خدافرین بولگه سینده قدیم اویونلار

 

یازان:بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

18- آت چاپدی( آت میندی یا آت یاریشی  ):

بو اویون صِرف اوشاقلارین اویونودور . 10-15 ایل بوندان اؤنجه بؤیوُکلر طوی ویا باشقا شنلیک واختلاریندا آت چاپدی یاریشی کئچیریردیلر .

بوُتوُن کندده اولان آداملار و قوناقلار، کیشی- قادین , قز - اوغلان و اوشاقلار کندین چئوره سینده گئنیش بیر دوُز اَراضیده توپلانایب و آت یارشینی جانلی ایزله ییردی  . اوشاقلار اؤز آرالاریندا توپلانیب هره سی قارغی و یا بیر آغاج  اَلده ائدیب آت عوضینه مینیب  یاریش کئچیرردیلر و بؤیوُکلر کیمی آتی وورماغ اؤچون اَل لرینه قامچی گؤتوُرردیلر .

بو یاریشی بَللی بیر مسافه یه قده ر داوام ائدیب و هر کیم بیریجی اولسایدی یاریشین اودانی اولوردو و اویونجولار طرفینده ن آلقیشلانیردی .

 البتده ایندینین ایندیسی خدآفرینین  داغلیق کندلرینده بو اویون کئچیریلیر .

19- آشما بئلی :   

10- 15 هم یاشیت یولداش دوُز لوُک اراضیه توپلانیر و پوُشگ آتیلیر تا بیریجی بئل آشان بیلینیر , سونرا قالان اویونجورار آغزی آشاغی اَییلیب  تخمیناّ بیر متیرلیک مسافه یله اَل لرینی دیزلرینه قویاراخ دورورلار  .

بو اویوندا اَل دیزه  اونا گورا قویولور کی بئلده ن آشدی زامانی آداما دایاغ اولسون و اینسانین بئلینی آغیرلیغیدان قوروسون.بیرینجی آدام  اَلینی آداملارین بئلینه قویوب آیاغلاری بَدنین آیری نقطه سینه توخونمادان هوپبولمالی دیر .

 اگر آیاغی دَیمه سه اویونو قورتاراندان سونرا قیراخدا دورو. آیاغی دَیَن اویونجو گئدیب سیرانین آخیریندا اویونون قایداسینا اویغون دورور و اویون داوام ائدیر .

20- قیغ- مره :

بو اویونو چوبان قوزوچو و اونلارین یانندا اولان آداملار چوخ اوینایارلار. اوینجولار هره سی 21دنه  قویون قیغیندان توپلاییر و اوتوراراخ ییرده بیراوجلو داشلا  هره سی اوچ مره (چالا) دوُزلدیر .

بیرلیکده 6 دنه  یان - یانا مره و هر اوچ مره دَ ن بیر آز مسافه یله هر اویونجو اؤزوُنه بیر مره دوُزلدیر تا اوددوغو قغلاری اورایا قویسون .

هر مره یه 7 دنه قیغ قویولور . پوشگله اویونو باشلایان اویونجو سئچیمله مره سینین بیرینین قیغینی گؤتوُروُب مته لرین هامیسینا پایلاییر , بوراسینا کؤچمه دِییلیر , اویون داوام ائدر کن قارشی طرفین  هانسی مره سینده قیغ جوُت گلسه گؤتوُروُب  قغ مره سینه قویور .

اویونجو سایی ایکی آدامندان آرتق دا اولا بیلر . هانسی اویونجو اویونو اودوزسا اورتایا قویولان شرطی ییرینه یئتیریر . مثلاّ: اوزاغا گئده ن قویون قوزونو قایتاریر ...

21- اَل منده :

یولداشلا ر بیر ییره توپلانیر و پوُشگ آتماقلا اویونجونون بیرنه  ال منده  آدی ویریلیر، سونرا قالان اویونجولار اونو وورماغا باشلاییر . وورولان اویونجو وورانلاردان بیریسینی توتمالیدیر.هر کس توتولارسا ال اوندا اولو و اویون بئلیسنه داوام ائدیر.البته اَلمنده بونا گورا دئییلیر کی فقط او اویونجو اَلیله توتا بیلر .

22- دیره دی دؤیمه ( قاییش قاچرتدی -  قایش گؤتوُردوُ):

بو اویوندا اویونجولار ایکی گوروها بؤلوُنوُر و هر اویونجو بیر قاییش گتیریر , سونرا آداملارین سایینا اویغون بیر داییره جیزگی چکیلیر .

 پوشگ آتیلیب گوروهلارین جیزگی ایچنده و یا چؤلوُنده اولماسی بَللی اولور . هانسی گوروه ایچه ریده اولسا هره سی بیر قاییشی جیزگینین قیراغیندان ایچریه اوزادیب اوستونده دوروب قاییشینی چولده کی اویونجولارین قاچیرماسیندان قورومالیدیر  ,اویونجولار ییرلرینده تام آماده اولاندان سونرا اویونا باشلانیر .

 چؤلده کی  گوروه اویونجولاری قاییشی گوتوُرمه یه باشلاییر،بو زامان ایچه ریده کی اویونجولار آیاخلاریله وورمالیدیر . اویونجولاردان بیری وورولسا ,ایچری گوروه جیزگیده ن چؤله چیخیب قاییش قاچیرما ایشینی داوام ائدیر .

اویونجولاردان بیری وورولمادان قاییشین بیریسینی قاچیرسا ,قاییشلا ایچه ریده کی اویونجولاری هرلشدیریب  قچینا وورور واویونجولاری وورماقلا اوبیری یولداشلارینا امکان یارادیر کی قاییشی قاچیرسینلار.  حتی او بیری قاییشلاری  یولداشلاری اوچون ووروب جیزگیدن چؤله چیخارا بیلر  .

بئله لیکله ایچریده کی اویونجولار قاییش ووروانلاری آیاخلاریلا وورانا قدر اویون داوام ائدیر .بو اویونون بیر دیرلی شرطی وار : فقط قشلارا وورماق اولار.

23- کاباب- کاباب :

ایکی آدام  پوُشگ آتیر و اویونو باشلایان آدام اَللَرینی آچیر و او بیرسی اَللرینی اویونجونون اَلینه قویور , اویونجو اَلینی آلتدان چکیب قارشی طرفین اَلینین اوستونه وورور .ووروش زامانی قارشی اویونجواَلینی  چکه بیلر تا ضربه اَلینه دَیمه سین .

اَلیی دَیمه سه بو شکیلده داوام ائدیر عکس حالدا اویوجولار دَییشیلیر و قارشی طرف همان اویونو داوام ائدیر .

بو اویوندا دویوش طرزی و جلدلیک اویره نیلیر .

24- گوُل - گوُل :

بو اویون چوخ زامان قش گئجه لری اوینانیلیر .بو اویوندا آدام سایی باشی آچیق اولور , یانی هر نئچه آدام اولسا اوینایا بیلر .

اویونجولار  بیر بالاجا اَشیانی بوُتوُن اویونجولار قارسییندا گوُل گؤتوُروُر سورا پوشگیله گوُل گؤتوُر ن طرف هامیسی اَل لرینی آرخالارینا آپاریب گوُلوُ بیرینه ویریب و اَل لرینی یوموب اؤنه دوغرو گتیریرلر .

قارشی طرف گوُلوُن هانسی اَلده اولدوغونو تاپمالیدیر .البته گوُل تاپماغ اوُچون هر گوروه  اؤزوُنه بیر آدام باشچی سئچیر . گوُلوُ تاپیلارسا  اویون دَیشیلیر عکس تقدیرده قارشی طرفه بیر گوُل یازیلیر . اویون بو شکیلده هر ایکی طرف ایسته دیکلری زامانا قده ر داوام ائدیر .

  گوُل گزیلن زامان بئله بیر شعر اوخونور:

 یا بیندادی  یا بیندا

 اَیری چاناق قنندا

تانری گتیردی قویدو بوندا

سوندا هر ایکی طرفین گوُللری ساییلیر هانسی طرفین گوُلوُ چوخ اولارسا او طرف اویونو اودور .

25- خسته گول :

2-3...آدام توپلاشیب 6 یاپیشیغلی خانه چکییرلر . خانه لر اؤلچوُده بیر آیاخدان بیر آز بؤیوک اولمالیدیر .پوشگ آتماقلا اویون باشلانیر .

اویونو باشلایان اویونجو اویونجولار طرفیندن سئچیلمیش بیر

 بالاجا داشی خانه خانه جیزگی لره دَیمه دن کچیرمه لیدیر.

 

یورولسا اوُچونجوُ خانه ده دورا بیلر (خسته یه گول ویریلیر یانی پوئن ویریلیر) و اویونون آدیدا بونونان باغلی دیر . داش هانسی خانه ده جیزکی یه دَیسه  اویوندان  قراغا چخمالی اولور. .

اویونجو بیرینجی دؤنه نی باشا ووردوقدان سونرا گؤزلزینی یوموب و بیر آیاغین قاتلاییب خانه لری گئچمه لی دیر . یئنه ده آیاغی جیزگی یه دَیسه اویونو قارشی طرفه ویریر.

نهایت اویونو اودوزان طرف آرایا قویولان شرطی ییرینه یئتیرمه لی دیر .

26-  آی ننه منی قوردا ویرمه (سورو- چوبان):

بو اویوندا آدام  سایی نه قدر چوخ اولسا داها یاخشی اولور .5- 6 و ...آدام توپلاشیر، پوشگ آتماقلا بیر آدام قورد  رولونو آلیر و قالان اویونجولار سوُروُ اولور و سوُروُ اؤزوُنه بیر چئویک باشچی (چوبان) سئچیر .بئله کی اویونجولار سیرایلا او،باشچی نین کؤره ییندن توتور و اونونلا ترپشمه لیدیلر.

چوبان دئییر: سوُروُ سوُروُ قویونوم وار

قورد دئییر:

 اَتک اَتک پولوم وار

 بیچاق کیمی دیشیم وار 

آلارام آخی

ییه رم آخی

چوبان :    ورمره م آخی

قویمارام آخی

قورد چالیشیرکی سیرادان بیرسینی توتسون . و باشچی اؤز قایداسیلا سوُروُنوُ قورتدان قورویور.

 سوُروُده اولان بالاجا اویونجولار باشچینی اؤزلرینه ننه حسابلاییب اویون باشلادیغی زامان دئییرلر:

آی ننه منی قوردا ویرمه !

 ساققزیمی کورده ویرمه      

یانی کی باشچی بونلاری یاخچی قورویا بیلسین. بئله لیکله اویون بیلدیریلمیش زامانا کیمین اوینا نیلیر.

27- آی له له جان له له :

بو اویون آذربایجاندا عادت وعن عنه یه چئوریلیب. کندلر ده یئنی ایل بایرامی زامانی طنطنه ایله کچیریلرمیش .ائله کی بوتون آداملار بَللی میدانچایا توپلاشیر،  کیشیلر  قیراقدان هالای چکیب اوتورور .

آغ بیرچک قادینلاردا ن اعتبارلی ،صداقتلی و گوُونج ییری اولان ایکیسی ،له له آدلانیر( البته عادتاً آذربایجان توپراغندا بئله  اینسانلارا له له دئییر لر ). قادینلار وقیزلار اَل-اَله ویریر و هر سیرانین باشیندا اَلینده بیر قاشق  و بیر بوش قاب  له له دورو.

له له نین بیرسی اؤز یولداشلاریلا بیرلیکده  سسلنرک دییر:

آی له له!

 قارشیدا کی له له دئییر :

جان له له

  ایلک سسلنن له له دئییر :

 ایسته ییریک فلان کسه ائلچی گلک، هه دیییرسیز!

قارشی طرف دئییر :

 له له جان بویورون  گلین، هه هه هه!

- سازینان گلاق دینقازینان

- بویورون گلین، سازینان، دینقازینان

- دینقدی دینقی دینقیدی دینقی .....

بو شعر لری آوازیله اوخویا اوخویا  گلیب آدی چکیلن قیز اولان ییردن کئچیب و او قزی سیرانین ترس یؤنوُنوُنه دؤندریر. اگر قیز آدلاما اولماسا ،دینقیدی دینقدی دیه - دیه  بیر بیر آداملارین قولونون آلتندان کئچرک اونو عکس یونه دونده ریر و سوندا دئییلیر: چک اوزانسین.بورادا طرفلر بیر بیرینه زور گؤستریر .هانسی طرف گوُجلوُ اولسا اویونو اؤز خئیرینه تاماملاییر . له له لر هانسی قیزلارین  بخت ائوینه کؤچمه سینی قاباقجادان دانیشیرلار . بئله لیکله هئچ بیز قیزین ائوسیز قالماسینا یول ویریلمیر.  اویونون یاددان چخب قالان ییری اولماسن دئیه کندلرین بیرینده یاشلی (87یاشندا)بیر قادینا سؤیله دیم .آغلایا آغلایا گوُلوُمسه  یرک دئدی :بورنومون اوجو گؤینه دی ، قولاغ آس :

عزیزیم داش ییریدی 

بو دونیا قاش ییریدی

 ها دئسینلر نه اولوب 

 آغاران قاش ییریدی

 

عزیزیم قاش قارالی

سوُرمه دن قاش قارالی 

سنه  هه ویرمه دیلر

تات قیزی قاش قارالی ...

اؤزوُنوُ اَله آلاراق دئدی : هه بالا ایندی کی کیمی یادیمدادی ، بونلاری هاردان  اؤیره نیبسن .ایندی آخی بو قایدالار یوخدو. هامی تلویزیوندو ندی اونا باخیرلار منده کی باش تاپانمیرام...جاوان  اوغلان بعضی واختلار

شالینان گلاخ شاماخیلا ...  دا دئیه ردیلر

28- اینه اینه( قیچلا  اویناماغ ) :

2 یا هر نئچه آدام یان - یانا اوتوروب قشلارینی اوزادیر ودئییرلر  بیردن اوتوزا قده ر سایاق هر کیمه اوتوز دوشسه او اویونو باشلار.

آدینا اوتوز دوشن آدام باشلاییب بو شعریله قشلاری ساییر . شعرین سون قافیه سی هر کسین هانسی قیچینا دوشسه او قیچ هئچه قویولور.

  ایینه  ایینه اوُجو دوُیمه 

  بال بالنجان بالین کئچل

شان آغاجی شاتر کئچل

 هاپبان هوپبان 

 ییریل ییرتل  سو ایچ قورتول

ها بو ننم گویه بیر آغاج آتدی

 هالدر دئدی     هولدور دئدی

گلن آیا بئش بوداغا 

هرنا هارا    ویرنا هارا

چخ قیراغا 

 بوتون قشلار قراغا چیخیر. سوندا قالان قیچ ییریله باربار توتولوب شعر اوخونور.شعرین قافیه سی قیچا دوشسه اویون قورتاریر و یئنی دن باشلانیر . شعرین قافیه سی ییره دوشسه او آدامی آغزی اوسته ییره  اوزادیرلار.

اویونجولار اَللرینی بیر بیرینین اوسته قویوللار و ییرده کی اویونجودان لاپ اوسته کی  اَلین کیمه عایید اولدوغونو سوروشورلار اگر بیلسه اویون قورتاریر بیلمه سه  اوتوروب و حالقالاییب یاواش-یاواش وورا وورا دئییللر:  وورون وورون      یالان دئدی    کور ائششه گه سامان دئدی .

29 ایینه ایینه ( اَل ایله  اویناما غ ):

ایکی و یا نئچه آدام  اویونا قاتیلسا اوتوروب اَللرینی ییره قویور و بیردن اوتوزا قدر ساییلیر سای هر کسه دوشسه اویونو بوشعری اوخماقلا باشلاییر .

ایینه اینه اوجو دویمه

شان آغاجی شاتر کئچل

قوز آغاجی قوتور کئچل

هاپبان هوپبان

 ییریل ییرتیل

سو ایچ قورتول

 شعرین سون قافیه سی هر کیمین اَلینین هانسی بارماغیندا قورتارسا او بارماغین  اویوندا اولماسینین زامانی قورتولور. اویون داوام ائدیر و هر کیمین اَلی آخیرا قالسا اونون اَلینین اوستونو چیمدیکله ییر لر . 

30 باش قورودو :

3 ،4 ، 6،  8و ...آدام ایکی بؤلوُمه ؤلونوُر .پوُشگ آتما شرطیله اویون باشلاییر بئله کی: بیر جیزگی چکیلیر و اویونجولار جیزگیده چوُمب اوسته اوتوروب اَللرینه باشینا قویور ویولداشلیرینین بیری ( ان چئویک و گوجلوسو ) آیاغ اوسته  اونلاری قارشی طرفین وورماسیندان قورویور . 

قورویوجو بیر آیاغی جیزگیده اولماغلا اوبیریسی آیاغیلا قارشی طرفدن بیرینی وورمالیدیر . اگر باجاریب وورسا قارشی طرف جیزگیه گیرمه لی اولور ها بئله اویون داوام ائدیر

31 گیزلن تاپماج یا گؤز یومدو :

اویونجولار آراسیندا پوشگ آتیلیر و ایلک گوزونو یومان بَللی اولور . بیر نقطه گوز یومدو ییری بیلدیریلیر .

 پوُشگه دوُشن آدام گؤزلرینی یومور و باشقا اویونجولار بیلدیریلمیش زامان ایچریسینده گیزله نیرلر (مثلاٌ شرط قویولور کی بیردن اوتوز یا قیرخا  ساییلانا قدر گیزلنمه لیدیرلر .)

واخت قورتاراندان سونرا گؤزلرینی آچیب ، گیزله ننلرین ییرینی تاپمالیدیر. همده اونلارین گؤز یومما نقطه سینه  گلیب اعلان ائتمه سینی گؤزله مه لیدیر  . گیزله نن لر گیزلی -  گیزلی  او نقطه یه گیریب سسله لنمه لیدیر . هامیسنی تاپسا  اویونجو دییشیلیر و  اویون داوام ائدیر . تاپانمازسا ایکینجی ذدؤنه نقطه ده اولمالیدیر .

32 یولداش مین گل :

اویونجولار ایکی بؤلوُمه بؤلوُنوُر و هر بؤلوُم اؤزوُنه بیر بئی باشچی سئچیر . بَیلر  ایکیسیده بیر نقطه ده  دایانیر و یولداشلاری اون یا اون بئش  مترلیک مسافه ده دورو.

بَیلر قونوشور و بیری اَلیله بیر میوه نین ویا هانسی بیر اَشیا نین شکیلینی گؤسته ریر و یولداشلاری شکیلین نه اولدوغونو تاپمالیدیر .

نه اولدوغونو تاپا بیلسه لر دئییر : یولداش مین گل . یانی قارشی طرفین اویونجوسو اونو بئلینه آلیب بَیلرین یاننا دک گتیریر . تاپا بیلمه سه دئییر یوخ تاپانمادین.و بیلر  دییشیلیر و بئله لیکله اویون داوام ائدیر .

