ایالتلرینده و بالکان اؤلکه‌لرینده و حتی ایرانین و عراقین کوردلری آراسیندا، تورکجه بیلن و بیلمین بوتون اهل حق جماعتی آرالاریندا، دینی تؤرنلرده، گیزلی و یا آچیق طریقت آئینلرینده اوخونور. بکتاشیلر، خلوتیلر، نقشبندیلر، مشعشعیلر، آتش بیگلیلر، هفت‌وانه‌لر، یئددیلر، تک اللیلر، داوود قوللولار و... درویشلری ایندی یونس امره‌نین شعرلرینی اوخویورلار. حال حاضردا تهراندا و کوردوستاندا یاشایان بیر چوخ طریقت شیخلری واردیرلار که تورکجه بیلمه‌دیلکری حالدا، یونس امره‌دن بیر چوخ بیت و ایلاهینی آیه کیمی حفظدن بیلیرلر. مثال اوچون آقانظام آدلی مشعشعیلرین پیری و شاه ابراهیمی آدلانان هفتنلرین سیّدی و آقاجناب آدلانان هفتوانه‌لر پیری که هیچ تورکجه بیلمیرلر و لاکن یونس امره‌نین ایلاهیلرینی ازبرله‌میشلر و مقدس کلاملار کیمی هر سؤز باشی تکرارلاییر و شاهد مثال گتیریرلر.

14. مرشد و مرادی

بیرینجی دفعه 938 هـ. نجی ایلده لامعی، نفحات ترجمه‌سی کتابیندا یونس امرهدن قیسا بحث ائدیر و دئییر که او تاپدوق امره‌نین مریدی ایدی.

مناقب حاج بکتاش ولی اثرینده، تاپدوق ـون حاج بکتاش ولییه انتسابیندان سؤز گئدیر. اؤزو بیر یئرده دئییر:

کیمی تاپدوق کیمی بایرک، هر بیریسی دریا، دنیز

یونسه‌ده بو جرعه‌دن ذرّه‌جه سونولدو نینه.

باشقا یئرده دئییر:

یونسـه تاپدوق و سالتوق، وَ بایركدن اولموش نصیب

چون کؤنولودن جوش قیلدی من نئجه پنهان اولام. (ص 69) [13]

دئمک او، تاپدوق امره‌نین مریدی ایدی و بایرک آدلی بیر بؤیوک مرشددن ده یاد ائدیر. سؤز یوخ که بو، بایرک قوشچو اوغلو دور.

حضرت پیغمبر(ص)دن بیر حدیث واردیر، بویورور: الدّین النَّصیحه. یعنی دین نصیحتدیر. اودور که بیر چوخ عالملر و شاعرلر نصحیت‌نامه‌لر، پندنامه‌لر، اندرزنامه‌لر و اؤیود کتابلاری یازمیشلار.

شیخ عطار فارسجا پندنامه یازمیشدیر و اوندان قاباق تورکجه‌ اولاراق یوسف خاص حاجب، قوتادغو بیلیغ اثرینی قلمه آلمیشدیر. عطار، اؤز اثرلرینده قوتادغو بیلیغ‌دن چوخ تأثیرلر آلاراق، نصیحت‌لره باشلامیشدیر.

یونس امره‌ایسه اؤز اثرینی نه قوتادغو بیلیغ و نه‌ده پندنامه تأثیری آلتیندا یازمامیشدیر، او، اؤز اثرینی تام اهل الحق اینانجینا اویغون اولاراق قلمه آلمیشدیر.

اثرده «صبر» بحثینده حضرتیوسف(ع)دن، بخل بحثینده قارون و حضرت سلیماندان دانیشیلیر.

15. رسالة النّصحیه‌نین خلاصه‌سی

رسالة النّصحیه‌ده دئییلیرکی آدمین وجودوندا اون آلتی صفت واردیر که دؤرد عنصر ایله گلمیشدیر:

1. «توپراق» ایله دؤرد صفت گلمیشدیر:

توپراق ایله بئله گلدی دؤرد صفت

صبر و ایی‌خو، توکل، مکرمت (ب. 9)[14]

2. «سو» ایله بو دؤرد حال گلمیشدیر:

سو ایله گلدی بئله دؤرد دورلو حال

اول صفادیر، هم سخا لطف و وصال (ب. 10)

3. یئل ایله دؤرد هوس وئریلمیشدیر:

یئل ایله گلدی بئله بیل دؤرد هوس

اولدورور کذب و ریا، تیزلیک، نفس (ب. 11)

4. «اود» ایله‌ده دؤرد صفت گلمیشدیر:

اود ایله گلدی بئله دؤرد دورلو دد

شهوت و کبر و طمع ایله حسد (ب. 12)

آدمین جسمینده‌وار اولان بو اون آلتی صفت «جان» واسطه‌سیله گلن دؤرد آیری خصلت ایله‌ده بیرلشمیشدیر:

جان ایله گلدی بئله اوش دؤرد خصال

عزت و وحدت، حیا، آداب حال. (ب. 13)

یونس امره دئییر که «عقل»، آللاهین قدیم صفتلریندندیر و تجلّی‌سینه گؤره اوچ نوعدور:

1. عقل معاش،

2.عقل معاد،

3. عقل کلّی.

