آلا قارقا شوخ ترلاني بینمير

فولکلور آراشدیرماسی

آلا قارقا شوخ ترلاني بینمير

دکتر حسن.م. جعفرزاده

 

«...شاه­­ عبّاس ايشي بئله گؤرنده بئجان ايله ساري­خوجاني چاغيريب، «دئيين  گؤروم، نه تدبيرينيز وار؟» سوروشدو.

ساري­خوجا ايله بئجان، پري خانيمين پالتاريني بير دول عفريته قاري­يا  گيينديريب، اونو اؤيرتديلر، پري آدي ايله ايچري گل شاهين اَتگيندن توت دئ «من عبّاسي ايسته ميرم، بلکه سني ايسته ييرم».

ساري­خوجا ايله بئجان، بو تدبيري حاضيرلاييب شاهين حضورونا گليب  دئديلر:

- شاه ساغ اولسون، بيز بئله مصلحت گؤروروک کي، بو بارده پري خانيمين  اؤزونون فيکريني بيلک، گؤرک او کيمه گئتمک ايسته‌يير. شاه عبّاسا يوخسا عاشيق عبّاسا؟

هامي بو مصلحتي بَيندي. بئجان ايله ساري­ خوجا پري­نين پالتارلاريني گئيينميش قاريني ايچري سالديلار. قاري دوٍز گئديب شاه­ عبّاسين اتگيندن  توتدوکي:

- من شاه ­عبّاسا گئتمک ايسته ييرم.

عاشيق­عبّاس حيله­ني باشا دوشدو. سازي دؤشونه باسيب دئدي:

آي آغالار، گلين  سيزه سؤيله ييم             

 آلا قـارغـا شـوخ ترلاني بگنمز

 اوغـوللار آتـانـي، قيـزلار آنـانـي          

  گلينلـرده  قـاينـانـانـي بگنمز

*

آدام وار کي، گئتمييه سن ايشينه 

  آدام وار کـي، دوْلاناسان باشينا

آدام وارکي، آيران  تاپميـر  آشينا        

  دينديريرسن ياغلي ناني بگنمز

*

آدام وار  اينينـه  گئيينميـر دري

  آدام وار دوٍنيا دا  گزير سر- سري

آدام وار، معـرفتدن يوخدو خبري                  

دينديريرسن يول ارکاني بگنمز

*

آدام وار چؤللـري  گـزر  کللاهـي 

 آدام وار تـانيمـاز او بيـر آللاهي

آدام وار کـي، بيلمز او، بيسم الهي

 آدام وار کي، يول ارکاني بگنمز

*

آدام وار دولانيـر صـحرانــي دوٍزو

آدام وار دؤشورر  گوٍلو نـرگيزي

آدام وار  گئيمگه  تاپانمـاز بئـزي

آدام وار، آل گئيير  شالي بگنمز

آدام وار چــوخ ايشـلر  ائيلـر آرادا              

  آدام وار کـي، يئتـه بيلمز مـورادا

آدام وار کي،چؤرک تاپماز  دوٍنيادا             

  آدام وار يـاغ يئييـر  بـالي بگنمـز

*

آدام وار کي آداملارين ناخيشي­دي                   

  آدام وارکي، آنلامازدي ناشي­دي

آدام وار کي، حيوان اوندان ياخشيدي               

  دينديررسن هئچ اينسانـي بگنمز

*

آدام وار دستينـه وئـره سـن گوٍللر                 

  آدام وار گـؤزونه چکه­سـن  ميللر

توفـارقانلي عبّـاس  بـاشينـا کوٍللر                   

 نه گوٍنه  قـالميسان قـاري بگنمز

 

شاه­عبّاسين بو کلکي ده باش توتمادي

قايناق: توفارقانلي عاشيق عبّاس ايله گوٍلگز پري-

***

v     آلا «ق. ح. ب. ه» يارديم

محرمليکده آذربايجانين بعضي يئرينده کئچيريلن «قانلي كؤينک» رسمينده  بيرکيشي، ايلک دفعه باش يارانلار سيراسينا قوشولوب شاخسئي گئديرميش. ناهار زاماني قانلي کؤينک سيراسينا قوشولان هر کيمسه  ويت دئير آزدان- چوخدان نئچه قمه ووروب باشيني ياريردي. آما باش يارانلار سيراسينا ايلک دفعه قوشولان  بو شخص هردفعه قمه­ني باشينا آپاراندا قورخوب دايانيرميش و باشيني يارا بيلميرميش. بو تازا باش يارانين قورخوسون، ائشيکدن نئچه آرواد باشا دوٍشوب ياواشجا بير- بيرلرينه «آي باجي، اوکيشي­يه باخ، ائله بيل قورخوب باشيني يارا بيلمير» دئييرلر. کيشي بو سؤزلري ائشيدير. قانلي كؤينگ دسته­سي مئيداني بير دؤور دولانيب کيشي هامان قادينلار اؤنونه چاتان کيمي  ويت دئمک يئرينه قمه­ني باشينا چيرپاراق دئيير:

- آلا « ق. ح. ب. ه» يارديم! آلا «ق. ح. ب. ه» يارديم!

راوي: ناصر. م 35 ياشلي، ديپلم، توفارقانلي.

***

v     آلله ايسته سه اَرککدن ده وئرر ديشيدن ده.

بير سوٍرو ارکک داواري اولان کندلي­يه، شهردن قوهوملاري قوناق گلير. شهرلي قوهومون سوٍد اوموسو وارايميش، باخدي نئچه گوٍندور کندلي قوهوم بير ايستکان سوٍد ده گتيرمير. شهرلي قوناق قالخيب بير قاب گؤتورور بلکه اؤزو سوٍددن ساغيب گتيرسين. ائو صاحيبي  گوروب دئيير:

- قارداش هارا؟ سوٍرو هاميسي ارکک دي.

شهرلي­قوهوم  اوتانديقيندان  اؤزونو سينديرماسين دئيه، يولا دوٍزه­لرك دئيير:

-آللاه ايسته سه  اَرکک دن ده وئرر ديشيدن ده !

راوي: محمد- م. جعفرزاده، 42 ياشلي، ليسانس، توفارقانلي

***

v     آلله ايکي بلاني بير يئرده وئرمز.

دئييرلر هارون­الرشيد مينبره چيخيب دانيشيرميش. اؤزونو وخللافتيني شيشيرديب دئيير:

- منيم خلافتيمده ايسلام توپراغلاري­نين هئچ يئرينده دپرم­ده اوٍز وئرمه­دي...

بهلول جاماعات آراسيندان آياغا قالخيب دئيير:

- دوٍزدور اميرالمومنين! آللاه ايکي بلاني بير يئرده وئرمز!

قايناق: "ديلماج‌ درگي"سي، 1- جي فولکلور اؤزل سايي، 1385 تبريز.

v     آلله، بو ديل خوشلوغو اَليميزدن آلماسين

يوخسول بير کيشي گئجه چاغي آرواد- اوشاغي ايله سوٍفره باشينا توپلانيب شام يئييرميشلر. کيشي­ بيردن ناغافيل سسلي بير قارين يئلي بوراخير. کيشي‌نين آرواد- اوشاقلاري اؤزلريني ساخلايا بيلمه­ييب اوجا سسله گوٍلمه­يه باشلاييرلار. کيشي آرواد- اوشاغي­نين سئوينمه سيندن سئوينيب، اَللريني گؤيه قالديريب دئيير: آلله بو ديل خوشلوغو اَليميزدن آلماسين!

راوي: علي- م.جعفرزاده، 40 ياشلي، ديپلم، توفارقانلي

***

v     آلله يازاني  پوزماق اولماز.

بيرنجي روايت:

«بيرگوٍن وارايدي بيرگوٍن يوخ ايدي. گوٍنلردن بيرينده بير- ايکي آدام اوتورموشودو حضرت ­علي­نين حوضورندا. حضرت آداملارا اوٍز چئويريب بويوردو «عمي­اوغلو ايله عم ‌قيزي­نين کبيني گؤيده کسيلر».

دئمک «سيمريق» قوشودا حضرتين سؤزونه قولاق آسيرميش. سيمرغ دئدي:

- بويوردون عمي اوغلويلا عم قيزي­نين کبينيني گؤيده کسيلر؟

حضرت بويوردو:

- بلي گؤيده کسيلر، بو آلله­ين يازيسي دير.

سيمريق دئدي:

- من بو يازيني پوزارام!

زامان کئچدي بير قيز دوٍنيايا گلدي. بو قيز بئشيگين ايچينده اويناييردي. سيمريق کؤرپه قيزي گؤروب «ايندي گؤروم نئجه عمي ­اوغلونا گئدرسن» دئيير. قيزي بئشيکدن گوتوروب قاچيردير. قيزي گتيريب چينار آغاجيندا اؤز يوواسينا چيخاردير. سيمريق بو اوشاغي اؤز بالاسي کيمي بسله‌يير. بير نئچه ايل کئچير آما سيمريق آنجاق بو قيزي يئره  اَنديرمير. نئچه ايل سووشور و قيز بير آز يئکه‌لير. قيزين­دا عمي­سي ­اوغلو، بؤيويوب بير ايگيد اولور. عمي­اوغلو بير گوٍن آتا مينيب گلير چينار آغاجي­نين ديبينه چاتير و بوردا چينار آغاجي‌نين باشيندا گؤزل بير قيزا گؤزو ساتاشير. بو اوغلان بير كؤنولدن مين كؤنوله بو قيزا عاشيق اولور. بونلار آز چوخ  بير- بيري ايله دانيشيرلار‌. بير گوٍن اوغلان قيزدان سوروشور:

- من اورا نئجه گله بيلرم؟

قيز حسرتله دئيير:

ننم مني قويماز کيمسه‌ني گؤرم، سني نئجه بورا گتيره بيلرم؟!

بو حئين‌ده  قيزين گؤزو بير آت دري­سينه ساتاشير، اوغلانا دئيير:

 او دري­نين ايچنه گير، ننم گلنده دئيرم ننه دَريني منه گتير. ننم سني­ده دري ايچينده بورا گتيرر!

اوغلان دَري ايچنه گيردي. سيمريق گلير. قيز ننه­سيندن چينار آياغيندا کي دريني ايسته‌يير. سيمريق دئيير:

- بالا اونو نئيليرسن؟

قيز ننه‌سي­نين بوينونو قوجاقلاييب دئيير:

- ننه داريخيرام ايسته‌ييرم اونو اوينادام!

سيمريق گئديب دريني يا ياخشي دئسک، دري ايچينده اوغلاني  قيزينا گتيرير.

نئچه موٍدّت سيمريق ائشيگه چيخاندا بونلار عمي­اوغلو عم­قيزي دري­دن چيخيب سيمريق گلنده گيريب دري ايچنده  قاليرديلار. بير گوٍن سيمريق اولمايان واخت الله امري ايله گؤيدن بير ملک گليب چينار باشيندا بو عم­اوغلو عم­قيزي­نين کبينين کسير. دوققوز آي، دوققوز گوٍن، دوققوز ساعات سوْووشور و اونلارين اکيز قيزلاري و اوغلانلاري اولور. بير موٍدّت  کئچير. اونلارين باشقا بير اوغلان و باشقا بير قيزلاري­دا دوٍنيايا گلير. بونلار بئش آدام اولورلار، هاميسي‌دا دري ايچنده ياشاييرلار، سيمريق­دا هر شئي­دن خبرسيز.

بير گوٍن سيمريق حضرت اميرين يانيندا ايدي. حضرت، سيميريق دان سوروشدو:

- واختين تامامدير. ايندي دئ گؤروم کيمسه­نين يازيسيني پوزا بيلدين؟

سيمريق دئدي:

- هه پوزدوم، آپارديم بير قيزي چينار آغاجي­نين باشينا قويدوم. ايندي اوردا دري ايچينده قالير.

حضرت دئدي:

- گئديب او قيزي دري ايچينده منه گتيره بيلرسن؟

سيمريق دئدي:

- هن، باش اوٍسته

سيمريق گئديب دريني گؤتوروب گتيردي، حضرتين اؤنونه قويدو. حضرت سيمريغا بويوردو:

- ياخشي، ايندي قيزي دري­دن چيخارت.

سيمريق دريني چئويرنده بئش نفر ائشيگه تؤکولدو. سيمريغين رنگي قاچيب دئدي:

- دوزدور، آللاه يازاني پوزماق اولماز (1)

قايناق: ائل بيليمي درگيسي- نومره 2، بهمن 1387ش.- داريوش عاشوري

ايکنجي روايت:

شاه­ عبّاس چوخ واخت تانيماسينلار دئيه، درويش پالتاريندا  گئديب شهرلري کندلري دولانيب گزرميش‌کي، گؤزو ايله گؤره مملکت ده نه خبر وار.

گوٍنلرين بيرينده گزدي- دولاندي بير واخت گؤردو، اي داد گون باتيب داهي شهره قاييدا بيلمز. فيکر ائيله‌دي، نه ايش گؤروم!؟ اوزاق دان بير ايشيغي گؤردو، اؤز- اؤزونه دئدي«گئديم ايشيق سوراغينا، گؤروم بلکه آوادانليق اولا»

گل­ها گل، گلدي چاتدي گؤردو کندين کناريندا بير ائو دير. قاپيني چالدي، ائو صاحيبي قاپي­يا گليب قاپيني آچدي، گؤردو بير درويشدير، سالام وئردي، شاه عبّاس دئدي:

- بو گئجه­ني منه بير يئر وئرين بلکه سحر اولسون؟  

ائو صاحيبي دئدي:

- منيم ائو آدامي­­نين(آرواد) بوگئجه اوشاغي اولاجاق، اؤزومده تنديرخانادا ياتاجاغام خوشون گلير بويور!

شاه ­عبّاس گئتدي فيکره، اؤزو- اؤزونه دئدي «دئييرلر اوشاق دوٍنيايا گلنده ايکي ملک‌ده گلر اوشاغين يازغي‌سين يازار، ياخچي‌سي بودور بوردا قاليم گؤروم بو اوشاغين يازغي­سي نه اولاجاق!» شاه عبّاس دئدي:

- اولسون منده ائله بوردا ياتارام.

 شاه ­عبّاس گلدي شام يئديلر، دوٍنيانين ياخشي يامانيندان دئييب دانيشيرديلار  شاه عبّاس دئدي:

- من چيخيم اَل سويا يئتيريم؟

 ائو صاحيبي دئدي:

- گليم گؤرسه‌ديم؟

 شاه­ عبّاس ائله اَل سويا يئتيرن واختدا قولاغينا اوشاق سسي گلدي، ائشيتدي کي، بير قاري آرواد دئدي:

-  گؤزلرين آيدين اوغلان دي!

