کريم مشروته چي سؤنمز و اونون شئه مونجوغو کيتابي حاقيندادوشونجه لر

Kərim Məşrütəçi Sönməz və onun Şeh muncuğu kitabı haqqında düşüncələr

 

Mahmizər MehdibəyovaDr.

 دکتر ماهميزر مهدي بي ووا

 

 

چاغداش گونئی آذربايجان پوئزيياسي نين او تايلي، بو تايلي بو گونکو آذربايجان ادبي فيکرينده اوريژينال سيماسي، دستخطتي ايله سئچيلن کريم مشروطه چي سؤنمزي ادبي ايجتيماعيت شاعيري، تنقيدچي، پوبليسيست و ترجومه چي کيمي تانييير. ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا بير شاعير کيمي شؤهرت قازانان

ک.م.سؤنمز 1928-جي ايلين باهاريندا آذربايجان شهرلري نين آناسي حساب ائديلن تبريزده آنادان اولموشدور. ماددي سيخينتيلار اوجباتيندان 14-15 ياشلاريندا ايکن امک فاليتينه باشلايان گله جک شاعير، سيستئملي تحصيل آلماغا، سؤزه و صنعته گوجلو مئيل گؤسترميش، تبريزده اورتا مکتبي بيتيرديکدن سونرا تهران اونيوئرسيتئتي نين حقوق فاکولته سينده اوخوموشدور.

جاوانليقدان ائلمه و معاريفه يوکسک قييمت وئرن، معاريف و مدنيتي هر بير ميلتين سويييه و اينکيشافي نين باشليجا آتريبوتلاريندان حساب ائدن ک.م.سؤنمز بير مودت مکتبدارليقلا مشغول اولموش، وطنينده ايکي صينيفلي بير مکتب آچاراق ميلتيميزين بالالارينا يازماق، اوخوماق و ميللي دوشونجه طرزيني اؤيرتمه يه چاليشميشدير.

ک.م.سؤنمزين بير شاعير کيمي اوزه چيخماسيندا، گئنيش اوخوجو کوتله سي نين رغبتيني قازانماسيندا ايرانداکي بهمن اينقيلابيندان سونرا دونيا شؤهرتلي دوکتور جاواد هئيتين شخصي تشببوسو ايله نشره باشلايان و ايندييه قدر ده فعاليتيني اوغورلا داوام ائتديرن وارليق ژورنالي نين اهميتلي درجه ده رولو اولموشدور. ژورنالين نشره باشلاديغي ايلک ايللردن اونونلا مونتظم امکداشليق ائدن شاعيرين درگي نين صحيفه لرينده چوخلو سايدا ادبي و علمي يازيلاري چاپ ائديلميشدير. ايراندا آذربايجان ادبياتي و مدنيتي نين تبليغي ساحه سينده موهوم خيدمتي اولموش سؤنمز داهي بسته کاريميز و قودرتلي پوبليسيستيميز اولان اوزئيير حاجيبيووون آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري کيتابيني و خالق شاعيري بختييار واهابزاده نين آتيلميشلار پوئماسيني عرب اليفباسيندا نشر ائتديرميشدير.

اوستاد شهريارين حيدربابايا سالام پوئماسيني فارس ديلينه اوغورلا ترجومه ائدن سؤنمزين هم جنوبدا، هم ده شيمالدا کيتابلاري ايشيق اوزو گؤرموش، آغير ايللر  ، ايسانين سون شامي  ، قارانقوش يازي گؤزلر و س. بو کيمي کيتابلاريندا توپلانان پوئتيک نومونه لري گئنيش اوخوجو کوتله سي نين درين رغبتيني قازانميشدير. فيلولوگييا علملري دوکتوتو صابير اميروو سؤنمزين پوئزيياسي  ، حرارتي سنگيمه ين اوجاق  ، حسرت چلنگي آدلي سيلسيله يازيلارينا و شاعيرين پوئتيک ياراديجيليغينا يوکسک دير وئره رک يازير:سؤنمز جنوب پوئزيياسيندا يوکسک ادبي-بديعي شعرلرين، باياتيلارين، قزللرين صنعتکارليقلا يازيلميش پوئمالارين مؤليفيدير.

فيلولوگييا علملري دوکتورو، پروف. ووقار احمد ده، کريم مشروطه چي سؤنمزين پوئزيياسي حاقيندا اؤزونونگونئی آذربايجان پوئزيياسي آدلي مونوقرافيياسيندا يازير:سؤنمز ده خالق شعيري فورمالارينا اولدوقجا اينجه ليکله ياناشير و قليبلرين آهنگيني هئچ واخت پوزمور. اونون ايستر قوشما، ايستر ده باياتي فورمالاريندا قلمه آلديغي شعيرلر حئيرتاميزدير.  فيلولوگييا اوزره فلسفه دوکتورو ائسميرا فواد (شوکورووا) کريم مشروطه چي سؤنمز آدلي مقاله سينده : آيريليق، حسرت، وطنده وطنسيزليک دردي نيسگيللي قلم صاحيبلري نين ان کؤورک، حساس مؤوضولارينداندير. سؤنمز ده وطنين، خالقين منليگيني، لياقتيني اؤز منليگي، درديني شخصي دردي المي سايان، فرياد قوپاران، دويغولاري عوصيان ائدن وطنپرور سؤز اوستاديدير.  خ. هومبت اووانين عيسانين سون شامي و قارانقوش يازي گؤزلر مقاله سينده، شاعيرين پوئتيک خوصوصيتلريني، گونئي آذربايجانين کئچميشيني، بو گونونو عکس ائتديرميشدير.آکادئميک ميرزه ايبراهيموو سؤنمزين منسيزله ميشم شعريني ده تحليل ائتميشدير. اونون قلم يولداشلاري کيمي اورک سؤزلريني دويماق چتين دئييل:

درد مني يانديرير، آما اودو يوخ،

اودو آغزيمدا حياتين دادي يوخ.

دئميرم دردلر ايچينده آدي يوخ،

دئييرم من بئله منسيزله ميشم...

کريم مشروطه چي سؤنمزين ايراندا ليريک شعرلري توپلانميش بير نئچه کيتابي چاپ اولونموشدور کي، اونلاردان بيري  شئه مونجوغو  « آدلانير. 1995-جي ايلده تبريزين ارک  « نشرياتي نين نشر ائتديگي بو کيتاب شاعيرين بير نئچه اورک سؤزو آدلي قئيدلري ايله باشلايير.

  ... بو کيچيک دفتره، آديندان بللي اولدوغو کيمي، بير چوخ قيسا و کيچيک شعرلريم داخيلدير. بو کيچيک شعرلر سيزين بؤيوک لوتفونوزه و يوکسک ائستئتيک ذؤوقونوزه لاييق اولماسا دا، مؤليف طرفيندن سونولموش بير ياشيل يارپاق کيمي قبول ائده جگينيزه اينانيرام .

بو جومله لر ده همين بير نئچه اورک سؤزو آدلي موقدديمه دن گؤتورولموشدور. سؤنمز کيمي ايلهاملي فيلوسوف شاعيرين تواضؤکارليقلا سؤيله ديگي نين عکسينه اولاراق، بيز بئله دوشونوروک کي، شئه مونجوغو کيتابيندا توپلانان بو اثرلر سارالميش يارپاق دئييل، اصيل صنعت نومونه سي، چيچکلري تز-تر قالاجاق گولوستاندير.شعرلرين بيرينده اوخويوروق:

اليم گلمير کاغيذ يازيم ياريمچون،

 اونا کاغيذ يازا-يازا آغلارام،

بيردن-بيره سؤنن آرزولاريمچون،

اؤزوم مزار قازا-قازا آغلارام.

سيناماميش هر مجليسه توي دئييم

کيم گؤروب کي، من اؤزومدن بوي دئييم؟                     

اورمو گؤلو ندن شوردور؟ قوي دئييم!

من او گؤلده اوزه-اوزه آغلارام.

ايضاحا احتيياج گؤرموروک. بيزجه، بو کيمي ايلک باخيشدا عادي، اصلینده چوخ غئيري-عادي پوئتيک کشفلري گئنيش شرحه لوزوم يوخدور.شاعيرين حجمجه بؤيوک اولمايان کيتابيندا ائله شعرلر تاپماق مومکون دئييلدير کي، اورادا شاعير قلبي نين چيرپينتيلاري ايله ياناشي اوخوجولاري درين-درين دوشوندورن فيکير و ايفاده لره تسادوف اولونماسين.

سؤنمز او قبيل شاعيرلردندير کي، اونلار اورکلري نين حؤکمونه خيلاف هئچ نه يازماز، دوشوندوکلريني شعره گتيرمک اوچون يوز اؤلچوب، بير بيچرلر.سؤز يازسان اگر حقيقته خاطير ياز.بير کلمه ده سؤز يازما فقط آلقيش اوچون -تئزيسي ايله صنعت کرئدوسونو ائلان ائدن شاعير شعرلري نين بيرينده يازير: درديمين يوخ آدي، اونواني دئسم. حئيرته دالديرار اينساني دئسم. باشقا بير سؤزله بو معناني دئسم: اؤز ديياريمدا وطنسيزله ميشم!

نومونه گتيرديگيميز بو دؤرد ميصراعنين شرحي آز قالا کيتاب حجمينده اولان معنا يوکونه ماليکدير. دوشونورسن: آدام اؤز ديياريندا نئجه وطنسيز اولا بيلر؟ بو واخت دونيانين موختليف گوشه لرينه سپلنن، ايراندا اؤز ديللرينده مکتبلري، ائلم و تحصيل اوجاقلاري اولمايان قان-قارداشلاريميز، غصبکار و اوزدنيراق قونشولاريميزين ايديعاسي اوجباتيندان ائو-ائشيکلريندن، يورد-يووالاريندان ديدرگين دوشن سويداشلاريميز گؤزوموزون اؤنونده جانلانير.

سؤنمز بؤيوک ليريکدير. او، آز سؤزله، حجمجه کيچيک اولان شعرلرله، دؤردلوک و باياتيلارلا بؤيوک معنالاري عکس ائتديرن اينجه قلبلي و موتفککير بير شاعيردير. فيکريميزي تصديق اوچون دؤرد ميصراعليق وارليغيم شعرينه ديقت ائدک: ديليم-ديليم دوغرا قيزيل آلماني، وئر هر گلن يئسين اوندان بير ديليم. اوچ کلمه دير وارليغيمي بيلديرن، بير وطنيم، بير منليگيم، بير ديليم.

بشر اؤولادي نين وارليغيني بيلديرمک اوچون باشليجا شرطلر محض شاعيرين سؤيله ديکلريدير.

موکممل جيناسلارا ماليک سيلسيله شعرلر يازماق هر شاعيره نصيب اولمور. بونون اوچون شاعيردن يوکسک ايستعداد و ذؤوقله ياناشي، منسوب اولدوغو خالقين ديليني و معنوياتيني دا دريندن بيلمه سي طلب اولونور. سؤنمزين ليريکاسيندا ديقتي جلب ائدن مثله لردن بيري ده اونون جيناسلاردان اوستاليقلا و يئرينده ايستيفاده ائتمه سيدير. سؤنمز کلاسسيک ادبياتيميزداکي و فولکلوروموزداکي معلوم جيناسلاردان مومکون قدر اوزاقلاشير و تاماميله اوريژينال، اؤزونمخصوص جيناسلي شعرلر يازير. کيچيک بير نومونه ني نظردن کئچيرک:قورخورام کي، بير سؤز دئيم يار گوله،من مثلده گؤز کيمييم، يار گيله.حئيرتديم، يار باغريمدا ياشارکن،اؤزوم نئجه سيغيشميشام-يار گيله؟!

ايضاحا احتيياج دويموروق. شاعيرين دؤردلوکلري نين و باياتيلاري نين اکثريتي، محض بو جور اوغورلو جيناسلارلا ياراديلميشدير. سؤنمز ليريکاسي نين بير جهتيني ده قئيد ائتمه دن کئچينمک اولماز. ليريک نؤوون باياتي ژانري سؤنمزين پوئتيک ايرسينه خاص اولان ان عومده کئيفيتلردن بيري اولدوغوندان، بو باره ده بير نئچه کلمه سؤيله مگي واجيب حساب ائديريک. باياتي ادبياتيميزين ان ايشلک، چئويک، ايلک باخيشدا ساده گؤرونن ژانرلاريندان بيريدير. بو ليريک نؤوون ساري آشيق کيمي قودرتلي نوماينده سي، خالق و يازيلي شعرلريميزده چوخ دیرلي و حيکمت آميز نومونه لري نين اولماسي بلليدير. جسارتله دئمک اولار کي، سؤنمز اولو صنعتکارلاريميزين خوفوندان چکينميه رک بو نؤوده ده اسل صنعت نومونه لري ياراتميش، خالقيميزين قان يادداشي نين ترجوماني اولان باياتي خزينه ميزي اوريژينال، لاکونيک و درين معنالي اثرلري ايله زنگينلشديرميشدير.

مثلن:

بو قاصيد هارادان گليب، هانسي ديياردان گليب.

مکتوبلاري اييله، گؤر، هانسيدي يارادان، گليب؟

و ياخود:ياز گله، گوله باغلار،سارينا گوله باغلار.

شهيدين قبري اوسته،سپيلن گولاب آغلار.

سؤنمز ايستک و آرزولاريني يوکسک پافوس و هاي-هارايلا دئييل، اينجه، تمکينلي، هم ده چوخ عاريفانه بير شکيلده دونيايا بيان ائدير. او، بوغازدان يوخاري بيرليک-بيرليک دئينلردن فرقلي اولاراق:

هر قايچي نين قاداغيني آچاندا،

آيريليقدا تييه لري کوت گؤردوم.

کئچن قوشلار دسته-دسته اوچارلار،

 اونلارين دا ان آزيني جوت گؤردوم

 دئمکله آييق اوخوجوسونون دوشونمه يه، آذربايجان حاقيقتلريني دونيايا بيان ائتمه يه چاغيرير.

سؤنمزين ليريک قهرماني کاميل اينسان، يئتکينلشميش شخصيتدير. او، اؤز تاريخي کئچميشي ايله اؤيونن، گله جگينه اومودلرله باخان وطنداشدير. اييلمزليک خاراکتئري نين ان باشليجا کئيفيتي و مئياريدير. آرزوسو ايسه بوتون اينسانلارا صولح و سعادت، بشريته امين-آمانليقدير. اونون قهرماني شخصي سعادتدن چوخ ايجتيماي منافعيي دوشونور.

سؤنمز موتفککير شاعير اولماقلا ياناشي، گؤزلليک نغمکاري، محبت شاعيريدير. داياندي قارشيمدا بير چينار کيمي ميصراعسي ايله باشلانان قوشماسيندا شاعير چوخ گؤزل صحنه يارادير. ساحيلده قاچيشان دالغالار کيمي سئوگيليسي نين بيرجه آن اوزونه گولوب گئتمگيني اوستاليقلا تصوير ائدير. شاعير سينه سينده بوي آتان، اونولا اؤيونن، فقط الي-الينه چاتماق عرفه سينده ايکن اوندان قاچان، اوزاقلاشان سئوگيليسي باره ده بئله دئيير:

يالوارديم، دانيشسين من قولاق آسيم،

قملريم داغيلسين، توي اولسون ياسيم.

دينمه دي، ايسته ديم باغريما باسيم،

اليم کؤلگه سينه يئتيشدي گئتدي.

شاعيرين اوخودوم جيناس ايندي...  ،

يانماسام اريمرم  ، اريمه سه م يانمارام  ،

بو داغلار ارن داغلار،

اوزاغي گؤرن داغلار.

خويدا بير ايگيد اؤلسه،

 ياسيندا مرند آغلار.

شئه مونجوغو باشليقلاري آلتيندا توپلانان شعرلري ادبياتيميزين زنگين خاطيره سينه لاييقلي تحفه لردير و بو شعرلر شاعيرين تخلوصو کيمي سؤنمز، ابدی ياشاردير.

 

ايستيفاده اولونموش کيتابلار:

1.صابير اميروو. بو کاروانين يولو گونئيه دير، باکي، نورلان  ، 2007، ص، 22

2.و. احمد. گونئی آذربايجان پوئزيياسي، باکي، 2004، ص. 274

3. ائ.فواد (شوکورووا). ک.م. سؤنمز، گونئی آذربايجان ادبياتي تاريخي، 2 جيلد، قانون نشرياتي، 2013، ص.477

4. خ. هوممتووا. عيسانين سون شامي، يئني فيکير قزئتي، ن 15، 13 آپرئل 1990

5. ميرزه ايبراهيموو. اوميد و کدر پوئزيياسي، آذربايجان  ، 1988، ن 4، ص. 136

6. کريم مشروطه چي سؤنمز. شئه مونجوغو، تبريز، ارک نشرياتي، 1996، ص.3

7.ک.م. سؤنمز. شئه مونجوغو، ( م. مئهديبيووا، اؤن سؤز، ترانسيتئراسييا و ترتيب)، باکي، علم  ، 2003، ص.78

 

صفی الدين اورموي

 

حاضیرلادی : دکتر حسین شرقی

 

صفی الدين اورموي منشاجه آذربايجان تورکلريندن اولان، شرق عالمينده ايستعدادلي موسيقيچي و ماهير خطات کيمي بؤيوک شؤهرت قازانميش عاليم. 

  حياتي

  شرق دونياسي نين ان مشهور موسيقيچي و موسيقيشوناسلاريندان ساييلان صفی الدين عبدالمومن بن يوسيف بن فاخير اورموي آذربايجانين قديم مدنيت مرکزي اورمييا شهرينده 1216-جي ايلده آنادان اولموشدور. 