33 داش آراسی :

نئچه آدام توپلانیب ایکی داش یا آغاجی بیر نقطه ده قویورلار و اورادان 10 15 مئتیرلیک مسافه ده بیر جیزگی چکیلیر .جوراب یا کهنه پارچادان توپ دوُزلدیلیر .

اویونجولار اوُچ ووروشلا توپو ووروب او قاپیدان کئچیر مه لیدیر .هانسی اویونجو بو ایشی گؤره بیلسه اویونو اودور . البته اگر بیر اویونجو توپو بیر ووروشلا قاپیدان کئچیر سه بؤیوک بیر امتیاز ساییلیر . بو اویون آیاخ توپونا عایید قاپیدان توپ کئچیرمک ( تمرین پنالتی ) دئمک دیر وبو اونو گوسته ریرکی آیاخ توپو خدافرین بؤلگه سینده  چوخ قدیم تاریخلره باغلانیر . 

34 سن چیخ سالا :

4،6،8 و 10 آدام جوُت-جوُت بؤلوُنوُر . پوُشگ آتماقلا جوُتلوگوُن بیری  آیریلیر. قالان جوُتلوُکلر اونلاری وورماغا باشلاییر .اویون زامانی آیریلان جوُتلوُک اوبیریسیلردن هر کسی توتسا دئییر:

 سن چیخ سالا یانی،و او توتولان آدام اویوندان قیراغا چخمالی اولور .

اویون اوینانارکن توتابیلن یولداشلار بیر-بیریندن آیری دوُشسه اونو وورا وورا دئییرلر سن قاش  ( سن چیخ ) تاینی تاپ . هر زامان بیر جوُتلوُک توتولسا  ، توتولانلارلا وورولانلارین اویون موقعی دَ ییشیلیر. بئله لیکله اویون داوام ائدیر. 

35 قار گوُلله سی :

آداملار ایکی بؤلوُمه بؤلوُنوُر و قاری یومورالاییب بیر- بیرینی وورور .بو اویون قیش گونلرینده اولور . البته اویونجولار اوُز- گؤزه وورمامالیدیر. 

گؤزه وورماخ پیسله نیر و بو ایشی تکرارلایان آدام اویوندان اوزاخلاشدیریلیر و گلجک اویونلاردا اویونا آلینمیر.

36 سوُروُشمه (سیوریشمه )قار اوُستو ائسکیت :

قیش فصلی آداملار مختلیف اشیالارلا قار اوستونده سیوریشمه یه گئدرلر . یاشایش بؤلگه سی قیراغندا ائنیش ییرلده یا داغلاغلیق ییرلرده اسکیت سئوه ن آدام اوینایا بیلر .

بعضی آداملار آغاجی آت کیمی مینرک اوزون مسافه لی اسکیت ییرلرینده سیوریشرلر . بعضی لری بیر لایلون گؤتوُروُب اوُستونده اوتوروب سیوریشرلر .

 البته بو اویون اَراضینین قوزئی( گون دوشمز و قاری چوخ اولان) ییرلرینده چوخ اوینانیلیر.

37 بَی - گیزیر :

 بو اویون پاییزین و قشین اوزون گئجه لری چوخ اوینانیلیر و ساعاتلارلا داوام ائدیر .نئچه آدام ، بیر قَییش(شاللاخ) و  6 یؤنلوُ بیر قوطو (کبریت قوطوسو،...) اولمالیدیر تا بو هئیجانلی اویون باش توتسون .

قوطونون یؤنلری بئله یازیلیر : 7 ایللیک  خان  و قارشی یؤنوُ 7 ایللیک  بَی  .1 ایللیک  بَی  و قارشی یؤنوُ گیزیر .یاستی یؤنوُ اوغرو و  و اوغرونون قارشی یؤنوُ یالانچی ( هئچ یازیسی یوخدور ).

پوشگ آتماقلا اویون باشلاییر . اویونجولار قوطونو گؤیه آتیر ییره دوُشنده هانسی یازی دوُشسه او دئمه لی اونون قازاندیغی اولور .

هر کس 7 ایللیک خان دوُشسه او مقامدا قالیر،  اما اگر بیرآیری اویونجو اوندان  سونرا همن یازینی گتیرسه  ایلک دؤنه خان دوُشن آدام ییرینی دَییشیر .

هر کس 7 ایللیک بَی  دوُشسه باشقا بیریسی  او مقاما چاتمایانا قده ر قالما لیدیر  البته آیری اویونجولاردان 1 ایللیک بَی دوُشدوُکجه 7 ایللیک بَی دوُشن اویونجونون بَیلیگینده ن آزالیر .

 هر کس گیزیر دوُشسه شاللاغی اَلینه آلیب خانین و بَیین قولوغوندا امیر لری ییرینه یئتیرمیه دورور، البته هر دؤنه آتماقلا بو مقاملار دییشیلیر. 

7ایللیک بَی                                                   

  بَی                 

 7ایللیک خان  

اوغرو

گیزیر    

 یالانچی                                      

بو مقاملار بیلینند ن سونرا هر کس اوغرو دوُشسه ، اویون دودورولور و گیزیر ،بَیه دئییرکی بَی ساغولسون بیر اوغرو توتموشام! بَی سوروشور نه اوغورلییب ! گیزیر دئییر : فلان کسین اوچ دنه مالین اوغورلاییب .

بیر آز سورغو دان و ندنلردان سونرا بَی امیر ویریرکی بو اوغرویا بئش دنه یاغلی شاللاق یا یاوان شاللاق وورسون. بَیین امری ییرینه یئتیریلیر .

اوغرو اونا وورولان اتهاملاری قبول ائمه سه ایش خانین یانینا چکیر . ایشه خان یئتیشیر ...بئله لیکله سانکی بیر محکمه ایشی مکمل حالدا تمرین اولونور .

38 تک منه جوت :

ایکی  4 یا 6 آدام خیردا خیردا چؤُپ یادا کبریت  دَنه لرینی توپلاییر . پوُشگ آتیلیر و ایلک اویونو باشلایان اویونجو اَلینی آرخاسنا آپاریر و اَللرینین بیرینه جوُت و بیریسیه تک چؤپ یا دا  کبریت  دَنه لرینی قویوب اؤنه دوغرو گتیریر.

قارشیداکی اویونجو اَللرین هانسی جوُت و یا هانسی تک اولماسینی تاپیر.مثلاٌ ساغ اَلین جوُت ایستی ییر. اگر ایسته دیگی اولسا اویونو اودور و اَلده اولان چؤپ یا گوُگوُرد دنه لرین آلیر و یا تک دئسه ... و اویونو اؤزوُ باشلاییر .

اگر ایسته دیگی اولماسا اویونو اودوزور ،و قارشی طرفین اَلینده نه قده ر چؤپ یا گوُگوُرد اولسا  او قده ر اونا ویرمه لیدیر .  بئله لیکله اویون اَللری دولانماقلا داوام ائدیر .

39 شیر سن خط من :

 ایکی آدام بیر  دَمیر پولو بارابار قویوب بیری آتیر هاوایا  قارشی طرف  پول هاوادا ایکن شر یا خط دِییر. اگر ایسته دیگی ییره دوشرسه پولو اودور و گؤتوُروُر .

اودان آدام یئنه همن ایشی یئنیده ن گؤروُر وقارشی طرف شیر یا خط دئییر ...و اویون بئله لیکله اویونجولار ایسته دیگی زامانا قده ر داوام ائدیر .

دمیر پولون شیر رسمی اولان اوُزوُنه شیر و پولون نمره یازیلان اوُزوُنه خط دئییلیر .

40 پول ییرده ووردو:

 ایکی آدام ، بیر و یا ایکی تومنلیک دمیر پولو اوُست اوُسته  شیر رسمی اولان اوُزوُ آستا طرف ییره  قویور و بیر 10یا 5تومنلیک پول ایله وورو .

اویونجولار نوبایلا ورور هر کس پولو گیزلی اوُزوُنه آشیر سا اونو گؤتوُروُر و هرکس پولون بیرنی آشیرسا ییرده قالان پولو بیرده ووروا بیلیر .اویون هر ایکی اویونجونون راضی لیغیلا داوام ائدیر.

41 نیشان ووردو :

بو اویوندا آداملارین سایی چوخ اولابیلر . بیر نئچه آدام بیر بالاجا آغاجی بیر نقطه ده ییره تاخیر و آغاجدان 5،6،7و 8...متیرلیک مسافه ده بیر جیزگی چکیلیر کی اویونجولار او جیزگی نین دالیسیندان نیشان ییرینی دمیر پولیله نیشانا آلسینلار .

اوینجولار هر دؤنه اودوش پولونو بیلدیریرلر مثلاٌ هر دؤنه نیشان آلدی اون تومنلیکدن اولور البته اویونجولار اوُز ایستک لریله نیشان آلدینی هر نئچه لیک دمیر پولیله آتسالار آتا بلیلرلر .

هانس نیشانچی نین پولو نیشان آغاجینین یاخنلیغینا دوشسه او اوُیونجو اویونو اودور و بئله لیکله اویون داوام ائدیر ...

 

42 پول دیوارا ووردو:

 بیر نئچه اویونجو داشلاری گؤرسنن بیر بینانین دیوارین یانینا توپلانیر و قرار قویولور اودوش پولو مثلاٌ 5یا 10 تومنلیک اولاجاخ .

اویونجولاردان بیری  پولو دیوارا وورو و پول ییره دوشور و اوبیری اویونجولار ییره دوشن پولو نیشان آلیر لار، بئله کی هر کسین پولو ییردکی پولا دِیسه دئمه لی اونو اودور .

بو اویوندا پارلئل شکیلده نیشان آلدی و ییرده پولا دَیدی بیرگه حیاتا کئچیریلیر .

43 قالدی - قالدی :

ایکی اویونجو هره سی 2،5 یا 10 توُمنلیک گؤتوُسروُب دوُز بیر اَراضی ده   بیر بیریله 5 یا 6 متیرلیک مسافه ده  ییره آتیب دئییر لر بورادا قالدیم .

بو شکیلده پوللارینین ییرین دئییشدیررک اویونو داوام ائدیرلر . اویونجولار هانسی هاردا ایسته سه اویونو دایاندیریب قارشی طرفین قالدیغی ییرده اونون پولونو نیشان آلا بیلرلر .

 نیشان زامانی پولو قارشی طرفین پولونا بیر قاریج بویدا  یاخین دوشسه اویونو اودور ، عکس حالدا اویون ایضاح اولوندوغو قایدادا اوینانیلیر .

44 اَیین قچی :

یولداشلار ایکی ییره بؤلوُنوُر و  بیر دایره جیزگی چکیلیر ،پوُشگ آتماقلا بیر گوروه داییره نین ایچینده دورور و قارشی طرف ایسه جیزگیدن قراقدا .

قیراقداکی اویونجولار بیر بیر قچلارینین بیریسینی اَییب جیزگینین ایچه رسینه گیریب اویونجولاری وورمالیدیر .اویونجو یورولوب قچین دوُزلدنه قد ه ر هانسی اویونجونو وورسا او جیزگیدن قراغا چیخیر .

اویونجو یوروُلوب قئچن دوزلدندن سونرا، یولداشی اویونا گیریر،بئله لیکله یولداشلار قورتارانا کیمین جیزگینی ایچریسینده کی اویونجولار هامیسی وورولماسا اویون یئنیدن باشلانیر .

اویونجولار تام وورولاسا طرفلر دییشیلیر و اویون بو قایدادای داوام ائدیر و یاخشی اوینایان گوروه اویونو اودور .

بعضی واخلار اوشلار اَیین قچینی تمرین ائتمک اوچون بیر ییره گئدنده یول اوزونو سوز قویولارکی بردان فلان نقطه یه قده ر قچیمیزین بیرنی اَییب و تای قچلی گئتمه لییک .  

هر کس شرطی ییرینه یئتیره بیلمه سه او اویون اودوزور . اویونو اودوزان اویونجو ضعیف ساییلیر .

45 تپیک دؤیوشدو :

بیر گوروه یئنی یئتمه آدام ایکیبؤلوُمه بؤلوُنوُر و قرار قویورلار کی  تپیک له دؤیوُشه جه ییک . اما اویونون شرط لری : کمردن یوخاری ، خایالارا وورماق وبیرده آیاخ قابینین اوجو ایله وورماخ قاداغادیر .

اگر بیر اویونجو قویولان شرطلرین هانسیی پوزسا اویوندان قیراغا چیخمالیدیر .اویون زامانی هانسی اویونجو ییره اوتورسا بو ایش تسلیم دئمکدی و قارشی اویونجونون حاققی یوخدور اوتراندان سونرا تپیک  وورسون .عکس حالدا خاطا ساییلیر .

46 اَوجیک اَوجیک :

بو اویون، اوشاق اویونودور و بیرده ،چوخ زامانلار بو اویونو قیز اوشاقلاری اوینایارلار . بالاجا قیزلار ائودن بیر آز قیراغا و داشلیق بیر ییرده توپلانیب و بؤلوُشوُب اَوجیک اَوجیک اوینایارلار.

هرکس اؤز یولداشیله گوُجوُ چاتان داشلاردان گتیریب بیر بالجا ائو دوُزه لدیر .البته چوخ زامان اوشالارین بیری تیکینتی ایشینی گؤروُر وقالان یولداشلار لازیم اولانلاری گتیریرلر.

ائوجیکلر قوتاراندان سونرا بیر- بیرینه قوناخ گئدیب گلیرلر . و ائوده ن آپاردیقلاری جوُر به جوُر یئمکلرد ن قوناغلارینین قاباغینا آچیرلار .

ائوجیکین بیریسینین یئمگین توکندیکد ن سونرا اوبیریسی ائوجیکین نوبه سی اولور .

47 یالان - پالان :

 بو اویوندا سانکی محکمه تمرین ائتمه پروسه سی گئدیر ، یانی :حاکم ، مجریم ، شاهاد و سورغو  ایشله ری دقتله ییرینه یئتیریلیر .

اویونجولار توپلاشیر، بیر بَی سئچیرلر .بَی بیر نقطه ده اوتورور و قالانلاری اونون قاباغیندا چؤمب اوُسته اوتورورلار . بَی اَلینده بیر شاللاخ  تاپماجا عنوانلاییر ،اَلیله بیر شئیین مودِلینی توتوب دِییر :بیر قوشوم وار بوقدر اولی ده س حرفیله باشلانیر .

اویونجولار بونو تاپمالیدیلار ، اگر تاپابیلمه سه لر، هره سینین اَلینه یاواشجادان بیر شالاخ وورور.و بیر اویونجو تاپسا بیردن بیره شالاغی ویریب دئییر: وور چاتلاسین . اَلینده شالاغ اولان او بیریسی اویونجولاری قاوا قاوا شالاغیله وورو. بَی بیردن امر ویره رَک دئییر یالان - پالان یانی اویون دورور.

بو زامان قاچا قاچا بَیین یانینا یئتیرمه لیدیر ، ویولداشلاری اونو توتوب شالاغی اَلینده ن آلیر . بیریسی وورور، بیبریسی باشندان توک گؤتورور، بیریسی شالاغی آلیر ...اگر توتا بیلمه سلر اویونو اودور .

اویونجو توتولاسی حالدا بَیین یاننا محکمه یه گتیریلیر و بَیین سورغولارینا جاواب ویرمه لیدیر ،  جاواب ویره ر سه بوشالانیلیر.

آما  عکس حالدا ،هرجاواب ویره بیلمه دیگی سورغویا بیر شاللاخ وورولور.مثلاً بَی سوروشور 1- کیم باشینی یولدو2- کیم گؤزوُنوُ یومدو 3- کیم شاللاغی گتیردی ...

دقت ،حاضر جاوابلیغ و محکمه تمرینی اؤنم داشی ییر .

48 اوخ اوخ :

اوخ آتماغین ساواشلاردا بؤیوُک رولو اولارمیش.دؤیؤشلَر اوچون دوُزگوُن اوخ و باجاریقلی  اوخچولار تربیه ویریلر میش ....اوخچولوخلا باغلی آذربایجان توپراغندا دئییملر وار: باخ بو آغاجا اوخ کیمی دوُم دوُزدوُر،اوخون آت یایین چک،فلانکس  بیر اوخلا ایکی نیشان وورار، فلان کسین اوخو داشا دَیدی ، فلان کسین اوخو یایینماز ، اوخ آتان اَلین قوروسون، فلانکسین اوخو داشی دَلیر...تورک سلالریندن اولان هونلار و سکالارین اوخچولوغو تاریخ کیتابلاریندا یازیلیب ... بو آتالار سؤزو  آذربایجان توپراغینین اوخچولوخ بئشییی اولماسینی گؤسته ریر .

یولداشلار هره سی بیر اوخ گؤتوُروُب یاشایش ییریندن قراغا ایکی بؤلوُمه بؤلوُنوُر و سنگر توتوب اوخ آتیر . هر کسه اوخ دَیسه یارالی اعلان اولور و سوندا اودوب اودوزان بَللی اولور.

بو ستدن سونرا اودوب  یا اودوزان بَللی اولماسا یا اولسا، طرفلر بیر بیرینی گؤیه اوخ آتماقلا سیناغا چکیب یاریشیرلار.

بئله کی ،یایی چکیب اوخو گؤیه آتیرلار، هر کسین اوخو گئج ییره گلسه دئملی اونون اوخو اوزاغلارا گئتمیش و بو اوخچو اویونو اودور .

اوخ اوخ اویونوندا سنگر توتما ، دقیق نیشان آلما ،تجربه قازانما و فرضی اوُستوُن گلمه...اؤرگه نیلیر .

49 -   اَلیم یاندی :

3 ،4 و.... آدام اَل لرینی بیر بیرینین اوُستوُنه قویاراق بیر بیرینی چیمدیکه له ییر. اَلی آغریان کس اَلیم یاندی دئیررک اَلینی گؤتوُروُب لاپ اوُسته کی اَلین اوُستونه قویوب چیمدیکله ییر. بئله لیکله اویونجولارین بیریسی اویونو اَلیم یاندی دئیب داغیدانا کیمین داوام ائدیر.بو اویوندا  چتین حاللار اوچون دؤزؤملولوک تمرین اولونور.

50 قلنج قلنج (قلش قلش):

آداملار ایکی ییره بؤلوُنوُر و هر گوروه اؤزوُنه بیر باشچی سئچیر تا دؤیوُش زامانی قوشون اونون اَمریله قایدالاری ییرینه یئتیرسین.

قوشونلار تام حاضیرلاشدیغدان سونرا باشچیلار یوُروُش اَمرینی ویریر. دؤیوُش باشلانیر سانکی هر قوشون اؤزوُیونده یاغی بیر قوشونلا ووروشور .سوندا قوشونلارین بیری غلبه چالیر ...