قديم­کيلر دئيرلرکي، شاه عبّاسا چوخ سؤزلر الهام اولارميش، قولاق وئردي ايکي سس گلدي! بيري دئدي:

- يازغي سيني نه يازدين؟ 

اؤ بيري دئدي:

- يازديم يازغي­سينا اوغلان بؤيوک اولا، آرواد آلا، آما تؤي گئجه‌سي اوغلاني قورد يئيه! شاه عبّاس اَللرين ووردو اَلي اوٍستونه دئدي:

- آللاهيم مني غضب ائلمه­سه؟ من گرک بو يازغيني پوزام! قويمارام بو ايش باشا گلسين، گؤرم اينسانين آلنينا يازغي يازيلار دوز دور يوخسا يوخ!؟

سحردن دوروب ائو صاحيبينه دئدي:

- گؤزلرين آيدين اولسون اوغلانين قدمي خئير و اوغورلو اولسون، من گئديرم هر زامان يولو دوٍشدو اصفاهانا هر يئرده خبر آلسان عبّاس اصفاهانليني ايستيرم نيشان وئررلر، من ايله سن بو گوٍندن قارداش اولدوق. من اصفاهانلي عبّاسام.

 ائو صاحيبي دئدي:

- منيم ده آديم آللاه وئردي دير.

 شاه عبّاس دئدي:

- يولونو گؤزليرم.

شاه­ عبّاس دوٍشدو يولا گلدي اصفاهانا. گون گوندن گئچدي، آي آي دان، نئچه آي دان سورا آللاه وئردي اؤز- اؤزونه دئدي «گئديم قارداشليقيما باش ووروم» سورا آروادينا دئدي:

- بير آز کند چؤرگي، قؤز، بادام... باغلا

آرواد کيشيني يولا سالدي. کيشي گل ها گل گلدي، اصفاهاندا دروازاچي­لاردان خبر آلدي، بيلديلر شاه عبّاسين دوستو دور، آپارديلار شاهين قصرينه.

 آللاه وئردي اؤز- اؤزونه دئدي «اولمايا من آزديم، بوراهارا من هارا؟»

ياخين اولدولار شاه عبّاسي گؤرنده بيلدي نه اولوب. سالام وئردي چوخ احترام عيزّتله گئچدي آينالي اؤتاغا. اوٍرک‌ده سئوينيب دئييردي «دوستوم شاه عبّاس دي».

کيشي نئچه گوٍن قالدي، ايسته‌دي گئتسين، شاه عبّاس دئدي:

- قارداشليق هر زامان ايسته­دين اوغلونا آرواد آليب تؤي توتاسان، گرک منه قاباق دان خبر وئره­سن! اوغلونا من تؤي توتاجاغام!

 آللاه وئردي دئدي:

- من­چوخدا سئوينرم سن بو ايشي گؤره سن!

 آرالانديلار، آللاه وئردي گلدي چاتدي ائولرينه دئدي:

- آرواد آللاه باخيب بيزه اوغلان دونيايا گلن گئجه قوناغيميز شاه­ عبّاس ايميش! کيشي باشيندان گئچه­ني آروادا دانيشدي. بونلار هر ايل، کنددن سؤغات توتارديلار گئدرديلر شاه گؤروشونه، گون گوندن گئچدي، آي آيدان، ايل ايلدن اوغلان بؤيويوب ياشادي، حدي تکليفه چاتدي، اوغلان جاوان اولموشدو، دولاندي گزدي بير قيز گؤز آلتيندا ياتيرديب گلدي، بير گوٍن ننه سينه دئدي! ننه­سي ده اوغلانين  دده‌سينه دئدي، گوٍنلرين بيرينده نئچه آق ساققال بؤيوک باشلاري گؤتوردولر گئديب قيز ائوينه دانيشيق ايله ديلر و قيزي آلديلار اوغلانا!

نئچه آي اوغلان و قيز آداخلي قالديلار يئنه آللاه وئردي سؤغات گؤتوروب گئتدي شاه گؤروشونه. آللاه وئردي، شاهي گؤروب اوغلو علي وئردي‌يه قيز آلماغي دا اونا دئدي. شاه چوخ سئوينيب دئدي:

- داها من اؤزوم تؤي توتارام.

آللاه وئردي نئچه گوٍن قالاندان سونرا شاه دان آرالاندي، گلدي کندلرينه، بولار بوردا قالسين سيزه خبر وئريم شاه عبّاس دان .

شاه ­عبّاس حؤکم ائله‌دي حجله اؤتاغين ائله بير يئرده سالسينلارکي، گرک دوققوز قاپيدان گئچيب حجله اوْتاغينا چاتسين، سورا حؤکم وئردي فرّاشلار قاراووللار دارغا باشييا کي، هر قاپي­يا بير قاراوول قويسون و هئچ بير کيمسه­نين اجازه­سي يوخودور اؤتاق­لارا گيرسين. سونرا ائلچي گؤندردي دوستو آللاه‌وئردييه ‌کي، شاه ­عبّاس حؤکم ائله ييب آروادي اوغلاني و هرکيمسه­ني ايسته‌ييرسن گؤتور اصفاهانا گل چوٍنکو ايسترم علي­وئردي­يه تؤي توتام.

آللاه‌وئردي‌ تداروک‌گؤروب قوهوملارين، دوستلارين، ائلداشلارين، آروادي، اوغلاني قيزي و ... ييغيب باشينا دوٍشدولر يولا، گل ها گل چاتديلار اصفاهانا.

شاه ­عبّاس بويورموشدو؛ چوخ هايلي هويلو پيشواز ائله‌سينلر. اونا گؤره هاميني  آپارديلار بير بزکلي ‌دوٍزکلي يئره، هامي بوردا يئرلشديلر. نئچه گوٍن كئچدي تؤي قوناقلاري دعوت اولوندو، باشلاديلار چال- چاغير ساز قاوال، عاشيق و بالابان گل گؤر نه خبردي. بونلار بوردا تؤي تاماشا شنليک‌ده، خبر وئريم گليندن.

 گلين نئچه گوٍن تؤي دان قاباق گئديب بولاق باشيندان سو گئتيرسين ييخيليب يئره اَل ­بارماقلاري­نين بيري سينيب، قالاني‌دا چيخيب آپاريبلار سينيق­چي بارماقلاري ساليب يئرينه باغلاييب بير تيکه‌ده موم وئريب دئييب آووجو ايچينده اؤينات، بلکه بارماقلارين يوموشانسين! تؤي گونوده موم گلين­ين آووجو ايچينده‌دير. اوغلان آداملاري ساز، قاوال، نئچه آرواد، نئچه کيشي گلديلر گليني چيخارتسينلار، ساز، دؤهول چالديلار جاوانلار اؤيناييب سورا گليني سالديلار يولا گل­ها، گل چاتديلار اصفاهانا. الغرض گليني قوناق اوتاقينا آپارديلار شيريني  نوغول و نابات شام و... يئييلن‌دن سورا گليني آپارديلار حجله اؤتاقينا، کوٍرکن­ده گلدي نئچه يئنگه ايکي ياندان، قوللوقچو، قاراواش آفتافا، لگن، فيته اَللرينده حاضيرلاييبلار و يول گؤزله‌ييرلر. کوٍره­کن حجله اوتاقيندان چيخدي هر ايکي­سيندن‌ده  انعام آلالار هر دوققوز قاپي دا قاراوول­لار کشيک چکمک ده ديرلر. جانيم سيزه دئسين، بونلار هامي بوردا اينتظاردا قالسينلار، خبر وئريم گلين وکوٍره‌کن­دن، گلين آووجو ايچينده موم وار ايدي اوغلان باخدي دئدي:

- بو نه دير؟

گلين دئدي:

- دوغرو دئمه­سم دوغرو گلمز، آللاهدان گيزلين دئييل، سندن­ده گيزلين اولماسين، بولاق يولوندا سو گتيريرديم ييخيلديم بارماقلاريمين بيري سيندي قالاني­دا چيخدي، آپارديق سينيق‌چي ساليب يئرينه دئدي«مومکوندور بو سينيق بارماق اَيري بيته»، اونا گؤره بو مومو وئردي دئدي، «بارماق ساغالانا کيمي  آووجون ايچينده اولسون» منده يانيمجا گتيرديم!

 اوغلان دئدي:

- وئر گؤروم.

آلدي گؤردو يوموشاق بير شئي دير، خوشو گلدي اَلينده وارکن بير قوش شکلينه سالدي، گلين دئدي:

- چوخ سليقه سيزسن؟ آلدي بير گؤيرچين چيخارتدي، بو يول اوغلان آلدي بير دؤوشان شکيلي چيخارتدي.

گلين دئدي:

- ايندي اوْلدو، وئر منه.

گلين بير قورد شيکيلي چيخارتدي دئدي:

بيزيم بو موم ايله باشيميز بند اولدو. ايندي­گون چيخار هامي بيزيم يولوموزو گؤزلر.

اوغلان مومو کي قورد شيکيلنده ايدي آلدي قويدو تاقچايا. آللاهين امري ايله قورد جان تاپدي، آتيلدي اوغلاني توتا، گلين هوش‌دن گئتدي، نئجه‌کي يازغي يازيلميشدي اوغلاني تؤي گئجه‌سي قورد يئدي! يئنه آللاهين اَمريله آتيلدي تاقچايا. گلين هوش سوز دوٍشوب اوغلاني قورد يئدي، ساده­جه سوٍموک قالدي.

خبر وئريم يئنگه­لردن.

گؤزله‌ديلر گون چيخدي ايستر ناهار اولسون، بير ائلچي گؤندرديلر شاه عبّاس حوضورونا کي،  ايندييه کيمي  گلين کوٍره‌کن‌دن خبر اولماييب نه ايش گؤرمه‌ليييک!؟ ائلچي گليب شاه عبّاسا خبر وئردي. شاه اؤزو گلدي حؤکم ائيله‌دي حيجله اؤتاقي­نين  قاپي سيني آچديلار. شاه عبّاس گؤردو اي دل غافل اوتاق دولوب قان ايله، گلين هوٍش‌دن گئديب. شاه عبّاس بويوردو:

تئز حکيم گلسين؟ حکيم گلدي گليني هوٍشه گتيردي. شاه ­عبّاس دئدي:

- بو نه ايشي دير؟ نه اولدو؟ اوغلاني نييه اؤلدوردون؟

- گلين دئدي:

- قبله­ي عالم ساغ اولسون من گوناه‌سيزام! بارماغي ايله تاقچادا قورد شکيليني گؤرستدي، شاه­ عبّاس­ين گؤزو قوردا ساتاشدي، آه چکدي دئدي:

- آللاه، منيم گوناهيمي باغيشلا من بيلمه­ديم سن يازاني کيمسه پوزا بيلمز بيلديم‌ کي هر اينسانين آلنينا يازغي يازيليب تئز يا گئج  باشا گله­جک و چاراسي يوخدور!

«گؤي­دن اوٍچ آلما گلدي، بيري منيم، بيري ناغيل دئيه­نين، بيري­ده قولاق آسانلارين، بولوشدورون يئيين» .

 

خداآفرین بؤلگه سینده قدیم اویونلار

 

یازان : بهروز خانعلی پور دورموشخانلی

1- کلک قورداش ( کلک قوردو- آشیدی)...

بو اویون ائله هوَسلی اویوندورکی، ساعاتلارلا داوام ائدر و حتی  بؤیوُگ آداملار دا اوینایارلار .   ائله زامان اولور کی آشیریلماق اوچون قورولان کلک داشلاری  دقیق نیشان آلینمایئب تئز آشمادیقلاریندان داها دا هیجانی آرتیقلاشار. بو اویون بئله اولور : ایکی ، دؤرد ، آلتی و....آدام  ایکی بؤلومه  بؤلونر و ایکی نفر باشچی  یولداش سئچیلیر، سونرا تخمینا 20،25 و30 متیرلیک مسافه ده ایکی یؤنده اوچ  دنه  30 - 40 کره  ( سانتی متیر )یاستی (تاختا) داشلاری دیک قویالار و داشلار دوز دورماسالار آرخالارینا خرداجا سؤککلر داشلاردا قویالار، بیر تهر کی محکم داش دَینده اونلارین آشماسینا مانع اولمایالار . سونرا ایکی بؤلوموُن بیریسی راضیلغدان سونرا خیرداجا داشلارلا کلک داشلارینی  آشیرماغا باشلایار.اویونا  بوُتوُن یولداشلاری قوشولار . البتده یولداشلارین بیریسیده تک باشینا داشلارین هامیسنی آشیرا بیلر بیرنجی داش آتان آدام داشلاردان بیریسینی آشیرسا ،او زامان اویونو دوام ائده بیلر. آتدیقلاری داش مقابل طرفین قوردوغو کلک داشلارینا دَیمه سه سیرادان چیخیب ، اویونون داوامینی بیر آیری یولداشنا وئریر. بیرینجی باشلایان یولداشلار آتیشلارینی قورتاراندان سونرا  قارشی طرف اویونا گیره ر. داشلارین هامیسی آشانا قده ر اویون داوام ائده  . هانسی طرف  قارشی طرفین داشلاریینی آشیرسا اویونو اوتار .قورولان کلک داشلارینین هامیسینی یئره آشیران طرف بیر ال اویونو آپارار و یاریشین اوغورلو طرفی ساییلار. اویونجولار یاریشی نئچه ال ده قورتاراجاقلارینی اول ده دانیشارلار. بو اوغورلار یولداشلارین سایینا چاتدقدان سونرا اودوزان طرف اودان طرفین اویونجولارینی ، قورولان کلک داشلاری آراسین بئلینه میندیریب آپارا ر. بئله لیکله اویونجولار دانیشدیقلاری اللری اویناییب قورتاراندان سونرا یا ایضاح اولدوغو قایدادا  یئنی دن اویونو داوام ائدرلر، یادا داغیلیشیب گئدرلر. بو ماراغلی  اویوندا؛

1-اینسانلار دقیق نیشان وورماغی اوُیره نیر میشلر

2-اینسانلار یاغی دوشمنه قارشی دؤیوش طرزینی اؤیره نیر میشلر بئله هدفی اولان اویونلار بو خالقین زنگین و اولو تاریخه مالیک اولدوغونو گوسته ریر. یاشلی آداملار دئییرلر: ائل اوبا و طایفا تیره آراسندا  بو اویونا خانیملار دا قوشولاردی . چوخ اؤنملی دیر کی، بیزیم ائللرده، خانیملار و کیشیلر حیاتن بوُتوُن چئوره سینده بیرگه چالیشیمیش و بارابارگؤرونورلر .