  ایلک تحصيليني اؤز وطنينده آلميش، موسيقي ساوادي نين اليفباسيني و اوددا چالماغي دا بورادا اؤيرنميشدير. سونرادان عرب خيلافتي نين پايتاختينا، بوتون ياخين و اورتا شرقين علم و مدنيت مرکزي اولان افسانوي باغداد شهرينه گلرک، دورونون ان ياخشي اونيوئرسيتئتلريندن ساييلان  " مستنصريييه " ده تحصيليني داوام ائتديرميشدير. 

  او، بورادا فلسفه نين، منطيقين، طيببين، ريياضياتين، آسترونومييانين و ديللرين اساسلاري ايله تانيش اولور. موسيقي صنعتيني اؤيرنمکده داوام ائدن صفی الدين خطاتليقدا دا بؤيوک اوغور قازانير. تصادوفي دئييل کي، اولجه او، موسيقي ساحه سينده دئييل، خطات کيمي شؤهرت تاپير و عباسيلر سولاله سي نين سون نوماينده سي خليفه المعتصمين سارايينا دعوت اولونور. آز واختدا خليفه نين ياخين احاته سينه داخيل اولان صنعتکار بير مودتدن سونرا ساراي کيتابخاناسي نين رهبري و باش خطات تعيين اولونور. کيتابلارين اوزونو کؤچورمک و کيتابخانا رهبرليگي صفی الديني موسيقي تحصيليني داوام ائتديرمکدن يايينديرمير، عکسينه زنگين کيتاب خزينه سينده او، اؤز بيليگيني آرتيرير، ائلجه ده سارايداکي قبوللار زاماني عود چالماسي ايله هامي نين رغبتيني قازانير. 

  اونون عود چالغيسي باره ده بير نئچه افسانه وار. بير افسانه ده دئييلير کي، قيرخ گون سوسوز قالان دوه ني آرخا بوراخيرلار. بو زامان تصادوفن صفی الدين اورالاردا عود چاليرميش. دوه آرخا چات هاچاتدا عودون سسيني ائشيديب آياق ساخلايير. صفی الدين چالغيسينا آرا وئرديکجه، دوه سويا دوغرو دارتينير، او، چالغيسيني داوام ائدينجه، دايانير. آرتيق اوچونجو موسيقي پارچاسي چاليناندا دوه نين گؤزلريندن ياش آخيردي. 

  دانيشيلان باشقا بير احوالات صفی الدنين مشهور باغداد باغلاريندان بيرينده عود چالماغي حاقيندادير. او، چالديقجا باغدا اوچان بولبول قاناد ساخلايير. ياخينليقداکي بوداقلاردان بيرينه قونوب اودون باغريندان قوپان سِحرلي سسلره سانکي قولاق کسيلير. موسيقي بولبولو ائله تاثيرلنديرير کي، او داها دا ياخينلاشاراق اوخوماغا، قانادلاريني موسيقي نين هاواسينا اويغون چيرپماغا باشلايير. بير آز سونرا ايسه بولبول قورخوسوز-هورکوسوز آداملارين آراسيندا جه-جه وورماغا باشلايير. 

  صفی الدين اؤزونو هم ده ايستعدادلي پئداقوق کيمي تانيتميشدي. بوتون شرق عالمينده اونلو صنعتچيلر کيمي آد چيخارميش بير چوخ موسيقيشوناسلار اونون شاگيردلري اولموشلار. مشهور آذربايجان موسيقيشوناسي عبد القادير ماراغايي اؤزونون  " مفایسه الحان "  اثرينده يازيردي کي، عبد المؤمين صفی الدين اورموي بير چوخ گؤرکملي شخصيتلرين موعليمي اولموشدور. بونلارين سيراسيندا شمس الدين سؤهروردي، علي صینان، حسن ظفر و حصام الدين قوتلوق بوغا کيمي تانينميش موسيقيشوناسلارين آدلاري چکيلير. 

  صفی الدين ايکي يئني موسيقي آلتي ياراتميشدي -  " نزهه "  و  " موغني " . نزهه موعاصير آرفا (چنگ) و کانونا بنزه ييردي. بو آلتين 81 سيمي واردي. سؤيود، سرو و يا شومشاددان دؤردبوجاق شکلينده دوزلديليردي. موغني نين 33 سيمي واردي و خاريجي اوخشارليق باخيميندان روبابا بنزه ييردي. سادجه چاناغي ايري ايدي. موغني اريک آغاجيندان دوزلديليردي. 

  بوندان باشقا صفی الدين هم ده ايستعدادلي بسته کار ايدي. اونون صنعتي نين بو جهتي حاقدا دا افسانه دولاشماقدادير. دئييرلر کي، باغداددا لذه خان آديندا بير موغنني ياشاييرميش. او، تئز-تئز صفی الدينله گؤروشر، بيرليکده چاليب-اوخويارميشلار. صفی الدين اونا موسيقي درسي کئچرميش. بير گون، ساراي قبوللاري نين بيرينده او گؤزل بير ماهني اوخويور. ماهني هامييا خوش گلير و خليفه اونون مؤليفي نين آديني سوروشور. بسته چي نين صفی الدين اولدوغونو بيلنده اونو قبولا دعوت ائدير و بوتون قوناقلار صنعتکارين عوددا چالديغي موسيقيلردن فيضي ياب اولورلار. 1258-جي ايلده چينگيز خانين نوه سي هولاکو خانين سرکرده ليک ائتديگي مغول قوشونلاري باغدادي توتور. خليفه ني عاييله سي ايله بيرليکده اعدام ائديرلر و بونونلا دا 600 ايلليک عرب خيلافتينه سون قويولور. خليفه نين ياخين آداملاري آختاريليردي و صفی الدينين ده آدي بونلارين سيراسيندا ايدي. اونو شخصن تانيميش تاريخچيلردن حسن عربله ني همين حاديثه لري بئله تصوير ائدير: صفی الدينين ياشاديغي محلله هولاکو خانين قوشونلاري ايله احاطه اولونموشدو. محلله جاماعاتي، خوصوصيله ده صفی الدين اؤلوم تهلوکه سي آلتيندا ايديلر. قوشون سرکرده لريندن بيري اوتوز نفرليک دسته ايله صفی الدینين ياشاديغي مولکون قاپيسيني سينديرماغا باشلادي. ائو يييه سي جسارتله دؤيوشچولرين قارشيسينا چيخاراق، اونلاري ادب-ارکانلا ائوه دعوت ائدير. سارايدا ياخشي ديپلوماتييا مکتبي کئچميش صفی الدين  " قوناقلار " لا عومومي ديل تاپا بيلير. چوخ سؤز-صؤحبتدن سونرا دسته باشچيسي محلله جاماعاتينا توخونمادان، صفی الديني گؤتوروب، هولاکو خانين حضوورونا گتيرير. صنعتکار عودونو کؤکله ييب، حزين بير مئلودييا چالير، ضيا آدلي موغنني ايسه اوخوماغا باشلايير. خانين يانينداکيلارين هاميسي صفی الدينين اوستاليغينا و عاغلينا احسن دئييرلر. هولاکو خان اونا اؤز ساراييندا ايش تکليف ائدير، محلله جاماعاتي ايسه تهلوکه دن قورتولور. 

  هولاکو خانين وزيري شمس الدين جووئيني (تانينميش تاريخچي علاالدين جووئيني نين قارداشي) صفی الديني اؤز حيمايه سي آلتينا آلير. اوغلانلاري بها الدينله شرف الدنين تربييه سيني اونا حواله ائدير. صفی الدين اونلارا هرطرفلي تحصيل وئرمه يه چاليشير. لاکين طبعيي کي، موسيقي درسلرينه خوصوصي فيکير وئرير. شرف الدين تحصيلده کي  اوغورلاري ايله موعليمي نين حسن-رغبتيني قازانير و اورموي تبريزده قلمه آلديغي بئش حيصه ليک مشهور  " رساله شرفي "  آدلي موسيقي رساله سيني اونا ايتحاف ائدير. 

جووئينيلر عاييله سي حؤکمدارين نظريندن دوشدوکدن سونرا صفی الدين عؤمرونون سون ايللريني يوخسوللوق ايچينده کئچيرير و 1294 -جو ايلده باغدادداکي بورجلولار حبسخاناسيندا دونياسيني دييشير. 

صفی الدين هله باغداددا سارايدا ايکن 1252-جي ايلده  " کيتاب-ال ادوار "  آدي ايله مشهور اولان موسيقي رساله سيني تاماملايير. کيتاب عرب ديلينده يازيلميش و اون بئش فصيلدن عيبارت ايدي. ماراقليدير کي، بو اثرده قالديريلان موسيقي نظريييه سي مسله لري بو گون ده آکتوالليغيني ايتيرمه ييب. موغاملاردان بحث ائدن دوققوزونجو فصيل چاغداش اوخوجونو داها چوخ ماراقلانديرا بيلر. بورادا عوموميتله، 12 موغام دستگاهي نين آدي چکيلير کي، بونلارين دا چوخوسو بيزه معلومدور:

 اوششاق، نوا، ابو ساليک ("ابوساليک ")، راست، ايراق(عراق)، ايصفاهان، زيرافکند، بوزورق، زنگوله، رهاوي، حسيني و حجاز. اون بيرينجي و اون ايکينجي فصيللرده صفی الدين اؤز سئويملي اودونو تصوير ائدير. موسيقي نين نوت يازيسينا حصر ائديلن اون بئشينجي فصيل موسيقيچي و موسيقيشوناسلارين سونراکي نسيللري اوچون خوصوصيله ماراقليدير. 

  صفی الدي نين تکليف ائتديگي سيستئم اوزره، موسيقي حرفي-عددي اوسوللا يازيليردي. عربلره مخصوص  " ابجد "  سيستئمي نين حرفلري سسلرين شرطي يوکسکليگيني، رقملر ايسه اونلارين اوزونلوغونو بيلديريردي. ميثال اوچون، ياريم تونلاردان آز اينتئرواللارين ايشاره سي کيمي ت،ج،ب و س. حرفلردن ايستيفاده اولونوردو. لادلارين آدي، مئلودييانين قورولوشو و ريتمي اؤزل اولاراق رقملرله قئيده آلينيردي. ماراقليدير کي، " موعاصير قرب نوت سيستئمي ياريمتونلاردان کيچيک اينتئرواللارين يازييا آلينماسي اوچون ايمکان وئرمير و ائله بونا گؤره ده موغاملارين، ائلجه ده عومومن شرق موسيقيسي نين بوتون سس اينجه ليکلريني چاتديرماقدا چتينليک تؤره دير. بلکه ده ائله بونا گؤره شرقده  19-عصرين سونلارينا قدر اورموي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده اولونموشدور. 

  آوروپانين ايکي مشهور موسيقي شوناسي ر. ائرلانژو و ج. فئرمئر بير -بيرلريندن خبرسيز اولاراق اورموي نين بير روباعي اوزرينده کي  نوت يازيسيني موعاصير نوت يازيسينا کؤچوره بيلميشلر. يئددي يوز ايلدن بري سوسان مئلودييالار يئنيدن سسلنميشدير. 

  صفی الدين اورموي  " کيتاب ال ادوار "  ريساله سي نين اولينده يازيردي کي، عمللرينه تابع اولدوغو و قلبلري نين ايستکلرينه عمل ائتمکده خوش علامت گؤردويو، اونا تاپشيردي کي،  " نغامه "  نين تعريفي،  " بود "  و  " داور " لارين نيسبتلري،  " ايقا "  و اونلارين نؤولري حاقيندا قيسا معلومات يازسين کي، بو علمه و تجروبه يه بير خير وئرسين. بو تاپشيريغا ايطاعتکارليقلا عمل ائده رک، اورموي حافظه سينده اولانلاري يازدي و قئيد ائتدي کي،  " بو صنعتي ديقتله اؤيرنن، اوللر بيلمه ديگي و چوخسونو زامانين محو ائتديگي بير سيرا شئيلره واقيف اولار " . 

آرتيق 7-8 عصردير کي، شرقين و قربين بير سيرا عاليملري بؤيوک موسيقيشوناس صفی الدين اورموي نين  " کيتاب ال ادوار " ، ائلجه ده  " شرفيييه "  ريساله سينده وئريلن چوخ قييمتلي، عاليمين اؤزونون بؤيوک تواضؤکارليقلا قئيد ائتديگي  " بير سيرا شئيلره واقيف اولورلار "  و اورموي نين اؤلمز عنعنه لريني داوام ائتديريرلر. 

  اينگيليس عاليمي جورج فارمئرين دئديگينه گؤره، صفی الديندن سونرا گلن بوتون عرب، فارس، تورک ديللي مؤليفلرين هاميسي اونون نظريييه سي نين داوامچيلاري اولموشلار. بو عاليملردن بيز محمد جورجانيني، عب القادير ماراغايني، قطب الدين شيرازيني، محمود عاموليني، عبدالرحمان جاميني، زئين العابدين حسينيني، کاوکابي بوخاريني، درويش عليني، ميرزه بيي، مير محسون نووابي و 20 عصرده بؤيوک عاليم و بسته کار اوزئيير حاجيبيووو گؤستره بيلريک. 

  اورموي نين ريساله لري اورتا عصرين قارانليقلاريني ياراراق، اونيکال علمي اثرلر کيمي بو گون ده ياشايير و دونيانين بير سيرا شهرلري نين کيتابخانالاريندا قييمتلي اليازمالار کيمي ساخلانيلير: نيويورکون، پاريسين، بئرلي نين، ويانانين، قاهيره نين، ايستانبولون، سن پترزربورقون، تهرانين، باکي نين و ساير. 

  مشهور آوروپا عاليمي رافائل گئورق کيزئوئتتئر اورمويني  " شرقين زارلينوسو "  آدلانديرميشدير. بؤيوک اينگيليس عاليمي چارلز پارري صفی الدينين جدوليني او واختا قدر يارانميش جدوللرين ان موکمملي حساب ائديردي. جورج فارمئر ايسه صفی الديني پارلايان اولدوزلا موقاييسه ائديب، اونو  "سيستئمچيليک مکتبي نين "  بانيسي آدلانديرميشدير. 

 صفی الدين اورموي نين اثرلري شرق موسيقي نظريييه سي نين، علمي نين اينکيشافيندا يئني دؤوردور. او، موسيقي علمينه  " سيستئمچيليک "  مکتبي نين ياراديجيسي کيمي، تابولاتورانين بانيسي کيمي داخيل اولموشدور. اورموي نين بؤيوک نايليتي، عومومن شرقين سس سيستئمي نين قايدايا سالينماسيندان عيبارت ايدي. اونون سيستئمي نين اساسيني تشکيل ائدن اون يئددي پيلله لي قامما ال کيندي نين 12 تونلو خروماتيک قامماسيندان، هم ده ال فارابي نين 22 تونلو قامماسيندان فرقله نير. او، شرق موسيقيسي نين 12 موغام دايره سي نين و 6 آوازي نين سس قاتاريني دياتونيک قاممانين چرچيوه سينده وئرميشدير. 

  اورموي  " ابجد نوتويلا "  موسيقي نين ان قديم مئلودييالاريني ريساله لرينده يازيب ياشادا بيلميشدير. اوندان سونرا گلن عاليملر، تا 10عصره قدر بو نوت يازي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده ائتميشلر. اورموي هم ده  " موغني "  و  " نزهه "کيمي موسيقي آلتلري نين ايختيراعچيسي و اودون ماهير ايفاچيسي اولموشدور. اونون اعجازکار ايفاسي و همچي نين خطاتليق، نقاشليق باجاريغي و مهارتي حاقيندا شرقده موختليف روايتلر گزيردي. 

  يئددي عصر سونرا، يني20 عصرين اورتالاريندا اوزئيير حاجيبيوو اؤزونون  " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري "  کيتابيندا يازيردي:  " ياخين شرق خالقلاري موسيقيسي نين نظري و عملي اينکيشافي تاريخينده باشليجا يئري دونيادا مشهور اولان ايکي نفر آذربايجان عاليمي، نظريييه چي، موسيقيشوناس توتور: صفی الدين عبدالمؤمين بن يوسيف ال اورموي و عبد القادير ماراغاي " . 

او.حاجيبيوو اؤز اثري اوزرينده ايشلرکن بؤيوک ميقداردا کيتابلار آراسيندا محض  " کيتاب ال ادوار " ين خوصوصي اهميت کسب ائتديگيني آنلاياراق، اونون فوتو صورتيني نوروسمانييه کيتابخاناسيندان گتيرديب بو اثري آراشديرميشدير.

 حاجيبيووون يازديغي" آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري "  اثري اوندا قالديريلان و حلل ائديلن مثله لره، هم ده قورولوشونا، اوسلوبونا گؤره  " کيتاب ال ادوارا "  چوخ ياخيندير. خوصوصيله ده لاد سيستئمي نظريييه سينده  " کيتاب الادوار " ين اونا تاثيري بؤيوکدور. بو اثر اورموي نين ريساله سي نين علمي مودعالاريني موعاصير آذربايجان موسيقي علمي نين طلبلرينه جاواب وئرن سويييه ده داوام ائتديرميشدير. اونا گؤره ده  " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " ني يئني دؤورون ريساله سي آدلانديرماق اولار. 

  عوموميتله، بو علمي اثرلري تدقيق و تحليل ائتديکجه اونلار آراسيندا اوخشارليقلارين، عوموميليکلرين چوخ اولدوغونو گؤرورسن. دئمه لي، 20 عصرده آذربايجاندا صفی الدين اورموي نين عنعنه لري ياشاييردي و اونون بو ساهه ده خلفي، داوامچيسي اوزئيير حاجيبيوو اولموشدور. او، اثري نين  " تاريخي معلومات "  حيصه سينده يازيردي:  " ياخين شرق خالقلاري نين موسيقي مدنيتي 14-عصره دوغرو اؤزونون يوکسک سويييه سينه چاتميش و اون ايکي سوتونلو، آلتي بورجلو  " بينا "  (دستگاه) شکلينده ايفتيخارلا اوجالميش و اونون زيروه سيندن دونيانين بوتون دؤرد طرفي: اندلسدن چينه و اورتا آفريکادان قافقازا قدر گئنيش بير منظره گؤرونموشدور موسيقي بيناسي نين مؤحکم تمليني تشکيل ائدن 12 سوتون 12 اساس موغامي و 6 بورج ايسه 6 آوازاتي تمثيل ائديردي " . 