 آذربایجان توپراغی بؤیوُک امپراتوریلر مکانی ساییلیر وبونا گورادا زامانین اهمییتلی  سیلاحی ساییلان قلنج واختندا اؤز رولونو اوینامش.هونلار،اورارتولار ،سامانیلر،سابکریلر، آتابیلر (قاراقویونلو و آق قویونلو)صفویلر ، افشارلار،قاجارلارو یا تورک طایفالاریندان اولان  ،گؤی تورکلر،شوم ارلر،خزرلر،ماننلر، آشکانلار ،غزنویلر،خوارزملر،سلجوقلار......آدینی سایماق اولار .

آتالاردان دئییملر وارکی:قلش قینین کسمز ،قلینجین کسرلی اولسون،فلان کس یامان قلنج اویناداندیر ، فلانکسین قلنجی داشی کسیر ، قلنجین کسرلییی قولون قوواتینا باغلیدیر ،فلانکسین قلنجنن دالیسیدا کسیر قاباغیدا و ...

 

نویسنده :آکادمیک پروفسور دکتر نظامی جعفراف ترجمه :دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک) زبان ترکی آذربایجان از تغییرات بوجود آمده در بطن زبان عمومی ترکی بوجود آمده است. این نیز بدان معناست که زبان ترکی آذربایجان بیش از همه چیز وارث زبان ترکی عمومیست. اما محیط

 

یازان : بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

 

 

(دیرلی خدافرین اوخوجولاری یاخینا بو اویونلار شکیللریله برابر کیتاب اولاراق چاپ ائدیلیب اوخوجولارا تقدیم ائدیله جکدیر)

1- کلک قورداش ( کلک قوردو- آشیدی)...

بو اویون ائله هوَسلی اویوندورکی، ساعاتلارلا داوام ائدر و حتی  بؤیوُگ آداملار دا اوینایارلار .   ائله زامان اولور کی آشیریلماغ اوُچون قورولان کلک داشلاری دقیق نیشان آلینماییب تئز آشمادیقلاریندان داها دا هیجانی آرتیقلاشار.

بو اویون بئله اولور :

ایکی ، دؤرد ، آلتی و....آدام  ایکی بؤلوُمه  بؤلونر و ایکی نفر باشچی  یولداش سئچیلیر سونرا تخمینا 20،25 و30 متیرلیک مسافه ده ایکی یؤنده اوچ  دنه  30 - 40 کره  ( سانتی متیر )یاستی (تاختا) داشلاری دیک قویالار و داشلار دوُز دورماسالار آرخالارینا خرداجا سؤککلر داشلاردا قویالار، بیر تهر کی محکم داش دَینده اونلارین آشماسینا مانع اولمایالار .

سونرا ایکی بؤلوموُن بیریسی راضیلغدان سونرا خیرداجا داشلارلا کلک داشلارینی  آشیرماغا باشلایار.اویونا  بوُتوُن یولداشلاری قوشولار . البتده یولداشلارین بیریسیده تک باشینا داشلارین هامیسنی آشیرا بیلر .

بیرنجی داش آتان آدام داشلاردان بیریسینی آشیرسا ،او زامان اویونو دوام ائده بیلر. آتدیقلاری داش مقابل طرفین قوردوغو کلک داشلارینا دَیمه سه سیرادان چیخیب ، اویونون داوامینی بیر آیری یولداشنا وئریر.

 بیرینجی باشلایان یولداشلار آتیشلارینی قورتاراندان سونرا  قارشی طرف اویونا گیره ر. داشلارین هامیسی آشانا قده ر اویون داوام ائده ر . هانسی طرف  قارشی طرفین داشلاریینی آشیرسا اویونو اوتار .قورولان کلک داشلارینین هامیسینی یئره آشیران طرف بیر ال اویونو آپارار و یاریشین اوغورلو طرفی ساییلار. اویونجولار یاریشی نئچه ال ده قورتاراجاقلارینی اول ده دانیشارلار. بو اوغورلار یولداشلارین سایینا چاتدقدان سونرا اودوزان طرف اودان طرفین اویونجولارینی ، قورولان کلک داشلاری آراسین بئلینه میندیریب آپارا ر. بئله لیکله اویونجولار دانیشدیقلاری اللری اویناییب قورتاراندان سونرا یا ایضاح اولدوغو قایدادا  یئنی دن اویونو داوام ائدرلر، یادا داغیلیشیب گئدرلر.

بو ماراغلی  اویوندا:

1-اینسانلار دقیق نیشان وورماغی اوُیره نیر میشلر

2-اینسانلار یاغی دوشمنه قارشی دؤیوش طرزینی اؤیره نیر میشلر 

بئله هدفی اولان اویونلار بو خالقین زنگین و اولو تاریخه مالیک اولدوغونو گوسته ریر. یاشلی آداملار دئییرلر: ائل اوبا و طایفا تیره آراسندا  بو اویونا خانیملار دا قوشولاردی . چوخ اؤنملی دیر کی، بیزیم ائللرده، خانیملار و کیشیلر حیاتن بوُتوُن چئوره سینده بیرگه چالیشیمیش و بارابارگؤرونورلر .

2- یئددی داش :

 آزی 4 و چوخو 10 12 اویونجوسو اولان بیر اویوندور . بئله کی اویونجولار ایکی گوروها  بؤلونوُر ، و سونرا بیر بَللی نقطه ده 7 دنه یاستی داش بیر بیرینین اؤسته قویولور. پوشگ آتیلار هانسی گوروها دوشسه اویونو باشلایار .

یئددی داش قویولان یئرده ن تخمینا بئش آلتی آددیم مسافه ده بیر جیزگی (جیزخ) چکیلیر و اویونو باشلایان گوروهون یولداشلاریندان بیر یسی اَلده دوُزلمیش یومورو بیر شئی له (جورابدان ،کوهنه چیتده ن، یوُندن ،کئچه ده ن و بو کیمی شئیلرده ن ) داش قورقوسونو ووروب اوچوردار .

ایلک اویونو باشلایان اوچوردا بیلمه سه اوبیریسی یولداشی اویونا گیره ر  . بو گوروه اوچوردا بیلمه سه اوبیرسی گوروه اویونو اَله آلار .

داشلار داغیلاندان سونرا او گوروه داشلاری  یئنی ده ن قورماغا چالیشار و قارشی طرف توپلا اویونجولاری  وورار و داشلاری بَللی زاماناچ دک قورویار تا رقیب قورابیلمه سین.

 توپ هرکسه دَیسه او آدام اویوندان قیراغا چکیلیر.اویونجولار داشا یاخینلاشان زامان اَلینده توپ اولان کس اونو توپلا ووراندا توپ اگر اوزاغا دوشسه فرصتد ن فایدالانیب  داشلاری یئنید ن قورارلار.

 هرکس توپو هاوادا توتسا اونو اوزاغا آتار تا یولداشلاری داشلاری قورسونلار . و داشلاری قوران دسته اویونو اودور .

 اویونجولارین سایی آز اولاندا یئددی داشین یئرینه بئش داش قویولور و بئش داش اویونو آدلانیر.

یئدی داش اویونوندا : دقیق نیشان آلماق   و قارشی طر فه اوُستون گلمک اوُچون چالیشماق کیمی فایدالار وار .

3- قرجیمه سگگیز داش :

2 ،4  و 6 آدام ایکی  بؤلوُمه  بؤلوُنُر هر کس 8 دنه بالاجا داش سئچیر، داشلاری قاتیشدیرارلار و هامیدان تئزاَلبوهو دِیین  آدام اویونو باشلایار.

داشلارین هامیسین ایکیاوجونون ایچینه یئغب، آتب  هاوایا االینین چؤل اوُزوُن توتار هر نه قده ر داش قالسا ( اویونجو سئچه بیلرکی  نقده ر اَلینین اوُستونده داش ساخلاسین )دؤرد دؤرد آییریب یئره آتار .

 

داشلار قورتاراندان سونرا  اَلینه بیر داش گؤتوُروُر  و او داشی هاوایا آتار. داش هاوادا ایکن یئره تؤکوُلن داشلاری  بیر- بیر ، ایکی ایکی ویا نقد ه ر گؤتوُر ه  بیلسه (کی اوینجونون چئویک لییینه باغلی دیر)  گؤتوُرور. اوینادیغی زامان داشلا دان اَلینده ن  دوشسه یا یئر ده کی داشلاری گؤتوُرَن زامان الی باشقا بیر داشا دیسه خطا ساییلیر و اویونجو اویونو قارشی طرفه وئرریر.

 هر دؤنه  اویونو اودان کس  قارشی طرفه بیر 8 لیک اوُستوُن ساییلیر .اویون بیلدیریلمیش زاماندا قورتاراندان سونرا اودوزان طرف اَللرینین  چؤلوُن یئره قویمالی اولور .و اویونو اودان اویونجو بیر دنه داشی هاوایا آتیب اونون اَللرینی چیمدیکله ییر بو زامان اگر داش اَلین ده ن دوشسه اویون قورتاریر . البتده چیمدکلمک دوستلوغو پوزمامالی دیر.

4- قرجیمه بئش داش ( ایتیگی منیم ):

ایکی آدام بئش دنه داش سئچیر .بیرینجی ایتیگی منیم دِیَن  کس اویونو باشلاییر.داشلاری  آتیر هاوایا و داشلارا یئره سپه له نیر . اوینجو داشلارین  بیرینی سئچیب اونو هاوایا آتیب اوبیریسی داشلاری بیر بیر گؤتوُروُر .

ایکینجی دؤنه  داشلاری  جوُت- جوُت گؤتوُروُر . اوُچوُنجوُ دؤنه بیرلیک و بیر اوُچلوک گؤتوُروُر . 4اینجی دؤنه  دؤرد لوُک گؤتوُروُر.  اویونون بوراسندا داشلارین ایکیسین بَللی بیر مسافه ده قویوب  داشین بیرین هاوایا آتیب اونلاری بیرلشدیریب گؤتوُرمه لی اولور کی بوراسینا قاریشلاما دئییلیر .

بورایا قده ر اویونون هاراسیندا خطا ائتسه اویو نو قارشی طرفه وئرمه لی اولور و نوبه سینده اویونو قالدیغی اویوندان باشلایا بیلر .

بو ال باشا چاتدیقدان سونرا داشین بیرینی هاوایا آتیب جوُت جوُت داشلاری یئره قویور و اونلاری جوُت جوُت یئنیده ن گؤتوُروُر کی بوراسینا ایکیله مه دییرلر .

بو ایشی تکرارلایاراق اوُچلمه و دؤردلمه ایشینیده گؤروُر . بو ستده ن سونرا سول اَلینین باش و نیشان بارماغینی کئچیت دوُزلدیر.

 داشلاری  بیر آز مؤحکم هاوایا آتیر داشلار یئره داغیلاندان سونرا  قارشی طرف یئره دوُشن داشلارین اَن اوجقار و چتین یئرده اولان داشی سئچیب دییر ایتیگی منیم .

  اویونجو داشین بیرینی هاوایا آتب قالان داشلاری وورا - وورا کئچیتده ن کئچیریر البته اویوندا اولان آدام او سئچیلن داشی فرقلی اولاراق بیر ووروشلا کئچیتده ن کئچیر مه لی دیر  بو ایشی یاپا بیلمه سه اویونو بیر ده اَوَلده ن باشلامالایدیر.

 اویونو اودوزان طرف اَل لرینی یئره قویور و اودان اویونجو داشی گویه آتیب اونون اَلینی وورور تا داش یئره دوُشنه قده ر اویون داوام ائدیر .

5- آرادا دورما :

10,8,6و...آداملار  ایکی گوروها بؤلوُنوُر،آرادا دوران گوروه بَللی اولور . قارشی گوروه ایکی حیسه یه بؤلوُنوُب تخمیناٌ 10-15 اَرشینلیک مسافه ده جیزگی دالیسیندا دورو. بیرنفر  توپ اَلینده  آراداکی آداملاری توپلا وورور و قالان  یولداشلار توپون اونا چاتدیریلماسینا یاردیمچی اولور .

  ساغدان آتیلان توپو سولداکی یولداشلار گؤتوُروُب  قایدانی تکرار ائدیر . توپ هر اویونجویا دَیسه او اویندان قیراغا چیخیر .هرکس جیزگی دن ایراغا بیر اویونجونو وورسا قایدا پوزونتوسو ساییلیر .

آراداکی اویونجولاردان هر کیم توپو گؤیده توتسا بیر امتیاز ساییلیر یانی بیر دفه اونا توپ دَیمکله برابر قویولور .

اویونجولاردان بیری آرادا قالابیلیب، بئش دؤنه توپو گؤیده توتسا  , یولداشلاریندان اویونا گله بیلر و آخرینجی آداما  اون دؤنه توپ  دَیمسه دیشاریداکی یولداشلاریدا ایچه ری گیره ر و اویون آراداکی اویونجولار وورولاندان سونرا بیتیر و قارشی طرفله ده ییشیلیر .

6- چیلینگ آغاج  مته ده :

بیر نئچه یولداش  ایکی دسته یه بؤلونؤر 20, 25و30 سانتی متر بویدا آغاجدان بیر چیلیک دوُزلدیرو بیر مته دِییلن چالا قازیر. اویونو باشلاماق اوچون پوشگ آتیلیر،  هانسی گوروها پوشگ دوُشسه  چیلیگ اونلارا وئریلیر و اویونو باشلاییر .

آغاج ائنینه مته نین اوستونه اوزادیلیر،مته نین 5 یا 6 متییرلیگینده بیر جیزگی چکیلیر و اویونجو او جیزگینین آرخاسندان دوروب چیلیگله آغاجی نیشان آلیر اگر آغاجا دَیسه یولداش دَییشیلیر و اگر اوچ دؤنه دَیمه سه اویون داوام ائدیلیر .

اویونجولاردان اَن باجاریقلیسی 160,170و اولچویه یاخین اؤلچوده آغاج گؤتورور ,چالانین اوُستوُنده دوروب آغاجی بویونا توتوب و چیلیگی اَلینه آلیب اوچ دؤنه  توتوب وورور  .قارشی طرف اویونجولاری اَلینده بیر آغاجلا چیلیگی  هاوادا وورماغا چالیشیر .

 چیلیگ ووران اویونجو وورابیلمه سه ( آغاجی چیلیگه دَیمه سه) اویونو اَلده ن وئریر و یا چلیگی وورا و قارشی طرف چیلیگی هاوادا  هر هانسی ووروشدا وورا بیلسه یئنه ده اویون دَییشیلیر.

اویونجو چیلیگی ووراندان سونرا اَلینده کی آغاجی ائنینه چالانین اوستونه اوزادیر . چیلیگ هاوادا وورولمادیغی حالدا قارشی طرف چیلیگی دوشدوغو یئرده ن مته یه دوغرو آتیر, اگر چیلیگ آغاجا دَیسه اویون طرفلر آراسندا دَییشیر .

اوچ دؤنه بئله ووروشو قازاندیغدان سونرا  اویونجو چیلیگی هاوایا آتیب برک وورور و قارشی طرف  چالیشیر گؤیده وورسون . اگر وورسا اویون تامام اولور .اگر گؤیده وورابیلمه سه چیلیگی دوشدوغو یئرده ن مته  یه آتیر و مته نین یاننداکی اویونجو چیلیگی مته نین یاخنلغا دوشمه سینده ن قورویور .

آدام سای وورولمادیخدان سونرا مته  دن چیلیگ دوشن یئره کیمین بئلینه میندیریب آپاریر. چیلیگ مته نین آغاج بویدا یاخیلیغینا  دؤشمه ینه قده ر داوام ائدیر .

7- چیلینگ آغاج داش اوستو ( آغا یانی: تام آزاد ووروش  ):

 20یا 30 سانتی مئتیر بویدا بیر مؤحکم آغاجدان چیلیگ دوزلدییلیر و بَللی یئرده بیر داش قویولوب وچیلیگ او داشا سوکندیریلیر. بیر  تهر کی چیلیگین اوجو داشدان اوجا گؤرسه نیر  .

 یولداشلار ایکی گوروها بؤلؤنؤر و پؤشگ آتیلیر , پؤشگه دؤشن گوروه اَل آغاجیله چیلیگین   گؤرسه نن حیسه سینده ن بیر ووروشلا چیلیگی ووروب گؤیه قالخیزیب و ایکینجی ووروشلا داشدان اوزاغا وورور .

قارشی طرف او  چیلیگی هاوادا وورماغا چالیشیر .بو ایش اوچ دؤنه  اوینانیر. هاوادا وورولسا و یا چیلیگ دوشودیو یئردن داشین  آغاج بویدا یاخین لیغینا  دؤشسه ,قارشی طرف اویونا گیریر. عکس حالدا اویون داوام ائدیر .

یئددی دفه اوینادیغدا ن سونرا چیلیگ هارا دؤشسه اویونجونو و یا چیلیگ وورانین یولداشلاریندان چیلیگ دوشدویو یئره قده ر کؤره یینه آلیب آپاریر.

8- باشدان آغاج آتدی( فتیر کوکا) :

5,4,3یا 6 آدام بیرله شیب اَل آغاج لارین توپلاییر . هامینین ایسته ییله اویونجولاردان بیریسی آیاغ اؤسته دوروب آغاجلاری آرخاسی قاتدا آتیر , آغاجلار یئره دوشدوکده ن سونرا باخیلیرکی کیمین آغاجی بیرینجی , ایکینچی و ...دوشوب .

 آغاجلار دوُشدوُیوُ سرایلا 40,30,20 سانتی متیرلیک آرایلا دؤزلدیلیر . آغاجی  بیرینجی اولان اویونو باشلاییر .اویونجو  آغاجلارین هامیسینین اوستونده ن آتیلیر  و آیاغی  آغاجا دَیسه  اویوندان ایراغا دورور و اوبیریسی اویونجو اویونا گیریر.

بورادا اویونجو  بیر قیچینی قاتلاییب آغاجلارین آراسینی آدلاییر و بو ایشی اوچ دونه گؤروُر . اگر آیاغی آغاجا لارا دَیمه سه اویونو داوام ائدیر , دَیسه اویونو اَلده ن وئریر.

اوچ دؤنه  آدلاییب آغاجلاری فیرلانیر ,اگر اویونو غلطسیز باشا وورسا آغاجینی گؤتوروب آخرینجی قویور , بئله لیکله بوتوتون اویونجولار آراسیندا اودوب- اودوزان بَللی اولاندان سونرا , اویون مئیدانینین چئوره سینده اودوزان اویونجونون آغاجی بیری یئره تاخیلیر و گوزو بیر پارچایلا باغلانیر.