هابئله ایمان‌دا اوچ درجه‌دیر:

1. علم الیقین (عقل ایچینده‌دیر)،

2. عین الیقین (کؤنول ایچینده‌دیر)،

3. حق الیقین (جان ایچینده‌دیر).

بوندان باشقا جنت و جهنمی تعریف ائدرکن دئییرکه جنّت، آللاهین فضلیندن و جهنم آللاهین عدلیندن یارانان وارلیقدیر و دؤرد عنصردن هر بیری ایسه آللاهین بیر صفتیندن خلق اولونموشدور:

1. توپراق، نور صفتیندن تجلی ائتمیش.

2. سو، حیات صفتیندن یارانمیش.

3. یئل، هیبت صفیتندن تجلی ائتمیش.

4. اود، ایسه خشم صفتیندن تؤرنمیشدیر.

توپراق و سویون یئری جنتدیر، اود و یئلین یئری ایسه جهنم دیر.

اود و یئل ایله «دوققوز دئو» یارانمیشدیر که هر بیری‌نین مین نفر قوشونو واردیر که دوققوز مین نفر اولورلار و انسانلاری جهنّمه ساری چکمگه چالیشیرلار.

توپراق و سو ایله‌ده «اون اوچ ملک» یارانمیش که اونلارین‌دا هر بیری‌نین مین نفر قوشونلاری واردیر که اون اوچ مین نفر اولورلار و انسانلاری جنّته ساری چکمگه چالیشیرلار.

«جان» ایله‌ده دؤرد نفر یارانمیشدیر هر بیری‌نین مین نفر قوشونو وار که اون دؤرد مین نفر اولورلار، بونلار ایسه انسانلاری جهنمه و یا جنتّه یوخ بلکه «دیدارا» چگمگه چالیشیرلار.

اثرین نثر پارچاسیندا، بحثلرین بوتون خلاصه‌سی وئریلیر و سونرا گلن اساس منظوم بؤلومده، مختلف نفس صفتلری، و داها دوغروسو توپراق، سو، یئل، و آتش ایله گلن صفتلرین شرحی گلیر. بو شرحلر، یوخاریدا سایدیغیمیز آلتی بؤلومده دیر.

بو مفهوملارین هر بیری، بیر حکایت ایله بیان ائدیلیر.

بیرینجی حکایه، روح و عقلین شرحیدیر. بورادا دئییر:« کؤنول عظیم بیر جهاندیر، نفس ترک ائدیلمه‌لی و کؤنول دئییلن عظیم جهانا گئدیلمه‌لیدیر. انسانا ایکی سلطان حواله ائدیلمیشدیر: بیری «رحمانی»، دیگری ایسه «شیطانی» دیر. هر ایکی‌سی‌ده انسانین وارلیغینی اله کئچیرمه اوچون چالیشیر و مبارزه آپاریرلار. انسان بو سلطانلارین هانسینا باغلانارسا، اونون حکمونه تابع اولار. بونلارین آراسیندان رحمانی قوشون اون اوچ مین نفر و حشراتا بنزه‌دیلن نفس قوشونو ایسه دوققوز مین نفردیر که اوزلری قارادیر و آتلاری‌دا هر زمان یهرلیدیر.» یونس دئییر:

ساقینغیل کیم بولاردان اولمایاسان،

که نفس دیوانینا یازیلمایاسان.(ب.25)

قدیمدن نقسدیر سلطنا عاصی،

بیر اؤرکندیر همان اونون بهاسی. (ب.29)

«سئوگی» ایسه، انسانی یاخشی و یا پیس یؤنه و جهته سوق ائدن بیر معنوی قوّت و گوجدور. و انسان نه‌یی سئورسه، ایمانی‌دا او اولور:

نه‌یی سئور ایسن، ایمانین اولدور،

نئجه سئومه‌یه‌سن سلطا‌نین اولدور. (ب. 34)