  حاجيبيووا گؤره آذربايجان خالقي نين موسيقي صنعتي ده چوخ موتناسيب و جيدي بير سيستئمه اساسلانير. آذربايجان خالق موسيقيسي نين بوتون علمي نظري مسله لري ده اؤز اساسيني بو سيستئمدن آلير. حاجيبيوو 20 عصرده نينکي خالق موسيقيميزين اساسلاريني موعين ائتميش، اونون جيدي قانونلارا تابع اولدوغونو گؤسترميش، هم ده شرقده ايلک موغام اوپئراسي  " لئيلي و مجنون " اون ياراديجيسي اولموشدور. حال-حاضيردا آذربايجاندا ائله موسيقي ژانري و موسيقي فورماسي تاپماق چتيندير کي، بو و يا ديگر شکيلده موسيقيميزين کلاسسيکي اوزئيير حاجيبيووون  ایله باغلي اولماسين.

  هر ايکي اثرين  " کيتاب الادوار "  و"آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " نين بيرينجي فصلي سسه، اونون اساس خوصوصيتلرينه حصر ائديلير. قئيد ائدک کي، اورموي نين ائله  " شرفيييه "  ريساله سي نين ده ايلک فسلي سسه حصر ائديلميشدير. عاليم  " کيتاب الادوار " دا  " نغامه "  تئرمينيني سس و تون معناسيندا ايشلده رک اونون موعين واخت عرضينده هانسيسا زيلليک و بمليک سويييه سينده داوام ائدن سس اولدوغونو و اونا تبيي مئيل دويولدوغونو گؤسترميشدير. هر تونون زيلليک و بمليک جهتدن اؤز نذيره سي، ائکويوالئنتي واردير. اورموي گؤستريردي کي،  " نغامه " ني يالنيز باشقاسييلا موقاييسه ائتديکده اونون يوکسکليگي و آشاغي اولماسي باره ده دانيشماق اولار. هم ده زيل و بم سسلرين سببلريني عاليم گريلميش و يا گريلمه ميش اوزون، يوغون و يا قيسا، نازيک سيملرله باغلاييردي. اورموي سسين موسيقي و فيزيکي خوصوصيتلريني شرح ائتميش و بو باره ده داها گئنيش " شرفيييه "ريساله سينده دانيشميشدير. 

  حاجيبيوو ايسه کيتابي نين  " سس سيستئمي " حيصه سينده يازيردي کي، موسيقيشوناسلارين ريينه گؤره  " شرق موسيقيسينده ( " آذربايجان موسيقيسي ده بورايا داخيلدير) بوتؤو و ياريم توندان باشقا 1/3 و 1/4 تون دا واردير. لاکين او، قئيد ائديردي کي، بو ايديعا ان کيچيک اينتئروالي ياريم تون اولان آذربايجان خالق موسيقيسينه آيد اولا بيلمز. آوروپا موسيقيسينده اولدوغو کيمي، آذربايجان موسيقيسينده ده اوکتاوا 7 دياتونيک و 12 خروماتيک پرده دن عيبارتدير. فرق آنجاق تئمپئراسييا مسله سينده دير کي، او دا بير کومما قدردير. 

  ايستعدادلي عاليم، هم ده ماهير اود چالان سفيددين اورموي  " کيتاب ال ادوار "  اثري نين چوخ اهميتلي ايکينجي فصلينده اوخوجولاري اود آلتي نين پرده لري ايله، دؤورون تئرمينولوگيياسي ايله دئسک، اودون سيمي نين  " دستان " لارا بؤلونمه سي ايله تانيش ائدير. بو فصيلده عاليم شرق تونلار سيستئمي نين اساس سس قاتاري اولان اون يئددي پرده لي قامماسيني اوخوجولارا تقديم ائدير. اورموي اونون ائکويوالئنتليگيني گؤسترير و يازير کي، بو قامماني او بيري اوکتاوالاردا دا، ديگر يوکسکليکده عئينيله سسلنديرمک مومکوندور.

  اونلو تورک موسيقيچيسي شکر الله احمد اوغلو 10 عصرده اونون  " کيتاب الادوار "  اثريني تورک ديلينه چئويرميشدير. سونرا بو کيتاب فرانسيز ديلينه ده چئوريلميشدير. صفی الدين اورموي نين ياراديجيليغي آذربايجانداکي تدقيقاتچيلاريندان ح. بدلبيلي نين، ق. بئقدئلي نين، ت. بونيادووون و ب. آدلاريني چکمک اولار. 

 

یاشام پسیکولوژیسی Yaşam psikolojisi

Dr.hüseyn şərqidərəcək soytürk

دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

 

پورتاغال يئيين.

پورتاغال يئمک توکسينلري آتماق دئمکدير. جانينيزين يئنيدن نفس آلماسي دئمکدير.

 

آلما سيرکهسي ايچين.

گئجه ياتمازدان اول 1 خؤرک قاشيي آلما سيرکهسيني 1 چاي قاشيي بالي ايله قاريشديراراق قبول ائدين. سحر يوخودان قالخديينيز زامان جانينيز بير چوخ زهرلي ماددهلردن تميزلنميش اولاجاقدير.

 

ليموندان ايستيفادني اونوتمايين.

ليمون ساغلامليق منبعيي اولماقلا ياناشي اونون عطري سيزه فراهليق و دينج احوال-روحيييه بخش ائدهجک.

 

ائو حيواني ساخلايين.

ائوينيزده بير قوش ساخلاسانيز مئهريبانليق حيس لرينيزي اونونلا پايلاشاراق نه قدر راحاتلاديينيزي گؤرهجکسينيز.

 

سئوهرک ياشايين، سئويلهرک ياشايين، سئوين، سئويلين، سئوديرين و بونونلا دا سئوگينين داديني چيخارين.

 

اؤزونوزه ان آزي 30 ثانيه دوشونمک ايمکاني وئرين.

بير شئيدن نيگارانسينيزسا، بير ساکيت يئر تاپاراق 30 ثانيهدوزگون فيکيرلشمگينيز يئتر کي، سيز نيگارانچيليقدان قورتاراسينيز. بو 30 ثانيه ني گونونوزون ان موهوم زاماني هئساب ائتمگينيز لازيمدير.

 

اوخودوغونوز يازيلارا ديقت وئرين.

کيچيک يازيلميش يازيلاري اوخومايين، اونلار مقصديؤنلو يازيلاردير. بو سيزي يورار و واختينيزي آلار. باشقالاريندان خواهيش ائدين اونلاري سيزين اوچون اوخوسون و سيزه ايضاح ائتسين. سيز ايسه ان بؤيوک يازيلاري اوخويون.

 

آنيندا بايشلاماي باجارين.

منفي حيس لر گؤندريلنه يوخ، گؤندرنه داها زييانوئريجيدير. اونا گؤره ده منفي ائنئرژيدن آزاد اولماق،گوناهکاري ايسه آني مقاميندا بايشلا کي، بير داها اونو فيکيرلشمهيهسن.

 

آرخانجا قاپيلاري اؤرتمگي باجار.

بوتون زهرلي فيکيرلردن، گوندهليک حياتين مسئوليتلريندن آزاد اولماق اوچون ان آزي بير ساعات قاپيلاريني باشقالارينين اوزونه باغلاماي باجارماليسان.

بويونوزو اوزو يوخاري دوغرو دارتين.

ايکي الينيزي يوخاري قالديراراق سيزي کيمسه گؤيدن چکيرميش کيمي اوزو يوخاري دارتينين. بئلهليکل، يئردن قوپماي فيکيرلشين. بير نئچه دفعه بونو تکرار ائدين و اونا اينانين.

 

باشقالارينا الينيزله توخونون

تانيش آداملارلا ال وئرهرک گؤروشون. اونلارين الينين اوجوندا اولان ائنئرژيني آلين. تصوورونوزه گتيرين کي، ان بؤيوک داوالارين سونو گؤروشوب و اؤپوشمک کيمي توخونمالارلا باريشا چئوريلير.

 

ياشاديينيز يئري ياشيللاشديرين.

اوکسيگئن ياشاماين قاچيلماز عاميليدير. کاربون قازيندان جانينيزي قورتارماق اوچون ايش يئريني و ائوينيزي گوللرده بزگين.

 

 حظ راحات ياشاماقدادير.

ياماقدان هزز آلماق ايستهييرسينيزس، فيزيکي اولاراق جانينيزا هئچ بير آغري تطبيق ائتميهجکسينيز. چونکي هر بير آغرينين آجي نتيجهسي واردير. آجيلاردان اوزاقلاشاجاقسينيز کي، راحات ياشاياسينيز.

 

سوکوتا قولاق آسين.

ساکيتليک راحاتليين اساسيدير. زورلا اونو ايجاد ائتمک مومکون دئييل. بير خلوت يئر تاپين، ايچينيزي ده ساکيتلشديرين، گئرچکدن ساکيتليگين سسيني دينلگين و بو آندا يالنيز يئگانه ائهتيياجينيز اولدوغو راحاتليي دوشونون.

 

اؤزونوزدن چوخ شئي طلب ائتمگين.

حيات نه قدر طمطراقلي اولسا دا هر کسه بؤلونن پاي مهدوددور. سيز اؤزونوزو تانيياراق اؤزونوزدن نهلري ايستمگي بيلين. مثلا، ادبيات عاليميندن فيزيکا ائلمينه عاييد سواللاري سوروشماق اولماز.

 

بير نئچه ايدمان حرکتيني اؤيرهنين.

ايدمان حرکتلري فيزيکي ساغلامليي تمين ائتمکله ياناشي روحي ساغلامليي ده اؤزو ايله گتيرير.

 

قولونوزا ساعات و اونون کيمي شئيلري باغلامايين.

اوزرينيزده گزديديگينيز اشيالار نه قدر آز و يونگول اولارسا، بير او قدر اؤزونوزو راحات حيسئدهجکسينيز. ساعاتينيزي قولونوزدان آچين و بير کنارا قويونوه نه قدر راحات اولدوغونوزو حيسئدهجکسينيز، ائلجه ده اوزويونوزو بارماينيزدان چيخارديقدان سونرا دا بئله حيس لر ياشاياجاقسينيز.

 

جينسي گوجونوزو آرتيرماقلا سترئسلرينيزه قلبه چالين.

جينسي گوج و دوزگون جينسي علاقهينساني فيزيکي جهتدن قان-دامار سيستئميني تنظيمليهرک روحي جهتدن ده اونو ساغلاملاشديرير. بونا گؤره ده ان قديمدن بشريت بو مثلاي کشف ائتميش و اونون ساغلام اولماسينا خوصوصي ديقت يئتيرميشدير.

 

بدن ازالارينيزا ايستيراحت وئرين.

آياق و ال بارماقلارينيزلا بدنينيزين موختليف يئرلريني قيديقلايين و آراملا نفس آلين. سيزين جانينيزي دينجليک بورويهجک.

 

تميز پالتارلار گئيينين.

گئيينديگينيز هر بير پالتارين باشقالاري طرفيندن نئجه گؤرونمهسي اؤنملي دئييل. يئتر کي، او پالتارين ايچينده سيز راحات اولاسينيز. چاليشماق لازيمدير کي، هاوا موباديلهسيني تمين ائدن پالتارلار گئيينهسينيز. گئيينديگينيز پالتارلارين رنگي نه قدر آچيقديرسا، بير او قدر راحات گؤرونرسينيز.

 

تميز هاوا آلين.

ائو و ايش شراييطينده ايش و ائو اشيالاري و باشقا اينسانلارين اطرافيميزي کيرلتديگي بيزه بلليدير. اونا گؤره ده بئله يئرلرده هاواتهميزلگيجي قورغولاريندان ايستيفاده ائتمک مصلحتدير.

 

زئيتون يايندان ايستيفاده ائدين.

يئمکده و تداووده زئيتون يايني اونوتمايين. بو ياغلا اؤزونوزو ماساژ ائدين و ساچلارينيزي اونونلا گوجلنديرين.

 

اوتوروشونوزا ديقت ائدين.

اوتوردوغونوز هر هانسي بير يئرده دوز اوتورماينيزي تمين ائدين. اوزون مودت ايرهلي و يا گئرييه دوغرو اَييلهرک اوتورماقدان ايمتيناع ائدين. يئري گلديکده ايسه راحات و يومشاق يئرده اوزانماي داونوتمايين.

 

حساب ائدين کي، بو گون تتيلدير.

هر گونو اؤزونوزه تتيل ايميش کيمي کئچيرمگي اونوتمايين.

 

داخيلن ساکيت آدام اولماغا چاليشين.

ساکيت آدام اولماسانيز دا ائله هئساب ائدين کي، ساکيتسينيزوه ساکيت آداملارين خوصوصيتلري سيزده واردير. باشقالاري سيزي بئله گؤرمهليدير. اينانين بئله ائدرسينيزس، سيز حقيقتن ساکيت آدام اولاجاقسينيز.

 

يئريمکدن و قاچماقدان يورولمايين.

اوزون ياشامانين سيرري قاچماقدادير. سترئسلري آتماين ان گؤزل واسيطهسي قاچماقدير. قاچين کي، ياشاياسينيز.

 

ياتماينيزا اؤنم وئرين.

يوخو ساغلامليين و راحاتليين اساس تميناتچيسيدير. واختلي-واختيندا موعين ساعات عرضينده ياتماي تنظيملهمک، ياتمادان اؤنجه يئييب-ايچديکلريميزه ديقت ائتمک و بير راحات يوخو آلماق گون بويو راحات ياشامايميزا ضمانت وئرر.

 

اوزون آدديملارلا يئريگين.

بير چوخ ايدمان نؤولري گئرچکدن ايشگنجه نؤولرينه بنزهيير. آنجاق موعين معنادا اوزون آدديملارلا يئريمک سيزين ساغلامليينيزي و روح يوکسکليگينيزي تمين ائدهجکدير.

 

سحر يئمگيني بير آلما ايله باشلايين.

ياخشي اولار کي، هر اؤينه   يئمکدن قاباق بيشيريلمهميش خام يئمکلردن ايستيفاده ائدسينيز. اونا گؤره کي، بو يئمکلرين مده اطرافيندا ياراتديي فئرمئنتلر سيزين هضم پروسئسينيزي يونگوللشديرهجک.

 

آياقلارينيزي ايليق سو ايله يويون.

آياقلار بيزي ايستهديگيميز يئره آپاران يئگانه واسيطهدير. اونا گؤره ده اونلارا قوللوق خوصوصي اولماليدير. يودوقدان سونرا زئيتون ياي ايله آياقلارينيزي ماساژ ائدين.

 

حياتي سادلشديرين.

سيزين مولکيتينيزده اولان شئيلرين سايي نه قدر آزديرسا، فيکرينيز بير او قدر راحات اولاجاق. مسئوليتينيز آزالاجاق و بونونلا برابر گرگينليگينيز و استرسينيز ده آزالاجاق.

 

باجارديقجا ماشين ايداره ائتمکدن اوزاق اولون.

ماشين سورمک هر آن سيزي ريسقلي و هيجانلي آنلارلا قارشيلاشديرا بيلر. اونا گؤره ده صفره گئتديگينيز آندا ماشينين آرخا اوتوراجايندا اوتورماينيز مصلحتدير. اگر سيزدماشين ايداره ائتمک لذتيني ياشاماق ايستهييرسينيزس، اوندا بو ايش اوچون آيريلميش يئرلرده ماشين سورمه آزاريني اؤلدوره بيلرسينيز.

 

تربييهلي اولماغا چاليشين.

اؤزونوزه حؤرمت ائدين کي، حؤرمت ائتمهني اؤيرهنيب و باشقالارينا دا تطبيق ائده بيلهسينيز. قارشينيزداکي سيزه حؤرمتسيز ياناشديي زامانسيز اونونلا تربييهلي داورانديقدا اؤزونوزده گؤزل حيس لر يارادا بيلهجکسينيز. ايلک باخيشدا چتين گؤرونسه ده آما سون نتيجه موثبتدير.

ايستکلرينيزي ايکي يئره بؤلون: الچاتماز ايستکلر و الچاتان ايستکلر

ياخشي اولار کي، ائنئرژي و گوجونوزو الچاتان ايستکلره صرف ائدسينيز. آتالار دئميشکن: «داشين يئکهسيندن ياپيشماق وورا بيلمهمک علامتيدير». اونا گؤره ده وارلي اولماقلا راحات ياشاماق آراسينداکي فرقي آنلاماق لازيمدير. هر وارلي اولان راحات ياشامير.

 

ايستيقانلي اولون.

سويوققانلي اينسانلار گئج راحاتليغا چاتارلار. ايستيقانلي اينسانلار ايسه تئز راحاتليق تاپارلار و حياتا تئز اويغونلاشا بيليرلر. اونوتماماق لازيمدير کي، حياتدا هر شئي ايستيليک دئييلن بير خطين بير اوجوندان او بيري اوجونا اوزانميشدير. ايستيليک وارسا، حيات وار، ايستيليک اولماسا، هئچ يومورتادان جوجه ده چيخماز.

 

واخت تاپسانيز باليقلارا تاماشا ائدين.

هئچ فيکيرلشميسينيزمي کي، بير نئچه باليين سودا سوزهرکدن اوزمهسيني سئير ائتمک نه قدر ساکيتلشديريجيدير. البته، چوخ سادهدير، چونکي اونلار راحاتجا اوزمگي باجاريرلار. ياواشدان نفس آليرلار، اونلاردا اولان قرارليليق و تمکينليليک سيزه راحاتليق و آرامليق گتيرير.