 اویونجو  اَلینه بیر آغاج گؤتؤروب  اونو  تاپیب وورمالیدیر . اوبیریسی یولداشلار آغاج وورولانا قدر اویونجونو وورور. البت ده آغاجینان اؤزوُنوده  قورویا بیلَر .

9- سوُزدوُرمه آغاج :

 بیر نئچه آدام اویونون باشلاییب بیتمه سی اوچون بیر مسافه  بیلدیریر، سونرا باشلانغجدان نیشان بارماغلارینی آغاجین اوجوندان  قویوب بوتون گوجله ایته له ییرلر .

هر اویونجونون آغاجی اوزاق مسافیه گئتسه اویونوآپاریر.  اودوزان اویونجو شرطی یئرنه یئتیر مه لی اولور . بعضی بولگه لرده اویونجولار بیر- بیرینین اغاجلارینی وورمانی دا اویونا آرتیریرلار.

شرطلر : اودوزان بللی مسافه آراسینی اودان اویونجونو کوره یینه میندیریب آپاریر . اودان اویونجو اودوزانا بیر ایش تاپشیریر تا اونو گورسون( مزه اوچون ) ...

10- اؤیدورما آغاج :

ایکی  یولداش اَل آغاجلارینی هاوایا تولاییر هرکس  یولداشینین آغاجینی هاوادا  وورا بیلسه او غالیب گلیر و قراری یئرینه یئتیرمه لی اولور.

بو اویون  چوخ زامان چؤلده اوتلاقدا، مال - داوار اوتاران آداملار آریسیندا کئچیر . اودوزان اویونجو قویولان شرطلری گورمه لی اولور، مثلا :

- مال داوار اوزاق مسافه یه گئتسه اونلاری گتیریر 

- اگر سو یا یئمک لری قورتارسا گئدیب اونلاری ائوده ن گتیریر

- یا اودوزان اودان اویونجونو بوراخیر اوه گئتسین و مال داواری تک اوتاریب گتیرمه لی اولور

11- سوُروُشمه آغاج ( چمن اوستو اسکی ):

اویونجولار هره بیر اَل آغاجی گؤتوُرؤر بیرلیکده سوُروُشمه اراضیسینه گئدیر لر . بورادا بَللی بیر نقطه لر قویولور باشلانغیج و قورتاریش . آغاجین اوستونده چؤمب اوسته اوتوروب سوُروُشوُرلر .

هر اویونجوکی او مسافه نی بئش , اون ویا او سایی کی اویونجولار طرفینده ن قرارا آلینیر خطا سیز و یا آز خطایلا باشا چاتدیرابیلیر سه اویونو قازانیر و اودوزان اویونجولار اورتایا قویولان شرطلری یئرینه یئتیریر .

دئمه لی آذربایجان اولوسو آراسیندا چمن اوستو اِسکی  چوخ قدیم زامانلارا آیید بیر اویون سایلیر .چون اَن یاشلی آداملار دا بئله ( دونیا میللتلریله ایلیشگی سی  اولمایان آداملار و حتی تلویزیونون قورولاندان قاباغ )بو اویونون اولماسینی دئییرلر .

12- دیفتیریم کوف ( دینگیلیم آغاج):

ایکی آدام اوزون بیر میلی (یوغونلوغو 80,70,60 سانتی متیرلیگ آغاج کی ائوین تتاوانینا (سقف) دؤشه نیر ،اوزوناسی  یئره اوزادیر و 20یا 30 بویدا بیر میلی ائنینه  اونون اوُستوُنه قویور .  میللر آرتی نیشانی شکیلده قویولور                                                  

یولداشلار هره سی آغاجین بیر اوجوندان مینیر ,بیری قالخر او بیری ائنیر و اویون بئله سینه داوام ائدیر .بو اویوندا اویونجو گوجو و چکی لری بیلینیر. گوجو و چکیسی چوخ اولان اوستون گلیر .

بعضی زامانلار دا کوف آغاجیی بیر قلبی داش اوستونه قویوب اوینانیلیر.یانی اویون هر زامان تشکیل اولا بیلر.

13- یئلله ن کوف(0بیر آداملیق)  :

یولداشلار سیجیم ( یوُنده ن و کئچی قزیلینده ن  توخونان 20یا 30 متیرلیکده بیر ایپ کی یوک سیجیمی یا خالوار سیجیمی دئییلیر )آپاریر یاشی  چوخ و یوغون آغاجلارین هاچاسیندان آسلاییب و آراسینا بیر دؤشک قویور.

 سونرا نؤبه ایله اورایا مینیب ِ یئلله نیر لر .  البته  ایپ ائله بوداغدان  آسیلمالیدیر کی  آغاجین او بو داغی سنماسن  و آغاجا زیان دَیمه سین و ائله بودا میلله تین آغاجا نیسبت قایغیسینی گؤسته ریر .

بعضی واخت هر کس بَرک یئللی کوف گئده بیلسه اونا آرتخ زامان وئریلیر کی بودا اویونو اودان اویونجونون پایی اولور .

 گوردویونوز کیمی بو اویوندا  هاوادا اوچماغ   اورگه نیلیر و اینسانلارین قورخوسو توکولمه  پروسسی گئدیر .

14 تاختا کوف (ایکی آداملیق یئللان کوف ):

2 آدام 6-7...متیرلیک مسافه ده 2 آغاجا ائنینه ایکی قات کندیر یا سیجیم باغلاییر و باغلانان سئجیم اوقدر ساللاغ اولور تا یئره دیمگه 60-70سانتی متیر قالسین.سئجیمین هر طرفینه بیر تاختا آغاج باغلاییر و راحاتلیق اوچون  اوُستونه  دوُشکجه یا بیر بالاجا کئچه قویور.

تاختالارین مسافه سی آداملارین آیاغلارینین بیر- بیرینه یئته نه قده ر اولمالیدیر .بو ایشلر گورولندن سونرا اویونجولار تاختادا اوتوروب قشلارینی اوزادیب آیاقلارینی بیر- بیرینه سؤیکه یرک یئللان کوف گئدیللر .

15- سوُددو سوُموُک :

اویونجولار ایکی گوروها بؤلوُنوُر و هر گوروها  بیر بَی  باشچی اولور . بَیلر بیر سوُموُگوُ بوُتوُن اویونجولارا گؤسته ریررکی اویون بو سوُموُگیله باشلاییر و بونونلادا تامام اولمالیدیر .هر کس آیری بیر سوُموُگ اویونا گتیرسه اویونو اودوزور .

پؤشگ آتیلیر و گوروهون بیری باشلاییر . گوروهون بَیی سوُموُگو تولاییر بیر اوزاغ مسافه یه .قارشی طرف اویونجولاری سوُموُگو تاپب گتریب بَیلرین یانیندا گؤسترمه لی اولور . اگر بَللی بیر زامانا قدر تاپا بیلمسه لر , اویونو باشلایان گوروهون بَیی یولداشلارینین بیریسینه سوُموُگون اولدوغو یئری دییر .

اویونجو گئدیب سوُموُگوُ گتیردیقدان سونرا اودوزان طرف بَیلرین یانندان اودان گوروهون اویونجولارین کوُره یینه میندیریب آپاریب بیلرین یانینا قایتاریر .

16- یومورتا چاققشدی ( یومورتایلا چاققشدی ):

ایکی آدام هره سی یومورتا گؤتوُروُب اووجونون ایچینده باش یؤنوُنوُ ائله  توتورکی  ایکی  یومورتانین بیر- بیرینه دَیَن قدر یئری آچیخ قالیر .

اویونجولار بیری توتور و اوبیریسی وورور هرکسین یومورتاسی سینسا اودوزور , اگر وورولانین یومورتاسی سینماسا اویون عکسینه تکرار اولور ...

17- یومورتا کؤله قویلاما :

ایکی آدام، اویون قرارا آلیندیقدان سونرا پوشگ  آتیلیر. اویونو باشلایان بَللی اولور . قارشی طرف اوُزوُنوُ اویون یئرینده ن باشقا یؤنه دؤندریب و بیر آز مسافه اوزاقدا دورور .

اویونجو توپراقدان و یا کوُلده ن 3, 4 ویا 5 کوما  دوُزلدیب و یومورتانین بیریسینی کول- توپراغ کوماسینین  آلتینا قویوب قارشی طرفی چاغیریر کی گله بیلرسن . اویونجو گلیب کومالاری وارانداز ائدیر .یا منیم سنین دئییر ویا کومالاردان بعضینی هئچه وورور. بو اویونون بوراسیندا بئله بیر شعر اوخونور:

 یا بیندادی   یا اوندا

  اَیری چاناخ قینیندا

  تانری گتیردی  

 قویدو بوندا

ر هئچه قویدوغو کومادا یومورتا اولسا اودوزور و مقابیل طرفه بیر یومورتا وئرمه لی اولور . یومورتا اولماسا ، سئچیمینی راحاتلاشدیریر .

نهایت کومالارین بیرنی اؤزوُنه و بیرینی طرفه وئریر , اؤز کومالاریندان یومورتا چیخارسا اویونو اودور . عکس حالدا اودوزور و قارشی طرفه بیر یومورتا وئرمه لی اولور . اویون بو شکیلده اویونجولار طرفیندن داوام ائدیر .

 

 

خداآفرین بؤلگه سینده قدیم اویونلار

 

یازان : بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

1- کلک قورداش ( کلک قوردو- آشیدی)...

بو اویون ائله هوَسلی اویوندورکی، ساعاتلارلا داوام ائدر و حتی  بؤیوُگ آداملار دا اوینایارلار .   ائله زامان اولور کی آشیریلماق اوچون قورولان کلک داشلاری  دقیق نیشان آلینمایئب تئز آشمادیقلاریندان داها دا هیجانی آرتیقلاشار. بو اویون بئله اولور : ایکی ، دؤرد ، آلتی و....آدام  ایکی بؤلومه  بؤلونر و ایکی نفر باشچی  یولداش سئچیلیر، سونرا تخمینا 20،25 و30 متیرلیک مسافه ده ایکی یؤنده اوچ  دنه  30 - 40 کره  ( سانتی متیر )یاستی (تاختا) داشلاری دیک قویالار و داشلار دوز دورماسالار آرخالارینا خرداجا سؤککلر داشلاردا قویالار، بیر تهر کی محکم داش دَینده اونلارین آشماسینا مانع اولمایالار . سونرا ایکی بؤلوموُن بیریسی راضیلغدان سونرا خیرداجا داشلارلا کلک داشلارینی  آشیرماغا باشلایار.اویونا  بوُتوُن یولداشلاری قوشولار . البتده یولداشلارین بیریسیده تک باشینا داشلارین هامیسنی آشیرا بیلر بیرنجی داش آتان آدام داشلاردان بیریسینی آشیرسا ،او زامان اویونو دوام ائده بیلر. آتدیقلاری داش مقابل طرفین قوردوغو کلک داشلارینا دَیمه سه سیرادان چیخیب ، اویونون داوامینی بیر آیری یولداشنا وئریر. بیرینجی باشلایان یولداشلار آتیشلارینی قورتاراندان سونرا  قارشی طرف اویونا گیره ر. داشلارین هامیسی آشانا قده ر اویون داوام ائده  . هانسی طرف  قارشی طرفین داشلاریینی آشیرسا اویونو اوتار .قورولان کلک داشلارینین هامیسینی یئره آشیران طرف بیر ال اویونو آپارار و یاریشین اوغورلو طرفی ساییلار. اویونجولار یاریشی نئچه ال ده قورتاراجاقلارینی اول ده دانیشارلار. بو اوغورلار یولداشلارین سایینا چاتدقدان سونرا اودوزان طرف اودان طرفین اویونجولارینی ، قورولان کلک داشلاری آراسین بئلینه میندیریب آپارا ر. بئله لیکله اویونجولار دانیشدیقلاری اللری اویناییب قورتاراندان سونرا یا ایضاح اولدوغو قایدادا  یئنی دن اویونو داوام ائدرلر، یادا داغیلیشیب گئدرلر. بو ماراغلی  اویوندا؛

1-اینسانلار دقیق نیشان وورماغی اوُیره نیر میشلر

2-اینسانلار یاغی دوشمنه قارشی دؤیوش طرزینی اؤیره نیر میشلر بئله هدفی اولان اویونلار بو خالقین زنگین و اولو تاریخه مالیک اولدوغونو گوسته ریر. یاشلی آداملار دئییرلر: ائل اوبا و طایفا تیره آراسندا  بو اویونا خانیملار دا قوشولاردی . چوخ اؤنملی دیر کی، بیزیم ائللرده، خانیملار و کیشیلر حیاتن بوُتوُن چئوره سینده بیرگه چالیشیمیش و بارابارگؤرونورلر .

3- قرجیمه سگگیز داش :

2 ،4  و 6 آدام ایکی  بؤلوُمه  بؤلوُنُر هر کس 8 دنه بالاجا داش سئچیر، داشلاری قاتیشدیرارلار و هامیدان تئزاَلبوهو دِیین  آدام اویونو باشلایار. داشلارین هامیسین ایکیاوجونون ایچینه یئغب، آتب  هاوایا االینین چؤل اوُزوُن توتار هر نه قده ر داش قالسا ( اوینجو سئچه بیلرکی  نقده ر اَلینین اوُستونده داش ساخلاسین )دؤرد دؤرد آییریب یئره آتار . داشلار قورتاراندان سونرا  اَلینه بیر داش گؤتوُروُر  و او داشی هاوایا آتار. داش هاوادا ایکن یئره تؤکوُلن داشلاری  بیر- بیر ، ایکی ایکی ویا نقد ه ر گؤتوُر ه  بیلسه (کی اوینجونون چئویک لییینه باغلی دیر)  گؤتوُرور. اوینادیغی زامان داشلا دان اَلینده ن  دوشسه یا یئر ده کی داشلاری گؤتوُرَن زامان الی باشقا بیر داشا دیسه خطا ساییلیر و اویونجو اویونو قارشی طرفه وئرریر.هر دؤنه  اویونو اودان کس  قارشی طرفه بیر 8 لیک اوُستوُن ساییلیر .اویون بیلدیریلمیش زاماندا قورتاراندان سونرا اودوزان طرف اَللرینین  چؤلوُن یئره قویمالی اولور .و اویونو اودان اویونجو بیر دنه داشی هاوایا آتیب اونون اَللرینی چیمدیکله ییر بو زامان اگر داش اَلین ده ن دوشسه اویون قورتاریر . البتده چیمدکلمک دوستلوغو پوزمامالی دیر.

فولکلور

ملیک محمد

 و دل آرا   چنگيم

 

توپلایان : قنبر سیفی

سويله ين: محمد وطن دوست

 