مادی باغلیلیقلار، اوزون- اوزادی دونیوی آرزو و امل‌لر، حقیقی سئوگی و عشقه انگل اولار. شاعر، انسانین تک چاره‌سینی اوندا بیلیر که «قناعت» صفتینه یئییه‌لنسین:

قناعت فقر ایله اوش گله شیمدی،

بقا دور دوشمنه گؤر نئده شیمدی. (ب. 57)

قناعت، آللاهین جمال صفتلریندندیر و طمع سپاهیندان داها گوجلو بیر قوشونلار دیر. آتلاری اوچان قوشلارا بنزه‌ر و کؤنول شهری‌نین‌ده حقیقی صاحبیدیر و شهری اشغال ائدن طمع سپاهینی قیلینجدان کئچیره‌ر:

قامو شهر و قامو ائل راحت اولدو

هارایا واراسان پُر نعمت اولدو. (ب. 175)

بیرینجی دفعه عبدالباقی گولپینارلی بو اثرین تنقیدی نشرینی 1943م. ایلینده نشر ائتدی و سونرا 1965م. ایلینده یالنیز فاتح کتابخاسیندا اولان الیازمانی لاتین الفباسینا چئویریب یایدی.

1991- نجی ایلده دکتر مصطفی تاتچی همین نسخه‌نی اساس توتوب، الده اولان دؤرد الیازمانین فرقلرینی اتک یازیدا وئره‌رک اونو بیرداها نشر ائتدی. 

16. یونس امره آوروپادا

یونس امرهنین شعرلری آوروپایا ایلک دفعه میلادی 1438- نجی ایلده گئتمیشدیر. بو ایلده بیر آوروپالی اسیر،یونس امره‌نین شعرلریندن ایکیسینی گوتیک الفباسی ایله یازمیش و لاتینجه‌یه‌ده چئویرمیشدیر. بو ایکی شعر 15- نجی میلادی قرنده Tractat  آدلی مجموعه‌ده گوتیک الفباسی و لاتین حرفلری ایله نشر اولموشدور.[15]

ایلک دفعه پروفسور گیب 1901- نجی ایلده، اؤز معروف کتابی‌نین بیرینجی جلدینده یونس امره‌دن بحث ائدیر.[16] سونرالار، او فرانسیزجا ترجمه ائدرک 1945- نجی ایلده Po'ems de Yonus Emre آدلی اثر یایینلادی. خوی شهری‌نین بو آدلیم شاعری‌نین حیات و یارادیجیلیغی حاققیندا اؤلکه‌میزده داهادا درین و علمی تدقیقات ایشلری آپارماسینی آرزو ائدیرم.

 



[1] قوشچو اوغلو، بایرک. دیوان اشعار ترکی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر ح. م. صدیق، تبریز، ندای شمس، 1390.

[2] محمدزاده صدیق، حسین. حاج بکتاش ولی و متون بکتاشیه، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1394.

[3] پروفسور فاروق تیمورتاش، یونس امره دیوانی، آنکارا، 1986، مقدمه، ص 1./ ع. گؤلپینارلی. یونس امره و تصوف، استانبول، 1961، ص 73-72.

[4] عدنان ارزی. یونس امره حاققیندا بیر وثیقه، Belleten TDK، ج 14، ش. 53، 1950، ص 89-85.

[5] دکتر محمد بایراقدار. یونس امره و عشق فلسفه‌سی، آنکارا، 1933، ص 2.

[6] ع. گؤلپینارلی. یونس امره و نصوف، ص 65-63، 208، 348، 347.

[7] اوت ut : شرم، حیا، اوتانما.

[8] فضولی، محمد. دیوان‌های سه‌گانه، به اهتمام شاهرخ نخعی و کریم اسدی (بر اساس تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تهران، تکدرخت، 1392، ص 527.

[9] عبدالباقی گولپینارلی، قاباقکی، XXXİX

[10]Yünüs Emre Divani, Tıpkıbasım, Ankara, 1991.

[11] یونس امره دیوانی، کولتور باخانلیغی- 1362، کلاسیک تورک اثرلری دیزی‌سی-8، 1991، آنکارا.

[12] نسخه‌لرین توصیفی اوچون باخ: مصطفی تاتچی، رسالة النصحیه، ص 20.

[13] نسخه بدل:یونسه تاپدوقدان اولدو، هم بایرکدن سالتوقا/ بو نصیب چون جوش قیلدی، من نئجه پنهان اولوم؟

[14] همین کتابدا بیت سایلارینا اشاره‌دیر.

[15]Birge (J.K). Yunus Emre, Turkey's Great Poet of the people, the macdonald presentation volume, Princeton university Press, 1933,s.288.

[16]A.Gibb. A History of Ottoman Poetry, London,1901,p.170-175.