 

تصوورلرينيزله راحاتليي ياشايين.

واختينيز يوخدورسا، گزمهيه چيخا بيلميرسينيزس، آما نه واختسا بير گؤزل يئرده اولموشسونوزسا، اونو تصوورونوزده جانلانديراراق فيکرينيزي اورا يؤنلتمگي باجارا بيلرسينيز. حساب ائدين کي، قوسارين صفالي کندلريندن بيريندهسينيز و اورادا کولک ووروب سيزين ساچلاريني اوخشايير و ايليق بير يئل اوزونوزو طومارلايير و يئرده آچيلان گوللر آشايدان يوخاري سيزين اوزونوزه تبسسوم ائدير، قوشلارين سسلري و اونرالا مخصوص اولان يئمکلرين قوخوسو سيزين سرمست ائدير. حتّي اورادا دانيشيلان شيوهلر، ائولرين قورولوشو بير آنليق اولسا دا، سيزي ايشده و ياخود ائوينيزده راحاتلاداجاقدير. بير داها دئييرم، دوشونون کي، اوراداسينيز.

 

موثبت دوشونون، موثبت اولون.

هر آغزينيزي آچديقدا آغزينيزدان چيخان سؤز موثبت کلمهلردن عيبارت اولماليدير، تا کي، سيزين موثبت دوشونجهلي آدام اولدوغونوزو قارشي طرفه چاتديرسين و بونونلا دا، ايشينيزين هلل اولماسينا امين اولا بيلرسينيز.

 

کشف ائدين.

بيلمک لازيمدير کي، اينسان هر ياشدا بير شئيلره قاديردير. اونا گؤره ده هر ياشدا اؤزونون نهيه قادير اولدوغونو کشف ائتمهليدير. کشف ائتديکدن سونرا ايسه حياتا کئچيرمهليدير. مثلا، 40 ياشينداسانسا، تنها قالميسانسا، بير خاريجي ديل اؤيرنمکله اؤز باجارييني حياتا کئچيره بيلرسن. اؤيرنمهليگيک کي، کشف ائديلک.

 

ازلهلرينيزه ايستيراحت ايمکاني يارادين.

زئهني و فيزيکي گرگينليکلر ازلهلرين يييلماسينا و دارالماسينا سبب اولورلار. اونا گؤره ده اويغون بير مکاندا ال و قولونوزو ائلجه ده آياقلارينيزي اوزاديب ييغاراق اونلاردا قان دؤورانيني تنظيملگين. بئلهليکله اؤزونوزده ياخشي حيس لر ياراداجاقسينيز.

 

دورغونلوقدان اوزاق اولون.

گوندهليک حيات طرزي و ايش رئژيمي يئکنسکليک يارادير. بونون قارشيسيني آلماق اوچون دييشيکليکلر ائتمک لازيمدير. ايشده و ائوده اشيالارينيئريني دييديرمکله اؤزونوزده فرح حيس اي يارادين.

 

الينيزده اويناتماغا بير شئي اولسون.

عصبي ائنئرژيلر بارماقلارين اوجونا يييلاراق اينساني گرگين وضعييته گتيره بيلير. اونلاري ال ايشلري و الده اويناديلان اشيالار واسيطهسيله بدندن چيخارماق مومکوندور. مثلا، تسبئه چئويرمک.

تئلئفونلارينيزي اونودون.

مومکونس، اولدوغونوز يئرده ائو و موبيل تئلئفونلارينيزين هارادا اولدوغونو اونودون. ان آزي گونده ايکي-اوچ دفعه تئلئفونا جاواب وئرمکدن چکينين. بيلمک لازيمدير کي، هر تئلئفون زنگينه جاواب وئرمهيه احتيياج يوخدور. باجارديقجا تئلئفون زنگلرينين سسيني آشاي توندا قويون.

 

مووففقيتلرينيز اوچون پروقرامينيز اولماليدير.

فيکيرلشمک اوچون، ايشلهمک و دينجلمک اوچون زامان فاصيلهسيني بؤلمگي باجارماليسينيز. بيلمهليسينيز کي، هانسي ايشي هانسي زاماندا يئرينه يئتيرهجکسينيز، هانسي نيگارانچيليق هانسي ساعاتا عاييد ايدي.

 

سيزده باغليليق يارادان رفعتارلاري تانيماينيز لازيمدير.

نيکوتين، شوکولاد، کوفئين، آلکوقول، بعضي اويونلار اوزونموددت تکرار اولدوقدا اينساندا پيس ورديش حالينا کئچير. بونا گؤره ده اؤزونوزو تانيياراق بو پروبلئمين قارشيسيني آلميي بيلمهليسينيز.

 

سرين سو و دسماللاردان ايستيفاده ائدين.

عصبي گرگينليگي آرادان قالديرماق ايستهييرسينيزس، چاي عوضينه سرين سو و ايستي ياغلي خؤرکلر يئرينه ايسه يونگول تروز يئمکلري ايستيفاده ائتمهليسينيز و آلنينيزا، باشينيزا سويوق سو ايله ايسلاديلميش دسمال سرهرک راحاتلاماليسينيز.

 

گيجگاهينيزي واختاشيري ماساژ ائدين.

بدنيميزده بعضي عصب نؤقتلري وار کي، اونلاري ماساژ ائتمکله بيز راحاتليق تاپا بيليريک. اونلاردان بيري ده گيجگاهيميزدير. اونلاري ماساژ ائتديکجه ياخشي نفس آليب-وئرمهميز تامين اولوناجاق. بيليريک کي، ياخشي نفس آلماق بيزي عصبي تزييقلردن آزاد ائدير.

 

دوستونوزلا يول يئريين

سيزه     ياخين بير اينسانلا کيلومئترلرله يول گئتمکدن هزز آلين. دانيشديينيز سؤزلر و آتديينيز آدديملار سيزده راحاتليي تمين ائدهجکدير.

 

هر شئيده بير مؤعجيزهاختارين.

اؤزونوزده بو قابيليتي گونبگون اينکيشاف ائتديري. ائله حساب ائدين کي، بوتون ايشلرده بير حيکمت واردير و سيز او حيکمتي مؤعجيزه يه چئويرن اينسانسينيز.

 

باخيش بوجاينيزي دييشين.

گوندهليک باخديينيز شئيلره آليشديينيزا گؤره اونلاري گؤرمگينيز مومکون دئييل. اونا گؤره گؤزلرينيزين و روحونوزون تميزلنمهسي اوچون داها اوزاقلارا باخماغا چاليشين. خوصوصيله آللاهين مؤعجيزه سي اولان سو و منظرهلره. يقين بيلين کي، گؤزونوز توخدورسا، جانينيز توخدور.

 

گولومسه ين.

تانيديينيز و تانيماديينيز آداملارلا قارشيلاشديقدا يئتر کي، يئتر کي، گولومسيهسينيز. بونون نه قدر گوجلو اونسيت واسيطهسي اولدوغونو گؤرهجکسينيز.

 

بير سؤز وئرين و بير آنلاشمايا گيرين.

موختليف آنلاشمالارا موعين زامان چرچيوهسينده گيرمک و قارشيليقلي بعضي ايشلرين حلينه يؤنهليک سؤز وئرمک سيزي عصبي گرگين وضعيته سالا بيلر. بؤيوک و ايشگوزار گؤرونمک ايستهييرسينيزس، بير سؤز،بير آنلاشما قايدالارينا عمل ائدين.

 

باغيشلايان اولون.

باغيشلاماق يالنيز وارليلارا عاييد اولان خوصوصيت دئييل. بيزيم هر بيريميز او قدر وارليييق کي، بايشلاديقجا توکنمهين چوخ شئيه صاحيبيک. سيز بير گولوشدن بير گوله قدر بير آندان بير عؤموره قدر بايشلاماي باجارديقدا حياتينيز چوخ شيرين و راحات اولاجاقسينيز.

 

اوزمگي اونوتمايين.

سو اينساندا چکيسيزليک وضعيتي ياراتديينا گؤره راحاتليق منبعييدير. سويا اوزانين، دالين و اوزون. نتيجهني گؤرهجکسينيز.

 

يئمگينيزه ديقت يئتيرين.

سيز اگر ويتامينلي يئمکلره اوستونلوک وئريرسينيزس، بيلمگينيز لازيمدير کي، بو جور يئمکلر سيزي حرکتسيز ائدر. بونونلا برابر حرکتلي اولماينيز اوچوننوخود، لوبيا، بوغدا و گونباخان تومو کيمي يئمکلري ده ياددان چيخارماماق لازيمدير.

 

گئري دؤنمگي باجارين.

اينسان اوغلو هر شئيي ايرهلي دوغرو تنظيملهديگيندن بعضاً گئري دؤنوشلرينده چوخ زييانا دوشدويو واختلار دا اولموشدور. بيلمگيميز لازيمدير کي، بيزيم نيي الده ائتمه يميز او قدر ده اؤنملي دئييلدير. بلکه ده بيزيم نه اوچون و نه قدر چاليشدييميز و تلاش ائتديگيميز اؤنمليدير. بير مثلاين اوجوندان توتوب آخيرينا قدر عينادجاسينا گئتمکدنس، چوخ راحات احوال-روحييه ايله ايکينجي مثلاي داها دوزگون حلل ائتمکده فايدا واردير.

 

تاریخین کوسوفلری(2) گئرچک ائرمنی و گئرچک ائرمنیستانی کؤک آراشدیرماسی، تاریخده

  یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو) / اورمیه /۱۰ اییول ۲۰۱۴

 