3- قرجیمه سگگیز داش :

2 ،4  و 6 آدام ایکی  بؤلوُمه  بؤلوُنُر هر کس 8 دنه بالاجا داش سئچیر، داشلاری قاتیشدیرارلار و هامیدان تئزاَلبوهو دِیین  آدام اویونو باشلایار. داشلارین هامیسین ایکیاوجونون ایچینه یئغب، آتب  هاوایا االینین چؤل اوُزوُن توتار هر نه قده ر داش قالسا ( اوینجو سئچه بیلرکی  نقده ر اَلینین اوُستونده داش ساخلاسین )دؤرد دؤرد آییریب یئره آتار . داشلار قورتاراندان سونرا  اَلینه بیر داش گؤتوُروُر  و او داشی هاوایا آتار. داش هاوادا ایکن یئره تؤکوُلن داشلاری  بیر- بیر ، ایکی ایکی ویا نقد ه ر گؤتوُر ه  بیلسه (کی اوینجونون چئویک لییینه باغلی دیر)  گؤتوُرور. اوینادیغی زامان داشلا دان اَلینده ن  دوشسه یا یئر ده کی داشلاری گؤتوُرَن زامان الی باشقا بیر داشا دیسه خطا ساییلیر و اویونجو اویونو قارشی طرفه وئرریر.هر دؤنه  اویونو اودان کس  قارشی طرفه بیر 8 لیک اوُستوُن ساییلیر .اویون بیلدیریلمیش زاماندا قورتاراندان سونرا اودوزان طرف اَللرینین  چؤلوُن یئره قویمالی اولور .و اویونو اودان اویونجو بیر دنه داشی هاوایا آتیب اونون اَللرینی چیمدیکله ییر بو زامان اگر داش اَلین ده ن دوشسه اویون قورتاریر . البتده چیمدکلمک دوستلوغو پوزمامالی دیر.

فولکلور

ملیک محمد

 و دل آرا   چنگيم

 

توپلایان : قنبر سیفی

سويله ين: محمد وطن دوست

 

بيري واريدي بيري يوخيدي آللاهدان سيواي هئچکيم يوخيدي بير شهرده بويوک بير پادشاه  وارايدکي اونون قوشونونون و آتينين قاباغينا چيخان اولمازدي. اما بو پادشاهين وخانيمينين اوشاغي اولموردو. پادشاه سونسوز ايدي. بير گون بيردرويش سارايا گلير وپادشاها قوناق اولورکي او گئجه پادشاه درويشي لن درد- دل ائيله ر . اما درويش بير آز صوحبت دن سونرا جيبيندن بير آلما چيخاردير وئرير پادشاها دئير قبله عالم ساغ اولسون بو آلمانين اورتادان بول ياريسين اوزون يئه وياريسيندا وئر خانيمين يئه سين بير موددتدن سونرا سيزين ايکي اوغلوز دونيايا گلر. اما منيم بير شرطيم وارديرکي اوغلانين بيريني منه وئره سن. پادشاه قبول ائيله ر ودرويش ده گئدير. او زامان پادشاه آلماني اورتادان بولير ياريسنی آروادي وياريسينی اوزو یئیر. بونلار بير آزدان سونرا خانيمن اوشاغی قالير وسونرا ايکي اوغلان اوشاغي دونيايا گئتيرير و اوشاقلاريلا بونلار بويا باشا چاتديرلار واما بير يئدي سکگيز ايلدن سونرا گئنه درويش گلير سارايدا پادشاها قوناق اولور خوش-بئشدن سونرا درويش شرطين اوستونو آچير و دئير قبله عالم ساغ اولسون من اوشاقلارين بيرين بيینيپ آپارمالييام. پادشاه داها ائيليه بيلمير شرطين آلتينا ويرسين اما درويش گئتيرير اوشاقلارکي يئر ساليرلار ياتسينلار دوشه گين آلتلارينا بير آزخيريم خيردا داشدان گرسگ توکيللر مونتظير اولورلار آز خيريم خيردا داشدان گرسگ توکيللر مونتظير اولور لار درويش گورورکي اوغلانين بيري متوجه اولدو يئرينين آلتيني هامارلادي اما  اوبيريسي يوخ او اوغلانين آديدا ملک محمدايدي صوبح کي اولور درويش ملک محمدي پسند ائيله ر اما پادشاه ملک محمدي چوخ ايستيردي بونا گوره کي او چوخ جسارتلي وزرنگ ايدي . درويش ملک محمدي پادشاهدان آلير و يولا دوشورلر کي گئتسينلر درويشين ديارينا ييرنئچه منزل يول گئدندن سونرا يئتيشيرلر بيربويوک اوتلو چیمنلي بیر يئره. بير بولاق قيراغيندا اوتراق ائيله رلرکي استراحات ائله سينلر او زامان بيرآز استراحات دان سونرا قفيلدن  بير کله حضورا چيخير وملک محمده دئيرکي ملک محمد سن نبايد درويشينن گئدسن سن گره ک بوردا قالاسان ملک محمد قبول ائدمیر و درويش ده اعتراض ائدیرو یولا گئدمیرلرا بلاخره کله اعلان جنگ ائله ر بونلارين آراسيندا بير چئتين ساواش اوز وئرير. بير موددتدن سونرا ملک محمد و درويش کله ني  شکست وئريرلر. اوندا کي ايستيرديلر ساواش بؤلگه سینی ترک ائدسينلر کله محمدي سسله ییب،اونا نصيحت دئدر و دئيیرکي ملک محمد بودرويشين قصدي سني اولدورمکدي. سيز کي ايسته یيرسيز بوردان گئده سيز يولون ياريسيندا مجبورسينیز چور ک پيشيره سيز تا آجيندان اولميه سيز اما اوزامان درويش سنه دئیه جک کي، سن چوره ک پيشير. اوندا کي سن تنديره اود سالدين، او زامان دئه کي آبابا درويش سن گل چوره ک پيشير. مثلا کي، سن باجارمیرسان سونکو دؤنه سن پيشيرر سن. بو دفعه اورگشسن او چاغ سن درويشی ایته له دوشسون تنديره تا درويشين اليندن خيلاص اولسان. او زامان کي، درويش آرادان گئتدي سن خيلاص اولدون. سن او بويوک داغا طرف يولو ادامه وائد و اوداغين اورتاسيندا داغا طرف يولو داوام ائد . او داغين اورتاسيندا بؤيوک بير ماغار وارکي اوماغار بؤلوم- بؤلؤمدور. اوردا قيرخ قاپي واردي کي هاميسينی گئچيب ، آخيرينجي قاپيدا ايچريده بير قارا آت وار وبيرگؤزه ل قيزکي اوردا زنداني اولوبلار اونلاري گؤتوروب تئز ماغاردان ائشيگه چيخارسيز. اگر تئز دبرمه سن، ماغارين قاپيسي باغلاناق و سونرا سنده اوردا زنداني اولاجاقسان و اما بونلاردان سونرا کي ماغاردان نجات تاپدين او قارا آت قالان ايشلري سنه دئيه جک و اما ملک محمد اوجور کي کله دئميشدي گئديلر وگؤرور و درويشي ده آرادان آپارير وگئدير داغين اورتاسيندان دا قيزی و قره آتي دا اوردان چيخاردير و سونرا يولونا ادامه وئرير کي يتيشيرلر بؤيوک بير منطقه يه. چوخ چمنيلي و اوتلو بير يئردي. دنيز قيراغيندا اوردا بيرموددت ياشایيرلار و اوگوزه ل قيز ملک محمد ه دئیيرکي، منيم عمي قيزيم او بؤيوک داغدا دئوین زندانيسدي. گره ک اونو نجات وئره سن او زامان ملک محمد گئدير قارا آتين يانينا و قره آت دئيیر: محمد، اونو من بيلميرم اونو آغ آت کي دنيزده اولور اوردا ياشایير. او بيلير. محمد دئیيرکي اونو نه تهري اله گئتير مک اولار. قره آت دئیيرکي او چوخ چتيندي، اگر ايستييرسنسه گره ک تامام دنيزده اولان دنيز آتلارين اؤلدورسن ،بو ایش چوخ چئتيندي . سونرا ملک محمد و قره آت مشورت ائدرلر، قره آت محمد ه دئيه ر گئت دريانين قيراغيندا بير قره دره واردي، اوردا قير وار او قيردان گتير. منيم بدنيمي تامام قيریلن سووا و مني مين گئدک دريادا سويون ايچينه. اما بوردا گوزه ل قيزا دئيرلرکي سن بوردا مونتظير اول، بيزیم چوخ چئتين بير ساوا شيميز واردي. چونکي منيم بدنيم تئيخا قيردي، اونلار هرنه قدر ايسته ییرلر منه آغيز آتالار و چنگ وورورلار ائيليه بيلمزلر منيم بدنيمين اتين قوپاردالار. چونکو منيم بدنيم قيردي و اما من اگر آغيز آتام اونلارين اتين قوپاردارام و ملک محمد هم گره ک ويريشا تا اونلاري آرادان آپاراق تاکي آغ آتا يئتیشک او زامان اگر گوردون کي سويون اوزو تئيخا قان اولوبدور، بيلگيلن کي بيز پيروز اولموشوق. بئله اولماسا اوميديميز يوخدي و بونودا بيل کي حتما بيز پيروز اولاجاغیق و بونلار گئدير ساواشير و پيروز اولورلار و آغ آتا يئتيشيب و اونو گئتيرلر کي، دل آراچنگيمي دئولرين زندانيندا و طليسميندن کي بؤيوک داغدا دوستاقدا ايدي. آزاد ائله سينلر. اما او زامان دنيزدن گتيریلن آغ آت گره ک منیم لن گله سيز او واختي کي يئتيشديک داغين اورتاسينا ماغارين قاباقيندا بير آت وارديرکي قاباغينا سوموک تؤکوپلر و بير دانه ده ايت وارديرکي قاباقينا يونجا تؤکوبدورلر. اوندا کي بيز يئتيشديک، سيزگرک يونجاني گؤتوروب قوياسيز ايتين قاباغينا. اونلار مشغول اولاجاقلار يئمگه. اوندا طيليسیم آچيلاجاق سيز، گيره جکسينیز ماغارين ايچينه اوندا کي، يول گئدير سيز، قفيلدن بيرسس گله جک، اول سينه لريجن داش اولسونلار چونکي طيليسیم سينيپدي. سيز داش اولموياجاقسيز اوندا تئز گره ک دل آرا چنگيمي چاغيريپ تاپيپ گؤتوروپ اوردان چيخاسيز. بو ايشي گره ک او قدر تئز جسور گوره سيز کي آت ایلن ايت يونجا وسوموگي يئيپ قورتارماميش اوردان چيخاسيز. اگر گئج اولسا ايت ايلن آت  يونجاني و سوموگو قورتارسالار ماغارين قاپيسي باغلانار. اؤز يئریزده زنداني اولوپ دوستاقدا قالماليسيز. بونودا دئييم کي الان دئولر يئدي گونلوک شيکارا گئديبلر اگر زنداني اولسانیز و دئولر قايدسا ،سيزي اؤلدوررلر. ملک محمد و دنيزدن گلن آغ آت و قره آت گئديرلر و تامام ايشلري یئرینه یئتیریرلر و دل آرا چنگيمي ماغاردان نجات وئريرلر و گتيرلر و دريانين قيراغيندا او گوزه ل صفالي اوتلو چیمنلي يئرده شاد و خورامان یاشاییشلارینا داو ائديرلر ام.

 

 

خدافرین فولکلورو شاه عباسيین خارجه قوناقلیقی نین ناغيلي

 