بيري واريدي بيري يوخيدي آللاهدان سيواي هئچکيم يوخيدي بير شهرده بويوک بير پادشاه  وارايدکي اونون قوشونونون و آتينين قاباغينا چيخان اولمازدي. اما بو پادشاهين وخانيمينين اوشاغي اولموردو. پادشاه سونسوز ايدي. بير گون بيردرويش سارايا گلير وپادشاها قوناق اولورکي او گئجه پادشاه درويشي لن درد- دل ائيله ر . اما درويش بير آز صوحبت دن سونرا جيبيندن بير آلما چيخاردير وئرير پادشاها دئير قبله عالم ساغ اولسون بو آلمانين اورتادان بول ياريسين اوزون يئه وياريسيندا وئر خانيمين يئه سين بير موددتدن سونرا سيزين ايکي اوغلوز دونيايا گلر. اما منيم بير شرطيم وارديرکي اوغلانين بيريني منه وئره سن. پادشاه قبول ائيله ر ودرويش ده گئدير. او زامان پادشاه آلماني اورتادان بولير ياريسنی آروادي وياريسينی اوزو یئیر. بونلار بير آزدان سونرا خانيمن اوشاغی قالير وسونرا ايکي اوغلان اوشاغي دونيايا گئتيرير و اوشاقلاريلا بونلار بويا باشا چاتديرلار واما بير يئدي سکگيز ايلدن سونرا گئنه درويش گلير سارايدا پادشاها قوناق اولور خوش-بئشدن سونرا درويش شرطين اوستونو آچير و دئير قبله عالم ساغ اولسون من اوشاقلارين بيرين بيینيپ آپارمالييام. پادشاه داها ائيليه بيلمير شرطين آلتينا ويرسين اما درويش گئتيرير اوشاقلارکي يئر ساليرلار ياتسينلار دوشه گين آلتلارينا بير آزخيريم خيردا داشدان گرسگ توکيللر مونتظير اولورلار آز خيريم خيردا داشدان گرسگ توکيللر مونتظير اولور لار درويش گورورکي اوغلانين بيري متوجه اولدو يئرينين آلتيني هامارلادي اما  اوبيريسي يوخ او اوغلانين آديدا ملک محمدايدي صوبح کي اولور درويش ملک محمدي پسند ائيله ر اما پادشاه ملک محمدي چوخ ايستيردي بونا گوره کي او چوخ جسارتلي وزرنگ ايدي . درويش ملک محمدي پادشاهدان آلير و يولا دوشورلر کي گئتسينلر درويشين ديارينا ييرنئچه منزل يول گئدندن سونرا يئتيشيرلر بيربويوک اوتلو چیمنلي بیر يئره. بير بولاق قيراغيندا اوتراق ائيله رلرکي استراحات ائله سينلر او زامان بيرآز استراحات دان سونرا قفيلدن  بير کله حضورا چيخير وملک محمده دئيرکي ملک محمد سن نبايد درويشينن گئدسن سن گره ک بوردا قالاسان ملک محمد قبول ائدمیر و درويش ده اعتراض ائدیرو یولا گئدمیرلرا بلاخره کله اعلان جنگ ائله ر بونلارين آراسيندا بير چئتين ساواش اوز وئرير. بير موددتدن سونرا ملک محمد و درويش کله ني  شکست وئريرلر. اوندا کي ايستيرديلر ساواش بؤلگه سینی ترک ائدسينلر کله محمدي سسله ییب،اونا نصيحت دئدر و دئيیرکي ملک محمد بودرويشين قصدي سني اولدورمکدي. سيز کي ايسته یيرسيز بوردان گئده سيز يولون ياريسيندا مجبورسينیز چور ک پيشيره سيز تا آجيندان اولميه سيز اما اوزامان درويش سنه دئیه جک کي، سن چوره ک پيشير. اوندا کي سن تنديره اود سالدين، او زامان دئه کي آبابا درويش سن گل چوره ک پيشير. مثلا کي، سن باجارمیرسان سونکو دؤنه سن پيشيرر سن. بو دفعه اورگشسن او چاغ سن درويشی ایته له دوشسون تنديره تا درويشين اليندن خيلاص اولسان. او زامان کي، درويش آرادان گئتدي سن خيلاص اولدون. سن او بويوک داغا طرف يولو ادامه وائد و اوداغين اورتاسيندا داغا طرف يولو داوام ائد . او داغين اورتاسيندا بؤيوک بير ماغار وارکي اوماغار بؤلوم- بؤلؤمدور. اوردا قيرخ قاپي واردي کي هاميسينی گئچيب ، آخيرينجي قاپيدا ايچريده بير قارا آت وار وبيرگؤزه ل قيزکي اوردا زنداني اولوبلار اونلاري گؤتوروب تئز ماغاردان ائشيگه چيخارسيز. اگر تئز دبرمه سن، ماغارين قاپيسي باغلاناق و سونرا سنده اوردا زنداني اولاجاقسان و اما بونلاردان سونرا کي ماغاردان نجات تاپدين او قارا آت قالان ايشلري سنه دئيه جک و اما ملک محمد اوجور کي کله دئميشدي گئديلر وگؤرور و درويشي ده آرادان آپارير وگئدير داغين اورتاسيندان دا قيزی و قره آتي دا اوردان چيخاردير و سونرا يولونا ادامه وئرير کي يتيشيرلر بؤيوک بير منطقه يه. چوخ چمنيلي و اوتلو بير يئردي. دنيز قيراغيندا اوردا بيرموددت ياشایيرلار و اوگوزه ل قيز ملک محمد ه دئیيرکي، منيم عمي قيزيم او بؤيوک داغدا دئوین زندانيسدي. گره ک اونو نجات وئره سن او زامان ملک محمد گئدير قارا آتين يانينا و قره آت دئيیر: محمد، اونو من بيلميرم اونو آغ آت کي دنيزده اولور اوردا ياشایير. او بيلير. محمد دئیيرکي اونو نه تهري اله گئتير مک اولار. قره آت دئیيرکي او چوخ چتيندي، اگر ايستييرسنسه گره ک تامام دنيزده اولان دنيز آتلارين اؤلدورسن ،بو ایش چوخ چئتيندي . سونرا ملک محمد و قره آت مشورت ائدرلر، قره آت محمد ه دئيه ر گئت دريانين قيراغيندا بير قره دره واردي، اوردا قير وار او قيردان گتير. منيم بدنيمي تامام قيریلن سووا و مني مين گئدک دريادا سويون ايچينه. اما بوردا گوزه ل قيزا دئيرلرکي سن بوردا مونتظير اول، بيزیم چوخ چئتين بير ساوا شيميز واردي. چونکي منيم بدنيم تئيخا قيردي، اونلار هرنه قدر ايسته ییرلر منه آغيز آتالار و چنگ وورورلار ائيليه بيلمزلر منيم بدنيمين اتين قوپاردالار. چونکو منيم بدنيم قيردي و اما من اگر آغيز آتام اونلارين اتين قوپاردارام و ملک محمد هم گره ک ويريشا تا اونلاري آرادان آپاراق تاکي آغ آتا يئتیشک او زامان اگر گوردون کي سويون اوزو تئيخا قان اولوبدور، بيلگيلن کي بيز پيروز اولموشوق. بئله اولماسا اوميديميز يوخدي و بونودا بيل کي حتما بيز پيروز اولاجاغیق و بونلار گئدير ساواشير و پيروز اولورلار و آغ آتا يئتيشيب و اونو گئتيرلر کي، دل آراچنگيمي دئولرين زندانيندا و طليسميندن کي بؤيوک داغدا دوستاقدا ايدي. آزاد ائله سينلر. اما او زامان دنيزدن گتيریلن آغ آت گره ک منیم لن گله سيز او واختي کي يئتيشديک داغين اورتاسينا ماغارين قاباقيندا بير آت وارديرکي قاباغينا سوموک تؤکوپلر و بير دانه ده ايت وارديرکي قاباقينا يونجا تؤکوبدورلر. اوندا کي بيز يئتيشديک، سيزگرک يونجاني گؤتوروب قوياسيز ايتين قاباغينا. اونلار مشغول اولاجاقلار يئمگه. اوندا طيليسیم آچيلاجاق سيز، گيره جکسينیز ماغارين ايچينه اوندا کي، يول گئدير سيز، قفيلدن بيرسس گله جک، اول سينه لريجن داش اولسونلار چونکي طيليسیم سينيپدي. سيز داش اولموياجاقسيز اوندا تئز گره ک دل آرا چنگيمي چاغيريپ تاپيپ گؤتوروپ اوردان چيخاسيز. بو ايشي گره ک او قدر تئز جسور گوره سيز کي آت ایلن ايت يونجا وسوموگي يئيپ قورتارماميش اوردان چيخاسيز. اگر گئج اولسا ايت ايلن آت  يونجاني و سوموگو قورتارسالار ماغارين قاپيسي باغلانار. اؤز يئریزده زنداني اولوپ دوستاقدا قالماليسيز. بونودا دئييم کي الان دئولر يئدي گونلوک شيکارا گئديبلر اگر زنداني اولسانیز و دئولر قايدسا ،سيزي اؤلدوررلر. ملک محمد و دنيزدن گلن آغ آت و قره آت گئديرلر و تامام ايشلري یئرینه یئتیریرلر و دل آرا چنگيمي ماغاردان نجات وئريرلر و گتيرلر و دريانين قيراغيندا او گوزه ل صفالي اوتلو چیمنلي يئرده شاد و خورامان یاشاییشلارینا داو ائديرلر ام.

 

 

آلا قارقا شوخ ترلاني بینمير

فولکلور آراشدیرماسی

آلا قارقا شوخ ترلاني بینمير

دکتر حسن.م. جعفرزاده

 

«...شاه­­ عبّاس ايشي بئله گؤرنده بئجان ايله ساري­خوجاني چاغيريب، «دئيين  گؤروم، نه تدبيرينيز وار؟» سوروشدو.

ساري­خوجا ايله بئجان، پري خانيمين پالتاريني بير دول عفريته قاري­يا  گيينديريب، اونو اؤيرتديلر، پري آدي ايله ايچري گل شاهين اَتگيندن توت دئ «من عبّاسي ايسته ميرم، بلکه سني ايسته ييرم».

ساري­خوجا ايله بئجان، بو تدبيري حاضيرلاييب شاهين حضورونا گليب  دئديلر:

- شاه ساغ اولسون، بيز بئله مصلحت گؤروروک کي، بو بارده پري خانيمين  اؤزونون فيکريني بيلک، گؤرک او کيمه گئتمک ايسته‌يير. شاه عبّاسا يوخسا عاشيق عبّاسا؟

هامي بو مصلحتي بَيندي. بئجان ايله ساري­ خوجا پري­نين پالتارلاريني گئيينميش قاريني ايچري سالديلار. قاري دوٍز گئديب شاه­ عبّاسين اتگيندن  توتدوکي:

- من شاه ­عبّاسا گئتمک ايسته ييرم.

عاشيق­عبّاس حيله­ني باشا دوشدو. سازي دؤشونه باسيب دئدي:

آي آغالار، گلين  سيزه سؤيله ييم             

 آلا قـارغـا شـوخ ترلاني بگنمز

 اوغـوللار آتـانـي، قيـزلار آنـانـي          

  گلينلـرده  قـاينـانـانـي بگنمز

*

آدام وار کي، گئتمييه سن ايشينه 

  آدام وار کـي، دوْلاناسان باشينا

آدام وارکي، آيران  تاپميـر  آشينا        

  دينديريرسن ياغلي ناني بگنمز

*

آدام وار  اينينـه  گئيينميـر دري

  آدام وار دوٍنيا دا  گزير سر- سري

آدام وار، معـرفتدن يوخدو خبري                  

دينديريرسن يول ارکاني بگنمز

*

آدام وار چؤللـري  گـزر  کللاهـي 

 آدام وار تـانيمـاز او بيـر آللاهي

آدام وار کـي، بيلمز او، بيسم الهي

 آدام وار کي، يول ارکاني بگنمز

*

آدام وار دولانيـر صـحرانــي دوٍزو

آدام وار دؤشورر  گوٍلو نـرگيزي

آدام وار  گئيمگه  تاپانمـاز بئـزي

آدام وار، آل گئيير  شالي بگنمز

آدام وار چــوخ ايشـلر  ائيلـر آرادا              

  آدام وار کـي، يئتـه بيلمز مـورادا

آدام وار کي،چؤرک تاپماز  دوٍنيادا             

  آدام وار يـاغ يئييـر  بـالي بگنمـز

*

آدام وار کي آداملارين ناخيشي­دي                   

  آدام وارکي، آنلامازدي ناشي­دي

آدام وار کي، حيوان اوندان ياخشيدي               

  دينديررسن هئچ اينسانـي بگنمز

*

آدام وار دستينـه وئـره سـن گوٍللر                 

  آدام وار گـؤزونه چکه­سـن  ميللر

توفـارقانلي عبّـاس  بـاشينـا کوٍللر                   

 نه گوٍنه  قـالميسان قـاري بگنمز

 

شاه­عبّاسين بو کلکي ده باش توتمادي

قايناق: توفارقانلي عاشيق عبّاس ايله گوٍلگز پري-

***

v     آلا «ق. ح. ب. ه» يارديم

محرمليکده آذربايجانين بعضي يئرينده کئچيريلن «قانلي كؤينک» رسمينده  بيرکيشي، ايلک دفعه باش يارانلار سيراسينا قوشولوب شاخسئي گئديرميش. ناهار زاماني قانلي کؤينک سيراسينا قوشولان هر کيمسه  ويت دئير آزدان- چوخدان نئچه قمه ووروب باشيني ياريردي. آما باش يارانلار سيراسينا ايلک دفعه قوشولان  بو شخص هردفعه قمه­ني باشينا آپاراندا قورخوب دايانيرميش و باشيني يارا بيلميرميش. بو تازا باش يارانين قورخوسون، ائشيکدن نئچه آرواد باشا دوٍشوب ياواشجا بير- بيرلرينه «آي باجي، اوکيشي­يه باخ، ائله بيل قورخوب باشيني يارا بيلمير» دئييرلر. کيشي بو سؤزلري ائشيدير. قانلي كؤينگ دسته­سي مئيداني بير دؤور دولانيب کيشي هامان قادينلار اؤنونه چاتان کيمي  ويت دئمک يئرينه قمه­ني باشينا چيرپاراق دئيير:

- آلا « ق. ح. ب. ه» يارديم! آلا «ق. ح. ب. ه» يارديم!

راوي: ناصر. م 35 ياشلي، ديپلم، توفارقانلي.

***

v     آلله ايسته سه اَرککدن ده وئرر ديشيدن ده.

بير سوٍرو ارکک داواري اولان کندلي­يه، شهردن قوهوملاري قوناق گلير. شهرلي قوهومون سوٍد اوموسو وارايميش، باخدي نئچه گوٍندور کندلي قوهوم بير ايستکان سوٍد ده گتيرمير. شهرلي قوناق قالخيب بير قاب گؤتورور بلکه اؤزو سوٍددن ساغيب گتيرسين. ائو صاحيبي  گوروب دئيير:

- قارداش هارا؟ سوٍرو هاميسي ارکک دي.

شهرلي­قوهوم  اوتانديقيندان  اؤزونو سينديرماسين دئيه، يولا دوٍزه­لرك دئيير:

-آللاه ايسته سه  اَرکک دن ده وئرر ديشيدن ده !

راوي: محمد- م. جعفرزاده، 42 ياشلي، ليسانس، توفارقانلي

***

v     آلله ايکي بلاني بير يئرده وئرمز.

دئييرلر هارون­الرشيد مينبره چيخيب دانيشيرميش. اؤزونو وخللافتيني شيشيرديب دئيير:

- منيم خلافتيمده ايسلام توپراغلاري­نين هئچ يئرينده دپرم­ده اوٍز وئرمه­دي...

بهلول جاماعات آراسيندان آياغا قالخيب دئيير:

- دوٍزدور اميرالمومنين! آللاه ايکي بلاني بير يئرده وئرمز!

قايناق: "ديلماج‌ درگي"سي، 1- جي فولکلور اؤزل سايي، 1385 تبريز.

v     آلله، بو ديل خوشلوغو اَليميزدن آلماسين

يوخسول بير کيشي گئجه چاغي آرواد- اوشاغي ايله سوٍفره باشينا توپلانيب شام يئييرميشلر. کيشي­ بيردن ناغافيل سسلي بير قارين يئلي بوراخير. کيشي‌نين آرواد- اوشاقلاري اؤزلريني ساخلايا بيلمه­ييب اوجا سسله گوٍلمه­يه باشلاييرلار. کيشي آرواد- اوشاغي­نين سئوينمه سيندن سئوينيب، اَللريني گؤيه قالديريب دئيير: آلله بو ديل خوشلوغو اَليميزدن آلماسين!

راوي: علي- م.جعفرزاده، 40 ياشلي، ديپلم، توفارقانلي

***

v     آلله يازاني  پوزماق اولماز.

بيرنجي روايت:

«بيرگوٍن وارايدي بيرگوٍن يوخ ايدي. گوٍنلردن بيرينده بير- ايکي آدام اوتورموشودو حضرت ­علي­نين حوضورندا. حضرت آداملارا اوٍز چئويريب بويوردو «عمي­اوغلو ايله عم ‌قيزي­نين کبيني گؤيده کسيلر».

دئمک «سيمريق» قوشودا حضرتين سؤزونه قولاق آسيرميش. سيمرغ دئدي:

- بويوردون عمي اوغلويلا عم قيزي­نين کبينيني گؤيده کسيلر؟

حضرت بويوردو:

- بلي گؤيده کسيلر، بو آلله­ين يازيسي دير.

سيمريق دئدي:

- من بو يازيني پوزارام!

زامان کئچدي بير قيز دوٍنيايا گلدي. بو قيز بئشيگين ايچينده اويناييردي. سيمريق کؤرپه قيزي گؤروب «ايندي گؤروم نئجه عمي ­اوغلونا گئدرسن» دئيير. قيزي بئشيکدن گوتوروب قاچيردير. قيزي گتيريب چينار آغاجيندا اؤز يوواسينا چيخاردير. سيمريق بو اوشاغي اؤز بالاسي کيمي بسله‌يير. بير نئچه ايل کئچير آما سيمريق آنجاق بو قيزي يئره  اَنديرمير. نئچه ايل سووشور و قيز بير آز يئکه‌لير. قيزين­دا عمي­سي ­اوغلو، بؤيويوب بير ايگيد اولور. عمي­اوغلو بير گوٍن آتا مينيب گلير چينار آغاجي­نين ديبينه چاتير و بوردا چينار آغاجي‌نين باشيندا گؤزل بير قيزا گؤزو ساتاشير. بو اوغلان بير كؤنولدن مين كؤنوله بو قيزا عاشيق اولور. بونلار آز چوخ  بير- بيري ايله دانيشيرلار‌. بير گوٍن اوغلان قيزدان سوروشور:

- من اورا نئجه گله بيلرم؟

قيز حسرتله دئيير:

ننم مني قويماز کيمسه‌ني گؤرم، سني نئجه بورا گتيره بيلرم؟!

بو حئين‌ده  قيزين گؤزو بير آت دري­سينه ساتاشير، اوغلانا دئيير:

 او دري­نين ايچنه گير، ننم گلنده دئيرم ننه دَريني منه گتير. ننم سني­ده دري ايچينده بورا گتيرر!

اوغلان دَري ايچنه گيردي. سيمريق گلير. قيز ننه­سيندن چينار آياغيندا کي دريني ايسته‌يير. سيمريق دئيير:

- بالا اونو نئيليرسن؟

قيز ننه‌سي­نين بوينونو قوجاقلاييب دئيير:

- ننه داريخيرام ايسته‌ييرم اونو اوينادام!

سيمريق گئديب دريني يا ياخشي دئسک، دري ايچينده اوغلاني  قيزينا گتيرير.

نئچه موٍدّت سيمريق ائشيگه چيخاندا بونلار عمي­اوغلو عم­قيزي دري­دن چيخيب سيمريق گلنده گيريب دري ايچنده  قاليرديلار. بير گوٍن سيمريق اولمايان واخت الله امري ايله گؤيدن بير ملک گليب چينار باشيندا بو عم­اوغلو عم­قيزي­نين کبينين کسير. دوققوز آي، دوققوز گوٍن، دوققوز ساعات سوْووشور و اونلارين اکيز قيزلاري و اوغلانلاري اولور. بير موٍدّت  کئچير. اونلارين باشقا بير اوغلان و باشقا بير قيزلاري­دا دوٍنيايا گلير. بونلار بئش آدام اولورلار، هاميسي‌دا دري ايچنده ياشاييرلار، سيمريق­دا هر شئي­دن خبرسيز.

بير گوٍن سيمريق حضرت اميرين يانيندا ايدي. حضرت، سيميريق دان سوروشدو:

- واختين تامامدير. ايندي دئ گؤروم کيمسه­نين يازيسيني پوزا بيلدين؟

سيمريق دئدي:

- هه پوزدوم، آپارديم بير قيزي چينار آغاجي­نين باشينا قويدوم. ايندي اوردا دري ايچينده قالير.

حضرت دئدي:

- گئديب او قيزي دري ايچينده منه گتيره بيلرسن؟

سيمريق دئدي:

- هن، باش اوٍسته

سيمريق گئديب دريني گؤتوروب گتيردي، حضرتين اؤنونه قويدو. حضرت سيمريغا بويوردو:

- ياخشي، ايندي قيزي دري­دن چيخارت.

سيمريق دريني چئويرنده بئش نفر ائشيگه تؤکولدو. سيمريغين رنگي قاچيب دئدي:

- دوزدور، آللاه يازاني پوزماق اولماز (1)

قايناق: ائل بيليمي درگيسي- نومره 2، بهمن 1387ش.- داريوش عاشوري

ايکنجي روايت:

شاه­ عبّاس چوخ واخت تانيماسينلار دئيه، درويش پالتاريندا  گئديب شهرلري کندلري دولانيب گزرميش‌کي، گؤزو ايله گؤره مملکت ده نه خبر وار.

گوٍنلرين بيرينده گزدي- دولاندي بير واخت گؤردو، اي داد گون باتيب داهي شهره قاييدا بيلمز. فيکر ائيله‌دي، نه ايش گؤروم!؟ اوزاق دان بير ايشيغي گؤردو، اؤز- اؤزونه دئدي«گئديم ايشيق سوراغينا، گؤروم بلکه آوادانليق اولا»

گل­ها گل، گلدي چاتدي گؤردو کندين کناريندا بير ائو دير. قاپيني چالدي، ائو صاحيبي قاپي­يا گليب قاپيني آچدي، گؤردو بير درويشدير، سالام وئردي، شاه عبّاس دئدي:

- بو گئجه­ني منه بير يئر وئرين بلکه سحر اولسون؟  

ائو صاحيبي دئدي:

- منيم ائو آدامي­­نين(آرواد) بوگئجه اوشاغي اولاجاق، اؤزومده تنديرخانادا ياتاجاغام خوشون گلير بويور!