هر بیر ائرمنی ،عینی حالدا بیر اویغور تورکو ده ساییلیردی. اونلارین آدلاری "اوغورلو"،"اوغور" و "طالئعی خوش" ،"باختلی" ،"موبارکلیک" آنلاملاری ایله (بوتون تورکولوق عالیملرین یئکدیل بئله ساندیقلارینا رغماً) ایلگیلی دئییل. اویقور//اویغور،اصلینده آیقیر ayqır//آیغیرayğırدئمکدیر.آیقیر// آیغیر تورک دیلینده یعنی "اود تانریسی"،"گونش تانریسی" دئمکدیر و اونون دا بلگه سی و سیمگه سی "سو-آیغیری" یا "سو-آتی"دیر. بونون اوچون ده تورکلر بو سو-آتینا همی ده "آیقیر"ayqır دئییبلر."آیقیر"-ین بیر آنلامی دا تورک دیلینده "اود- آتش`دن دانیشان و سؤز دئیه ن" دیر. اود دان ، آتشدن دئمک و دانیشماق یعنی گونش تانریسیندان و تانریدان دانیشماقدیر کی بو آداما دا موغ Moğ،ماغMağ ،شامان Şaman،قام Qam دئمیشلر.دئمک هر بیر"آیغیر" همده "آیریم"دیر ، یعنی هر بیر اود و گونش تانریسیندان دانیشاندیر و عینی حالدا بیر "اؤنجهدن خبر وئرهن، اؤنگؤرولوک ائدن بیر دینی رهبر" یا دین آدامیدیر.دئمه لی آسیانین شرق (دوغو) سمتینده یاشایان تورک طایفالار و اؤلکهلرین دینی مرکزی "اورومچو"Urumçu /"اورومچی" Urumçi شهری و آسیانین غرب(باتی) حیصّهسینده یئرلشن تورک سویلو خالقلارین و تورک اؤلکه لرینین دینی مرکزی و آنا قایناغی "اورمیا"URMİYA ("اوروما" URUMA //  "اورموا" URMUA //"آرمیا" ARMİYA //"ائرمیا ERMİYA) شهری ایمیش. اصلینده شرقی تورکیستانین دینی مرکز، پایتاخت و قایناغی "اورومچو"Urumçu شهری و غربی تورکیستانین دینی مرکزی و پایتاختی و آنا قایناغی ،اورمو گؤلونون ساحلینده یئرلشن "اورمیا" Urmiya شهری ایمیش. شرقی تورکیستاندا یئرلشن اورومچو شهرینین دوزگون فورماسی "آیریمچی"ayrımçı//"آریمچی"arımçı// "آرمچی"armçı(= اؤنجهدن گؤرهن و سئزهن،اؤنجه بیلن،پیغمبرلیک ائدن، ائرمیش، بویوجو،اووسونجو،حکیم،دین آدامی و باشچیسی، شَمَن، قام ، موغ ، آرپاغجی، جَدَه چی،یاتچی) و غربی تورکیستاندا یئرلشن اورمیاUrmiya  // آرمیا Armiya (=آرمArm/آیریم Ayrım دنیزینه منسوب شهر) Ayrimya آیریمیا-دیر و هر ایکیسینین ده ائتیمولوگیالاری بیردیر و بیر کؤکدن تؤره نیبدیر و هر ایکیسی ده قدیم تورک سویلو ، لیدئر تورک طایفاسی اولان "آیریم"Ayrim // "آرم"Arm و ائرمنی ایله ایلگیلیدیلر و ائرمنی تورپاغی و اراضیلریدیر.بو اراضیلرده یاشایان و مسکون تورک "آیریم" Ayrim  یا "ائرمنی"Erməni خالقی، تورک خالقلارین دینی لیدئرلری و کئشیشلرینی تامین ائدیجی طایفاسی ایمیش. بو آیریم-لار یا داها دوغروسو آیریمان-لارAyriman  (ائیریمانلار Eyrimanlar //ائریمَنلر Erimənlər //ائرمَنیلر Ermənilər) تورک دونیاسینین دینی و میفیک لیدئرلری،تورک میفولوگیاسینین یئر اوزه رینده قوروجولاری و آپاریجیلاری رولونو داشییان آداملار و طایفا اولوبدور. بو تورک طایفالار و خالقلارین لیدئرلرینین ،تیتول بیلدیرَن آدلاری اساسیندا بیر چوخ مئگا توپونیملره و ماکرو توپونیملره آد وئریبلر،او سیرادان مغولیستان،اویقوریستان،آرمینیا // آرمئنیستان ، بویا اینی ، اورومچی، اورومیا Urumya // اورمیا Urmiya و سایره یه... یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی تورک سویلو و تورک دیللی دین خادیملری و پئشه کار اووسونجو و بویوجو "ماق"لار ،کؤک و منشأ باخیمیندان ،هَمَن آذربایجان اراضیسینین "ماننا" Manna تورکلری ایمیش کی ایلک گوندن بو طایفانین آدی "مانق"Manq/"مانقای" Manqay فورماسیندا ایمیش و "نق"nq (نون غوننه) بیتیشیک سسینین "ن" n سسینی سالاراق "ق" ایله ایفا ائده رکن،"ماق" Maq سؤزو فورمونو الده ائدیر. بو خالق و طایفانین آدی آسسورAssur و اورارتو Orartu منبعلرینده ،"ماق" Maq یوخ ،بلکهده (قq سسینی سالاراق) "ماننا" Manna یا "مانا" Mana فورموندا قئید اولونوب ، یعنی "مانق" Manq/"مانقای" Manqay آدینداکی نون غوننهنین("نق"nq سسی)،"ق" q سسینی سالاراق"مانای"Manay /"ماننای"Mannay فورمونا چیخاردیب قئید ائدیرمیشلر و بونا گؤره ده آسسور و اورارتو منبعلرینین هئچ بیریسینده ، بیز "ماق" Maq آدینا توش گلمیریک،اما باشقا قدیم و آنتیک منبعلرده و همچینین فارس منبعلرینده بیز "ماننا" Manna //"مانا"Mana آدینا یوخ،بلکی ده "ماق"Maq آدینا توش گلیریک. بونلارین هامیسی بیر تورک طایفا و ائتنوسون موختلیف فونئتیک و لئکسیکلرده ایفا اولونان آدیدیر.                                                 "ماق"Maq// "مانق" Manq// "مانقا"Manqa//"مانقای"Manqay //مانMan//ماننا Manna// ماننایMannay طایفاسی،ایلک آذربایجان دؤولتینین قوروجولاری و آذربایجانلیلارین اولو اجدادلاری ساییلیرلار. آذربایجانلی تاریخچی ی. یوسیف اوف Y.Yusifov یازیر کی "ماننا" Manna // "مانا"Mana  دؤولتی ائرادان اول ۷-نجی یوزایللیکده اؤز حیاتینا داوام ائتدیریردی و حتی ائرادان اول ۶۱۵-نجی ایلده آشورلارین (آسسورلارین) یاردیمینا گئتمیشلر و آسسور منبعلرینده بو اولایدان ائرادان اول ۵۹۳-جو ایلده صحبت گئدیر و ماننالاردان "میننی" Minni آدی فورماسیندا یاد و قئید اولونور". دئمه لی آذربایجانین ایلک رسمی دؤولتی تشکیلاتی ماننا آدی ایله (آسسور منبعلرینده میننی Minni آدی ایله) ائرادان اول ۶-جی یوزایللیگین ۹۰-جی ایلینه قده ر اؤز اؤزگورلویونو و ایستیقلالینی قورویوب ساخلاییر. ماننا // مانا  Manna//Manaدؤولتی،"ماد"(میدیا)Mad  دؤولتی یارانانا قدر، بو آد ایله رسمی اولاراق اؤز حیاتینا داوام ائتدیریب و سونرا دا "ماد"//"میدیا" Midia دؤولتی آدی آلتیندا یاشامایا داوام وئریر و تاریخچیلرین نظرینه گؤره بونون دا سببی بودور کی هر ایکی اؤلکه و اراضی بیر`ایمیش یعنی هر ایکیسینین ده کؤکو و منشایی "تورک" ایدی. بیزه گؤره ماننا دؤولتینین اراضیسی ایندیکی آذربایجان اراضیسیندن علاوه، وان گؤلو اطرافی اراضیسی ارزینجانا قده ر و سوریانین شیمالی اراضیسینی ده احاطه ائدیردی و طبیعی کی قدیم ائرمنیستان اراضیسینی ده اؤزونده ائحتیوا ائدیردی و اورارتولار،ماننا`یا (آذربایجانا )عایید او اراضیلری،محاربه لرده ماننانی یئنیلدَندَن سونرا،ایندیکی آنادولوداکی اراضی حیصّه لرینی آییردیب اؤز اراضیسینه بیرلشدیریب. آذربایجانلی تاریخچیB.Yusifov ب . یوسیف اوف قئید ائدیر کی ائرادان اوّل ۳-نجو مین ایللیکدن تا ۱-نجی مین ایللیگه قده ر "ماننا"دا ،اورمو گؤلو حؤوزه سینده و بوندان دا گئنیش بیر اراضیده، تورک طایفالاری مسکون ایمیش. یوسیفوو`ون دئدیگینه گؤره "ماننا آدی میخ چیوی یازیلاریندا و داش کتیبه لرینده آچیق- آشکارا و موستقیل حالدا قئید اولونوب" و سونراکی عصرلرده "میدیا" Midia آدی ایله تانینماغا باشلاییر و سوندا ائرادان اوّل ۵۵۰ -نجی ایلده فارسلارین ماد اؤلکه سینه هجومو اثرینده و ماد (میدیا) تورک حکومتینی مغلوبیّته اوغراتدیقدان سونرا، ماق-لار// موغلار یا مانالار یئنه ده بیر بؤیوک گوج و قووّه کیمی گؤرسَنیرمیش و حتی ائرادان اوّل ۵۲۲-نجی ایلده "قاماتا" Qamata(گئوماته) (Geomate ) رهبرلیگی آلتیندا ،فارس ایشقالچی حاکمیّتی علیهینه عصیان ائتدیلر. بوردا قئید ائتمه لییک کی میدیالیلارین اؤزو ، ماننالاری "ماق" Maq دئییب ،چاغیریردیلار و اونلارین اؤلکه سینه و یوردونا دا "ماقتای" Maqtay دئییرمیشلر. دئمه لی بئله آیدینلاشیر کی بو ماننا تورک اؤلکه سی و خالقی آسسور و اورارتو قایناقلاریندا و منبعلرینده "میننی" Minni فورماسیندا و قدیم فارس منبعلرینده "ماق" Maq،"ماقتای" Maqtay و ایلام یازیلاریندا "ماقتاپه" Maqtape کیمی قئیده آلینیب و تانینیب. "ماق"لار یا "ماننا"لار آذربایجانین هر بؤلگه سینه،دربند`دن توتموش تا جنوبی بؤلگه لرینه قده ر(هَمَدانا قده ر) سَپَه لَنیب یاییلیب یاشاییرمیشلار و بو معلوماتی بیزه آذربایجانین موختلیف بؤلگه لرینین توپونیم آدلاری وئریر. بو خالق و طایفه ایله ایلگیلی "ماق" Maq،"موغ" Moğ،"موق"Moq ترکیبلی توپونیم آدلاری آذربایجان اراضیلرینده کیفایت قده ر واردیر."ماق"لار یا"ماننا"لار،آذربایجان تاریخینین قورولوشوندا چوخ اؤنم لی روللاری اولوب. اونلارین فارس ایشقالچی حاکمیتینه قارشی ائرادان اوّل ۵۲۱-نجی ایلده عصیانی و عینی حالدا بابک خرّم دینی رهبرلیگی آلتیندا،عرب ایستیلاسینا قارشی عصیانی و ۲۰ ایل محاربه لری ،تاریخین یادداشیندا ابدی و سیلینمَز ایز بوراخیب و بو عصیانلار محض اونلارلا باغلیدیر. تاریخ شوناسلیق علمینده خرّمی لر عصیانینی چالیشیرلار کی بیر فارس جریانی و حرکتی کیمی گؤسترسینلر، اما بو حرکتین و عصیانین کؤکو و منشایی تورک سویلو "ماق لار" (ماننالار) ایله باغلیدیر و اونلارا عاییددیر و اونلاردان کؤک توتور. قدیم تورک دیلینده "ایرم" İrəm،"ایریم"İrim،"ایریم" ırım سؤزلری،"اؤنجه دن خبر وئره ن، اؤنجه دن گؤره ن و بیلَن،پیغمبرلیک ائتمک،فالا باخماق،سئحر و جادی بیلَن" آنلامیندادیر و فارس دیلینده بو سؤزون باشلانیشینا "ه"h سسی آرتیراراق ، اونو"هورره م"(=Hürrəm حُرّم) ،"خُرّم" Xürrəm فورمونا سالیبلار و بونون اوچون اونو "هور" Hurr/"خور" Xurr(=گونش) ایله ایلگیلَندیریرلر. عربلرین ایشقال و ایستیلا زامانی ، هَمَن بو "ماق"لار یا مُوغلار ایدی کی آذربایجان تورکلرینین قدیم اولو اجدادینین دینی اینانجلارینی قُورویوب ساخلاییردیلار و میر علی سئییدوو`ون دئدیگینه گؤره اونلار حتّی"هائوما" Hauma آدلی شیره و ایچگینین نئجه دوزلدیب - حاضرلاماسینی دا قورویوب ساخلامیشلار و بو دینی ایچگینی تکجه بیر نؤو (نوع) مخصوص "هَمَه شیره" Həməşirə آدیندا اولان اوزومدن دوزه لتمَک اولار کی بو نؤو مخصوص اوزوم ده ، دونیانین هئچ بیر یئرینده عمَلَه گلمَز،یالنیز آذربایجانین "جلیل آباد" رایونوندان (منطقه سیندن ) باشقا... جلیل آباد لیلار بو نؤو اوزومه همه شیره دئییرلر کی اصلینده هَمَن "هائوما شیره" دئمکدیر. بو معلوماتی "ماق"/"موغ" /"مانا"/ "ماننا"لار حاقیندا وئرمه ییمیزین بیر اساس سببی وار و او بو کی آسسورلارین و اورارتولارین ایندیکی آذربایجان و علاوه اولاراق اونون ترکیبینده اولان آنادولونون شرق حیصّه سی و سورییانین شیمال حیصَه سی اراضیلر، قدیم آذربایجانین اراضیسی اولاراق،"ماننا" Manna و میننی Minni // مینی Mini آدی ایله آدلاندیرماسینین، نَیَه گؤره اولدوغونو و ائتیمولوگیاسینین نه اولدوغونو بیلدیرمک اوچوندور. بیز بو آسسور و اورارتو منبعلرینده کی، ماننا(اصلینده آذربایجان) آدینین میننی Minni و یا مینی Mini فورماسیندا یازیلیشیندان بئله نتیجه آلیریق کی تاریخده قئید اولونان "آرمینی" Armimi اؤلکه آدینین ایکینجی حیصّه سی یعنی "مینی" Mini حیصّه سی ،هَمَن "ماننا" آدینین، آسسور و اورارتوجا یازیلیش فورماسیدیر و "آر"ar  تورکجه سؤزو اونون باشینا آرتیراراق، اونو "آرمینی" Armini دئمیشلر و باشقا یونان،روما آنتیک یازارلاری دا ، بو اساسدا "آرمینی" اؤلکه و یوردونو اؤز اثرلرینده قئیده آلیبلار و "آرمینی" اؤلکه آدی و سُویو،اصلینده هَمَن "ماننا" Manna یا "مانا" Mana (داها دوغروسو و دوزگونو آذربایجان) اؤلکه سی و خالقی دئمکدیر. یعنی اصیل و دوزگون و گئرچک "آرمینی" یا "ائرمنی" اصلینده همن "مانا " یا "ماننا " تورکو و یا آذربایجان تورکودور،همچینین اؤلکه یا اراضی آدی باخیمیندان اصیل آرمینیا Arminia یا ائرمنیستان Ermənistan، هَمَن آذربایجان اؤلکه سی و اراضیسیدیر. آرمینی یا ائرمنیستان، آذربایجانین تاریخ بویو قازاندیغی و الده ائتدیی 7-8 آددان (آتورپاتکان،آلبان، و ...) بیریسیدیر کی باشقا اَلده ائتدیگی آدلار کیمی اؤز زامانیندا ایشلدیلیب و هر بیرینین ایشلَنمه تاریخلری بیتدیکدن سونرا باشقا یئنی آدلا تاریخ صحنه سینده چیخیش ائدیبدیر. بورادا آرمینی آدینین باشیندا گلن "آر" ar سؤزو حاققیندا کئچمیش مقاله لریمیزده گئنیش شکیلده ایضاحلاندیرمیشیق و خلاصه سینی و اؤزه یینی بوردا گتیرمک ایسته ییریک : قدیم تورک دیلینده "آر" ar سؤزو ایلکین اولاراق کوتساللیق ،مقدّس لیک و تانری آنلامیندا ایشله نیب و بونون اوچون بو سؤز یا تئرمین کوتساللیق و مقدّس لیک و پاکلیک کاراکتئری داشیماسی اوچون، اسکی تورکلر بو سؤزو اؤز لوغت قاموسوندا "پاکلیک"،" تمیزلیک" ،"دورولوق"، "صافلیق"،"شفّافلیق" ،"ایشیقلیلیق" ،"سو کیمی اولماق" ،"آخار سو" و "چای" آنلاملاریندا ایشلدیبلر. بیز بورادا ar "آر"ی ، er"ائر"ین (= یئر، یورد) فونئتیک واریانتینی نظره آلساق، آرمینی Armini توپونیمین ائتیمولوگیاسی ،"میننی لر یوردو" Minnilər yurdu  // "ماننالار یوردو"Mannalar yurdu  دئمکدیر. نئجه کی بو توپونیم تورک خالقی دیلینده "ائرمینی" Ermini // "ائرمَنی" Erməni فورماسیندا ایفا اولونور. آرمینی  Armini توپونیمینین آدی ، میفولوگیا آچیسیندان بئله دئمک اولار کی ایکی قدیم تورک سؤزو اولان "آر"ar (=قیرمیزی گونش، کوتسال، مقدس) و "میننی" Minni (= ماننا توپونیمی و ائتنونیمی) ترکیبلشمه سیندن یارانیب و بوتؤولوکده "کوتسال و مقدّس ماق" ، "کوتساللار یوردو" ، "ماننالار یوردو" دئمکدیر.ایندیکی آذربایجان خالقینین ائتنوگئنئزینده اَن اؤنَملی و اَساس رول اوینایان و آکتیو ایشتیراکی اولان حقیقی تورک سُویلو ائرمنیلر (ماننالار// میننی لر// ماق لار// موغ لار // مانق لار// مانقای لار)، شرقی تورکیستان اراضیسیندن کؤچوب خزر دنیزینین شیمال غربیندن قافقاز بؤلگه سینه کئچه رک، خزر ایله قارا دنیز و آک دنیز آراسی اراضیلرده مسکون اولموشلار. اونلار اصلینده اویغوریستاندان کؤچموش فین- اوقور Fin-Uqur یا اصلینده فین- آیقیر Fin-Ayqır تورکلری ایدیلر. "فین" Fin سؤزو قدیم تورک و یا داها دوغروسو پروتورکلرین دیلینده "گؤیَه میخلانمیش" ، "گؤیدَن میخلانان" و مجازی آنلامدا "اولدوز" دئمکدیر. دئمه لی "فین- آیقیر" Fin-Ayqır (ایندیکی تاریخ شوناسلیق علمینده "فین اویغور" تانینان) تورک طایفاسینین آدینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی ، "اود تانریسینین اولدوزو ، گونش تانریسینین اولدوزو"دئمکدیر. فینFin  آدی و سؤزونون سونونداکی "ن"n حرف و سسینی ، اگر نون غنّه (نق) نظرده آلساق، اوندا Fin" فین" سؤزونو "فینق"Finq کیمی برپا ائتمه لییک و"ف"F، "و"V،"ب"B، "م"M سسلرینین بیر- بیرینه عوَضلَنمه سینی نظره آلساق، "فینق"Finq سؤزو سُوندا "مینق" Minq فورمونا دوشر. فین ---> فینق ----> وینق ----> بینق ----> مینق                                                                                 Fin ---> Finq ----> Vinq   ----> Binq ----> Minq                                              بو اساسلا "فین- آیغیر" ائتنوس آدی "مینق-آیغیر" فورماسینا دوشور. بیز بئله فیکیرلشیریک کی "مینگ- آیغیر" فورمانتیندا ،"م"mدان سونراکی "i" "ایی" صائیتی ،"آ"a یا چئویریلیر و "مانق-آیغیر" Manq-ayğır(= اود و گونش تانریسینین دین آدامی) فورمونا دوشور. بو آدین ترکیبینده "مانق- آی"Manq-ay  سؤزو واردیر کی هَمن اورمو- وان گؤلو حؤوزه سی اراضی یعنی ماننا یا آذربایجان اراضیسی و بو اراضیده مسکون تورک طایفاسی دئمکدیر.