سؤیله‌ین: حاج اسداله بابايلو كندي

توپلایان: قنبر سیفی

گوتلرين بير گونينده شاه عباس و آللاه  وئرديخان وزير درويش لباسيندا مملكتينه باش چكماغا چيخميشديلار كي يولدا بير قوجا كيشي ایلن  تانیش  اولوب دوستلاشديلار و يولا دوشدولر آز گئديلر - چوخ گئديرلر بير چايا توش گليرلر .شاه عباس دئيیر قوجا عمي گله سن بو چايا بير كؤرپي سالاق  قوجا كيشي دئير اده رحمتلیگين اوغلو .كورپي فحله -بنا ايستير ايندي بوردا فحله بنانب هاردان تاپاق بوردا ائله بيل كي قوجا كيشي باشا دوشموركي شاه عباس نه دئيیر. سويونوب چايي آدلاییرلار. یئنه یولا د.وشورلر. آز گئديرلر- چوخ گئديرلر بير يوخوشا چاتيرلار .گئنه بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي گله سن بو يوخشا بير نرديوان قوياخ گئنه قوجا عمي دئير كي اده رحمتين اوغلو بوردا بو تئزلیکده  نه جوراسينا نرديوان دوزلدک. نردوان آغاج ايستير ،تاختا ايستير، كركي بيشقي ، نجار و ميخ ايستير . گئنه قوجا كيشي باشاه دوشمور شاه عباسين سوزيني . يوخوشي چيخيب گئديرلر آز گئديرلر چوخ گئديرلر يئتيشيرلر قوجانين كندينه شاه عباس دئير قوجا عمي بوردا نئیله یه ک. قوجا دئيركي بابا درويش منيم بير بابات ،كاسيب ائو- ائشيكيم واردي. بويورون گئدک بو گئجه ني منه قوناق اولون. شاه عباس و آللاه وردي خان وزير گئديرلر قوجا كيشينين ائوينه اما قوجانين بير قيزي واريدي گوزلري بير موخده سر ايريدي .بوردا شاه عباس دئيركي قوجا عمي ائوی  چوخ ياخشي تيكميسن.  اما بو خاريسي بير موخده سر ايريدي . قيزدا گئتميشدي چاي گئتيره بو سوزو ائشيدير دئير ايريده اولسا عيبي يوخدي توستوسي دوز چيخسين.  بوردا شاه عباس بير ايچري فيكر وئريركي عجب بو قيز كلله لي دي . گئجه اولور يئر ساليب ياتيشلار اما قيز آتاسيندان سوروشوركي آتايي مئهربان سن بونلارينان نه جور يولداش اولدين و يولدا بونلار نه دانيشديلار قيزين آتاسي دئير ائله بير سوز دانيشماديق چوخ به گارا بير سوزلر دانيشيلدي من يولدا بونلارينان آشينا اولدوم گلديک قاباقيميزا بيز چای چيخدي درويش دئدي قوجا عمي گله سن بوچايا بير كؤرپو سالاق منده دئديم اده رحمتديين اوغلو چاي فحله- بنا ور- وسايل ايستير. الي يالين بوردا كورپو سالماغ اولماز و سونرادان گئنه بير يوخوشا راست گلدیک.  اوردا دا گئنه دئديم اده رحمتديين اوغلو نرديوان نججار، بيشقي ،تاختا ،كركي، آغاج ،ميخ ايستير الي يالين اولاركي نرديوان جورريياسان اما بوردا قيز دئير آتايي مئهربان اوللكي او درويش دئيب كي گله سن بو چايا بير كورپو  سالاق، منظوري بو ايميش كي بيری سويانا او ايكيسينده آلا داليينا آدلادا و ايكينجي ده يوخوش دا منظوري بو ايميش كي بير صوحبت باشلاناكي او صوحبتين هاواسينا يوخوش تئز قورتارا . يعني باشلاري قاريشا اما بو سوزلري شاه عباس ائشيدر و آلاه ورديخان وزيره دئير وزير تدبير توك آلاه ورديخان دئير قبله عالم ساغ اولسون تدبيره تدبير نه لازيم . آلاه ورديخان و شاه عباس گئديرلر و بو قيزا ائلچي گونده رلر.   اما بو قيز دئيه ركي من سنه گللئم اما گره ك بير صنعت اورگئشه سن.  شاه عباس چون بو قيزي بير عاغيلي قيز تانيميشدي قبول ائليه ر و سوروشاركي نه صنعتي .؟ قيز دئيیركي سن بير ياي الارسان و بيردنه ده توخماخ آتيچي ليق ائيله رسن و او صنعتي اؤرگه نرسن. بوردا شاه عباس بير ياي بير توخماق آلير لباسي عوض ائيله ر دوشير بوردان اوردا اوردان بورا  بو صنعتی كاميل اورگئشير قئليب سالير گئچه سالير  گلير قيزدا آلير آپارير اوز ساراينا اما بير موددتن سونرا گئنه شاه عباس گئنه درويش پالتاريندا ولايتينه باش چئكماغا چيخميشدي كي بير شهرده درين بير يئرده بونو بير نئجه نفر توتوب آپاريرلار كيم تانييردي كي بو شاه عباسدي بوندا آپارديلار ستلديلار بير زيرزميه شاه عباس گورديكي بوردا چوخلو آدام واردي بير موددتدن سونرا اوننان بوننان سوروشدوكي بيزي بورا نه يه ساليب لار كيمديلر بولار بير نفر دئير سن مگر بيلميرسن دئير يوخ دئير كي بونلار بو كيشي لري بير آز يئتيشيب كوكلديپ گئسيب اتدين ائشيگده ساتيلار اما بودا تئزديقدا شاه عباس ائله ياغچي يئيب ايچميشدي كوكيدي سارايدا اوزينه يئتيشردي بلاخره شاهيدي مملكت اونونكيدي چوخ اتديخ اولمشدي او موقع كي گلديلر شاه عباسي آپارالار شاه عباس بونلارا دئدي كي مگر منيم اتديمنن نه قدر سيز پول آلئجكسيز مثلا دئيلر فلان من سيزه بير بزه حلي گئچه دوزلديم كي درباردا سيزه هم انعام وئرسينلر هم ده منيم اتيمن اون برابري سيزه پول وئرسين لر من هميشه بو ايشي سيزين اوچون گوردوم سيز مني بير ده فعه كئسيب ساته جئكسيز خوشبختانه بونلار قبول ائله رلر و گئديب بير ياي و بير توخماخ آليب گئتيريب وئريرلر شاه عباسا شاه عباس بو صفتي ياخشي اورگئشميشدي باشلاير ياي توخماخ لا قره يونو و آغ يونو آتديرير و بو زنداني لرين كومئك لرينن بير ياخچي تئميز كئچه نقش نگاري و بير طرفينده يازير كي مني فلان شهرده فلان يئردده زندانا ساليب لار وقتيم ده آز اليب دايما يئتيشين بئلي شاه عباس بو گئجه ني بوروب بو كيب قاتلايب بير تحفه كيمي وئرير بونلارا بونلار توحفه ني آپاريرلار فلان شهرده شاه عباسين ساراينين قاپيسيندا چاغيريرلار كي بير ياخچي گئچه ساتيريخ فقط ده بو ساراين آداملارينا ساتيريق او زامان شاه عباسين آروادي ائلشيدر خدمتكارلاردان بيرين يولاركي او گئچه ني آلين گئتيرين بئلي گئچه ني آليب آپاريرلار شاه عباسين آروادينين يانينا آرواد باخير تانير كي بو شاه عباسين صفتي دير گئچه ني گئتيرانلارا چوخلو انعام وئريرلر و نئچه برابرده گئچه نين قيميتي اونلارا پول وئريرلر سونرا دان شاهين آروادي دستور وئرير قوشون حاضيرلانيب آتلانيب لار و او شهر هجوم گئتيريب او ائوي محاصره ائله يب زنداني لري آزاد ائله يب و شاه عباسي دا ساليم اوردان چيخارديب و اونلارين يئيه سينده دارا چئكيب آرادان آپاريرلار بئلي بوردا شاهين آروادي دئيركي قبله عالم ساغ اولسون اگر سن بو صفتي باجارماسيدين سن جانو الدن وئردين يئدي ايشدي يئره گئچدي گئيدن اوچ آلما دوشدي بيري منيم ،بيري اوزومون ،بيري ده ناغيل دئیه نین

 

شکل گیری زبان ادبی ترکی آذربایجان

 

قبول دین اسلام از طرف مردمان آذربایجان مصادف است با سالهای اولین شکل گیری زبان ادبی آذربایحان که در این دوره تغییراتی که در جهان بینی، معنویات و تفکر قومی ایجاد می شود به شکل گیری زبان عمیقاً تأثیر می گذارد. از اوایل قرن 8 میلادی دین اسلام در آذربایجان آیین حاکم بحساب می آید. دین اسلام را مردمان طبقه مرفه اجتماع در وهله اول بدون هیچ مقاومتی پذیرفتند و با این پذیرش توانستند موقعیت های ویژه خود را حفظ کنند.(137) برای استیلای تمام معنای آذربایجان بسیاری عرب به آذربایجان کوچانده شدند.(138) اعراب کوچانده شده به آذربایجان از مناطق مختلف عربستان و از طوایفی بودند که با همدیگر عداوت داشتند که این کینه و دشمنی در آذربایجان هم در بین آنها نمود خود را نشن می داد.(139). این عداوت بر اهالی بومی نیز بدون تأثیر نبود. بطور کل مسکن گزینی اعراب در قرون 9-7 در آذربایجان و تأثیر آنها در ترکیب قومی اهالی آنچنان که باید و شاید مورد توجه محققان قرار نگرفته است. ضیا بنیاداف به راستی می نویسد: اعراب ساکن در آذربایجان بعد از انقطاع از مراکز فرهنگی کشور اصلیشان بتدریج در میان اهالی بومی هضم شدند. زبان مادری و رسم و رسومات خود را فراموش نمودند. به زبان ترکی که زبان اهالی بومی آذربایجان بود سخن گفتند. شیوه رفتار و طرز زندگی و آداب آذربایجانی ها را پذیرفتند همانند اهالی بومی لباس پوشیدند و مثل آنان آداب و معاشرت کردند.(140)

پذیرش دین اسلام نه تنها در آذربایجان بلکه در کل جهان ترک تغییرات شگرفی را بوجود آورد. در آسیای مرکزی، سواحل اوراق- وولگا، قفقاز و آسیای صغیر دین اسلام به یگانه دین دودمان این نواحی تبدیل می شود که در کل جریان قومی- فرهنگی منطقه را بسوی یک تشکل واحد پیش می برد. احکام دین اسلام با احکام ترکان قدیم چندان تفاوتی نمی کند. این شباهت تیپولوژیک باعث می شود که ترکان اسلام را بدون رنج و درد بپذیرند.

ترکان مسلمان مدت مدیدی بعد از اجرای احکام دینی آنرا در تمام شئونات زندگی مورد تطبیق و ارزیابی قرار می دهند و این چنین است که بعد از آن خود را مسلمان می نامند. تفکر ایجادی و تبادلات داخلی دین اسلام و آیین قدیم ترکان بنام گوی تانری در ارتباط با هم حقیقتاً در یک استقامت حرکت می کنند. می دانیم که یگانه زبان امت اسلام زبان عربی بود که هم فارس، هم ترک باید در این زبان می خواندند و می نوشتند. این مسئله باعث عدم درک آسان دین اسلام از سوی دیگر ملت ها می شد. این نیز به نوبه خود در بوجود آمدن مکاتب صوفیزم مؤثر بود.

در آثار مؤلفین مسلمان در اواخر قرن 8 و اوایل قرن 9 میلادی درباره اسامی جغرافیایی آذربایجان اطلاعات موثقی موجود می باشد. اسامی جغرافیای آذربایجان در اثر معروف « مسالک الممالک » آقای ابواسحاق ابن محمد الفارسی که در قرون 10-9 تدوینگر دیده به وضوح دیده می شود. همین اسامی جغرافیایی قید شده در این کتاب مضمون قومی آذربایجانیها را منعکس می کند. الاستخری اینگونه می نویسد : آذربایجان، آران و ارمنیه در یک نقشه مشخص موجودیت دارند بصورت اقلیم واحد تلقی می گردند. اینجا را از شرق کوههای دیلم، غرب دریای خزر، از غرب ارمن و سرحدات لان یا آلان (آلاداغ) و همچنین از شمال لان و کوههای قفقاز، از جنوب عراق آنرا احاطه کرده است.(141)

این مرزهای طبیعی جغرافیای آذربایجان است که در عین حال حدود و جوارح زبانی و قومی آن را نیز بیان می کند. زبان محاوره ای و زبان ادبی موجود در قرون 11-9 نیز در همین حدود جغرافیایی به وقوع پیوسته است. در اثر الاستخری شهرها و بطور کل مناطق مسکونی و طبیعی آذربایجان بشرح زیر نقل گردیده است :

شهرها (مناطق مسکونی) اردبیل، مراغه، اورمیه، میانج، اوجان، خونج، دخرقان، خوی، سلماس، مرند، تبریز، برزند، مغان، جوبراون، اشنوه، بردع، کرفه، لسوف، یقطان، باب الابواب، بیلقان، بردیج، شماخویه، شیروان، آبخاز، شباران، قبله، شکی، جنزه، شمکور، خونان، زنجان، باکو و الاخر.

اسامی جاهای طبیعی : کوه سابالان (ساوالان- سبلان)، الشورات (دریاچه اورمیه)، رود کُر، رود آراس (ارس) ، رود قزل اوزن، دریای طبرستان، کوه تارمین، کوه حلوان،کوه شهر زورون و جزیره سیاه کوه.

از اثر الاستخری اینگونه استنباط می شود که در قرون 9-10 زبانهای عربی و فارسی بطور چشم گیری در آذربایجان گسترش پیدا کرده بودند. حتی آنقدر وسعت این دو زبان گسترده بوده که الاستخری این دو زبان را زبان ارتباطات مردمی بیان می کند.(142)

استخری اطلاعات پیشینیان را مکرراً بیان می کند. در اصل زبان عربی و فارسی بین طبقات مرفه جامعه بصورت زبان محاوره ای بکار می رفته است( آنچه که امروز در باکو زبان روسی بکار می رود).

ضیا بنیاداف می نویسد ترکیزه شدن اهالی آذربایجان در طول سالیان متمادی انجام گرفته است. سرآغاز این مهم همچنان پیچیده است. ترکان را در سرزمین آذربایجان نمی شود قوم آمده تلقی کرد. زیرا آنوقت به خیلی از طوایف بومی اهالی آذربایجان که از ترکان تشکیل یافته اند چشم پوشی می گردد.

ترکیزه شدن توسط مهاجرین ترک نژاد از سوی جنوب بنام اقوام اوغوز و از شمال بوسیله اقوام قپچاق در آذربایجان را که بوسیله آسیمیلاسیون دیگر اقوام شکل گرفته می توان پذیرفت که در قرون 12-11 ملتی که هم اکنون ملت آذربایجان نامیده می شود از ترکیب این دو قم ترک بوجود آمده است.(143)

به نظر ض.بنیاد اف ترکیزه شدن آذربایجانیها و ارانیها در داخل امپراتوری ساسانی بیشتر از عربها اتفاق افتاده است. این جریان پس از اشغال آذربایجان بوسیله عربها متوقف گردید. دیری نپایید که خود عربها در داخل اهالی ترک آذربایجان هضم گردیدند.(144) ترکیزه شدن بعد از استیلای عربها بعضی از اقوام ساکن در آذربایجان را نتوانست آنچنان که بایسته بوده آسیمیله بکند.

در آذربایجان ترکیزه شدن کلی صورت نگرفته است. زیرا در این اراضی از قدیم الایام ترکان زیست می کرده اند و مهاجرت آنان با ترکان ساکن در این سرزمین روی هم قرار می گیرد. از نظر زبان و قومیت نوعی آمیزش مسالمت آمیز صورت می پذیرفت. براساس بعضی نظریات مغرضانه گویا پس از مهاجرت ترکان سلجوقی در آذربایجان نوعی زبان و قومیت ترکی پدیدار گشته است. در صورتی که آذربایجانیهای ترک ساکنین اصلی این سرزمین می باشند. فقط با آمدن سلجوقیان نوعی اختلاط زبانی و سلجوقیزاسیون صورت می پذیرد که آن هم در عناصر لئکسیکی زبان مشهود می باشد.(145)

ی.ب. یوسف اف در مورد جابجایی سرزمینی ترکان اینگونه می نویسد : اگر باور داریم که آذربایجانیها ساکنین اصلی این سرزمین بودند و از قدیم الایام در اینجا مسکون بودند، آنوقت ترکیزه شدن اهالی آذربایجان کاملاً بی مفهوم خواهد بود زیرا از قدیم اهالی این سرزمین ترک ها بودند. زیرا این موضوع ترکیزه شده انحراف در تحقیقات ایجاد کرده و مانع روشن شدن حقایق می شود. این واقعیت دارد که در مواقع معین بعضی از گروههای ایرانی زبان و قفقازی زبان در اهالی ترک زبان آذربایجان هضم شدند و عکس این قضیه هم بوقوع پیوسته است لیکن درمورد اصل ترک بودن مردم آذربایجان بحثی نیست اما در سلجوقیزاسیون شدن زبان ترکی می توان تأمل نمود.(146)

طبیعی است ترکیزه شدن و ماهیت بی محتوای این موضوع که بین سالهای 30-1920 در بین محققین از سوی عوامل فریبکار ایجاد گردیده مانعی برای تحقیقات واقعی است. این تئوری ترکان را در آذربایجان مهاجر و آمده به حساب می آورد. در صورتی که تحقیقات نشان می دهد ترکان ساکنین اصلی آن بودند و هستند. این نظریه اشتباه هنوز محور تحقیقات بعضی از محققان است. زیرا تا امروز هم در آذربایجان بعضی گروههای غیر ترک زبان از جمله طالشهای ایرانی زبان، ایدو، اودین، قریز، بودوق، ساخور و خینالیق های قفقازی زبان هنوز هم بدون آنکه آذربایجانی (ترکیزه) شوند به حیات خود ادامه می دهند.