شاه ­عبّاس گئتدي فيکره، اؤزو- اؤزونه دئدي «دئييرلر اوشاق دوٍنيايا گلنده ايکي ملک‌ده گلر اوشاغين يازغي‌سين يازار، ياخچي‌سي بودور بوردا قاليم گؤروم بو اوشاغين يازغي­سي نه اولاجاق!» شاه عبّاس دئدي:

- اولسون منده ائله بوردا ياتارام.

 شاه ­عبّاس گلدي شام يئديلر، دوٍنيانين ياخشي يامانيندان دئييب دانيشيرديلار  شاه عبّاس دئدي:

- من چيخيم اَل سويا يئتيريم؟

 ائو صاحيبي دئدي:

- گليم گؤرسه‌ديم؟

 شاه­ عبّاس ائله اَل سويا يئتيرن واختدا قولاغينا اوشاق سسي گلدي، ائشيتدي کي، بير قاري آرواد دئدي:

-  گؤزلرين آيدين اوغلان دي!

قديم­کيلر دئيرلرکي، شاه عبّاسا چوخ سؤزلر الهام اولارميش، قولاق وئردي ايکي سس گلدي! بيري دئدي:

- يازغي سيني نه يازدين؟ 

اؤ بيري دئدي:

- يازديم يازغي­سينا اوغلان بؤيوک اولا، آرواد آلا، آما تؤي گئجه‌سي اوغلاني قورد يئيه! شاه عبّاس اَللرين ووردو اَلي اوٍستونه دئدي:

- آللاهيم مني غضب ائلمه­سه؟ من گرک بو يازغيني پوزام! قويمارام بو ايش باشا گلسين، گؤرم اينسانين آلنينا يازغي يازيلار دوز دور يوخسا يوخ!؟

سحردن دوروب ائو صاحيبينه دئدي:

- گؤزلرين آيدين اولسون اوغلانين قدمي خئير و اوغورلو اولسون، من گئديرم هر زامان يولو دوٍشدو اصفاهانا هر يئرده خبر آلسان عبّاس اصفاهانليني ايستيرم نيشان وئررلر، من ايله سن بو گوٍندن قارداش اولدوق. من اصفاهانلي عبّاسام.

 ائو صاحيبي دئدي:

- منيم ده آديم آللاه وئردي دير.

 شاه عبّاس دئدي:

- يولونو گؤزليرم.

شاه­ عبّاس دوٍشدو يولا گلدي اصفاهانا. گون گوندن گئچدي، آي آي دان، نئچه آي دان سورا آللاه وئردي اؤز- اؤزونه دئدي «گئديم قارداشليقيما باش ووروم» سورا آروادينا دئدي:

- بير آز کند چؤرگي، قؤز، بادام... باغلا

آرواد کيشيني يولا سالدي. کيشي گل ها گل گلدي، اصفاهاندا دروازاچي­لاردان خبر آلدي، بيلديلر شاه عبّاسين دوستو دور، آپارديلار شاهين قصرينه.

 آللاه وئردي اؤز- اؤزونه دئدي «اولمايا من آزديم، بوراهارا من هارا؟»

ياخين اولدولار شاه عبّاسي گؤرنده بيلدي نه اولوب. سالام وئردي چوخ احترام عيزّتله گئچدي آينالي اؤتاغا. اوٍرک‌ده سئوينيب دئييردي «دوستوم شاه عبّاس دي».

کيشي نئچه گوٍن قالدي، ايسته‌دي گئتسين، شاه عبّاس دئدي:

- قارداشليق هر زامان ايسته­دين اوغلونا آرواد آليب تؤي توتاسان، گرک منه قاباق دان خبر وئره­سن! اوغلونا من تؤي توتاجاغام!

 آللاه وئردي دئدي:

- من­چوخدا سئوينرم سن بو ايشي گؤره سن!

 آرالانديلار، آللاه وئردي گلدي چاتدي ائولرينه دئدي:

- آرواد آللاه باخيب بيزه اوغلان دونيايا گلن گئجه قوناغيميز شاه­ عبّاس ايميش! کيشي باشيندان گئچه­ني آروادا دانيشدي. بونلار هر ايل، کنددن سؤغات توتارديلار گئدرديلر شاه گؤروشونه، گون گوندن گئچدي، آي آيدان، ايل ايلدن اوغلان بؤيويوب ياشادي، حدي تکليفه چاتدي، اوغلان جاوان اولموشدو، دولاندي گزدي بير قيز گؤز آلتيندا ياتيرديب گلدي، بير گوٍن ننه سينه دئدي! ننه­سي ده اوغلانين  دده‌سينه دئدي، گوٍنلرين بيرينده نئچه آق ساققال بؤيوک باشلاري گؤتوردولر گئديب قيز ائوينه دانيشيق ايله ديلر و قيزي آلديلار اوغلانا!

نئچه آي اوغلان و قيز آداخلي قالديلار يئنه آللاه وئردي سؤغات گؤتوروب گئتدي شاه گؤروشونه. آللاه وئردي، شاهي گؤروب اوغلو علي وئردي‌يه قيز آلماغي دا اونا دئدي. شاه چوخ سئوينيب دئدي:

- داها من اؤزوم تؤي توتارام.

آللاه وئردي نئچه گوٍن قالاندان سونرا شاه دان آرالاندي، گلدي کندلرينه، بولار بوردا قالسين سيزه خبر وئريم شاه عبّاس دان .

شاه ­عبّاس حؤکم ائله‌دي حجله اؤتاغين ائله بير يئرده سالسينلارکي، گرک دوققوز قاپيدان گئچيب حجله اوْتاغينا چاتسين، سورا حؤکم وئردي فرّاشلار قاراووللار دارغا باشييا کي، هر قاپي­يا بير قاراوول قويسون و هئچ بير کيمسه­نين اجازه­سي يوخودور اؤتاق­لارا گيرسين. سونرا ائلچي گؤندردي دوستو آللاه‌وئردييه ‌کي، شاه ­عبّاس حؤکم ائله ييب آروادي اوغلاني و هرکيمسه­ني ايسته‌ييرسن گؤتور اصفاهانا گل چوٍنکو ايسترم علي­وئردي­يه تؤي توتام.

آللاه‌وئردي‌ تداروک‌گؤروب قوهوملارين، دوستلارين، ائلداشلارين، آروادي، اوغلاني قيزي و ... ييغيب باشينا دوٍشدولر يولا، گل ها گل چاتديلار اصفاهانا.

شاه ­عبّاس بويورموشدو؛ چوخ هايلي هويلو پيشواز ائله‌سينلر. اونا گؤره هاميني  آپارديلار بير بزکلي ‌دوٍزکلي يئره، هامي بوردا يئرلشديلر. نئچه گوٍن كئچدي تؤي قوناقلاري دعوت اولوندو، باشلاديلار چال- چاغير ساز قاوال، عاشيق و بالابان گل گؤر نه خبردي. بونلار بوردا تؤي تاماشا شنليک‌ده، خبر وئريم گليندن.

 گلين نئچه گوٍن تؤي دان قاباق گئديب بولاق باشيندان سو گئتيرسين ييخيليب يئره اَل ­بارماقلاري­نين بيري سينيب، قالاني‌دا چيخيب آپاريبلار سينيق­چي بارماقلاري ساليب يئرينه باغلاييب بير تيکه‌ده موم وئريب دئييب آووجو ايچينده اؤينات، بلکه بارماقلارين يوموشانسين! تؤي گونوده موم گلين­ين آووجو ايچينده‌دير. اوغلان آداملاري ساز، قاوال، نئچه آرواد، نئچه کيشي گلديلر گليني چيخارتسينلار، ساز، دؤهول چالديلار جاوانلار اؤيناييب سورا گليني سالديلار يولا گل­ها، گل چاتديلار اصفاهانا. الغرض گليني قوناق اوتاقينا آپارديلار شيريني  نوغول و نابات شام و... يئييلن‌دن سورا گليني آپارديلار حجله اؤتاقينا، کوٍرکن­ده گلدي نئچه يئنگه ايکي ياندان، قوللوقچو، قاراواش آفتافا، لگن، فيته اَللرينده حاضيرلاييبلار و يول گؤزله‌ييرلر. کوٍره­کن حجله اوتاقيندان چيخدي هر ايکي­سيندن‌ده  انعام آلالار هر دوققوز قاپي دا قاراوول­لار کشيک چکمک ده ديرلر. جانيم سيزه دئسين، بونلار هامي بوردا اينتظاردا قالسينلار، خبر وئريم گلين وکوٍره‌کن­دن، گلين آووجو ايچينده موم وار ايدي اوغلان باخدي دئدي:

- بو نه دير؟

گلين دئدي:

- دوغرو دئمه­سم دوغرو گلمز، آللاهدان گيزلين دئييل، سندن­ده گيزلين اولماسين، بولاق يولوندا سو گتيريرديم ييخيلديم بارماقلاريمين بيري سيندي قالاني­دا چيخدي، آپارديق سينيق‌چي ساليب يئرينه دئدي«مومکوندور بو سينيق بارماق اَيري بيته»، اونا گؤره بو مومو وئردي دئدي، «بارماق ساغالانا کيمي  آووجون ايچينده اولسون» منده يانيمجا گتيرديم!

 اوغلان دئدي:

- وئر گؤروم.

آلدي گؤردو يوموشاق بير شئي دير، خوشو گلدي اَلينده وارکن بير قوش شکلينه سالدي، گلين دئدي:

- چوخ سليقه سيزسن؟ آلدي بير گؤيرچين چيخارتدي، بو يول اوغلان آلدي بير دؤوشان شکيلي چيخارتدي.

گلين دئدي:

- ايندي اوْلدو، وئر منه.

گلين بير قورد شيکيلي چيخارتدي دئدي:

بيزيم بو موم ايله باشيميز بند اولدو. ايندي­گون چيخار هامي بيزيم يولوموزو گؤزلر.

اوغلان مومو کي قورد شيکيلنده ايدي آلدي قويدو تاقچايا. آللاهين امري ايله قورد جان تاپدي، آتيلدي اوغلاني توتا، گلين هوش‌دن گئتدي، نئجه‌کي يازغي يازيلميشدي اوغلاني تؤي گئجه‌سي قورد يئدي! يئنه آللاهين اَمريله آتيلدي تاقچايا. گلين هوش سوز دوٍشوب اوغلاني قورد يئدي، ساده­جه سوٍموک قالدي.

خبر وئريم يئنگه­لردن.

گؤزله‌ديلر گون چيخدي ايستر ناهار اولسون، بير ائلچي گؤندرديلر شاه عبّاس حوضورونا کي،  ايندييه کيمي  گلين کوٍره‌کن‌دن خبر اولماييب نه ايش گؤرمه‌ليييک!؟ ائلچي گليب شاه عبّاسا خبر وئردي. شاه اؤزو گلدي حؤکم ائيله‌دي حيجله اؤتاقي­نين  قاپي سيني آچديلار. شاه عبّاس گؤردو اي دل غافل اوتاق دولوب قان ايله، گلين هوٍش‌دن گئديب. شاه عبّاس بويوردو:

تئز حکيم گلسين؟ حکيم گلدي گليني هوٍشه گتيردي. شاه ­عبّاس دئدي:

- بو نه ايشي دير؟ نه اولدو؟ اوغلاني نييه اؤلدوردون؟

- گلين دئدي:

- قبله­ي عالم ساغ اولسون من گوناه‌سيزام! بارماغي ايله تاقچادا قورد شکيليني گؤرستدي، شاه­ عبّاس­ين گؤزو قوردا ساتاشدي، آه چکدي دئدي:

- آللاه، منيم گوناهيمي باغيشلا من بيلمه­ديم سن يازاني کيمسه پوزا بيلمز بيلديم‌ کي هر اينسانين آلنينا يازغي يازيليب تئز يا گئج  باشا گله­جک و چاراسي يوخدور!

«گؤي­دن اوٍچ آلما گلدي، بيري منيم، بيري ناغيل دئيه­نين، بيري­ده قولاق آسانلارين، بولوشدورون يئيين» .

 

شکل گیری زبان ادبی ترکی آذربایجان

 

قبول دین اسلام از طرف مردمان آذربایجان مصادف است با سالهای اولین شکل گیری زبان ادبی آذربایحان که در این دوره تغییراتی که در جهان بینی، معنویات و تفکر قومی ایجاد می شود به شکل گیری زبان عمیقاً تأثیر می گذارد. از اوایل قرن 8 میلادی دین اسلام در آذربایجان آیین حاکم بحساب می آید. دین اسلام را مردمان طبقه مرفه اجتماع در وهله اول بدون هیچ مقاومتی پذیرفتند و با این پذیرش توانستند موقعیت های ویژه خود را حفظ کنند.(137) برای استیلای تمام معنای آذربایجان بسیاری عرب به آذربایجان کوچانده شدند.(138) اعراب کوچانده شده به آذربایجان از مناطق مختلف عربستان و از طوایفی بودند که با همدیگر عداوت داشتند که این کینه و دشمنی در آذربایجان هم در بین آنها نمود خود را نشن می داد.(139). این عداوت بر اهالی بومی نیز بدون تأثیر نبود. بطور کل مسکن گزینی اعراب در قرون 9-7 در آذربایجان و تأثیر آنها در ترکیب قومی اهالی آنچنان که باید و شاید مورد توجه محققان قرار نگرفته است. ضیا بنیاداف به راستی می نویسد: اعراب ساکن در آذربایجان بعد از انقطاع از مراکز فرهنگی کشور اصلیشان بتدریج در میان اهالی بومی هضم شدند. زبان مادری و رسم و رسومات خود را فراموش نمودند. به زبان ترکی که زبان اهالی بومی آذربایجان بود سخن گفتند. شیوه رفتار و طرز زندگی و آداب آذربایجانی ها را پذیرفتند همانند اهالی بومی لباس پوشیدند و مثل آنان آداب و معاشرت کردند.(140)

پذیرش دین اسلام نه تنها در آذربایجان بلکه در کل جهان ترک تغییرات شگرفی را بوجود آورد. در آسیای مرکزی، سواحل اوراق- وولگا، قفقاز و آسیای صغیر دین اسلام به یگانه دین دودمان این نواحی تبدیل می شود که در کل جریان قومی- فرهنگی منطقه را بسوی یک تشکل واحد پیش می برد. احکام دین اسلام با احکام ترکان قدیم چندان تفاوتی نمی کند. این شباهت تیپولوژیک باعث می شود که ترکان اسلام را بدون رنج و درد بپذیرند.

ترکان مسلمان مدت مدیدی بعد از اجرای احکام دینی آنرا در تمام شئونات زندگی مورد تطبیق و ارزیابی قرار می دهند و این چنین است که بعد از آن خود را مسلمان می نامند. تفکر ایجادی و تبادلات داخلی دین اسلام و آیین قدیم ترکان بنام گوی تانری در ارتباط با هم حقیقتاً در یک استقامت حرکت می کنند. می دانیم که یگانه زبان امت اسلام زبان عربی بود که هم فارس، هم ترک باید در این زبان می خواندند و می نوشتند. این مسئله باعث عدم درک آسان دین اسلام از سوی دیگر ملت ها می شد. این نیز به نوبه خود در بوجود آمدن مکاتب صوفیزم مؤثر بود.

در آثار مؤلفین مسلمان در اواخر قرن 8 و اوایل قرن 9 میلادی درباره اسامی جغرافیایی آذربایجان اطلاعات موثقی موجود می باشد. اسامی جغرافیای آذربایجان در اثر معروف « مسالک الممالک » آقای ابواسحاق ابن محمد الفارسی که در قرون 10-9 تدوینگر دیده به وضوح دیده می شود. همین اسامی جغرافیایی قید شده در این کتاب مضمون قومی آذربایجانیها را منعکس می کند. الاستخری اینگونه می نویسد : آذربایجان، آران و ارمنیه در یک نقشه مشخص موجودیت دارند بصورت اقلیم واحد تلقی می گردند. اینجا را از شرق کوههای دیلم، غرب دریای خزر، از غرب ارمن و سرحدات لان یا آلان (آلاداغ) و همچنین از شمال لان و کوههای قفقاز، از جنوب عراق آنرا احاطه کرده است.(141)

این مرزهای طبیعی جغرافیای آذربایجان است که در عین حال حدود و جوارح زبانی و قومی آن را نیز بیان می کند. زبان محاوره ای و زبان ادبی موجود در قرون 11-9 نیز در همین حدود جغرافیایی به وقوع پیوسته است. در اثر الاستخری شهرها و بطور کل مناطق مسکونی و طبیعی آذربایجان بشرح زیر نقل گردیده است :

شهرها (مناطق مسکونی) اردبیل، مراغه، اورمیه، میانج، اوجان، خونج، دخرقان، خوی، سلماس، مرند، تبریز، برزند، مغان، جوبراون، اشنوه، بردع، کرفه، لسوف، یقطان، باب الابواب، بیلقان، بردیج، شماخویه، شیروان، آبخاز، شباران، قبله، شکی، جنزه، شمکور، خونان، زنجان، باکو و الاخر.

اسامی جاهای طبیعی : کوه سابالان (ساوالان- سبلان)، الشورات (دریاچه اورمیه)، رود کُر، رود آراس (ارس) ، رود قزل اوزن، دریای طبرستان، کوه تارمین، کوه حلوان،کوه شهر زورون و جزیره سیاه کوه.

از اثر الاستخری اینگونه استنباط می شود که در قرون 9-10 زبانهای عربی و فارسی بطور چشم گیری در آذربایجان گسترش پیدا کرده بودند. حتی آنقدر وسعت این دو زبان گسترده بوده که الاستخری این دو زبان را زبان ارتباطات مردمی بیان می کند.(142)

استخری اطلاعات پیشینیان را مکرراً بیان می کند. در اصل زبان عربی و فارسی بین طبقات مرفه جامعه بصورت زبان محاوره ای بکار می رفته است( آنچه که امروز در باکو زبان روسی بکار می رود).

ضیا بنیاداف می نویسد ترکیزه شدن اهالی آذربایجان در طول سالیان متمادی انجام گرفته است. سرآغاز این مهم همچنان پیچیده است. ترکان را در سرزمین آذربایجان نمی شود قوم آمده تلقی کرد. زیرا آنوقت به خیلی از طوایف بومی اهالی آذربایجان که از ترکان تشکیل یافته اند چشم پوشی می گردد.