فین ---< وین ---< بین ---< مین ---< میننی --- ماننا

Fin---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Minni ---> Manna                                    فین ---<  وین ---< بین ---< مین --- < مینی ---< مانا                                             Fin ---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Mini ---> Mana                                                اونلار (فین- اویقیرلار) Fin-Oyqırlar ایندیکی سورییانین شیمال حیصّه سی اراضیسینده و اورمو- وان گؤللری آراسی اراضیده و عینی حالدا قارص،ارداهان ویلایت لرینی ائحتیوا ائده رک، بیر گوجلو و نهنگ اویگارلیق ومدنیّتین، اؤزللیکله ده سوریانین شیمالینداکی اراضیده، تَمَلینی تؤکدولر و او مدنیّت ایندیکی تاریخشوناسلیق علمی اساسیندا،"اوقاریت"// "اوگاریت" Oqarit//Ogarit مدنیتی آدی ایله تانینیر. "فین اوقور" Fin-Uqur تورکلری آک دَنیز ساحیللرینده یعنی ایندیکی لیوان(لبنان)،ایسرائیل،یوردانییا(اردن)،فلیسطین اراضیلرینده یئرلَشیب مسکون اولدولار و فینیکیه (فنیقیه ) آدلی اؤلکه نی و دؤولتی یاراتدیلار. بیزجه تورک سُویلو "فین- اوقورلار"، خزرین جنوبوندان، ایندیکی ایرانین شیمالی اراضیسیندن کئچه رک، و عینی حالدا بعضی گروپلاری دا خزرین شیمال غربیندن کئچیب قافقاز و شرقی آنادولویا گلرکن ، اونلارین بیر بؤلومو ده، قارا دنیزین شیمالی ساحللرینده و ایندیکی "اوکراینا" Ukrayna اراضیسینده مسکونلاشمیشلار و اوکراینا خالقینین ائتنوگئنئزی اؤزه یینی یاراتمیش اولورلار، یعنی ایندیکی اوکراینا خالقینین کؤکو و منشایی ده "فین- اوقور" (شرقی تورکیستان و آذربایجان ) یا فینیکیFiniki// فنیقی Finiqi تورکلرینه چاتیر و بیزجه "اوکراینی" یا "اوکراینا" اؤلکه سینین آدی دا بیزی بو فیکیره ساری یؤنَلدیر. بیزجه "اوکراین" یا "اوکراینا" اؤلکه آدی ایلک اؤنجه "اویقیر اینی" Oyqır.ini اولوب یعنی: اویقیرOyqır + اینی ini (اورارتو دیلینده ماکروتوپونیملرده شکیلچی فورماسیندا ایشله نَن سؤزدور و آنلامیدا یورد، یووا،ائو،مسکن) = اویقیرینی Oyqırini  . بومئگا توپونیم آدی، زامان سوره سینده گلیب ایندیکی "اوکراینا" فورمونا دوشوبدور. دئمه لی اوکراینالیلارین ائتنوگئنئزییاسی،سوی کؤکو و سوی منشایی و سوی منسوبیتی ، شرقی تورکیستانین اویقیرلاری (همن ایندیکی اویغورلاری ایله)  و اسکی آذربایجانین اراضیسینده یاشایان تورک دیللی و تورک سُویلو فین- اویقیر ائرمنیلری یا ماننالاری ایله و عینی حالدا اسکی آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک سویلو و تورک دیللی فینیکی و فین- اویقیر خالقلاری ایله بیردیر.                                                        اُویقیر Oyqır----> اویقیر Uyqır----> اویکیر Uykır----> اویکیر+اینی (آنی) Uykır+ini(ani)  -----> اویکیرانی Uykırani----> اوکراینی Ukraini-----> اوکراینا Ukraina.                                                                                                   آیقیر.اینی Ayqır.ini--- اُویقیر.اینی Oyqır.ini--- اُوقیر.اینی Oqır.ini--- اُوقیر.آنی Oqır.ani--- اُوقر.آینی Oqr.aynı--- اُوکر.آینی Okr.aynı--- اُوکراینی --- اُوکراینیا                                                                               "فین-اویقیر" Fin-oyqır تورکلری گمیچی لیک و دنیزچیلیک پئشه لری سایه سینده دونیانین موختلیف بؤلگه لرینه و یوردلارینا سفر ائدیب،تانیش اولدولار و ایلکین دین آداملاری و موللالاری اولاراق،دونیانین بیر چوخ کوتله لرینه آغالیق و سرورلیک ائتدیلر و چوخ کوتله لرین و بشر جمعیتلرینین دینی لیدئرلیگینی اَلَه آلیب،اونلارا حؤکمرانلیق و آغالیق ائتدیلر. اونلار آذربایجان تئرمینالیندان بوتون اؤلکه لره کؤچ ائتدیلر و توران اویگارلیغینی و مدنیتینی اؤزه للیکله ده توران و آذربایجان میفولوگیاسینی، بوتون اؤلکه لره و بشر گروپلارینا،باشقا تورانلی سویداشلاری ایله (ساکالار- هونلار- آوارلار- اسکوتلار- ائتروسکلار- کئلتلر و سایره کیمی) بیرلیکده آرماغان ائتدیلر و اونلارا دونیایا و کائیناتا گؤره یئنی- یئنی باخیشلار و دونیا گؤروشلری اتحاف ائتدیلر.آذربایجانین مسکون فین- اویقیرلاری، آوروپانین،اؤزه للیکله ده شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینین اساس اؤزه یینی یارادیب و میفولوگیا تَمَللَرینی ،اؤز میفولوگیاسی اساسیندا تؤکوبدور و شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینا نظر سالارکن،سانکی فین- اویقیر(= فین اویغور) میفولوگیاسینا باخیرسان و هئچ بیر فرق گؤرونمور.شیمالی آوروپادا  فین- اوگاریت آدلی گروپا عایید دیللر، فینلاندیالیلار و "لاپ"لاردان عبارتدیر کی بو گروپ خالقلار،اورال-آلتای دیللری عائلهسینه منسوبدولار."فین اوگاریت" خالقلاری ۴ اساس گروپا بؤلونورلر : ۱) فینلاندیالیلارFinlandyalılar،لاپ`لارLaplar، لیوونیانلار Livonianlar و کارئلیلر Karelilər ۲) وولقا چایینین یوخاری و اورتا بؤلگه لرینین خالقلاری ۳) پئرم Perm و ویاتکا Viyatka آدلی روسیا ایالتلری ۴) سیبیریانین غربینده یئرلشن ووقول`لار Voqul`lar و اوستیاک`لار Ostyak`lar ،تورک سویلو ماجارلار یا ماگیارلار  کی کؤک و منشألری سیبیریانین غربیندن دیر.۱۶ آوروپانین شیمالیندا مسکون اولموش تورک سویلو فین- اوقاریت ائتنوسلارین دینلرینین کؤکو شامانیزمه دایانیر.فین اوگاریت لرین نظرینده و دینی اینانجلارینا گؤره تن(جیسم) و روح آیریلماز شکیلده بیر- بیرینه باغلیدیلار و بیرلیکده اؤلورلر. شامانلار فین- اوگاریت دینینده حیاتی و چوخ اؤنَملی روللاری واردیر و تداوی ائدن حکیم و عاریف ساییلیرلار.شَمَن سؤزو تونقوس`جا تئرمین دیر و آنلامی "هیجانا گلمیش یا قالخمیش" دئمکدیر. فین - اویقیر میفولوگیاسیندا "بالیق" میفی اساس یئر توتور.بو میفولوگیادا بالیق همی یارانیشین بلگهسیدیر و همی نابودلوق و یوخ اولماغین بلگه سیدیر. فین - اوگاریت و سیبیریا میفولوگیاسیندا،دونیا دنیزدن و دریادان چیخیب یارانیبدیر. ۱۷ فینیکیلرین تانریلاری، او سیرادان"باال آددیر" Baal Addir (بئل آتیر/ بئل= تانری ، آتیر = اود،آتشگاه Bel Atir Bel=Tanrı , Atir =od,atəşgah) تانریسی آفریکانین کارتاژ داش یازیلاریندا گؤرونوب و تاپیلیبدیر."ایشتارتا" تانریسی سئیدون (صیدون) تانریلاری ایچریسینده اَن اوستون یئره مالیک دیر. ایشتارتا İştarta بیر عمومی کنعانی تانریچادیر.فینیکی لرین اؤنَملی، بؤیوک و ان قدیمی تانریسی، کرونوس Kronos تانریسی و حتی زئوس ایله بیر توتولور. اونلارین ایلاهه لری آفرودیت ایله بیرگه توتولور. اونلارین بیر تانریسینین آدی دا  رئشئف Reşef یعنی ایلدیریم و اود تانریسی، داگون Dagon ایسه بوغدا تانریسیدیر. فینیکی لرین بیر باشقا تانریسی دا (اونو"شفا روحو"یا"توختاخلیق روحو" یوروملاییبلار) ،"شاتراپئس" Şatrapes تانریسیدیر. فینیکی لر طیبقی باشقا تورکلرده اولدوغو کیمی،عبادت و تانرییا پرستیش عادتلرینی داغلاردا، سو و چای کناریندا، آغاجلار و قایالار کناریندا یئرینه یئتیررمیشلر. خریستییانلیق معبدلرینین کؤهنه و کئچمیش کافرلرین(فین – اویقور) کوتسال مکانلارینین یئرینده و یا اونلارین اوزه رینده دوزَلدیلمه سی بو عادت و عنعنه نی بیزیم اوچون تایید ائدیر. فینیقی لرین بؤیوک شهرلرینده ، مقدس و قوتسال مکانلار اکثرا آرادوس Aradus ،بائتوسئا  Baetocea ،بیبلوس Byblos و آفکا Aphka شهرلرینین کنارینداکی تپه لرده دوزلدیلمیشدیر. فینیقی لر باشقا تورک سویداشلاری کیمی سویا  چوخ حؤرمت بسلرمیشلر. اونلارین "آفکا" معبدلری لیوان (= لبنان) داغلاریندا ،آدونیس Adonis چایین کناریندا و "ابراهیم" نهری یاخینلیغیندا تیکیلمیشدیر. ایشتارتا اوچون اؤزه ل هدییه لر و پئشکئشلری بیر توس (کاسا) یا سو ایله دولو جامین ایچینه آتارمیشلار و ائله دوشونولوردو کی اگر پئشکئشلر ایلاهه نین قبولو اولموش اولسا و اونلاری بَیَنمیش اولسا، سویا، ویا سو جامینین دیبینه و ترکینه باتار،و اگر بَیَنیلمه سه، جامداکی سویون اوزرینده قالمیش اولار. فینیکی لر تورک سویداشلاری کیمی آغاجی و سویو پرستیش ائدیب،اونلارا تاپیناردیلار. مقدس و کوتسال مئشه لر،معبدلرین کناریندا سالینیردی و بو مئشه لردن بیریسی آفکا`دا "ایشتارتا"نین معبدینین یاخینلیغیندا سالینمیشدیر. فینیکی لرالیفبانی یونانلیلارا اؤیره تدیلر و غرب اؤلکه لرینده اونو یایدیلار. الیفبانی اونلارین (= فینیقی لرین) یاراتدیغی اولدوغونو، پئلینی Pelini ده ادعا ائدیر و صریحا قئید ائدیر کی الیفبانی یاراتماق ،فینیکیلرین اَن اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسی ایدی. داها بیر احتیمال دا وئریلیر کی الیفبا اوگاریتده "فین- اویقیر"لارین یوردوندا ائرادان اوّل  ۱۴-۱۵-نجی یوزایللیکلرده یارانمیش اولسون و احتیمال وئریلیر کی فینیکی الیفباسی دا هَمَن تورک اوگاریتلرین یاراتدیقلاری الیفباسی اساسیندا اولموش اولسون. ۱۸  بو دئییلن لردن بئله آنلاشیلیر کی چوخ احتیمال`لا بو فینیکی خط و الیفبانی و عینی حالدا اوگاریت الیفباسی، بو ایکی خالقین بیر سوی و طایفا اولدوغونا گؤره و هر ایکی خالقین کؤکو و منشایی بیر اولدوغونا گؤره، هر ایکی الیفبا ،عینی الیفبا اولموش اولسون و بیر ده  کی، بو سوی و ائتنوس، بو اراضیده یئرلشمه میشدن اؤنجه، ایلک یوردلاری اولان شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا(اویغوریستاندا) بو الیفبالاری،وارلاری ایمیش و بو خالق آذربایجان اراضیسینده یئرلشمه میشدن اؤنجه، خط و یازی الیفباسینا مالیک بیر خالق`ایمیش و او الیفبانی اؤزلری ایله یاخین شرقه گتیرمیش اولسونلار و بئله معلوم اولونور کی یونان و دیگر آوروپا الیفبالارینی ایلکین اولاراق فینیکی تورکلری ، اؤز تورک الیفبالارینین اوزوندن کوپیا چکه رک ،اونلارا دا اؤیرتمیش اولسونلار. فینیکی تورکلری مئعمارلیق و موهَندیسلیک و تیکینتی ایشلرینده چوخ باجاریقلی و ماهیر خالق ایمیش و بونا اؤرنک اولاراق، "سولئیمان معبدی"نین تیکیلمه سیدیر. بو معبد فینیکی تورکلرین اَلی ایله ایسرائیلده تیکیلیبدیر. فینیقی تورکلری اکینچیلیک و سووارما ایشینده همچنین چوخ ماهیر بیر خالق ایدی. اونلار  حتی لیوان (= لبنان) داغلارینین اَتَکلرینی ده تارلالارا چئویرمیشدیلر. اونلار اَکدیکلری تارلالاری سووارماق اوچون آرخلار و نئهیرلر چَکمیشدیلر. اونلار داشلی- قایالی ساحه لرده آغاج تینگلرینی (فیدانلارینی) اَکمَه یه باشلادیلار.اونلارین اساس اکینهجکلری، تاخیل و اؤزه للیکله ده بوغدا ایدی. فینیکی لر عینی حالدا داش ایشینده  چوخ ماهیر و باجاریقلی بیر خالق ایدی و داشدان بوتون شهر قالا دووارلارینی هؤرورموشلر و حتی تابوتلارینی دا داشدان ایشله ییب،قاییریردیلار. اونلارین اساس صنعتلری پارچا و قوماش توخوجولوق ایدی و طبیعی کی بو توخوجولوق صنعتی ایله یاناشی، اونلارین بئز و قوماش بویاما صنعتی ده ، چوخ اینکیشاف ائتمیشدیر. فینیقی تورکلرین دیگر بیر باجاریقلیقلاریندان بیریسی ده، شوشه و جام دوزلتمه صنایعسی ایدی. اونلار آرتیق ائرادان اوّل ۷-نجی یوزایللیکده، فینیکیه نین موختلیف شهرلرینده بو صنعته باشلامیشدیلار. فینیقی لر اؤز گمی لری ایله تیجارت ایشینه باخیردیلار و بونو آسسور(آشور) منبعلری ده قئید ائدیبلر. هئرودوت –ون Herodot دئدیگینه گؤره فینیکی دنیزچیلری فیرعون Nexo "نئخو"نون امری ایله ائرادان اوّل ۳-نجو یوزایللیکده آفریقانی اؤز گمی لری ایله کوروق (دؤور) ووردولار. دئییلَنه گؤره بو کوروق(دؤور) وورما ، ۳ ایل زامان آپاریبدیر. اونلار ایکی دنیز سفری ده، بیریسی ۴۵۰-نجی ایلده اسپانیادان بریتانیا`یا و دیگری ایسه ۴۲۵-نجی ایلده "جبل طاروق"دان "گینه" کؤرفَزینه اولموشدور. فینیکی لر اؤز زامانلارینین یئگانه ماهیر دنیزچیلری ساییلیردیلار. "دیودوروس"-ون Diodorus دئدیگینه گؤره فینیکی لردن آفریکایا کؤچلر اولونوب. توسیدیدئس-ین Thucydides دئدیگینه گؤره فینیکی لر یونانلیلاردان اؤنجه "سیسیل" Sisil آداسینا گئدیبلر. فینیقی دنیزچیلری ۱۰-نجو یوزایللیکده آرتیق غربه (آوروپایا) نیفوذ ائتمیشلر.۱۹ "فین- اوقور" ائتنوسوندان یارانمیش فینیکیه // فینیقیه اؤلکه آدینین سیررینی قدیم و چاغداش تاریخچیلر و مؤلیفلر ایندییه قده ر قاتینی آچانماییبلار. اونلار بو آدی یونان کؤکنلی اولدوغونو ظنّ ائدیرلر و بو آدی کؤک بیلیمی اساسیندا "ارقووانی رنگ" (ارغوانی ) معنالاندیریبلار و بو دا دئییلن لره گؤره ، گویا فینیکی لرین موختلیف شهرلرینده چوخ راییج اولان قوماش و بئز بویاما پئشه صنعتلریندن ایره لی گلیر. ائتنوس آدلاری عالمینده چوخ شاشیردیجی بیر کشفیات دیر کی بیر ائتنوسون آدینی اونون قوماش بویاما پئشه صنعتینه گؤره،"قیرمیزی" //"ارقووانی"  بُویا آنلامیندا آدی اولموش اولسون. تاریخچیلر قئید ائدیرلر کی بو فینیک سؤزو، یونانلی هومئره Hommer عایید و نیسبت وئریلدیگینه رغما، میسینی Misini یازیلاریندا ، "پونیکیژو" ponikijo فورماسیندا اولان سؤز ایسه "قیرمیزی" آنلامیندادیر کی آرابایا (فایتون ،کالسکه) ایشاره دیر و بو سؤزجوک مومکوندور کی کئچمیشده سُوی و ائتنیکی دَیَرینه مالیک اولموش اولسون، اؤزه للیکله ده کی "پونیکیژو" ponikijo آدینی بیر بیتگی اوچون کوللانیرمیشلار و او  "فینیکییا بیتگیسی"ایمیش وPelini  "پئلینی" ده اوندان آد آپاریر.۲۰ قریبه سند و فاکتدیر! منبعده عینی حالدا بونا دا ایشاره اولونوب کی "یئرلی منبعلرده همچنین بو خالق اوچون "کنعانی"  سؤزونو، و"کنعان" آدینی دا اؤلکه و یوردلاری اوچون ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده کوللانیبلار. بو آدی اکثر حاللاردا آنتیک منبعلرده و آفریکادا ، "فینیکی" سویلولار ساخلاییبلار". دئمَه لی کئچمیش آنتیک منبعلرده بو حقیقته ایشاره اولونوب کی"کنعانیلر" هَمَن "فینیکی لر" // "فینیقی لر"دیر و همچینین نتیجه آلینیر کی گئرچک و حقیقی تورک سُویلو ائرمنی خالقی کی هَمَن فینیکی آدی ایله آدلانان" فین- اویقور" تورکلری اولسون ،ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده آرتیق بو اراضیده ساکین ایمیش، حالبو کی ائرمنی آدلانان ایندیکی هیند- آوروپا دیللی "های"لار ائرادان اوّل ۵-نجی یوزایللیکده آنادولونون فریگیاسینا گلیب و سونرا دا آنادولونون تورک اراضیسی ساییلان "هایاسا" Hayasa ایالتینه گئچیب یئرلشیرلر. دئمک بو آرادا ،گئرچک تورک ائرمنیسی اولان و فینیکی آدلانان "فین- اویغور" تورکلرینین  بو اراضیده (آنادولونون شرق و جنوب-شرقینده) مسکونلاشماسی ایله آوروپادان گلن  "های" آدلانان ایندیکی ائرمنیلرین بو اراضیده مسکونلاشما تاریخینده اَن آزی ۲-۳ مین ایل فرق و زامان مسافه سی وار. "ایی.آ.ایشپایزئر" İ.A.İşpayzer بئله نظر وئریر کی آککاد یازیلاریندا "کیناههو" Kinahhu سؤزو "اَرقووانی" // (فارس دیلینده هَمَن ارغوانی)  قیرمیزی آنلامیندادیر و بو سؤزون ،"کنعان" سؤزو ایله اوخشارلیغی چوخدور آمما هئچ بیر دیلچیلیک و دیل بیلیملی اساس و فاکت اَلدَه یوخدور کی بئله تصوّور اولونسون  "کیناههو" سؤزو "کنعان"دان و یا عکسینه ، یارانمیش اولسون. سوندا "ایشپایزئر" İşpayzer بئله بیر لاییحه ده بولونور کی "کنعان" ، فینیکی اؤلکه سی اوچون یئرلی آد و عنواندیر و "ارگووانی"//"ارقووانی"//"ارغوانی" (رنگ) ده اونلارین بویاما ایش و پئشه لری ایله ایلگیلی بیر سؤزدور.۲۱ گؤرونور عالیملر "کنعان" سؤزونون آچیکلاماسیندا عاجیز قالیبلار و اولماسین ربط سیز و ایلگیسی اولمایان یوروملارا اَل آتیرلار. بیز کئچمیش مقاله لریمیزده خاطیرلایان کیمی ، یئنه ده اؤز سؤزوموزون و تاپشیریغیمیزین اوزه رینده برکیییب دوروروق و بیر داها دئییریک کی چوخ دا آوروپالیلار و دیگر غئیر-ی تورک عالیملرین دئدیکلرینه اویماماق و اینانماماق گره ک ؛ بونون اوچوندور. چونکی اونلار ایللر بُویو گئجه- گوندوز چالیشالار، هَمَن بو "کنعان" کیمی تورک سؤزونون آچیکلاماسیندان،عاجیز قالاجاقلار. اونلار (باتی لی و آوروپالی عالیملر) بیلمه ییرلر کی "کنعان" تورک سؤزودور و "کنعان" تورکجه "کون .آن" Kün.An و یا خود Künan سؤزونون فونئتیک دَییشیلیگیینه اوغرامیش فورماسی و فورمانتی دیر و آنلامی دا "گونش تانریسی" دئمکدیر. سبب ده بودور کی آوروپا و دیگر غئیر-ی تورک عالیملر هر بیلمه دیکلرینین ایزینی غئیر-ی تورک منبعلرده و قایناقلاردا و غئیری- تورک اراضیلرده پئشینده و بولماقدادیرلار. اونلار مین ایلده بوندان سونرا فینیکی لری // فینیقی لری و یا کنعانی لری، تورک سویلو و تورک دیللی بیر خالق یا طایفا اولدوغونو بیلمه یهجَکلر و بیلمک ده ایسته میرلر. فینیکی لرین // فینیقی لرین سوی منسوبیتی حاققیندا ،اونلارین هر بیر کسه ظنّ لری گئدیر ، ایللا تورکدَن باشقا. دونیا تاریخینده و تاریخشوناسلیق علمینده هر دن چوخ بؤیوک بیر سَهویلره یول وئریلیب کی ایندی چوخ بؤیوک و آچیلمایان دویونلرین یارانماسینا سبب اولوبدور و عینی حالدا ایندیکی چاغداش تاریخچیلرین و تدقیقاتچیلارین چاش- باش قویماسینا، یولونون آزماسینا، اؤز باشینا دولانیب- فیرلانماسینا سبب اولوبدور.او بؤیوک تاریخی سَهولردن و اؤزه للیکله  آنتیک مؤلیفلرین سَهو یازی سَپکی لریندن بیریسی ده بودور کی بیر چوخ ائتنوسلاری سُوی آدی و نَسیل اعتباری ایله یوخ ، بلکیده او ائتنوسون یئرلشدیی و مسکون اولدوغو توپونیمین آدی اساسیندا آدلاندیرمالاریدیر کی ایندیکی تاریخچیلری چتینلیکه و باغلی دویونلره توش گتیریر. بو چتینلیک و دویونلر، عینی حالدا فینیکی (فین- اویقیر) تورکلرین باشیندا دا وار. میثال اوچون بیر چوخ حاللاردا "صیدونی"Seyduni/ "صیدونیالی" Seydunialı سؤزو (ایندیکی لیوان(= لبنان) اراضیسینده یئرلَشَن بیر شهر آدیدیر) عینی حالدا یونانلی "هومئر"ین یازیلاریندا و تورات کیتابیندا ، "فینیکی" //"فینیقی " خالقین یئرینه قئید اولونوبدور."کنعانی" آدی، فینیکی لرین اصیل و رسمی سوی آدی دئییل ایدی و بلکیده اؤزلری ، اؤز –اؤزلوکلرینده بو آدی اؤزلری اوچون ایشله دیرمیشلر. تاریخده اکثر حاللاردا فینیکی // فینیقی خالقی اوچون ایشله نَن واحید و یئگانه آد اولماییب و اونلاری آنتیک مولیف لرده عادت - عنعنه اولاراق ، یاشادیقلاری توپونیمین آدی ایله آدلاندیریب و قئیده آلیبلار؛ اؤزه للیکله ده بئله بیر سپگی ائرادان اوّل ۲-نجی مین ایللیگین ایکینجی یاریسیندان بئله ایشلدیبلر .  "کنعانی" و "صئیدونی" کیمی آدلار ، فینیکی لری و فینیکی اویگارلیغینی بیزه گؤستریب، اثباتلاماقدادیر. دونیانین بؤیوک و تانینمیش آمئرکانلی و آوروپالی عالیملری بو تورک سویلو "فین- اویقیر" نسیللی فینیکی خالقینین کؤک و منشایینی ، اولماسین یئرلره و خالقلارا باغلاییرلار و ایندی ده بو خالقین کؤک- منشائینین گیزینی و دویونونو آچانماییبلار. آمئرکانلی؛ اونلو عالیم " Albright William Foxwell ویلیام فوکسوِل آلبرایت" قئید ائدیر کی داها بوندان بئله فینیکی لرین کؤک و منشائینین "ائریتئره"لی اولماسی فرضیه یه و نظریه یه ؛ و یا  اونلارین کؤکو و منشایی فلیسطینین جنوبوندان اولماسی نظریه یه ،و عینی حالدا  اونلارین سئمیت (سامی) سویلو اولماسی کیمی نظریه لره آرتیق احتیاج یوخدور. ۲۲ اوتو ائیسفئلدت Otto Eissfeldt دئییر کی فینیکیلرین کؤکو- منشایی گره ک دیر کی "سینا" یاریم آداسیندا و یا عربیستانین یاپیشیغیندا اولموش اولسون و  فینیکی لر ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  اورادان کؤچ ائتمیش اولسونلار و گلهجکده کی اؤز باشقا تاریخی یئرلرینده مسکون اولموش اولسونلار. ۲۳ گؤرونور کی عالیملر اولماسین ظنّ لری ائدیب و گومانلار وورورلار اما هئچ بیری ده قانع ائدیجی ، ایناندیریجی ، دوزگون و حقیقی  دئییل ، اما هر نه ایسه بونا اعتراف و ایقرار ائدیرلر کی ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  بو اراضیلرده یاشاما و مسکون اولما سابیقه لری و ایستاژلاری واردی و بونو بیز دئمیریک و اؤزوموزدن ساختالاشدیرمامیشیق. بو زامان مدّتی نین و تاریخلرین اوستونده دایانماغیمیز و تاکید ائتمه میزین ده سببی، اصیل گئرچک تورک سویلو "فین- اویقیر" // "فین – اویغور" نسیللی و فینیکی لی ائرمنی خالقینین تاریخاً بو اراضیده یاشاماسینی و آوتوختون خالق اولماسینی اثباتلاماک و گؤسترمکدیر و  بو اراضییه یئنی و سونرادان گلمیش هیند- آوروپا دیللی وآوروپا سویلو و فریگیادان گلمه "های" Hay خالقینین تورک اراضیسینه گلمه تاریخی ایله موقایسه ائتمکدیر. بورادا قیلی قاتیقدان چکمک لازیمدیر.بیز های آدلانان آوروپالی کؤچری خالقین کؤک و منشایی حاققیندا آپاردیغیمیز تدقیقات و آراشدیرمالاردان بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی  چوخ احتیماللا بو خالق آوروپانین کؤچری خالقلاریندان ساییلیرمیش و آوروپانین شرقی حیصّه سی، صئربیا – کورواتیا Serbiya – Korvatiya اراضیلَری بونلارین گزرگی یاشادیقلاری یئرلر اولوب و ۵۰۰ ایل ائرادان اوّل ، بالکانلارین جنوبونا گلیب یئرلشیب و بالکان یاریم آداسیندان دا آنادولونون شیمال – غرب حیصّه سینه کئچیب و فریگییا آدلی تورک اراضیسینده مسکن سالیبلار. بو آدسیز هیند- آوروپا دیللی خالق، آنادولونون فریگیا اؤلکهسینده یئرلشدیکدن بیر مدت سونرا ، آنادولونون شرق طرفینه یورویوب و هایاسا آدلی تورک ایالتینده یئرلشیرلر. اونلارین بو دقیقه یه قده ر ، یعنی هایاسا اراضیسینه گیره نه قده ر آدلاری اولمامیش و یا بیلینمه ییردی. اونلار ایلک اؤنجه فریگیا تورک اؤلکه سینده یئرلشدیکلرینه گؤره "فریگی" آدلاندیلار و سونرا تورک اراضیسی و ایالتی اولان "هایاسا"دا یئرلشدیکدن سونرا "های" آدینی الده ائتدیلر و سونرا تورک یوردو و اراضیسی اولان آرمینی ده یئرلشدیکدن سونرا "ائرمنی" آدینی الده ائتدیلر و یئنیدن بو ائرمنی تورک دؤولتی ،"اورارتو"  اراضیسینین ترکیبینه گئچَندن سونرا  بو خالق ، "اورارتو" سوی و ائتنیک آدینی قازانیب الده ائدیبدیر و ائله کی اورارتو شاهلاری بونلاری کؤله لیک و فهله لیک اوچون آرازین شیمالی ساحیلینه آپاریب یئرلشدیردیکدن سونرا ، بو خالق یئنیدن "ائرمنی" آدینی قازانیب الده ائدیبدیر. دئمه لی بو هیند-آوروپا دیللی خالق، آسیا و آنادولو اراضیسینه گیرهندن بَری ۴-۵ ائتنیک و سوی آدینی قبول ائدیب و هامیسیدا تورک توپونیملرینین آدیدیر و هئچ بیری ده اونون اؤز ائتنوس آدی دئییل.بو آوروپالی گلمه خالق، هر دفعه  یئنی گئتدیگی یوردا یئرلشدیکدن سونرا، قاباقکی یئرین آدینی آتیب و تزه یئرین آدی ایله یاشاماغا داوام ائدیبدیر. بو حال ائتنوسلار تاریخینده چوخ نادیر و تایی گؤرونمه ین استثنا بیر حالدیر. آنادولو اَزَل گوندن بری ، تاریخ بُویو چئشیتلی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین و طایفالارین  یاشادیغی اراضی و تورپاقلار اولوب. هردن اولوب کی بیر ایمپئرییا اونو ایشقال ائتمیش اولسون و یا اؤز اراضی ترکیبینه قاتمیش اولسون ، اما بو اراضیده هر زامان تورک سویلو اولوسلار یاشاییبدیر. اسکی تاریخ خریطه لرینده قدیم ائرمنیستان یا اورارتو اراضیسینین غربینده یئرلشن اراضینین آدی (ایندیکی آنادولونون اورتاسی اراضی) آشور // آسور منبع لرینده  "آشکناز" اولوبدور. یعنی بو اراضی "آشکناز" تورکلرینه عایید اولان اراضیدیر. ۲۴  آرتور کئسلئر Artur Kesler "خزرلر" آدلی اثرینده یازیر کی "تورات کیتابیندا آدی قئید اولونان آشکنازدان موراد، نوح`-ون اوغلو یافث -ین نوه سیدیر و او خالقا ایشاره دیر کی آرارات داغینین اطرافیندا و ائرمنیستاندا یاشاییردیلار.۲۵ آرتور کریستیانسئن  Artur Kristiansen "ایلکین اینسان ،ایلکین پادشاه" آدلی اثرینده یازیب و اثبات ائدیب کی تورات کیتابیندا قئید اولونان "آشکناز" ، ساکالارین سوی آدیدیر و عینی حالدا اونلارین قارداشی ساییلان "ریفوت" Rifot ، قدیم ایران آنتیک تورک شاهی"تیموریس"-ین Timuris سویونداندیلار. آنادولودا یاشایان دیگر بیر تورک خالقی کی آدی توراتدا ذکر اولونوب "هئتیت لر" یا "هیتی لر"دیر کی لیباندان(لبنان دان) تا فورات چایینا قده ر مسکوندولار و آنادولودا مسکون دیگر بیر خالق دا ، "فریزیلر" یا "فریگیلر" (فریژیلر)دیر. ۲۶