در اواسط قرن 9 میلادی در سرزمین آذربایجان دولتهای مستقل و نیمه مستقلی پدیدار شده اند بدلیل مهاجرتهای پی در پی ترکهای آسیای مرکزی در واقع حاکمیت سیاسی عرب ها نفوذ خود را بطور کامل از دست داده بود. آنچنان وضعیت خاصی تاریخی- طبیعی بوجود می آید که زبان ادبی ترکی آذربایجان با تمام کیفیت خود به منصه ظهور می رسد و تمام امکانات یک زبان نوشتاری را از خود به نمایش می گذارد.

در قرون 11-9 میلادی زبان ادبی ترکی آذربایجان به معنای واقعی کارکرد داشته است و در همین جا مرحله اول شکل گیری آن به پایان می رسد. در این اوان اثر بی بدیل « دده قورقود» آفریده می شود. قبل از هرچیز این اتفاق درنتیجه آمیزش اقوام اغوز و سلجوق ساکن در آذربایجان بوجود بیاید خود بیانگر برخی واقعیت های قومی- تاریخی بسیار وزینی است. اگر همین مناسبت را در شکل مکانیکی (فلان قوم، خلق آمد، اقوام ساکن، یا خود اختلاط اقوام و در نتیجه زبان ادبی شکل کامل بخود گرفت) ارزیابی نکنیم بصورت وحدت عضوی می توان پذیرفت. در این دوره اوغوز قیچاق یا بطور کل اوغوز و یا خود کمپلکس قیچاق یا پروتو اوغوز یا قیچاق مفهوم نداشته است بدون شک تأثیر اوغوز- قیچاق حتمی بوده است.

تا مرحله اوغوز- قیچاق بطور محض تمامیت اوغوز قیچاق بصورت یک کمپلکس ادبی و وحدت عضوی در آذربایجان موجود نبوده اما عناصر اوغوز تمثیل گردیده بود. آنچه گفته شد می توان بصورت زیر جمع بندی نمود :

1-  تا قرون 11-9 میلادی در شکل گیری زبان ادبی آذربایجان مهاجرین اوغوز- سلجوق بلاواسطه تأثیر داشتند. یعنی در زبان ترکی آذربایجان نوعی سلجوقیزه شدن مشاهده می شود.

2-  تا قرون 11-9 زبان عمومی مردم آذربایجان و در کنار آن زبان ادبی ولو کاملاً توسعه یافته انکارپذیر است.

قبول مواضع رادیکال در هر مورد احتمال بروز نتایج غیرقابل درک می شود. از قرن 9 میلادی محیط قومی- زبانی و فرهنگی اسیای مرکزی به گونه مورد تعرض ترکان قیرقیز قرار می گیرد و این موضوع سبب می گردد که اقوام اوغوز به غرب منطقه پناه ببرند. و از آنجا همراه با قپچاقها به سوی غرب سرازیر می شوند. از اواخر قرن نهم واوایل قرن دهم پذیرش اسلام بوسیله سوباشی سلجوق بیگ صورت می گیرد و اوغوز- سلجوق و یا خود نام سلجوق از اینها هویدا می گردد و این مهاجرین سلجوق نام می گیرند.

در قرن 9 میلادی سلجوقها یگانه قدرت دنیای اسلام بودند اول به درایت و سرکردگی سلطان طغرل، بعداً آلب ارسلان و نهایت بوسیله ملکشاه در تمامی این مناطق پراکنده شدند. در آذربایجان، سلجوقیان دارای جایگاه ممتازی بودند. عظمت باشکوه سلجوقیان مصادف است با دوران شکوفائی مدنیت ترکان که از جنوب اوغوزان و از شمال قپچاقها به سوی آذربایحان روانه شدند که بطور کل در جمع بندی حقیقی حوادث ممکن به شکل زیر تداعی می شود:

1-  آذربایجان از پروسه توپولوژی دنیای ترک غافل نماند و در سیر حرکات عموم ترک جهان ترک دارای جایگاه خاص گردید.

2-  زبان ادبی آذربایجان دارای پشتوانه قومی قوی گردید.

در قرون 12-11 جریانات قومی- فرهنگی رایج در آذربایجان باعث تشدید کارایی زبان ادبی گردید. قبل از هرچیز پروسه شکل گیری داخلی زبان تکوین یافت. عظمت باشکوه دولتهای ترکان قدیم احیاء شد.

درست است در این کشورها بیشتر از زبان ترکی آذربایجانی زبانهای فارسی و عربی کاربرد دارد اما در سطوح دولتی و اجتماعی مسئله وجود زبان مخصوص آذربایجان ضرورت توسعه و شکوفائی آن و امکانها و زمینه آن محسوس بود. دوماً ترکانی که از آسیای مرکزی و اروپای شرقی به آذربایجان مهاجرت می نمایند کلمات و خصوصیات زبانی شرق و غرب و ویژگیهای آنها را بیشتر عینیت می بخشند. البته این عینیت در جهت کاربرد بیشتر کلمات ترکی بوده به همین خاطر در زبان معاصر ترکی آذربایجانی عناصر زبانی از طوایف مختلف ترک دیده می شود.

محققان پروسه های قومی قرون 12-9 آذربایجان اظهار می دارند که در سرزمین معاصر آذربایجان اسامی همان طوایف بصورت اسم سرزمین و منطقه بکار رفته : افشار- بیات، بایاندور، بگدیلی، چایبرلی، ایقدیر، ییوه، قلربئلئم، ملپیک، میریم، بچنه ک، توتیرقا، تؤکر، چروک، جنبی، جووالدار، ایمور، همین طوایف اوغوز با قپچاقها و کارلوکها در شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی مستقیماً شرکت نموده و در همگرائی طوایف ترک در آذربایجان در دراز مدت نقش خود را بازی کرده اند.

در قرون 12-9 زبان ادبی عمومی ترکی با سرعت بیشتری عناصر اسلامی را بخود می گیرد. از زبان عربی و بدنبال آن از فارسی کلمات و قواعد دستوری وارد زبان ترکی می شود. اما این فرایند و تأثیر نتوانست این زبان را از محل و منبع اصلی تغذیه آن برای شکوفائی یعنی زبان عامه مردم محروم کند.

ا.جعفر اوغلو می نویسد: پس از قبول اسلام ترکها تنها صاحب نیروی سیاسی و جنگی نبودند بلکه علل فرهنگی و اجتماعی زیادی بود که باعث حرکت و جنبش آنها می شد. ترکها قبل از آنکه وارد دایره فرهنگی بیگانه و ناآشنا شوند با یکی از گونه های فرهنگی حهان یعنی اسلام رو دررو ایستاده بودند.

بعد از قرن هشتم که عباسی ها توسعه فرهنگی را شعار خود کردند در قرون 10-9 در این زمینه پیشرفت قابل توجهی را کسب نمودند. در زمان آنها در سایه تشکیل مراکز اداری در آسیای مرکزی جنگهای مخرب استعمارگرانه رو به فراموشی نهاد و مردم محلی زحمتکش وارد صحنه شدند.(147)

در اینجا یک وضعیت متضاد خود را نشان می دهد هم در آسیای مرکزی هم در مسیر اورال- ولگا و هم در قفقاز- آسیای صغیر( از جمله آذربایجان) فرایندهای مشابه زیر که عموماً منکر یکدیگر بودند جریان می یافتند.

از یک طرف زبانهای فارسی- عربی بعنوان زبان علم و ادب در مناطق فرهنگی- قومی منتشر و تحکیم یافته به شاخصه فرهنگ ملی مبدل می گردد.

از طرف دیگر هم اقوام غیرترک (عرب- گروه زبانهای ایرانی مختلف و غیره) زبان خود را از دست می دادند، ترک می شوند بطوریکه زبانشان به سطح زبان ادبی نه تنها نزدیک نمی شود بلکه محدود شده و تحت فشار قرار می گیرد.همانطور که استنباط می شود مسئله پیچیده تر از آنست که تصور می شود- زبانهای فارسی و عربی در قرون 12-9 حتی مراحل بعدی به درجات مختلف از حالت عمومی و غیرملی برخوردار بود و در خدمت یک قوم محلی نبوده بلکه به عینیت فرهنگی منطقه ای خدمت نموده است. همین مناطق قومی- فرهنگی را هم ترکان ایجاد نموده و حفاظت کردند.

منابع اساسی ترکی ادبی عمومی و یا مادر قرون 12-11 عبارت بودند از « دیوان لغات الترک » محمود کاشغری، « کوتاد قوبیلیک » یوسف خاص حاجب بالا ساقونلو « عتبه الحقایق » ادیب احمد یوکنکی و « دیوان حکمت » احمد یسوی. کتاب اولی اساساً لغت می باشد و تجربه زبان ادبی کتابهای بعدی هم تقریباً شبیه هم می باشد اما در آنها تفاوتهای اسلوبی و فرق کاربردی دیده می شود. البته این مسئله منکر حالت و خصوصیات زبان ادبی ترکی عمومی قرون 12-11 نمی باشد. فرقی مابین زبان ادبی آذربایجان و زبان ادبی ترکی عمومی مذکور موجود بوده اما این فرقها مثلاً به اندازه فرقهائی نبوده که بین زبان لاتین با ایتالیائی، اسپانیائی و یا فرانسوی ادبی در قرون 12-11 موجود بوده است. بنظر ما علت اصلی این فرق در آن بوده که زبان لاتینی به جهت دایره فعالیت ( حمایت کلیسا از لاتین ) با زبان ادبی ترکی عمومی داشته به همین جهت هم زبان لاتینی تا شکل گیری زبانهای مستقل محدود به کلیسا می شود اما زبان ادبی ترکان عمومی اشتقاق یافته حالت محلی پیدا می کند و توسط تفکر زبان ملی دوباره تفهیم و درک می گردد.(148)

کتاب « دیوان لغات الترک »(149) محمود کاشغری به حد کافی و بصورت مکمل منظره تاریخی و کاربری زبانهای ترکی قرن یازدهم را نشان می دهد. ترکولوژیست مشهور (محمود کاشغری) در نشان دادن خصوصیات دستوری، لکسیک و آوائی زبانهای ترکی با الفبا و زبانشناسی عربی به استانداردهای الفبا و زبانشناسی عربی همیشه رعایت نکرده بلکه طبق خصوصیات زبانهای ترکی ومطابق به آن به ابتکارهائی دست زده و راههای مناسبی را پیدا کرده است. الفبای عربی برای قواعد آوائی ترکی با سرعتی نوآورانه تطبیق گردیده است.

1کاش05در کتاب « دیوان کاشغری » در مورد طوایف مختل فترک و خصوصیات زبانی آنها اطلاعات زیادی داده شده، یکی از جهاتی که در این اطلاعات قابل توجه می باشد امکان فرق گذاری بین خصوصیات زبانی طایفه ای (دیالکت شیوه) با خصوصیات زبان ادبی می باشد. مثلاً مؤلف زود زود اصطلاحهای « ترکی خاقانیه » ( زبان ادبی دوره قره خانیها) ، « اوغوز و قپچاقها » ، « اوغوز، قپچاق و سووارها » و غیره را بکار می برد و از دلایل ارائه شده معلوم می شود که سخن از خصوصیت قواعد (ادبی) مشخص می رود که همین ویژگی موافق زبانهای ادبی ترکی قرون وسطی ( از آن جمله زبان ترکی آذربایجانی) می باشد. تصادفی نیست که محققان در « دیوان » کاشغری سعی می کنند سیستم کلی ویژگیهای ترکی آذربایجانی را مشخص نمایند. آنها نشان می دهند همانطور که « دیوان » کاشغری سیستم زبانهای مختلف ترکی ادبی را منعکس می کند سیستم زبان ادبی ترکی آذربایجانی را هم منعکس می نماید(150) اما این مسئله به شکلی مخصوص فرقش مشخص نشده ( با قواعد امروزی ) که این هم تماماً طبیعی است.

در بین منابع زبان ادبی دوره کاشغری، « کوتاد قوبیلیک » هم به جهت بزرگی حجم، هم زیاد بودن تعداد نسخ خطی و هم به جهت اینکه زبان خان ( ترکی خاقانیه ) بود بیشتر جلب توجه می کند.(151) ترکی خاقانیه زبان اداری قاراخانیها بود. این زبان در شهرهای کاشغر و بالاساغون وهمچنین در اطراف آنها بصورت گسترده بکار رفته.

براساس نوشته کاشغری در روستاها به زبانهای دیگر ( در اصل به شیوه های دیگر) صحبت می کردند اما زبان ادبی و حالت نطقی آن ترکی خاقانیه بود. بودن فرق و درجات آن بین ترکی خاقانیه و ترکی ادبی آذربایجان قرون 12-11هم مسئله جالب توجهی می باشد. با دقت به قواعد زبانی نمونه های متنی که در پایین داده می شود معلوم می گردد که این قواعد در منابع قرون 12-11 ترکی آذربایجانی بصورت سیستم کلی موجود نبوده (پیشرفت هم نداشته) به همین جهت می توان ترکی خاقانیه را بعنوان پدیده ای زبانی که حالت محلی و ویژگیهای خاص بخود گرفته اما حالت و تیپولوژی ترکی ادبی عمومی را هم از دست نداده است قبول کرد.

نمونه هائی از « کوتاد قوبیلیک » یوسف خاص حاجب بالا ساقونلو( اواسط قرن 11).

ترکی :

ایدوک اول هر بگلیک آرتیقلیک تیله ر،

آریقلیک بیله دیلده ساکلیق تیله ر

بو دونکا تالو سدی که ره ک آلپ آتیم

به قوک ایشکه اوترؤ بو بولساتیتوم

***

نه قؤتیر، ائیست قیل اؤتوکن بگی،

سیناپ سؤزله میش سؤزنی یئتروب اوقی

بو دونکا بگی آرتوک اؤ وروم که ره ک

کؤنقول تیل کؤنی کیلکل کؤردوم که ه رک

بیلیگلیک، اوکو ملوق ، بودونکاتالو،

آکی، هم کوزی تک، نه کوتلی تولو

کاموق ائدقو که بولسا ائلقی اوزون

اوووتلوق، سیلیق، هم کیلینچی توزونگ

سه زابگ بولور بو بودونکا اولوق،

مونیقدین گلیر اؤتر و ائدقو اوورق

جهات ویژه ای ( همان که ترکی خاقانیه را از استانداردهای ایده آل » ترکی ادبی عمومی و یا مادر » جدا می کند) که در این متن عینیت یافته در منابع دوره های بعدی هم تکرار شده و خود را تصدیق می نماید.