ترکیزه شدن توسط مهاجرین ترک نژاد از سوی جنوب بنام اقوام اوغوز و از شمال بوسیله اقوام قپچاق در آذربایجان را که بوسیله آسیمیلاسیون دیگر اقوام شکل گرفته می توان پذیرفت که در قرون 12-11 ملتی که هم اکنون ملت آذربایجان نامیده می شود از ترکیب این دو قم ترک بوجود آمده است.(143)

به نظر ض.بنیاد اف ترکیزه شدن آذربایجانیها و ارانیها در داخل امپراتوری ساسانی بیشتر از عربها اتفاق افتاده است. این جریان پس از اشغال آذربایجان بوسیله عربها متوقف گردید. دیری نپایید که خود عربها در داخل اهالی ترک آذربایجان هضم گردیدند.(144) ترکیزه شدن بعد از استیلای عربها بعضی از اقوام ساکن در آذربایجان را نتوانست آنچنان که بایسته بوده آسیمیله بکند.

در آذربایجان ترکیزه شدن کلی صورت نگرفته است. زیرا در این اراضی از قدیم الایام ترکان زیست می کرده اند و مهاجرت آنان با ترکان ساکن در این سرزمین روی هم قرار می گیرد. از نظر زبان و قومیت نوعی آمیزش مسالمت آمیز صورت می پذیرفت. براساس بعضی نظریات مغرضانه گویا پس از مهاجرت ترکان سلجوقی در آذربایجان نوعی زبان و قومیت ترکی پدیدار گشته است. در صورتی که آذربایجانیهای ترک ساکنین اصلی این سرزمین می باشند. فقط با آمدن سلجوقیان نوعی اختلاط زبانی و سلجوقیزاسیون صورت می پذیرد که آن هم در عناصر لئکسیکی زبان مشهود می باشد.(145)

ی.ب. یوسف اف در مورد جابجایی سرزمینی ترکان اینگونه می نویسد : اگر باور داریم که آذربایجانیها ساکنین اصلی این سرزمین بودند و از قدیم الایام در اینجا مسکون بودند، آنوقت ترکیزه شدن اهالی آذربایجان کاملاً بی مفهوم خواهد بود زیرا از قدیم اهالی این سرزمین ترک ها بودند. زیرا این موضوع ترکیزه شده انحراف در تحقیقات ایجاد کرده و مانع روشن شدن حقایق می شود. این واقعیت دارد که در مواقع معین بعضی از گروههای ایرانی زبان و قفقازی زبان در اهالی ترک زبان آذربایجان هضم شدند و عکس این قضیه هم بوقوع پیوسته است لیکن درمورد اصل ترک بودن مردم آذربایجان بحثی نیست اما در سلجوقیزاسیون شدن زبان ترکی می توان تأمل نمود.(146)

طبیعی است ترکیزه شدن و ماهیت بی محتوای این موضوع که بین سالهای 30-1920 در بین محققین از سوی عوامل فریبکار ایجاد گردیده مانعی برای تحقیقات واقعی است. این تئوری ترکان را در آذربایجان مهاجر و آمده به حساب می آورد. در صورتی که تحقیقات نشان می دهد ترکان ساکنین اصلی آن بودند و هستند. این نظریه اشتباه هنوز محور تحقیقات بعضی از محققان است. زیرا تا امروز هم در آذربایجان بعضی گروههای غیر ترک زبان از جمله طالشهای ایرانی زبان، ایدو، اودین، قریز، بودوق، ساخور و خینالیق های قفقازی زبان هنوز هم بدون آنکه آذربایجانی (ترکیزه) شوند به حیات خود ادامه می دهند.

در اواسط قرن 9 میلادی در سرزمین آذربایجان دولتهای مستقل و نیمه مستقلی پدیدار شده اند بدلیل مهاجرتهای پی در پی ترکهای آسیای مرکزی در واقع حاکمیت سیاسی عرب ها نفوذ خود را بطور کامل از دست داده بود. آنچنان وضعیت خاصی تاریخی- طبیعی بوجود می آید که زبان ادبی ترکی آذربایجان با تمام کیفیت خود به منصه ظهور می رسد و تمام امکانات یک زبان نوشتاری را از خود به نمایش می گذارد.

در قرون 11-9 میلادی زبان ادبی ترکی آذربایجان به معنای واقعی کارکرد داشته است و در همین جا مرحله اول شکل گیری آن به پایان می رسد. در این اوان اثر بی بدیل « دده قورقود» آفریده می شود. قبل از هرچیز این اتفاق درنتیجه آمیزش اقوام اغوز و سلجوق ساکن در آذربایجان بوجود بیاید خود بیانگر برخی واقعیت های قومی- تاریخی بسیار وزینی است. اگر همین مناسبت را در شکل مکانیکی (فلان قوم، خلق آمد، اقوام ساکن، یا خود اختلاط اقوام و در نتیجه زبان ادبی شکل کامل بخود گرفت) ارزیابی نکنیم بصورت وحدت عضوی می توان پذیرفت. در این دوره اوغوز قیچاق یا بطور کل اوغوز و یا خود کمپلکس قیچاق یا پروتو اوغوز یا قیچاق مفهوم نداشته است بدون شک تأثیر اوغوز- قیچاق حتمی بوده است.

تا مرحله اوغوز- قیچاق بطور محض تمامیت اوغوز قیچاق بصورت یک کمپلکس ادبی و وحدت عضوی در آذربایجان موجود نبوده اما عناصر اوغوز تمثیل گردیده بود. آنچه گفته شد می توان بصورت زیر جمع بندی نمود :

1-  تا قرون 11-9 میلادی در شکل گیری زبان ادبی آذربایجان مهاجرین اوغوز- سلجوق بلاواسطه تأثیر داشتند. یعنی در زبان ترکی آذربایجان نوعی سلجوقیزه شدن مشاهده می شود.

2-  تا قرون 11-9 زبان عمومی مردم آذربایجان و در کنار آن زبان ادبی ولو کاملاً توسعه یافته انکارپذیر است.

قبول مواضع رادیکال در هر مورد احتمال بروز نتایج غیرقابل درک می شود. از قرن 9 میلادی محیط قومی- زبانی و فرهنگی اسیای مرکزی به گونه مورد تعرض ترکان قیرقیز قرار می گیرد و این موضوع سبب می گردد که اقوام اوغوز به غرب منطقه پناه ببرند. و از آنجا همراه با قپچاقها به سوی غرب سرازیر می شوند. از اواخر قرن نهم واوایل قرن دهم پذیرش اسلام بوسیله سوباشی سلجوق بیگ صورت می گیرد و اوغوز- سلجوق و یا خود نام سلجوق از اینها هویدا می گردد و این مهاجرین سلجوق نام می گیرند.

در قرن 9 میلادی سلجوقها یگانه قدرت دنیای اسلام بودند اول به درایت و سرکردگی سلطان طغرل، بعداً آلب ارسلان و نهایت بوسیله ملکشاه در تمامی این مناطق پراکنده شدند. در آذربایجان، سلجوقیان دارای جایگاه ممتازی بودند. عظمت باشکوه سلجوقیان مصادف است با دوران شکوفائی مدنیت ترکان که از جنوب اوغوزان و از شمال قپچاقها به سوی آذربایحان روانه شدند که بطور کل در جمع بندی حقیقی حوادث ممکن به شکل زیر تداعی می شود:

1-  آذربایجان از پروسه توپولوژی دنیای ترک غافل نماند و در سیر حرکات عموم ترک جهان ترک دارای جایگاه خاص گردید.

2-  زبان ادبی آذربایجان دارای پشتوانه قومی قوی گردید.

در قرون 12-11 جریانات قومی- فرهنگی رایج در آذربایجان باعث تشدید کارایی زبان ادبی گردید. قبل از هرچیز پروسه شکل گیری داخلی زبان تکوین یافت. عظمت باشکوه دولتهای ترکان قدیم احیاء شد.

درست است در این کشورها بیشتر از زبان ترکی آذربایجانی زبانهای فارسی و عربی کاربرد دارد اما در سطوح دولتی و اجتماعی مسئله وجود زبان مخصوص آذربایجان ضرورت توسعه و شکوفائی آن و امکانها و زمینه آن محسوس بود. دوماً ترکانی که از آسیای مرکزی و اروپای شرقی به آذربایجان مهاجرت می نمایند کلمات و خصوصیات زبانی شرق و غرب و ویژگیهای آنها را بیشتر عینیت می بخشند. البته این عینیت در جهت کاربرد بیشتر کلمات ترکی بوده به همین خاطر در زبان معاصر ترکی آذربایجانی عناصر زبانی از طوایف مختلف ترک دیده می شود.

محققان پروسه های قومی قرون 12-9 آذربایجان اظهار می دارند که در سرزمین معاصر آذربایجان اسامی همان طوایف بصورت اسم سرزمین و منطقه بکار رفته : افشار- بیات، بایاندور، بگدیلی، چایبرلی، ایقدیر، ییوه، قلربئلئم، ملپیک، میریم، بچنه ک، توتیرقا، تؤکر، چروک، جنبی، جووالدار، ایمور، همین طوایف اوغوز با قپچاقها و کارلوکها در شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی مستقیماً شرکت نموده و در همگرائی طوایف ترک در آذربایجان در دراز مدت نقش خود را بازی کرده اند.

در قرون 12-9 زبان ادبی عمومی ترکی با سرعت بیشتری عناصر اسلامی را بخود می گیرد. از زبان عربی و بدنبال آن از فارسی کلمات و قواعد دستوری وارد زبان ترکی می شود. اما این فرایند و تأثیر نتوانست این زبان را از محل و منبع اصلی تغذیه آن برای شکوفائی یعنی زبان عامه مردم محروم کند.

ا.جعفر اوغلو می نویسد: پس از قبول اسلام ترکها تنها صاحب نیروی سیاسی و جنگی نبودند بلکه علل فرهنگی و اجتماعی زیادی بود که باعث حرکت و جنبش آنها می شد. ترکها قبل از آنکه وارد دایره فرهنگی بیگانه و ناآشنا شوند با یکی از گونه های فرهنگی حهان یعنی اسلام رو دررو ایستاده بودند.

بعد از قرن هشتم که عباسی ها توسعه فرهنگی را شعار خود کردند در قرون 10-9 در این زمینه پیشرفت قابل توجهی را کسب نمودند. در زمان آنها در سایه تشکیل مراکز اداری در آسیای مرکزی جنگهای مخرب استعمارگرانه رو به فراموشی نهاد و مردم محلی زحمتکش وارد صحنه شدند.(147)

در اینجا یک وضعیت متضاد خود را نشان می دهد هم در آسیای مرکزی هم در مسیر اورال- ولگا و هم در قفقاز- آسیای صغیر( از جمله آذربایجان) فرایندهای مشابه زیر که عموماً منکر یکدیگر بودند جریان می یافتند.

از یک طرف زبانهای فارسی- عربی بعنوان زبان علم و ادب در مناطق فرهنگی- قومی منتشر و تحکیم یافته به شاخصه فرهنگ ملی مبدل می گردد.

از طرف دیگر هم اقوام غیرترک (عرب- گروه زبانهای ایرانی مختلف و غیره) زبان خود را از دست می دادند، ترک می شوند بطوریکه زبانشان به سطح زبان ادبی نه تنها نزدیک نمی شود بلکه محدود شده و تحت فشار قرار می گیرد.همانطور که استنباط می شود مسئله پیچیده تر از آنست که تصور می شود- زبانهای فارسی و عربی در قرون 12-9 حتی مراحل بعدی به درجات مختلف از حالت عمومی و غیرملی برخوردار بود و در خدمت یک قوم محلی نبوده بلکه به عینیت فرهنگی منطقه ای خدمت نموده است. همین مناطق قومی- فرهنگی را هم ترکان ایجاد نموده و حفاظت کردند.

منابع اساسی ترکی ادبی عمومی و یا مادر قرون 12-11 عبارت بودند از « دیوان لغات الترک » محمود کاشغری، « کوتاد قوبیلیک » یوسف خاص حاجب بالا ساقونلو « عتبه الحقایق » ادیب احمد یوکنکی و « دیوان حکمت » احمد یسوی. کتاب اولی اساساً لغت می باشد و تجربه زبان ادبی کتابهای بعدی هم تقریباً شبیه هم می باشد اما در آنها تفاوتهای اسلوبی و فرق کاربردی دیده می شود. البته این مسئله منکر حالت و خصوصیات زبان ادبی ترکی عمومی قرون 12-11 نمی باشد. فرقی مابین زبان ادبی آذربایجان و زبان ادبی ترکی عمومی مذکور موجود بوده اما این فرقها مثلاً به اندازه فرقهائی نبوده که بین زبان لاتین با ایتالیائی، اسپانیائی و یا فرانسوی ادبی در قرون 12-11 موجود بوده است. بنظر ما علت اصلی این فرق در آن بوده که زبان لاتینی به جهت دایره فعالیت ( حمایت کلیسا از لاتین ) با زبان ادبی ترکی عمومی داشته به همین جهت هم زبان لاتینی تا شکل گیری زبانهای مستقل محدود به کلیسا می شود اما زبان ادبی ترکان عمومی اشتقاق یافته حالت محلی پیدا می کند و توسط تفکر زبان ملی دوباره تفهیم و درک می گردد.(148)

کتاب « دیوان لغات الترک »(149) محمود کاشغری به حد کافی و بصورت مکمل منظره تاریخی و کاربری زبانهای ترکی قرن یازدهم را نشان می دهد. ترکولوژیست مشهور (محمود کاشغری) در نشان دادن خصوصیات دستوری، لکسیک و آوائی زبانهای ترکی با الفبا و زبانشناسی عربی به استانداردهای الفبا و زبانشناسی عربی همیشه رعایت نکرده بلکه طبق خصوصیات زبانهای ترکی ومطابق به آن به ابتکارهائی دست زده و راههای مناسبی را پیدا کرده است. الفبای عربی برای قواعد آوائی ترکی با سرعتی نوآورانه تطبیق گردیده است.

1کاش05در کتاب « دیوان کاشغری » در مورد طوایف مختل فترک و خصوصیات زبانی آنها اطلاعات زیادی داده شده، یکی از جهاتی که در این اطلاعات قابل توجه می باشد امکان فرق گذاری بین خصوصیات زبانی طایفه ای (دیالکت شیوه) با خصوصیات زبان ادبی می باشد. مثلاً مؤلف زود زود اصطلاحهای « ترکی خاقانیه » ( زبان ادبی دوره قره خانیها) ، « اوغوز و قپچاقها » ، « اوغوز، قپچاق و سووارها » و غیره را بکار می برد و از دلایل ارائه شده معلوم می شود که سخن از خصوصیت قواعد (ادبی) مشخص می رود که همین ویژگی موافق زبانهای ادبی ترکی قرون وسطی ( از آن جمله زبان ترکی آذربایجانی) می باشد. تصادفی نیست که محققان در « دیوان » کاشغری سعی می کنند سیستم کلی ویژگیهای ترکی آذربایجانی را مشخص نمایند. آنها نشان می دهند همانطور که « دیوان » کاشغری سیستم زبانهای مختلف ترکی ادبی را منعکس می کند سیستم زبان ادبی ترکی آذربایجانی را هم منعکس می نماید(150) اما این مسئله به شکلی مخصوص فرقش مشخص نشده ( با قواعد امروزی ) که این هم تماماً طبیعی است.

در بین منابع زبان ادبی دوره کاشغری، « کوتاد قوبیلیک » هم به جهت بزرگی حجم، هم زیاد بودن تعداد نسخ خطی و هم به جهت اینکه زبان خان ( ترکی خاقانیه ) بود بیشتر جلب توجه می کند.(151) ترکی خاقانیه زبان اداری قاراخانیها بود. این زبان در شهرهای کاشغر و بالاساغون وهمچنین در اطراف آنها بصورت گسترده بکار رفته.

براساس نوشته کاشغری در روستاها به زبانهای دیگر ( در اصل به شیوه های دیگر) صحبت می کردند اما زبان ادبی و حالت نطقی آن ترکی خاقانیه بود. بودن فرق و درجات آن بین ترکی خاقانیه و ترکی ادبی آذربایجان قرون 12-11هم مسئله جالب توجهی می باشد. با دقت به قواعد زبانی نمونه های متنی که در پایین داده می شود معلوم می گردد که این قواعد در منابع قرون 12-11 ترکی آذربایجانی بصورت سیستم کلی موجود نبوده (پیشرفت هم نداشته) به همین جهت می توان ترکی خاقانیه را بعنوان پدیده ای زبانی که حالت محلی و ویژگیهای خاص بخود گرفته اما حالت و تیپولوژی ترکی ادبی عمومی را هم از دست نداده است قبول کرد.

نمونه هائی از « کوتاد قوبیلیک » یوسف خاص حاجب بالا ساقونلو( اواسط قرن 11).

ترکی :

ایدوک اول هر بگلیک آرتیقلیک تیله ر،

آریقلیک بیله دیلده ساکلیق تیله ر

بو دونکا تالو سدی که ره ک آلپ آتیم

به قوک ایشکه اوترؤ بو بولساتیتوم

***

نه قؤتیر، ائیست قیل اؤتوکن بگی،

سیناپ سؤزله میش سؤزنی یئتروب اوقی

بو دونکا بگی آرتوک اؤ وروم که ره ک

کؤنقول تیل کؤنی کیلکل کؤردوم که ه رک

بیلیگلیک، اوکو ملوق ، بودونکاتالو،

آکی، هم کوزی تک، نه کوتلی تولو

کاموق ائدقو که بولسا ائلقی اوزون

اوووتلوق، سیلیق، هم کیلینچی توزونگ

سه زابگ بولور بو بودونکا اولوق،

مونیقدین گلیر اؤتر و ائدقو اوورق

جهات ویژه ای ( همان که ترکی خاقانیه را از استانداردهای ایده آل » ترکی ادبی عمومی و یا مادر » جدا می کند) که در این متن عینیت یافته در منابع دوره های بعدی هم تکرار شده و خود را تصدیق می نماید.

از « عتبه الحقایق » ادیب احمد یوکنکی (اوایل قرن12)

ترکی :

مجاز بولدی دوستلوک حاکیکات کانی،

مینقه ر دوستتا بیری بولونمازکونی،

اؤکوشره ک کیشینیق ایچی قادر اثرور ،

کونی دوستلوق ائرسه تاشی، بیل مونی

***

بوکون بوآژ سوندا کیشیلیک ایسیز

کانی، کانچا باردی کیشیلیک ایسیز

وفا کولی سوقلوپ کورور یوللاری

وفاتولدی تاشتی تئنقیز دین ائدیز

از « دیوان حکمت » خواجه احمد یسوی (اواسط قرن دوازدهم)

ترکی :

اون سگیز منق عالمده حیران بولغان عاشقلر

تاپمادی معشوق چراغین، سرسان بولغان عاشقلر

***

هم دم باشی اورکولوپ، گؤزی خالقا تیلموروپ

هو-هو تییو چورکولوپ کوریان بولغان عاشقلر

***

کوبون، یانین بولغان، اشکیلدا بولبول بولغان

کیمین کورسه قول بولغان، مردان بولغان عاشقلر

***

همت کورین باغلاغان، یوره ک باغرین داغلاغان

فریاد اوروپ ییغلاغان، گریان بولغان عاشقلر

***

گاهی یوزی سارغاریپ، گاهی یولیدا غاریب

تسبیحلری « یا حبیب » جولان بولغان عاشقلر

جهات مورد نظر موارد ویژه اشاره شده در متون بالاعبارتند از:

در سطوح فونتیک : وجود حرف مصوت بدون زنگ در پریپوزیسیون (موقع، وضعیت) ( تیله مک، تیمک، تالدی، تاشدی و غیره) تمایل به صائتهای بسته (تیمک، سین، یول و غیره) تمایل به حالت سیلابی پوشیده (بولماق، یؤز، ییغلاماق و غیره) و غیره.