ساکالارین تورک دیللی و تورک سویلو خالق اولدوغونا دا آرتیق شوپهه یوخدور و تاریخ علمینه بو آیدین بیر حقیقت دیر. آرتور کریستیانین ایشاره ائتدیگی "ریفوت" Rifot ، آشکناز// ساکالارین قارداشی، هَمَن "آیریم" تورک طایفاسی یا "ریم" طایفاسی اولان تورک ائرمنیلرین اولو اجدادیدیر."آیریم" آدیندا ،"آی"(=تانری، کونوشان، خبر وئره ن) +ریم (=اؤنجه دن بیلَن،اؤنجه دن گؤره ن، ایلدیریم و شیمشک) = "ایلدیریم و شیمشک تانریسی"،"اووسونجو،یاتچیYatçı، بویوجوBüyücü،طالئعه باخانTaleyə baxan" دئمکدیر. بو معلوماتلاردان گؤرونور "های" Hay دئدییمیز آوروپالی خالقین آنادولو اراضیسینه گلمه دن اؤنجه، بو اراضیده ساکالارSakalar،کیممئرلرKimmerlər، هئتیت لرHetitlər،فین-اویقیر نسلیندن اولان فینیکیلرFinikilər  ،اوگاریتلرOqaritlər، ائرمنیلرErmənilər و اورارتولار Orartular کیمی تورک خالقلاری و طایفالاری یاشامیشلار. اسکی آوروپانین شیمالیندا یاشایان خالقین میف و تانریلار پانتئونوندا موختلیف تانریلار یاشاماقدا ایدی کی اونلارین تانینمیشلاریندان بیریسی ده "فرئیژا" Freyja بویو büyü و آرتیم artım تانریچاسی و ایلاهه سی ساییلیرمیش و دیگری ایسه "فریگگ" Frigg گؤی و سَما ایلاهه سی ،"اودین" Odin تانرینین آروادی و ائشی و "بالدیر" Baldır و "هوت"-ون Hut آنالاری ساییلیرمیش. بو فین-اوگاریت تورکلرینین آوروپا شیمالینداکی میفولوگیا معلوماتلاری، بیزه تام آیدین شکیلده، آنادولو اراضیسینده کی فریگیا اؤلکه سینین تورک ماهیتینی و تورک اراضیسی و تورک یوردو اولدوغونو اثبات ائدیر و دیگر طرفدن ده هیند-آوروپا دیللی ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالقین بو اراضی ایله هئچ بیر باغلانتیسی اولمادیغینی اثبات ائدیر. اونلار ساده جه بالکانلاردان کئچیب آنادولونون  فریگیا آدلانان یوردوندا موقتی اولاراق مسکونلاشیبلار و داها بیر باغلانتی و ایلگی آرادا یوخدور. دئمه لی بو حساب ایله بو هیند-آوروپا دیللی (ائرمنی آدلاندیردیغیمیز) خالقی "فریگیا"یا باغلاماق و اونا بیر سوی کیمی باغلاماق ،تاریخ باخیمیندان دوز دئییل. اونلاری فریگی آدلاندیرماق ، یعنی اونلارا بیر قوندارما سوی باغیشلاماق دئمکدیر و بو ایشیمیزله بیز اونلاری داها آرتیقراق چاش-باش قویوروق و ایزین وئرمیریک کی بو خالق اؤز حقیقی کؤک و اصالتینین پئشینده اولسون و اؤز دوزگون ائتنیک سُویونو و کؤکونو آوروپانین موختلیف بؤلگه لرینده آختاریب تاپسین. اصلینده بو آوروپالی کؤچری خالقی ، تورکلر آوارا- سرگردان قویوبلار و ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی ائتنوس سوی کؤکونه فیکیر وئرسین و یادینا سالیب پئشینده اولسون و یئرلی تورکلر اونلارا هردن بیر آد قویوبلار ،گاه آوروپادان فریگیا`یا گلیب یئرلشدیکلری اوچون اونلارا "فریگی" آدی وئریبلر ،گاه فریگیادان هایاسا تورک ایالتینه گلیب یئرلشدیکلرینه گؤره "های" آدی وئریبلر و "های" چاغیردیلار، بیر زامان دا هایاسا ایالتیندن کؤچوب بؤیوک آذربایجانین آنادولودا اورمو-وان گؤللری اراضیسینده ، یعنی قدیم و اصیل ائرمنیستان اراضیسینده یئرلشدیکلری اوچون ،اونلارا ائرمنی آدی وئریبلر و بیر زامان دا ،تورک سویلو اورارتولار او اراضینی آلیب اؤز اراضیسینه قاتاندان سونرا ، اونلارا اورارتو دئدیلر و اونلار دا اینانیردیلار کی ائله اورارتولار ،اونلاریمیش و  بیر زامان دا اورارتولار بونلاری کوتله وی حالدا ییغیب آرازین شیمالی ساحیللرینه سورگون ائتدیکدن سونرا بونلارا یئنیدن ائرمنی دئدیلر و هله لیک بو آدی داشیماقدادیلار و گؤزلورلر کی بو دفعه ،یئرلی تورکلر اونلارا نه آدی وئره جکلر. چونکی تاریخاً یئرلی تورکلر بو آوروپالی آدسیز کؤچری خالقا ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی سوی آدلارینی آراییب آختارسینلار. تورک سویلو فینیکیلرین کؤک و منشیی حاقیندا "گئورگئس کونتئنائو" Georges Contenau چوخلو مطلبلر اونلارین یئر- یوردلاری حاققیندا یازیب و اوستو اؤرتولو ده اولسا ، بو ائتنوسو تاریخین ان کئچمیش دؤورلرینه و حتی تاریخدن اؤنجهیه عایید و منسوب اولماسینی و بو اراضیده ساکین اولدوغونو ایقرار و اعتراف ائدیر. او حتی بو عقیده ده دیر کی بو منسوبیت تاریخی نه قدر گئرییه و قدیملره چکیلسه، بیر او قدَه ر ده سُوی و ائتنیک اینفورماسیا یاخشیراق آچیکلانا بیلَر.۲۷ دونالد هاردئن Donald Harden سون زامانلار سئمیت (= سامی) سُویلو کؤچگونلرینه ایشاره ائدیر کی گویا عربیستاندان یا کنگر کؤرفَزیندن (ایندیکی فارس آدلانان کؤرفزدن) گلیبلر. او بورادا هئرودوت`آ ایستیناد ائدیر.۲۸ اصلینده فرضییه لرین چوخو آنتیک مؤلیفلره و بیبلیس Biblis اهالیسیندن اولان "فیلو"یا Filo ایستیناد اولونوبدور. "فیلو" دئییردی فینیکی لر یئرلی و آوتوختون خالق اولوب و تکجه خالق مدنیتی  یوخ  ، بلکیده تانریلار و بوتون خالق مدنیتی، فینیکیلردن کؤک و منشأ آلیبدیر. ۲۹ تانینمیش یونان تاریخچیسی ایلک وهله ده فینیکی لرین منشأ یئرینی حبشه نین(ایندیکی ائتیوپیانین) ائریتئره Eriterə بؤلگه سی بیلیر.۳۰ استرابون Estrabon یازیر : کنگر (ایندیکی فارس) کؤرفَزینین کناریندا فینیکی شهرلرینه و معبدلرینه اوخشار شهرلر و معبدلر وار ایدی و آنتیک مؤلیف "پئلینی" Pelini ده بونو تایید ائدیر. ۳۱ گؤرونور هئرودوت و پئلینی کیمی آنتیک مؤلیف و تاریخچیلر ده یانیلیللار و دوزگون بیلمه ییرلر و بونو دا پلینی-یه خاتیرلاتمالییق کی کنگر کؤرفزینین کناریندا تیکیلمیش شهرلر و معبدلرین فینیکی شهر و معبدلرینه اوخشاماسی ، هئچ ده قریبه دئییل و نورمالدیر ،چونکی Mesopotamia مئزوپوتامیا(= بین النهرین) و کنگر کؤرفزی ساحلینین مدنیتی ،  تورک سویلو "کنگر"(= سومئر) آدلی طایفانین مدنیتیدیر و سویداش فینیکی مدنیتیله اویغونلوغو و ذاتی اوخشارلیغی اولمالیدی.مئزوپوتامیا Mesopotamia ایلک گوندن بری قدیم تورکلرین اجدادی ساییلان پروتورکلرین یاشادیغی اراضی اولوبدور و اسکی تورکون مدنیتینین اورادا کؤکو واردی. بیر تورک سویلو خالقین معبدی، تاپیندیغی آللاهلاری گره کدیر بیر- بیرینه اوخشار اولسون، چونکی کؤک ،منشأ و اصالت بیردیر و بیر اورتاق قایناقدان قیدالانیرلار. حئییف لر اولسون کی غئیر-ی تورک ، تورکون کولتورونه، مدنیتینه ،اویگارلیغینا بیگانه اولان و دَریندَن بلد اولمایان اجنبی آنتیک مؤلیفلر،تاریخچیلر و عالیملر ده  بئله حسّاس و اؤنَملی مؤوضوعلاری ، (ایندیکی اَخلافلاری کیمی) بیلمه ییبلر و تاریخی یازاندا، چوخ بؤیوک سَهویلره یول وئریبلر و  تاریخین اؤزه للیکله ده تورک سویلو ائتنوسلارین تاریخینی قلَمه آلارکن، اساس ائلئمئنت لری و پرینسیپلری نظرده آلماییبلار و خالقلاری ائتنیکی و سُوی باخیمیندان بیر- بیریندن آییرماییبلار و تکجه توپونیملر اساسیندا بؤلوشتوروب آییرد ائدیبلر و بو دا، یوزلر و بلکهده مینلر گیزلرین و شوپهه لرین یارانیب تؤرَنمهسینه سبب اولوبدور. قوصورلارین چوخو دا اؤزه للیکله ده تورک و توران ائتنوسلاری حاققیندا اولوبدور و تاریخین شفّافلیغینا چوخلو لکه لر سالینیبدیر. ایندیکی تاریخ و تاریخشوناسلیق علمینده چوخلو دویونلر و حاقسیزلیقلار، او سیرادان ائرمنی و ائرمنیستان ، فینیکی و فینیکیا ، فریگی و فریگیا ، ایران و ایران دیللی ، آریا و آری ، و ۱۰-لار بئله دویونلر ، آنتیک مؤلیفلرین غئیر-ی اصولی و سوی- ائتنیک مسئلهسینه اؤنَم وئرمه مک اوجوباتیندان ایره لی گلیبدیر ، ایندی بو حال-کئیفیت لری ایله حساب ائدین اونلارین یازدیقلاری و وئردیکلری بیلگی لر و راپورلار نه حدّه دوزگون و ایناندیریجی اولا بیلر؟! بو دلیل لره و سبب لره گؤره ، بیزیم سویداش عالیملریمیز محض اونلارین وئردیکلری اینفورماسیایا آرخالانمالاری ، آزدیریجی و تَهلیکه لی اولا بیلر. هئرودوتونHerodot  ، پئلینی`نین Pelini،هومئرین Hommer و سایر بو کیمی آنتیک مؤلیفلرین معلوماتلارینی ، قورآن آیه سی سانماسینلار و یالنیز لازیم اولان مؤوضویا اونلارین یاناشماسینی بیلمک اوچون یارارلی اولا بیلر. تام آیدین شکیلده اونلارین تاریخ اولایلارینی اینجَه له مَکلرینی و نئجه نتیجه چیخارتمالارینی دا گؤروروک. اونلارین سهو و یانلیش تاریخ یازما سَپکیلرینی ده  گؤروروک. اساس ایشی اؤزوموز گؤرمه لییک. گؤرونور بیر فینیکیه ائتنوسونو نه حاللارا سالیبلار و نئجه دَیَرلندیریبلر و اونا نئچه سوی- کؤکو یارادیبلار! فینیکیه نین هر بیر شهر آدینی ، بیر آیریجا ، اؤزونه خاص ائتنوس کیمی گؤستریبلر. تورک سویلو فینیکی لرین اراضیسینین غربینده آک دنیز و شرقینده ایسه لیوان`-ین (= لبنان) سیرا داغلاری یئرلَشیردی و آک دنیز ساحیلینده قرار توتدوغونا گؤره ، قاییقچیلیق و گمیچیلیک فینیکی تورکلرین اساس پئشهلری اولموش و بو ایشده چوخ ماهیر و باشاریلی دنیزچیلر اولموشلار. فینیکیلرین ایکی تانینمیش شهرلری اولموش بیری "آرادوس" Aradus و او بیری ایسه "سور" Sur شهری . اونلارین "بیبلوس"Biblos ،"صئیدا" Seyda، "اَککا"Əkka ))(عکّا)، "بئریتوس" Beritus شهرلری ده اولوبدور. یئری گلمیشکن لازیمدیر قئید ائده ک  کی ایندیکی "فئلیسطین" اؤلکهسی و اراضینین آدی ، ائله بو تورک دیللی فینیکی خالقینین آدیندان آلینما بیر آددیر و بو اونو گؤسته ریر کی ایندیکی فئلیسطین اراضیسی ، اصلینده تورک فین- اویقیر سُویلو فینیکی لرین یوردو اولوب . فینیک + تین Finik + tin . "فینیک" آدیندا "ن"N-"ل"L و "ک"(C)-"س"S عوضلَنمه سی ایله ، فینیک Finic(k)("ن"-"ل" عوضلنمه سیله) ----> فیلیک Filic(k)----> فیلیس Filic ----> فیلیس Filis + تین tin = فیلیستین Filistin یا فئلئستین Felestin . فینیکییا شهر آدلارینا نظر سالاراق، اونلارین تورک آدی ماهیتینی داشیدیغینا دا شاهید اولوروق. مثال اوچون "آهیرام" (آغ + ایرام) بئهیشت تانریسی"، "ایتوبال" İtobal // "اوتوبال" otubal گونش تانریسی، "آبیبال" Abibal آتا تانری ، دده تانری ، بؤیوک تانری، "ائلیبال" Elibal (آلیبال) (Alibal)، قیرمیزی گونش تانریسی و حؤکمرانلار آدلاریندان"بالئ آزار" Bale azar اود تانریسی ، گونش تانریسی ،"مئلقارت"Melqart (اصلینده "بئلقارت"Belqart ) بؤیوک تانری ،"فئللئس" Felles (اصلینده فیلیسFilis) تورکجه فینیک Finik ائتنوس آدی اولاراق ، شخص آدی دا سئچیلیب و آنلامی "فین سُویوندان"،"فین نسلیندن"،"فین اوغلو" دئمکدیر. فین- اویقیر Fin-oyqır و فینیکی شهر آدلاریندان سؤز آچیلدیقدا یئری گلمیشکن بونو دا قئید ائده ک کی فین- اویقیرلار شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا تیکدیکلری شهرلرینین آدلارینی، اؤن- آسیا و کیچیک آسیا (اورارتو،ماننا، ائرمنیستان،هایاسا) اراضیلرینده تیکدیکلری شهرلرین اوستونه ده قویموشلار و بو کُونو دا بیزیم بو بؤلگه ده یاشایان تورکلرین (او سیرادان اورارتولارین، ماننالارین،تورک ائرمنیلرین ،فریگی تورکلرین و حتی هئتHett //هیت Hitt // هیتیت Hittit تورکلرین) ،شرقی تورکیستان و اویغور تورکلری ایله بیر کؤکدن و بیر منشأدن اولدوغونون اثباتیندا بیر دانیلماز فاکت و سنددیر. مثال اوچون شرقی تورکیستاندا بیزیم "تورفان" Turfan آدلی شهریمیز وار و عینی حالدا بو بؤلگهده بیزیم "وان" Van شهریمیز وار. "تورفان" شهر آدینی اصلینده "Sur.van" // "Thur.van" و یا "Tar.van" کیمی برپا ائتمک لازیمدیر. تورفان شهر آدی تورکجه تورTur// سورThur// تارTar // سارThar (=چوخ گوجلو و قودرَتلی ، تانری) و "فان"//"وان" (سو خَزنهسی ، سو آنباری، گؤل) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش تئوفوریک و کوتسال آددیر. بئله لیکله شرقی تورکیستاندا تیکیلمیش تورفان شهرینین آدینین آنلامی "گؤل تانریسی"،" تانریلار خزینهسی" ،"تانریلار پانتئونو" ،"تورلارین(تورک لرین)  یوردو" دئمکدیر. آنادولوداکی "وان" شهرینین آدی "گؤل" ،"سو خزینهسی" ،"سو آنباری و سویون ییغیلمیش یئری" دئمکدیر. بیزجه چوخ احتیمال وار کی تورکیستانداکی "تورفان" اصلینده "Tur.Fin" یا "Tar.fin" کیمی اولموش اولا و"فین تورکو"،"فین تانریسی"،"گوج و قودرت منبعیی" ، "اولدوز تانریسی" یا "تانری اولدوزو" آنلاملاریندا اولموش اولسون. "تورفان" آدینین ایلک حیصّهسی "تور"Tur یا" ثور"Thur//"سور" Sur سؤزو(= تورک ائتنوس آدی، تانری، بوغا تانریسی) سؤزونو، فینیکی لر آک دنیزین ساحلینده ،ایندیکی لیبان (لبنان) اراضیسینده تیکیلمیش شهرین اوستونه آد قویموش اولسونلار. اونلار شرقی تورکیستاندا اولان "یارکند" Yarkəndشهر آدینی، آذربایجانین ایندیکی "یاردیملی" Yardımlı بؤلگه سینده جانلاندیریبلار. تورکیستانداکی "کاشغار" Kaşğar، اصلینده کاسغیرKasğır // کاسقیرKasqır (اوجا و اوجایا قالخان، آلوو چَکن اود، اوجادا و گؤیون یوکسکلیگینده اولان اود ، گونش) شهرینین برابرینی، آذربایجاندا "سیلئک" ،"صوفیان" ، "کاشان" ، "اوردوباد" و "اردبیل" کیمی توپونیملر و بؤلگه لرین آدیندا تظاهور و عکس ائتدیریبلر. آذربایجان ویکی پئدییاسیندا "کاشقر" Kaşqər سؤزو حاققیندا بئله ایضاح وئریلیر :" ۳۲  قاشقار، اوردو کند ، (اویغورجا: قَشقَر، قئشقئر Qeshqer ، چینجه: 喀什噶 و یا 喀什噶爾 کاشئنقایئر Kāshéngáěr یا دا 喀什 کاشی)، شرقی تورکیستاندا "سینتسزیان- اویغور" Sintszyan-Uyğur  موختار رایونونون غربینده یئرلشن تاریخی بیر واحه شهریدیر. کاشغار شهرینین تاریخی آدی "اوردوکند"Ordukənd  اولوبدور. بو آد اونون پایتاخت اولماسینا ایشاره دیر.