از « عتبه الحقایق » ادیب احمد یوکنکی (اوایل قرن12)

ترکی :

مجاز بولدی دوستلوک حاکیکات کانی،

مینقه ر دوستتا بیری بولونمازکونی،

اؤکوشره ک کیشینیق ایچی قادر اثرور ،

کونی دوستلوق ائرسه تاشی، بیل مونی

***

بوکون بوآژ سوندا کیشیلیک ایسیز

کانی، کانچا باردی کیشیلیک ایسیز

وفا کولی سوقلوپ کورور یوللاری

وفاتولدی تاشتی تئنقیز دین ائدیز

از « دیوان حکمت » خواجه احمد یسوی (اواسط قرن دوازدهم)

ترکی :

اون سگیز منق عالمده حیران بولغان عاشقلر

تاپمادی معشوق چراغین، سرسان بولغان عاشقلر

***

هم دم باشی اورکولوپ، گؤزی خالقا تیلموروپ

هو-هو تییو چورکولوپ کوریان بولغان عاشقلر

***

کوبون، یانین بولغان، اشکیلدا بولبول بولغان

کیمین کورسه قول بولغان، مردان بولغان عاشقلر

***

همت کورین باغلاغان، یوره ک باغرین داغلاغان

فریاد اوروپ ییغلاغان، گریان بولغان عاشقلر

***

گاهی یوزی سارغاریپ، گاهی یولیدا غاریب

تسبیحلری « یا حبیب » جولان بولغان عاشقلر

جهات مورد نظر موارد ویژه اشاره شده در متون بالاعبارتند از:

در سطوح فونتیک : وجود حرف مصوت بدون زنگ در پریپوزیسیون (موقع، وضعیت) ( تیله مک، تیمک، تالدی، تاشدی و غیره) تمایل به صائتهای بسته (تیمک، سین، یول و غیره) تمایل به حالت سیلابی پوشیده (بولماق، یؤز، ییغلاماق و غیره) و غیره.

علائم ذکر شده بصورت سیستماتیک در ترکی ادبی آسیای مرکزی (زبان جیغاتائی) تداوم یافته و تحکیم می یابد. وجود این علائم در زبان ادبی قرون 12-11 آذربایجانی ممکن بود اما سیستم دستوری کلی وجود نداشته (وممکن هم نبود).

برخی محققان (بویژه مورخان غیر زبانشناس) وقتی می گویند زبان آذربایجانی در قرون 12-11 شکل گرفته احساس می شود آنها از زبان ادبی بحث می کنند در انی مسئله دارای اشتباهاتی هم بوده اما در عین حال هم با واقعیتها تطبیق دارد. زبان گفتاری مردم آذربایجان در شرف شکل گیری زبان ادبی تشکل یافته و با شکل گیری ادبی هم زبان گفتاری کامل تر و رساتر شده به مرحله ای می رسد که زبان ادبی و تفاوت فی مابین اندک می گردد.

عاشقها و شاعران که از میان مردم برخاسته بودند سخنان خود را گفتند و در نتیجه عجین شدن آن با آداب و رسوم و فولکلور قدیمی مردم ادبیات غنی مردم آذربایجان شکل می گیرد( برای ارتقاء سطح زبان گفتاری به زبان ادبی) ادامه می یابد و با این همه د رتمام ادوار خواه در دوره های شکل گیری اولیه (درقرون5-3) تا قرون13-11) خواه در ادوار بعدی حالت قدیمی و یا کلاسیک ترکی با زبان گفتاری مردم تفاوت خاصی وجود دارد.

تا آنجا که می دانیم در قرون 12-11 زبان ادبی آذربایحانی هیچ منبعی بدست نیامده است قدیم ترین منابع مربوط به قرن سیزدهم می باشد.اما محققان احتمال می دهند که در قرون اولیه هزاره دوم چنین منابعی وجود داشته برای اثبات این موضوع به موارد زیر اشاره می گردد :

1-  وجود سطح تمدن عالی ( در عین حال وجود الفباهای مختلف).

2-  وجود شعرای فارسی گوی چون ق.تبریزی، ا.خاقانی، ن.گنجوی و غیره که عادتاً منعکس کننده تفکر ملی بوده اند: کاربرد لغات، اصطلاحات و قواعد دستوری زبان ترکی- آذربایجانی از طریق آنها.

3-  وجود مدلها و وزنهای شعر سرائی که پایه شکوفائی می باشد.

4-  اعتراض نظامی به نامه آخسیتان شیروانشاه که غیرمستقیم دلیل به وجود زبان ادبی در همین دوره می باشد.

5-  کامل بودن زبان منابع کشف شده از قرن سیزدهم نشاندهنده آنست که این زبان قبل از همین منابع دارای تجربه زیادی در نوشتن داشته است.

6-  وجود زبان گفتاری ادبی و تأمین مستقیم زبان نوشتاری ادبی توسط آن.(153)

همین دلایل و احتمالات همانطور که ذکر شد از قرن پنجم به بعد از فراوانی زبان ادبی ترکی عمومی (مادر) و با وجود الفباهای مختلف و همچنین آثاری که دارای مضامین مختلف می باشند را تأیید می کند.

زبان ادبی آذربایجان یدر دوره شکل گیری اولیه اساساً بصورت شفاهی موجود بوده و این موضوع وجود آثار نوشتاری آذربایجانی در قرون 12-11 را انکار نمی کند برعکس همانطور که در دلایل و احتمالات فوق نشان داده شده آنرا تأیید می کند زبان ادبی شفاهی عادتاً دارای حالت نمودهای زیر می باشد :

1-  زبان ابی شفاهی که در مراکز تمدن و دربارها کاربرد داشت.

2-  زبان ادبی شفاهی که در مجالس نیمه رسمی، مجالس صوفی و تکیه ها رایج بود.

3-  زبان فولکلور و یا ادبیات شفاهی مردم.

کاملترین و فراگیرترین حالت زبان ادبی شفاهی آذربایجان در قرون 12-11 زبان ادبیات شفاهی مردمی (فولکلور) می باشد. این زبان ریشه در ادوار خیلی کهن داشته؛ دارای اسلوبهای نثری مختلف بوده و در طول اعصار بدون هرگونه تغییر ادامه می یابد. در شکل گیری و فراگیر شدن زبان ادبی نوشتاری حالت مذکور زبان ادبی گفتاری نقش مهمی را بازی کرده ( مثل کتاب دده قور قود)، زبان ادبی گفتاری که برای تکیه ها، مجالس صوفی و عموماً مجالس نیمه رسمی بکار می رود ویژگی اصلیش این است با سمبولها و با کلمات دارای معنای مجازی غنی می باشد( این زبان، زبان حکایه های کوچک صوفی- زبان منابع می باشد). درست است که زبان ادبی گفتاری که در دربار و مراکز فرهنگی بکار رفته دارای همان اسلوب می باشد اما از لحاظ مضمون دارای ویژگیهای متفاوتی می باشد. ویژگی خاص آن در آنست که کلمات فارسی و عربی در آن زیاد بکار رفته و این علامت مشخصه آن می باشد. متفاوت بودن زبان گفتاری ادبی آذربایجان در قرون 12-11 نشان دهنده آنست این زبان دارای تاریخی قدیمی و غنی است.

تمامی شعرا و نویسندگان آذربایجانی که در قرون 12-11 به فارسی نوشته اند کلاً ترک آذربایجانی بودن خود را محسوس گردانیده اند. این مسئله هم در مضامین آثار و هم در سبک ادبی و هم در کاربرد برخی لغات، اصطلاحات آذربایجانی خود را بروز می دهد. آثار قطران تبریزی، افضل الدین خاقانی، نظامی گنجوی دلیلی است بر این موضوع که باید خاطرنشان ساخت قطران تبریزی از آذربایجان جنوبیست، افضل الدین خاقانی شروانی از شمال شرق آذربایجان بوده، نظامی گنجوی هم از آران یا شمال غرب آذربایجان بوده اند. با این همه در آثار فارسی آنها لغات و اصطلاحات ترکی در یک اندازه می باشد. بدینوسیله می توان گفت در قرون 12-11 در تمامی آذربایجان و در مراکز فرهنگی زبان ترکی آذربایجانی از نفوذ بالائی برخوردار بوده است. لغات و اصطلاحات ترکی در آثار شاعرانی چون قطران تبریزی، افضل الدین خاقانی و نظامی گنجوی بکار رفته عبارتند از :

قطران تبریزی : چووال کسی که مدح تو گوید، درم برد به جووال، چؤپبو (یاللی) چو از نی خون و از پولاد چؤپبو، جناغ- بر خاتمش پکینه و بر مرکبش جناغ، بکمز- چنان که قصه زایر ز ساغر و بکمز، طاغ- ناراست خشم و تن خصم خشک طاغ، یون ( یه هور- آلیق) چوبر بلای میمون و به رزم ائدر نهریون و، داغ- جای سروباغ بود. جای رنگ داغ و غیره غ. بیگدلی مثل ها و متلهای ترکی بکار رفته در آثار قطران تبریزی را آشکار نموده است. از در بیرون راندن و از باجه دعوت کردن مار گزیده از طناب می ترسد، نیزه را نمی توان در چچوال مخفی کرد- به دریا بیانداز اگر ماهی نداند خدا می داند- از چشم افتادن زیر و رو کردن و غیره.(154)

لغات ترکی بکار رفته در آثار فارسی شعرای آذربایجانی در قرون 12-11 بیشتر از لغات ترکی بکار رفته در زبانهای گرجی و ارمنی در قرون 10-5 می باشد و این تماماً طبیعیست : در روند شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی، توانائیهای آن افزایش می یابد.

افضل الدین خاقانی : سو (آب، اکمک (نان)، تانری (خدا)، ایتکین (کم شده)، اوشاق (کودک)، توتوق (تپل- کپل)، چوخا، گؤندوز (روز) ، خاتین (خانم) سؤمره، قیزیل (طلا)، خان (خان)، داغ (کوه)، تویز، آقچا(سکه)، یالاواج و غیره در زبان افضل الدین خاقانی مثلهائی به سبک پایینی بکار رفته :

بیش ز تاراج بعض عمر سیه سر       

زین رصدانه سپید کار چه خیزد

سیه سر در « کتاب ده ده قورقورت » زیاد بکار رفته که ترجمه لفظی « قاراباش » می باشد.(155)

نظامی گنجوی خاتون- به نوک تیر هر خاتون سواری، فرو داده ز مرغزاری، اوزان- نواساز خنیاگران شگرف با قانون اوزان برآورده حرف، منجوق- زموقع خون گاه بر معضد عیّق، پر از خون گشته تسنهای- مونجوق، کولونگ کلنگ منیر چون شیر جننگلی، کلنگی که نه او باشد کلنگی، قرمزی- شب چو آرایش دگر چون ساخت کونل اندوخت. قرمزی انداختن، گردک- در این گردک نشسته خسرو چین و آن دیگر فتاده شیر شیرین، آلاچیق- بسقرایه ضرب همت به چین راضین چه لافم، چه زاید به نای پیلان آچیق ترکمانی، یایلاق- بیرون شاد زییلاقیان سرکشی، سواری شتابنده چون آتشی، توتماج، اری، زیرا که در شکم دهلوسن برگ تتماج به زبرگ گل اسن، چالیش (دؤبوش)- بر رموز شه تا، دمیران روم، همایند چالش در آن مرز و بوم، سانجاق (بیرق)- هزار و چهل سنجق پهلوی، روان در پی ریأت خسروی، قلاووز (بلدچی)- در آن پویه تعجیلی می ساخته رقص بیقلاووز همی تاختند، توتوق (پرده) تا که جمقی در توتوق نیز بود، خار زگل، نی زشکر دوربود وس.

نظامی گنجوی هم مثل اسلاف خود مثلها واصطلاحات ترکی آذربایجانی را به زبان فارسی داخل می کند: گؤزد گمک (بچشم آمدن) گؤزدگمک (چشم خوردن)، اؤزالی ایله اؤز آیاغینا بالتا چالماق (با دست خود به پای خود تیشه زدن)، قوردلاقوزو بیر یئرده اوتلاییر (گرگ و برده یک جا می چرخند)، دوشاب آلمیشام، بال چیخیب (دوشاب گرفتم)عسل از آب درآمد)، ائواوغروسونو توتماق اولماز (دزد خانگی را نمی توان گرفت)، اگه ری اوتوراق، دوز دانیشاق (کج بنشینیم، درست حرف بزنیم)، گله گله گلن، گله- گله گئدر (کسی که خودش می آید خودش هم می رود)، هئچ کس اؤز آیرانینا تورش دئمز (هیچ کس به ماست خود ترش نگوید) و غیره.(156)

اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم یاقوت الحموی در کتاب « معجم البلدان» در مورد وضعیت تاریخی- جغرافیائی آذربایجان( آذربایجان جنوبی) این طور می نویسد :«... مرزهای آذربایجان از شرق از بردع شروع می شود و از غرب تا زنجان ادامه دارد. از شمال با ولایات دیلم، گیلان و تاران همسایه می باشداین کشوریست وسیع.

از میان شهرهای مشهور آذربایجان تبریز بزرگترین شهر و پایتخت آن می باشد. در زمانهای قدیم پایتخت آن مراغه بوده، خوی، سلماس، اورمو، لردبیل، مرند و غیره جزو شهرهای آن می باشند.