علائم ذکر شده بصورت سیستماتیک در ترکی ادبی آسیای مرکزی (زبان جیغاتائی) تداوم یافته و تحکیم می یابد. وجود این علائم در زبان ادبی قرون 12-11 آذربایجانی ممکن بود اما سیستم دستوری کلی وجود نداشته (وممکن هم نبود).

برخی محققان (بویژه مورخان غیر زبانشناس) وقتی می گویند زبان آذربایجانی در قرون 12-11 شکل گرفته احساس می شود آنها از زبان ادبی بحث می کنند در انی مسئله دارای اشتباهاتی هم بوده اما در عین حال هم با واقعیتها تطبیق دارد. زبان گفتاری مردم آذربایجان در شرف شکل گیری زبان ادبی تشکل یافته و با شکل گیری ادبی هم زبان گفتاری کامل تر و رساتر شده به مرحله ای می رسد که زبان ادبی و تفاوت فی مابین اندک می گردد.

عاشقها و شاعران که از میان مردم برخاسته بودند سخنان خود را گفتند و در نتیجه عجین شدن آن با آداب و رسوم و فولکلور قدیمی مردم ادبیات غنی مردم آذربایجان شکل می گیرد( برای ارتقاء سطح زبان گفتاری به زبان ادبی) ادامه می یابد و با این همه د رتمام ادوار خواه در دوره های شکل گیری اولیه (درقرون5-3) تا قرون13-11) خواه در ادوار بعدی حالت قدیمی و یا کلاسیک ترکی با زبان گفتاری مردم تفاوت خاصی وجود دارد.

تا آنجا که می دانیم در قرون 12-11 زبان ادبی آذربایحانی هیچ منبعی بدست نیامده است قدیم ترین منابع مربوط به قرن سیزدهم می باشد.اما محققان احتمال می دهند که در قرون اولیه هزاره دوم چنین منابعی وجود داشته برای اثبات این موضوع به موارد زیر اشاره می گردد :

1-  وجود سطح تمدن عالی ( در عین حال وجود الفباهای مختلف).

2-  وجود شعرای فارسی گوی چون ق.تبریزی، ا.خاقانی، ن.گنجوی و غیره که عادتاً منعکس کننده تفکر ملی بوده اند: کاربرد لغات، اصطلاحات و قواعد دستوری زبان ترکی- آذربایجانی از طریق آنها.

3-  وجود مدلها و وزنهای شعر سرائی که پایه شکوفائی می باشد.

4-  اعتراض نظامی به نامه آخسیتان شیروانشاه که غیرمستقیم دلیل به وجود زبان ادبی در همین دوره می باشد.

5-  کامل بودن زبان منابع کشف شده از قرن سیزدهم نشاندهنده آنست که این زبان قبل از همین منابع دارای تجربه زیادی در نوشتن داشته است.

6-  وجود زبان گفتاری ادبی و تأمین مستقیم زبان نوشتاری ادبی توسط آن.(153)

همین دلایل و احتمالات همانطور که ذکر شد از قرن پنجم به بعد از فراوانی زبان ادبی ترکی عمومی (مادر) و با وجود الفباهای مختلف و همچنین آثاری که دارای مضامین مختلف می باشند را تأیید می کند.

زبان ادبی آذربایجان یدر دوره شکل گیری اولیه اساساً بصورت شفاهی موجود بوده و این موضوع وجود آثار نوشتاری آذربایجانی در قرون 12-11 را انکار نمی کند برعکس همانطور که در دلایل و احتمالات فوق نشان داده شده آنرا تأیید می کند زبان ادبی شفاهی عادتاً دارای حالت نمودهای زیر می باشد :

1-  زبان ابی شفاهی که در مراکز تمدن و دربارها کاربرد داشت.

2-  زبان ادبی شفاهی که در مجالس نیمه رسمی، مجالس صوفی و تکیه ها رایج بود.

3-  زبان فولکلور و یا ادبیات شفاهی مردم.

کاملترین و فراگیرترین حالت زبان ادبی شفاهی آذربایجان در قرون 12-11 زبان ادبیات شفاهی مردمی (فولکلور) می باشد. این زبان ریشه در ادوار خیلی کهن داشته؛ دارای اسلوبهای نثری مختلف بوده و در طول اعصار بدون هرگونه تغییر ادامه می یابد. در شکل گیری و فراگیر شدن زبان ادبی نوشتاری حالت مذکور زبان ادبی گفتاری نقش مهمی را بازی کرده ( مثل کتاب دده قور قود)، زبان ادبی گفتاری که برای تکیه ها، مجالس صوفی و عموماً مجالس نیمه رسمی بکار می رود ویژگی اصلیش این است با سمبولها و با کلمات دارای معنای مجازی غنی می باشد( این زبان، زبان حکایه های کوچک صوفی- زبان منابع می باشد). درست است که زبان ادبی گفتاری که در دربار و مراکز فرهنگی بکار رفته دارای همان اسلوب می باشد اما از لحاظ مضمون دارای ویژگیهای متفاوتی می باشد. ویژگی خاص آن در آنست که کلمات فارسی و عربی در آن زیاد بکار رفته و این علامت مشخصه آن می باشد. متفاوت بودن زبان گفتاری ادبی آذربایجان در قرون 12-11 نشان دهنده آنست این زبان دارای تاریخی قدیمی و غنی است.

تمامی شعرا و نویسندگان آذربایجانی که در قرون 12-11 به فارسی نوشته اند کلاً ترک آذربایجانی بودن خود را محسوس گردانیده اند. این مسئله هم در مضامین آثار و هم در سبک ادبی و هم در کاربرد برخی لغات، اصطلاحات آذربایجانی خود را بروز می دهد. آثار قطران تبریزی، افضل الدین خاقانی، نظامی گنجوی دلیلی است بر این موضوع که باید خاطرنشان ساخت قطران تبریزی از آذربایجان جنوبیست، افضل الدین خاقانی شروانی از شمال شرق آذربایجان بوده، نظامی گنجوی هم از آران یا شمال غرب آذربایجان بوده اند. با این همه در آثار فارسی آنها لغات و اصطلاحات ترکی در یک اندازه می باشد. بدینوسیله می توان گفت در قرون 12-11 در تمامی آذربایجان و در مراکز فرهنگی زبان ترکی آذربایجانی از نفوذ بالائی برخوردار بوده است. لغات و اصطلاحات ترکی در آثار شاعرانی چون قطران تبریزی، افضل الدین خاقانی و نظامی گنجوی بکار رفته عبارتند از :

قطران تبریزی : چووال کسی که مدح تو گوید، درم برد به جووال، چؤپبو (یاللی) چو از نی خون و از پولاد چؤپبو، جناغ- بر خاتمش پکینه و بر مرکبش جناغ، بکمز- چنان که قصه زایر ز ساغر و بکمز، طاغ- ناراست خشم و تن خصم خشک طاغ، یون ( یه هور- آلیق) چوبر بلای میمون و به رزم ائدر نهریون و، داغ- جای سروباغ بود. جای رنگ داغ و غیره غ. بیگدلی مثل ها و متلهای ترکی بکار رفته در آثار قطران تبریزی را آشکار نموده است. از در بیرون راندن و از باجه دعوت کردن مار گزیده از طناب می ترسد، نیزه را نمی توان در چچوال مخفی کرد- به دریا بیانداز اگر ماهی نداند خدا می داند- از چشم افتادن زیر و رو کردن و غیره.(154)

لغات ترکی بکار رفته در آثار فارسی شعرای آذربایجانی در قرون 12-11 بیشتر از لغات ترکی بکار رفته در زبانهای گرجی و ارمنی در قرون 10-5 می باشد و این تماماً طبیعیست : در روند شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی، توانائیهای آن افزایش می یابد.

افضل الدین خاقانی : سو (آب، اکمک (نان)، تانری (خدا)، ایتکین (کم شده)، اوشاق (کودک)، توتوق (تپل- کپل)، چوخا، گؤندوز (روز) ، خاتین (خانم) سؤمره، قیزیل (طلا)، خان (خان)، داغ (کوه)، تویز، آقچا(سکه)، یالاواج و غیره در زبان افضل الدین خاقانی مثلهائی به سبک پایینی بکار رفته :

بیش ز تاراج بعض عمر سیه سر       

زین رصدانه سپید کار چه خیزد

سیه سر در « کتاب ده ده قورقورت » زیاد بکار رفته که ترجمه لفظی « قاراباش » می باشد.(155)

نظامی گنجوی خاتون- به نوک تیر هر خاتون سواری، فرو داده ز مرغزاری، اوزان- نواساز خنیاگران شگرف با قانون اوزان برآورده حرف، منجوق- زموقع خون گاه بر معضد عیّق، پر از خون گشته تسنهای- مونجوق، کولونگ کلنگ منیر چون شیر جننگلی، کلنگی که نه او باشد کلنگی، قرمزی- شب چو آرایش دگر چون ساخت کونل اندوخت. قرمزی انداختن، گردک- در این گردک نشسته خسرو چین و آن دیگر فتاده شیر شیرین، آلاچیق- بسقرایه ضرب همت به چین راضین چه لافم، چه زاید به نای پیلان آچیق ترکمانی، یایلاق- بیرون شاد زییلاقیان سرکشی، سواری شتابنده چون آتشی، توتماج، اری، زیرا که در شکم دهلوسن برگ تتماج به زبرگ گل اسن، چالیش (دؤبوش)- بر رموز شه تا، دمیران روم، همایند چالش در آن مرز و بوم، سانجاق (بیرق)- هزار و چهل سنجق پهلوی، روان در پی ریأت خسروی، قلاووز (بلدچی)- در آن پویه تعجیلی می ساخته رقص بیقلاووز همی تاختند، توتوق (پرده) تا که جمقی در توتوق نیز بود، خار زگل، نی زشکر دوربود وس.

نظامی گنجوی هم مثل اسلاف خود مثلها واصطلاحات ترکی آذربایجانی را به زبان فارسی داخل می کند: گؤزد گمک (بچشم آمدن) گؤزدگمک (چشم خوردن)، اؤزالی ایله اؤز آیاغینا بالتا چالماق (با دست خود به پای خود تیشه زدن)، قوردلاقوزو بیر یئرده اوتلاییر (گرگ و برده یک جا می چرخند)، دوشاب آلمیشام، بال چیخیب (دوشاب گرفتم)عسل از آب درآمد)، ائواوغروسونو توتماق اولماز (دزد خانگی را نمی توان گرفت)، اگه ری اوتوراق، دوز دانیشاق (کج بنشینیم، درست حرف بزنیم)، گله گله گلن، گله- گله گئدر (کسی که خودش می آید خودش هم می رود)، هئچ کس اؤز آیرانینا تورش دئمز (هیچ کس به ماست خود ترش نگوید) و غیره.(156)

اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم یاقوت الحموی در کتاب « معجم البلدان» در مورد وضعیت تاریخی- جغرافیائی آذربایجان( آذربایجان جنوبی) این طور می نویسد :«... مرزهای آذربایجان از شرق از بردع شروع می شود و از غرب تا زنجان ادامه دارد. از شمال با ولایات دیلم، گیلان و تاران همسایه می باشداین کشوریست وسیع.

از میان شهرهای مشهور آذربایجان تبریز بزرگترین شهر و پایتخت آن می باشد. در زمانهای قدیم پایتخت آن مراغه بوده، خوی، سلماس، اورمو، لردبیل، مرند و غیره جزو شهرهای آن می باشند.

آذربایجان کشوری وسیع و دولتی بزرگ می باشد. خصوصاً اینجا کشوری کوهستانیست و قلعه های زیادی در آن وجود دارد. و درخت میوه و دیگر نعمات بی اندازه زیاد می باشد. من در هیچ جا به اندازه اینجا به باغ و رودخانه و چشمه برنخورده ام برای کسی که می خواهد در این کشور گردش کند کوزه آب لازم نیست چون او به هرکجا که می خواهد برود آب زیرپایش جاریست و این آب بامزه، خنک و تمیز می باشد.اهالی آذربایجان بشاش، گونه قرمز، رنگ پوستشان شفاف هست آنها به آذری (ترکی آذربایجانی) صحبت می کنند دیگران زبان آنها را نمی فهمند».(157)

در مورد اران با آذربایجان شمالی یاقوت الحموی می نویسد : آران ولایتی وسیع می باشد این اسم به زبان عربی می باشد. دارای شهرهای زیادی چون خنره( اهالی گنجه را می گویند) بردع، شمکور و بیلقان می باشد. مابین آذربایجان و اران رودخانه ارس جاریست در شمال این رودخانه تمام شهرها مال اران و در جنوب آن تمام شهرها مال آذربایجان می باشد.(158)

اطلاعات داده شده در مورد آذربایجان شمالی و جنوبی در « معجم البلدان» براساس مشهور بودن شهرها داده شده است.( در اینجا تفاوت شمال- جنوب رعایت نمی گردد): اردبیل، باب الابواب، باکویه، بردع- تبریز».(159)

آذربایجان تحت عنوان «آتروپات» در اوایل فقط برای جنوب آذربایجان گفته می شد اما در قرون وسطی مفهوم آذربایجان به هر دو سوی رود ارس شامل شده و تا دربند اراضی آذربایجان ذکر شده است و حتی در برخی موارد آذربایجان شمالی، آذربایجان علیا خوانده شده در ادوار بعدی نام آذربایجان به کل مناطق تبدیل می گردد.(160)

در آذربایجان شناسی شرح لغوی این اسم بصورتهای مختلف بیان گردیده محقق مشهور م. یوسف اف درخصوص این اسم می نویسد: فرم لغوی «آذربایجان» برای آشکار گرداندن هویت نژادی و قومی آن ملت کمک می کند. اگر این اسم بصورت درست تحقیق گردد و مشخص بشود که این حرف محصول کدام زبان و کدام تفکر بوده برخی مسائل آشکار می گردد. اگر شرایط و تاریخ شکل گیری لغت آذربایجان مفهوم آن و طوایفی که در شکل گیری آن نقش داشتند اگر بخوبی تحقیق و مشخص نگردد یافتن معنای آن با شکست روبرو خواهد گردید.

وقتی تحقیقات محققان(162) را از نظر می گذرانیم شاهد مواضع متفاوت می شویم:

1-  لغت «آذربایجان» دارای ریشه ترکی است.

2-  لغت «آذربایجان» دارای ریشه ایرانی و یا فارسی است.

هر دو گروه برای نظریه خود دلیلهائی می آورند. یکی از نظریه ها که متکی بر شکل گیری تاریخی این اسم است نخستین حالت این اسم را بصورت «آندیرپاتیان» در لوحه های سنگ نوشته های میخی درنظر گرفته و در مراحل بعدی براساس آدیرباقان (در منابع سوریه- عربی آدوربیقان- آدیربیجان) این اسم را تشریح می کنند.(163)

در نظریه دیگر با اسم «آتروپاتن» ( در زبانهای ایرانی معنای محافظ آتش بکار رفته) مرتبط دانسته اند.(164) برای اولین بار استرابون (سده اول قبل از میلاد و سده اول میلاد) اسم آتروپاتن را به این سرزمین شامل نموده است. یقیناً اسم اولیه آذربایجان (آده ربایجان- آدیربایقان) بخاطر شباهت به آتروپات در گفته های مردم عادی با اسم آتروپات مرتبط دانسته اند. ی.ب.یوسف اف می نویسد: « براساس نوشته های جغرافیدان یونانی استرابون ماد آتروپاتن اسم خود را از آتروپات برگرفته» سه قرن بعد از جدا شدن ماد کوچک، در منبع مسئله نامیده شدن این مملکت از اسم آتروپات ذکر شده، بدون شک استرابون هنگام مرتبط دانستن آتروپاتن(165) با آتروپات از روایتهای مردم استفاده نموده است. روایات مردمی در مورد نامیده شدن سرزمین و یا مملکت بر کلماتی که در زبان موجود می باشد متکی بوده و اساساً معنای آنها مبهم می ماند و یا از معنای حقیقی خود تحریف می شد».(166)یوسف اف ضمن تشریح اینکه نخستین حالت آن آتروپاتیان بوده و در زبانهای ترکی معنای «کشوری کوهستانی» دارد می نویسد: حالت نخستین نام آذربایجان براساس عادات و قواعد روایات ایرانی مورد تغییر و تحریف قرار گرفته و براساس روایات مردمی با نام آتروپات مرتبط دانسته شده است».(167)صرف نظر از اینکه لغت آذربایجان دارای چه منشائی می باشد خواه در شمال آذربایجان و خواه در جنوب آن محصول تفکر ترکی- آذربایجانی می باشد و این حرف برای نشان دادن زبان گفتاری مردم در قرون متمادی به حالتهای «زبان ترکی»، «ترکی آذربایجان»، «زبان ترکان قفقاز» بکار رفته است. این مسئله هم به همین خاطر اینطور بوده که ترکی موجود در آذربایجان از ترکی آسیای میانه، آسیای صغیر و اطراف رود ولگا چندان فرق نداشت.( باید درنظر گرفت که ترکی ما در این سرزمینها رایج بود) که در نتیجه چنین اسماء عمومی بوجود آمدند.

الف) ترکی گفتاری درنتیجه زندگی ترکان از زمانهای قدیم در این سرزمین و با کوچ پی درپی ترکان از اواسط سده اول قبل از میلاد و در نتیجه اختلاط آنها در قرون 7-3 شکل گرفته است.

ب) زبان ادبی آذربایجانی بعد از شکل گیری زبان گفتاری شروع به تشکل یافتن نموده و طی فرایند چند مرحله ای شکل گرفته است:

1- از قرون 5-3 تا قرون 8-7

2- از قرون 8-7 تا قرون 11-9

3- از قرون 11-9 شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی شروع شده است.

در قرون 12-11 زبان ادبی آذربایجانی بطور شفاهی و نوشتاری واسطه های مهم ارتباطی و ادبی شده اما بغیر از « کتاب دده قورقود» هیچ اثری از آن دوره به دستمان نرسیده است.(منابع در آرشیو مجله موجود است)