 

 

میرزا مأذون قشقائی

ایل سر افراز قشقایی بازمانده‌ي تیره‌ای از عشیره‌ی نام آور «قایی» Qayi یكی از عشایر  24 گانه‌ي تركان ایرانی معروف به تركان اوغوز Oghuz است. در منابع اسلامی به اشارات فراوانی در باب این عشیره بر می‌خوریم. محمود كاشغری در «دیوان لغات الترك» و خواجه رشید الدین  فضل الله همدانی در «جامع التواریخ» از عشیره‌ی «قایی» در كنار 23 عشیره‌ی دیگر اوغوزان یاد می‌كنند و این عشیره را صاحب «تمغا» و خط و كتابت می‌شمارند.

پروفسور دورفر، دیرین شناس آلمانی كه پژوهش‌هایی در منابع مكتوب تركی باستان دارد، سنگ نبشته‌های 53 گانه‌ی دشت  «اورخون»Orkhoon را نیز متعلق به عشیره‌‌‌ی «قایی» می‌داند كه نقر و حك آن در سده‌ی ششم و هفتم میلادی به فرجام رسیده است. كلمه‌ی قشقایی از دو جزء «قاش» Qash و «قایی» تشكیل یافته است. جزء نخست در معنای ناحیه و پیشانی و طلیعه و پیش قراول و قلاوز و ابرو، پیشرو و پیشتاز و جز آن آمده است. این تیره‌ی سلحشور عشیره‌ی قایی، روزگارانی دراز در آذربایجان و سوی‌های آن مكان داشتند و در اواخر عهد صفویان به كوه پایه‌ها و ییلاقات كهكیلویه و بویر احمد، اصفهان، شیراز، فارس و خوزستان كوچانده شدند.

زبان امروزی قشقایی در واقع زبانی آهنگین از ادامه‌ی زبان توانمند و فراگیر تركی آذری ایران به حساب می‌آید كه در مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، با گویش‌های بازمانده از تركی سومری Sumer در هم آمیخته و به شیوه‌ای بدیع و خوش آهنگ تبدیل شده است. سابقه‌ی تركی سومری در بین النهرین و جنوب غربی سرزمین مقدس ما ایران، به هفت هزار سال پیش می‌رسد كه تأثیر عمیق و نهادین در شكل پذیری آوایی و مورفولوژیك تركی قبچاقی و قشقایی داشته است.

نخستین متن مكتوب بازمانده به زبان قشقایی ظاهراً كتیبه‌ی گران سنگ «تان‌یوقوق»Tanyuquq است كه سه متر و هفتاد و پنج سانتیمتر طول دارد و در دوره‌ی بلاش اشكانی پدید آمده است. این كتیبه در سال 1889 از سوی رادلف Radloff آلمانی كشف و قرائت شده است.

كتاب «قوتادغو بیلیغ» را باید نخستین متن مكتوب دوره‌ی اسلامی قشقایی به حساب آورد كه در سده‌ی چهارم هجری از سوی یوسف خاص حاجب در 6652 بیت و به بحر متقارب به نظم درآمده است. دیگر كتاب «عتبة الحقایق» و «دیوان حكمت» و «كتاب دده قورقود» و آثاری نظیر «نهج الفرادیس»، «قیرخ حدیث»، «وسیلة النجات» را برشمرده كه همه پیش از سده‌ی هفتم هجری تألیف و یا تصنیف شده است.

سلحشوران فرهیخته و فرهنگینه مردان سرافراز قشقایی پس از كوچ و مهاجرت به مناطق مركزی و جنوب غربی ایران، آثار را همپای منابع مكتوب ادبیات قشقایی نظیر «دیوان قاضی برهان‌الدین»، «دیوان نسیمی»، «دیوان خطائی»، «دیوان فضولی» و ده‌ها نظایر آن و فولكلور غنی سرشار آذری- قشقایی و منظومه‌هایی چون «حماسه‌ی كوراوغلو»، «اصلی و كرم» و غیره را زنده نگه داشته‌اند و دریایی از متون و ادبیات شفاهی نظیر قوشما، بایاتی، سایاچی سؤزلری، دوزگی، گرایلی و ادبیات منظوم عاشیق‌ها با جویباران زلال فولكلور سرزمین‌های نویافته درآمیختند و آسونك‌‌ها و اوسانه‌ها خلق كردند:

بو یول گئدیر تبریزه،

قناتی ریزه- ریزه،

الله بیزه بیر یول وئر،

بیز واراق اؤلكهمیزه.

از میان قشقائیان پس از اسكان و جولان در شیراز و سویهای آن نیز سرایندگان نام‌آوری نظیر میرزا محمد نثار، قول اوروج، میرزا مأذون، خسروبیگ، مسیح خان، بیات اوغلو، همراه و دیگران ظهور كردند كه در میان آنان میرزا سید محمد ابراهیم فرزند سید علیرضا معروف به میرزا مأذون قشقایی از همه نامبردارتر است كه در سال 1246هـ در میان ایل، چشم به جهان گشوده و در سال 1313هـ .ق. در شیراز وفات كرده است. مزارش در بقعه‌ی شاهزاده منصورواقع است كه در دوره‌ی ستمشاهی تخریب گردیده است.

میرزا مأذون به سه زبان عالم اسلام: تركی و فارسی و عربی شعر سروده است و دیوان قابل توجهی دارد كه نخستین نسخه‌ی خطی آن در سال 1301 استنساخ شده و اكنون در دست است. بهره ای از این دیوان را مرحوم شهباز شهبازی در سال 1367 (حدود 200 صفحه) در مجموعه‌ی «قشقایی شعری» گنجانده است.

میرزا مأذون هم در انواع و اوزان شعر كلاسیك تركی، طبع آزمایی كرده و قصائد و غزلیات و ترجیعات و رباعیات لطیفی سروده است و هم در انواع شعر عاشیقی ترك تازی‌ها كرده است.

در هر دو گونه شعر میرزا مأذون، منبع اصلی اخذ قوّت و الهام وی در قرآن و احادیث نبوی است و تسلط استادانه و ماهرانه‌ی وی به سرچشمه‌های عرفان اسلامی سبب شده است كه در این اشعار، تلمیحات بسیار زیبا و استادانه‌ای به كار گیرد كه بویژه در تحمیدیه‌ها و لغت‌ها و مناقب سروده‌هایش فراوان به چشم می‌خورد:

یا علی، یا علی شاه لَوْ كُشِف،

مبارك تاجینا تبارك الله،

وصی مصطفی سرّ مَنْ عَرَف،

حقه عین الیقین، كفره اشتباه.

 

لا مكان مولكونده گنج عزتن،

كورسویه لایقن، عرشه زینتن،

قلمه قوه‌تن، لوحه سرخطن،

جبرائیل استادی مرشدن بالله.

 

سهمین لرزه سالدی عرش كیوانا،

ذوالفقارین رونق وئردی ایمانا،

یاندی آتشكده، سیندی بتخانا،

ملك تحسین ائتدی، حق احسن الله.

اشعار حماسی میرزا مأذون پر شور و حال و آثار تغزلی و غنایی وی غرق در تغزل جاندار و زنده حالی است كه برای بحث پیرامون بدایع آن‌ها مجال وسیعی بایسته است.