آذربایجان کشوری وسیع و دولتی بزرگ می باشد. خصوصاً اینجا کشوری کوهستانیست و قلعه های زیادی در آن وجود دارد. و درخت میوه و دیگر نعمات بی اندازه زیاد می باشد. من در هیچ جا به اندازه اینجا به باغ و رودخانه و چشمه برنخورده ام برای کسی که می خواهد در این کشور گردش کند کوزه آب لازم نیست چون او به هرکجا که می خواهد برود آب زیرپایش جاریست و این آب بامزه، خنک و تمیز می باشد.اهالی آذربایجان بشاش، گونه قرمز، رنگ پوستشان شفاف هست آنها به آذری (ترکی آذربایجانی) صحبت می کنند دیگران زبان آنها را نمی فهمند».(157)

در مورد اران با آذربایجان شمالی یاقوت الحموی می نویسد : آران ولایتی وسیع می باشد این اسم به زبان عربی می باشد. دارای شهرهای زیادی چون خنره( اهالی گنجه را می گویند) بردع، شمکور و بیلقان می باشد. مابین آذربایجان و اران رودخانه ارس جاریست در شمال این رودخانه تمام شهرها مال اران و در جنوب آن تمام شهرها مال آذربایجان می باشد.(158)

اطلاعات داده شده در مورد آذربایجان شمالی و جنوبی در « معجم البلدان» براساس مشهور بودن شهرها داده شده است.( در اینجا تفاوت شمال- جنوب رعایت نمی گردد): اردبیل، باب الابواب، باکویه، بردع- تبریز».(159)

آذربایجان تحت عنوان «آتروپات» در اوایل فقط برای جنوب آذربایجان گفته می شد اما در قرون وسطی مفهوم آذربایجان به هر دو سوی رود ارس شامل شده و تا دربند اراضی آذربایجان ذکر شده است و حتی در برخی موارد آذربایجان شمالی، آذربایجان علیا خوانده شده در ادوار بعدی نام آذربایجان به کل مناطق تبدیل می گردد.(160)

در آذربایجان شناسی شرح لغوی این اسم بصورتهای مختلف بیان گردیده محقق مشهور م. یوسف اف درخصوص این اسم می نویسد: فرم لغوی «آذربایجان» برای آشکار گرداندن هویت نژادی و قومی آن ملت کمک می کند. اگر این اسم بصورت درست تحقیق گردد و مشخص بشود که این حرف محصول کدام زبان و کدام تفکر بوده برخی مسائل آشکار می گردد. اگر شرایط و تاریخ شکل گیری لغت آذربایجان مفهوم آن و طوایفی که در شکل گیری آن نقش داشتند اگر بخوبی تحقیق و مشخص نگردد یافتن معنای آن با شکست روبرو خواهد گردید.

وقتی تحقیقات محققان(162) را از نظر می گذرانیم شاهد مواضع متفاوت می شویم:

1-  لغت «آذربایجان» دارای ریشه ترکی است.

2-  لغت «آذربایجان» دارای ریشه ایرانی و یا فارسی است.

هر دو گروه برای نظریه خود دلیلهائی می آورند. یکی از نظریه ها که متکی بر شکل گیری تاریخی این اسم است نخستین حالت این اسم را بصورت «آندیرپاتیان» در لوحه های سنگ نوشته های میخی درنظر گرفته و در مراحل بعدی براساس آدیرباقان (در منابع سوریه- عربی آدوربیقان- آدیربیجان) این اسم را تشریح می کنند.(163)

در نظریه دیگر با اسم «آتروپاتن» ( در زبانهای ایرانی معنای محافظ آتش بکار رفته) مرتبط دانسته اند.(164) برای اولین بار استرابون (سده اول قبل از میلاد و سده اول میلاد) اسم آتروپاتن را به این سرزمین شامل نموده است. یقیناً اسم اولیه آذربایجان (آده ربایجان- آدیربایقان) بخاطر شباهت به آتروپات در گفته های مردم عادی با اسم آتروپات مرتبط دانسته اند. ی.ب.یوسف اف می نویسد: « براساس نوشته های جغرافیدان یونانی استرابون ماد آتروپاتن اسم خود را از آتروپات برگرفته» سه قرن بعد از جدا شدن ماد کوچک، در منبع مسئله نامیده شدن این مملکت از اسم آتروپات ذکر شده، بدون شک استرابون هنگام مرتبط دانستن آتروپاتن(165) با آتروپات از روایتهای مردم استفاده نموده است. روایات مردمی در مورد نامیده شدن سرزمین و یا مملکت بر کلماتی که در زبان موجود می باشد متکی بوده و اساساً معنای آنها مبهم می ماند و یا از معنای حقیقی خود تحریف می شد».(166)یوسف اف ضمن تشریح اینکه نخستین حالت آن آتروپاتیان بوده و در زبانهای ترکی معنای «کشوری کوهستانی» دارد می نویسد: حالت نخستین نام آذربایجان براساس عادات و قواعد روایات ایرانی مورد تغییر و تحریف قرار گرفته و براساس روایات مردمی با نام آتروپات مرتبط دانسته شده است».(167)صرف نظر از اینکه لغت آذربایجان دارای چه منشائی می باشد خواه در شمال آذربایجان و خواه در جنوب آن محصول تفکر ترکی- آذربایجانی می باشد و این حرف برای نشان دادن زبان گفتاری مردم در قرون متمادی به حالتهای «زبان ترکی»، «ترکی آذربایجان»، «زبان ترکان قفقاز» بکار رفته است. این مسئله هم به همین خاطر اینطور بوده که ترکی موجود در آذربایجان از ترکی آسیای میانه، آسیای صغیر و اطراف رود ولگا چندان فرق نداشت.( باید درنظر گرفت که ترکی ما در این سرزمینها رایج بود) که در نتیجه چنین اسماء عمومی بوجود آمدند.

الف) ترکی گفتاری درنتیجه زندگی ترکان از زمانهای قدیم در این سرزمین و با کوچ پی درپی ترکان از اواسط سده اول قبل از میلاد و در نتیجه اختلاط آنها در قرون 7-3 شکل گرفته است.

ب) زبان ادبی آذربایجانی بعد از شکل گیری زبان گفتاری شروع به تشکل یافتن نموده و طی فرایند چند مرحله ای شکل گرفته است:

1- از قرون 5-3 تا قرون 8-7

2- از قرون 8-7 تا قرون 11-9

3- از قرون 11-9 شکل گیری زبان ادبی آذربایجانی شروع شده است.

در قرون 12-11 زبان ادبی آذربایجانی بطور شفاهی و نوشتاری واسطه های مهم ارتباطی و ادبی شده اما بغیر از « کتاب دده قورقود» هیچ اثری از آن دوره به دستمان نرسیده است.(منابع در آرشیو مجله موجود است)

 

 

میللی حوکومت دوورو مطبوعات تاریخیمیزدن یارپاقلار : شفق درگی سی

 

آذربایجانین مطبوعات تاریخینده بول بول هفته لیک ؛ گونده لیک ؛ هابئله درگی لره راست لاشمیشیق کی اوزلوک لرینده چوخ دیر داشیمیشلار . بونلاردان علیقلی صفر اوفون یایدیغی آذربایجان ؛ خیابانی گیلین یایدیقلاری تجدد ؛ سید حسین خان عدالتین یایدیغی آنا دیلی ؛ میرزه تقی خان رفعتین یایدیغی آزادیستان ژورنالی ؛ ابوالضیاء شبستری نین یایدیغی مجاهد گونده لیی و باشقالارین گوسترمک اولار . همین آد وئردییمیز درگی و گونده لیک لرین گوجلو حیصصه لریندن غیدالانیب سونرالار چیخان سامباللی ژورناللاردان بیریسی ده تبریزده میللی حوکومت زامانی نشر اولموش شفق درگی سی اولموشدور . همین درگی نین عومرونون آزلیغینا باخمایاراق بویوک بویوک آتدیملاری اولموشدور .

بو دیرلی درگی نین یازیچی لار هیئتی  ؛ او دوورون ان تانینمیش یازیچی و عالیم لریندن ایدی لر . اورنگ اولاراق رحمتلی حاج محمد نخجوانی ؛ میرزه محمد علی خان صفوت ؛ حسین امید ؛ محمد لوی عباسی ؛ علی اصغر دیبائیان و ... آدلارین چکمک اولار.

 تورکجه فارسجا نشر اولموش شفق درگی سینین بیرینجی سایی سی گونش ایلی 1324 تاریخده شهریور آییندا ( آوغوست  1945 )  64 صحیفه ده تبریز شهرینده رضائی چاپخانا سیندا ؛ 10 ریال قیمت له ایشیق اوزو گورمه یه باشلادی . درگی میللی حوکومت ایش اوستدن گئدندن سونرا داها نشر ایمکانی تاپا بیلمه میشدیر. شفق درگی سینین یازی قایدالاری بوگونه اویغون اولماسالاردا ؛ اورادا بیر چوخ دیرلی یازی و شعر؛  قدر شخصیت لریمیزین امضاء لاری ایله اوخوجو کوتله سینین رغبتین قازانا بیلیردی . بیر چوخ مدنی رابطه لره آرخالانان بو درگی ده ایکی آذربایجانین بویوک ؛ بویوک شاعیر لری ؛ دراماتورلاری ؛ تنقیدچیلری ؛ تیاتر اوستادلاری ؛ رومان یازارلاری ؛ تاریخچی لری و ... شفقین دیرچه لمه سینده دانیلماز رول لاری اولموشدور . اورادا قلم ووران شاعیر لرین و یازیچی لارین بیر سیراسی هله دونه نه کیمی قالدیلارینا باخمایاراق ؛ نه ایسه بو ژورنالدان بیر سطر ده یازمادی لار !  بلکه ده اونلاردان بو سوالی سوروشان اولمادی .  شفقی اوخویاندا من ماراقلی بیر مسئله ایله اوز اوزه دایاندیم . اودا بو کی میللی حوکومتین بیر کیمسه ایله دوشمانچیلیغی یوخ ایدی بو نا باخمایاراق کی بو دولت دئوریلدیکده مین لر نفرین قانلاری کوچه باجادا آخیب تام انسان سئورلری ماتمه چولقامیشدی . بورادا کوردلرین ؛ روسلارین ؛ ائرمنی لرین و فارسلارین ادبیاتلاری یا اورژینال یا دا ترجمه شکلینده درج اولونوردو . بو دیرلی درگی حاقدا بو گونه کیمی آغیز یاندیران بیر بیلگی لر ارائه اولونمامیشدیر. اونا گوره بیرینجی دونه اولاراق بو سامباللی ژورنالین تام سایی لارینین سیاهی سی تقدیم اولور . البته مقاله نی اوخومادان اونجه بو ایشین بلکه ده اساس سبب لریندن بیریسی بو درگی نین الده اولماماسیندان آسیلی اولا .شفق ( نومره 1 آغوست 1945 ) سووه ت اتفاقی ایله مدنی رابطه ساخلیان ایران جمعیتی تبریز شعبه سینین ناشر افکاری / نومره 1 ؛ شهریور 1324

مدنی رابطه نی محکم لندیرمک- امضاء سیز

م . نخجوانی میرزا محمد علی خان تربیت ( فارسجا بیر مقاله )

م. نخجوانی میرزا محمد علی خان تربیت ( تورکجه مقاله )

ابوعلی سینا دکتر حمید برار ( فارسجا )

ابوعلی سینا دوقتور حمید برار ( تورکجه )

آقا میرک نقاش تبریزی اقا میر مصور ( تورکجه )

تبریزلی نقاش آقا میره ک آقا میر مصور ( تورکجه )

ملا محمد فضولی / ایکی تورکجه غزل /

آنا و اوغول ماکسیم غورکی / چه ویره نی ؛ عوض صادق /

تبریز فارسجا بیر شعر تبریز حاقیندا / میلانی /

درود بو تو ایا مهد عارفان تبریز

قرارگاه دلیران کاردان تبریز ( مطلع )

زحادثات بدت دست حق نگهدارد

بود بقای تو تا هست آسمان تبریز ( مقطع)

بویوک بسته کار آنادان اولماسینین 60 ایللیگی قارشیسیندا ) عزیر حاجی بیگوف حاقیندا / غلام محمدلی /

میرزا اصغر عبدالرحیم بیگ حقویردیف

ستالین نغمه سی رفیعبگلی نگاتر خانم / شعر /

حیات فلسفه سی- صمد وورغون / شعر /

انتقام رسول رضا ( شعر )

شاه و هیکل انور محمد خانلی / تورکجه حئکایه /

من آغلارام ؛ گولر او م . بی ریا ( شعر )

اولا بیلمز جعفر خندان ( شعر )

باکو علی فطرت ( شعر )

غزللر علی آقا واحد

 آذربایجانین تاریخی  - علمی آثاریندن- رشیدیه شهر جیگی ؛ محمد لو عباسی

 قمر خانم الماس زاده عوض صادق

بو نومره 64 صحیفه ده تبریزین رضائی چاپخاناسیندا چاپ اولموشدور .

شفق نومره 2 فیورال 1946 / اسفند 1324 /

1946 نجی ایل فیورالین 9- ندا موسقوا شهری ستالین سه چگی دائره سی سئچیجیلرین سه چگی قاباغی یغینجاغیندا

ا.وستالین یولداشین نطقی

2- منیم سه سیم صمد وورغون

3- سووه ت اتفاقی عالی شوراسینا وکیل سئچیلمیش میرجعفر عباس اوغلی باغیروفین ترجمه حالی

4- میر جعفر باغیروف یولداشین نطقی

5- 1946 نجی ایل فیورالین 26 سندا تبریزده کی سووه ت مدنیت ایوینده قزیل اوردونین 28 نجی ایل دونومنه حصر ایدیلمیش تبریز ضیالیلارینین طنطنه لی یقینجاغی طزفندن گنرالیموس ستالینه گونده ریلن تبریک تلغرامی .

6- قزیل اوردونین موفقیتی و صلح پرورلیگی سرهنگ میلانیان

7- قیزیل اوردو میلانی ( تورکجه شعر )

8- سونمز قدرتیمیز م . اعتماد

9- فیودور میخائیلویچ دوستو یه فسکس ح . شریفوف

10- قارامازوف قارداشلار رومانیندان پارچا اوغلانلار ( دوسته یه فسکی

11- سووه ت آذربایجانی دوستلاری جمعیتینین اهمیتی م . محمد لو عباسی

12- 16نجی عصرلرده تبریز شاعرلری- جعفر خندان

13- ابوالقاسم نباتی دورد ده نه تورکجه شعری

14- آذربایجان ملی حکومتینین باش وزیری آقای پیشه وری جمعیتین فخری صدرلیگینی قبول ایتمیشدر

15- مدنی رابطه جمعیتی نین فیورال آیی فعالیتی

16- مجله نین ایچینده کیلر : ( فهرست )

شفق  نومره 3 اوقتیابر1945 ؛ سووه ت اتفاقی ایله مدنی رابطه ساخلیان ایران جمعیتی تبریز شعبه سینین ناشر افکاری ؛ آبان 1324

آذربایجان ادبیاتی ؛ خلقمزین ترقیسی یولوندا ؛ میرزا ابراهیموف

مخمس ؛ سید عظیم شیروانی

روابط فرهنگی حسینقلی کاتبی ؛ فارسجا

همام تبریزی ؛ م . ع . صفوت فارسجا

رباعیلر ؛ عمر خیام ترجمه ایده نی ؛ م . سید زاده

ترجمه گلستان م . ن . فارسجا

گلستانین ترجمه سی م . ن . تورکجه

شام جبهه خاطره لریندن ؛ رسول رضا

سایات نووا جعفر هاشم اوغلی

عشق شاعر میلانی ؛ ترجمه از سایات نووا

آذربایجان اجتماعی علمی سیمالاری شیخ صفی الدین اردبیلی ؛ محمد لوی عباسی

ساریشین قیز ساره

وطن علی فطرت

مکتوب یتشمه دی عبدالله شایق ؛ حئکایه

ایکی حیات مهدی حسین ؛ حئکایه

شیروانشاه ابراهیم م . شریفلی

میرزا فتحعلی آخوند زاده نین ایران مطبوعاتی تاریخینده کی رولی ؛ غلام محمدلی

خان شوشالی ؛ عوض صادق

 گلشاد تصفیف گلشاد

تبریز تیاتری رهبرلری و آقتیورال هیئتی تبریز تیاترینین سفری

بو شماره ده 64 صحیفه ده سونا چاتیر .

شفقنومره 4-5 ؛ آپریل ؛ مای 1946 / اردیبهشت خرداد 1325/

ایگیرمی آلتی کیشی بیر قیز ماقسیم غورکی

شیخ محمود شبستری نین گلشن راز اثریندن ترجمه نمونه سی حسین امید

غزل میلانی ؛ تورکجه

فاتالیست له رمونتوف

تامان له رمونتوف

چشمک عبدالرحیم بک حقویردیف

دالغالار قابارمیش حبیب ساهر

فریاد حسین مهدی

میخائیل ایوانوویچ قالینین تربیه حقنده فکرلری

مدنی ئولکه لرده معلملرین خدمتی و وضعیتی عبدالله فریور

آتالار سوزی حسین امید

آذربایجاندا ملی مطبوعات مسئله سینه دائر م . محمد لوی عباسی

تبریز معلملری تدریس اصول ساحه سینده اختصاصلارینی آرتیریرلار- فتحی

آتوم نه در ؟( علمی صحبت ) شیرین زاده علی صفدر

ستالین یاراتدی امن و امانلیق علی توده ؛ شعر

ظفر احمد جمیل ؛ شعر

عائله

یئیشن ایللیکده خلقین مادی و مدنی سویه سینین یوکسلدیلمه سی غ . کوسیا چئنکو

قیزیل اوردو گیدیر ... ! وحیده آذربایجان

ایلده بش یوز مین آفتوموبیل بوراخیلاجاقدر

ایرانلا شورالار اتفاقی آراسیندا مدنی رابطه جمعیتینین اورمیه شعبه سینین آلتی آیلیق فعالیتی

شورالار اتفاقی ایله مدنی رابطه ساخلیان ایران جمعیتینین ایران آذربایجانیندا کی شعبه لرینین آپریل و مای آیلاری مدتینده مچیردیگی تدبیرلر

23-مجله نین ایچینده کیلر ( فهرست )

شفقاییون 1946 ؛ نومره 6 ( 11 ) ایکینجی ایل نشری تیر 1325

گورکملی دولت خادمی

کالینین باکودا م . ع . صفوت

خلقلرین دوستی عزیر حاجیبگوف

بویوک حلقین سونمز افتخاری

خان و اوغلی ماقسیم غورگی

آذری بتی امین اسدی

بویوک عالم و ادبی تنقیدچی

سعدی حسین امید

بوستان سعدی دن ترجمه حسین امید

گلستان سعدی دن ترجمه نمونه سی ترجمه ایده نی ؛ حسین صحاف

خیامین رباعیلریندن ترجمه میر مهدی سید زاده

شورالار اتفاقی ایله ایران آراسیندا مدنی علاقه محکمله نیر مصاحبه لر

یای آخشامی ساهر ؛ تورکجه شعر

آذربایجان اونیوریسته سی ا. دیبائیان

1946 نجی ایلین اییون آیندا باش ویرمیش بین الخلق حادثه لر

مجله نین ایچینده کی لر ( فهرست )

بو شماره ده 64 صحیفه ده سونا چاتیر .

شفق علمی؛ادبی و بدیعی آیلیق مجله ؛ نمره 7 ؛ 12 اییول 1946 / مرداد 1325

شفق مجله سی نشرینین بیرینجی ایل دونومی مناسبتیله تبریکلر

شونمه قیزیل شفق ساهر ؛ شعر

کونول سرداشی آذراوغلی ؛ شعر

گونی گومدن آرتسین جمالین شفق ؛ بورچالو شعر

صائب م. ع . صفوت تورکجه مقاله

سووه ت شعری 1946 نجی ایل اییولین 3 نده ایران یازیچیلاری گنگره سینده سوه ت شاعره سی وئرااینبئر خانیمین معروضه سی

بویوک روس پداغوغی

شفق علی فطرت ؛ تورکجه شعر

شفق مجله سینین کومگیله باقر امامی

شفق نوری حسین امید

سئوگی حقنده آ . پ . چئخوف ؛ روسجادان ترجمه ایده نی : ش

سووه ت آذربایجانیندا تعلیم و تربیت فیروز بلند همت

باکو خاطره لریمدن رضی قوامی

آذربایجان دیلینده درس کتابلاریمز محمد لوی عباسی

تبریزده کی سووه ت آذربایجان مکتبینین بیرینجی بوراخیلیشی حقده تبریز خانی

مدنی رابطه و معلملر سئکییاسینین وظیفه سی مجید یزدان بد

مطبوعات عالمنه بویوک خدمت م . محمد لوی عباسی

خوشبخت خلقلرین ئولکه سینده محمود امینی

سووه ت آذربایجانیندا یاشایش و تعلیم و تربیت غلام چراغچی

باکو جلال نقاش زاده

آزادیخواه مطبوعات زحمتکشی رسول فتحی

مجله نین ایچینده کی لر : / فهرست / ص 64

شفقنومره 8 آوغوست 1946 / شهریور 1325 /

میرزا علی اکبر صابر م. ع. صفوت

سوزشلی خاطره لریم اسکندر غفاری سرخپوش

صابرین روحونا دسته گل بلکه ده بو شعر ائله اسکندر خان غفاری سرحپوش دان دیر ر؛ همراز

صابره اتحاف علی فطرت ؛ شعر

صابر و اوشاق تربیه سی ولی اوغلی

شعر نه دیر ؟ - ساهر

وطنیم عبدالخالق جنتی

یاشاسین ستالین مرد علی

یالقیز آنا دیلیم م . دیبائیان

سعدی م . ع . صفوت ؛ تورکجه مقاله

غزل ( سعدی دن ترجمه ) حسین امید

داهی فرانسه یازیچیسی

مدنیت ائوینه اتحاف علی فطرت

مراغه لی حاج زین العابدین رسول فتحی

خاطره علی توده ؛ شعر

ایراندا اوچ هفته لیک سیاحت ویئرا اینبئر

آذربایجان ادبیاتی م . ع . قوسی

دیمتیری ایوانوویج منده لئیف صفری

باکو عالی مکتبلرینده تحصیل ایده ن ایران آذربایجانی طلبه لرینین خاطره لری رستم حسین پور ؛ اکرم اسماعیلی ؛ بهرامی ؛ جواد تقدسی

فردلر صائب دن ؛ ترجمه ایده نی ؛ میلانی

مجله نین ایچینده کیلر ؛ ص 64

شفقنومره 1 (6) یانوار1946 بهمن 1324 ایکینجی ایل نشری

خلقلرین پناهی میرزا ابراهیموف

لنین میلانی ؛ شعر

شیخ محمود شبستری غلام محمدلی

نظامی دن ترجمه ترجمه ایده نی حسین امید شعر

خاقانی شیروانی انور محمد خانلی

ملا پناه واقفین قوشمالاریندان

علی شیر نوائی و آذربایجان ادبیاتی جعفر خندان

غزللر علی شیر نوائی ؛ تئزبکجه دن ترجمه ایده نی جعفر خندان

آنالارین اوز اوشاقلاریله صحبتی جعفر شرعی

آذربایجاندا معارف و آزادلیق حرکاتی بانیلریندن ؛ میرزا حسن رشدیه حسینقلی کاتبی

چیخ ای گونش ساهر ؛ شعر

آذربایجان فولکولوری م. ع . قوسی

روس ادبیاتینین انکشاف یولی جعفر هاشم اوغلی

هندوستان شیر بینووسکی

گوروش گیجه سی

مدنی رابطه جمعیتی نین یانوار آیی فعالیتی

سون نمایش

مجله نین ایچینده کیلر

شفقنومره 2 ستیابر 1945 / مهر 1324/

تبریز ضیالیلارینین تبریک تلغرامی ؛ بویوک آذربایجان بسته کاری ؛ آقاده میک عزیر حاجیبگوف جنابلرینه

تبریز ده عزیر حاجیبگوفین یارادیجیلیغینا حصر ایدیلمیش گونلر

حلقه بگوش خردم م. ع . صفوت ؛ فارسجا شعر

له و نیقولایه ویچ تولستوی ح . شریفوف ؛ تورکجه

له و نیقولایه ویچ تولستوی ح . شریفوف ؛ فارسجا

غزللر نظامی گنجوی ؛ فارسجادان ترجمه جعفر خندان

بویوک آذربایجانلی انور محمد خانلی

آذربایجان میلانی ؛ شعر

قوزی جلیل محمد قلی زاده ؛( ملانصرالدین )

اونین عشقی آذر اوغلی

درالسلطنه تبریزین تاریخ و جغرافیاسی محمد لو عباسی

غزل خورشید بانو ناتوان

قدیم آذربایجان دیلی و ادبیاتی حقنده بیر نیچه سوز جعفر خندان

ضیافت و فلاکت میرزا علی معجز ؛ شعر

باکو میروارید دلبازی ؛ شعر

حسن بک زردابی م . غلمان

مینگه چویر اولدوزلاری احمد جمیل

بیر داشین تاریخی غلام محمدلی

شفقنمره 3 ( 8)؛ مارت 1946 ؛ فروردین 1324 ؛ ایکینجی ایل نشری

نوروز ا. آذر

بردع نین وصفی نظامی گنجوی  ؛ تورکجه شعر

بهار ایامی فضولی ؛ تورکجه شعر

بهار تصویری شاه اسماعیل خطائی ؛ شعر

بوگون حیران خانم ؛ شعر

بهار محمد حجت ایروانی ؛ شعر

اوینار شکوهی ؛ شعر

گوروم شکوهی ؛ شعر

نوروز ( تاریخی ؛ ملی ؛ خلق بایرامی ) م . ع . قوسی

بهاریه علی فطرت ؛ شعر

نوروز بایرامی جعفر خندان ؛ شعر

8 مارت 0 قادینلار گونی بتول خانم گنجه

خان باجی م. ع . صابر ؛ شعر

قادین پیرایه خانم مولوی

آنالار حیاتی م . اعتماد ؛ شعر

ایلک بهار الهه سنه ساهر ؛ شعر

نوروز بایرامی میرزا علی معجز ؛ شعر

او طرفده ؛ بو طرفده م. ع . معجز

ستارخان آذر اوغلی

بهاریه محمد صادق بهادری ؛ شعر

وطن گولدی م . بی ریا ؛ شعر

لاله راجی ؛ شعر

دییه للر راجی ؛ شعر

بویوک ملی بایرام حسینقلی کاتبی

نوروز حقنده بیر قطعه م. ع. صفوت ؛ شعر

نوروز اصغر دیبائیان

تبریز قیزلار دانشسراسی وحیده آذربایجان

مکتبلیلر دوستویه فسکی

روس ادبیاتینین انکشاف یولی جعفر هاشم اوغلی

شفق مجله سی اوخوجیلارینین قونفرانسی م. ع .

مجله نین ایچینده کیلر ( فهرست )

شفقنمره 4 بیرینجی ایل نشری ؛ نویابر 1945 / آذر 1324/

بویوک اوقتیابر سوسیالیست انقلابینین 28 نجی ایل دونومی

انقلاب اکتبوبر میلانی ؛ فارسجا شعر

شیخ محمد خیابانی- م. ع . صفوت -؛ تورکجه مقاله

شیخ محمد خیابانی م. ع. صفوت ؛ فارسجا مقاله

آنان تعلیم ایدن دیلده میرزا علی معجز ؛ شعر

شورا نخجوانی میرزا علی معجز ؛ شعر

قربانعلی بک جلیل محمد قلی زاده

سعدیدن ترجمه لر ترجمه ایده نی میلانی

آذربایجان مجله سی حقنده - جعفر خندان

من ایسته مدیم سن کیمی جانانی الین چک م. اعتماد ؛ شعر

ظفر بایراغی م. اعتماد ؛ شعر

ساغلاملق و تربیه دوقتور میر مرتضی پور

شورا ارمنستانینین 25 ایلیگی سیمون مقردجیان

ایرمنستان عالی شوراسی هیئتی صدری یاپیان یولداشا

تبریز منورلرینه عزیر حاجیبگوف

آرشین مال آلان فیلمی اوله غ لئیونیدوف

عشق فیلمی م.ع. صفوت

صنایع نفیسه نین گوزل اثری میلانی

گوزه ل فیلم رسول عطائی

سینما عالمی دوستلارینا قیمتلی هدیه مهندس قهرمانی

حیاته رهبر لیک ایدن فیلم آموزگار عابدینی

ئه سته تیقا ( بدیعیات علمی ) حقنده م . غلمان

دیلنچی و شاه پروین اعتصامی ؛ ترجمه ایده نی علی فطرت

مجله نین ایچینده کیلر.

شفق

نمره 5 ؛ دیقابر 1945 ؛ بیرینجی ایل نشری / دی 1324 /

سووه ت آذربایجانی دوستلاری جمعیتی

مدنی رابطه جمعیتینین بیر ایللیک فعالیتی مهندس قهرمانی

قربانعلی بگ جلیل محمد قلی زاده

اولدی منور دیده لر ع . فطرت ؛ شعر

الیاس رسول رضا ؛ حکایه

شورا آذربایجانی م. اعتماد ؛ شعر

انتظار ( دراما ) ح . مهدی ا . افندیف

لر میلانی ؛ شعر

ناکام محبت م . آزدر اوغلی

استعدادلی کورد شاعیری هژار جعفر خندان

هژارین اثرلریندن پارچالار لای لای

غزل هژار ؛ کورد جه دن ترجمه ایده نی : جعفر خندان

جعفر جبارلی - ع . سیف الدین

شوراسیرق  آرتیستلری تبریز صحنه سنده غلام محمدلی

تبریز خلق چالغی آلتلری اوکستری

اوخوجولارمیزین نظر دقتنه شفق اداره سی