زنجان فولکلور موحیطی

 

 

Zəncan folklor mühiti

RZAYEVA DİLBƏR

رضایئوا دیلبر

 

 

 

ایرانین شیمال-شرقینده تهران-تبریز یولونون اوستونده یئرلشن زنجان آزربایجانین ان قدیم شهرلرین‌دن و مدنیت مرکزلرین‌دن بیری اولموش‌دور. حال حاضیردا آلتی یوز مینه یاخین اها‌لی‌سی اولان زنجانین ائتنیک ترکیبی اساسن آزربایجان تورک‌لرین‌دن عیبارتدیر.  

حمدالله قزوینی یازیردی کی، “بو شهر ائرامیزین 3-جو عصرینده تیجارت و مدنیت مرکزی کیمی مشهور ایدی”. اورتا عصرلرده زنجان هم ایستراتژی مؤوقعیینه، هم  مدنی- ایقتیصادی اهمیتینه گؤره همیشه موختلیف حاکیم دایره‌لرین دیققت مرکزینده اولموش، اونون اوغروندا قانلی موحاریبه‌لر آپاریلمیش‌دیر.زنجان آزربایجان مدنیتی‌نین اساس بئشیک‌لرین‌دن‌دیر. زنجاندا اورتا اجرلره آید هاجی میرزه ابولقاسیم مسجیدی، جنگی کاروانساراسی، امام‌زاده ایبراهیم معمارلیق آبیده‌لری واردیر. زنجان شرق ایسلام مدنیتی‌نین مشهورلاریندان‌ حساب ائدیلن نرگیزی‌نین (12 عصر)، ایزالدین زنجانی‌نین (13-جو عصر)، کمال الدین زنجانی‌نین (13-جو عصر)، رفیع الدین (17-جی عصر)، محمد هیدجی‌نین (20-جی عصر) وطنی‌دیر.

زنجاندا کلاسسیک شرق مدنیتی ایله یاناشی، زنگین فولکلور مدنیتی ده مؤوجوددور.

جنوبی آزربایجاندا فولکلور توپلاماقلا مشغول اولان تدقیقاتچیلار و توپلاییجیلار بؤیوک چتین‌لیکله اوزلشیردیلر. پهلوی دؤورونون رئژیمی، قاداغا‌لاری خالقا اؤز فولکلورونو چاتدیرماق یولوندا آپاریلان ایشلره مانئچیلیک تؤردیلیردی. لاکین بوتون بو مانئه‌لره باخمایا‌راق فولکلورشوناس‌لار سیله چالیشیردیلار.

زنگین فولکلور توپلاما‌لاری ایله مشهور اولان علی کما‌لی ساو، خلج، دره لی اوز و همدان بؤلگه‌لرین‌دن فولکلور نومونه‌لری توپلامیش‌دیر. اونون باشلادیغی عنعنه نی داوام ائتدیرن ع. گونئیلی “سایاجی سؤزلر” و“نووروز” آدلی کیتاب‌لار چاپ ائتدیریب. عابباس بوزورگی، عبدالعلی موجازی، میرهشیم هیدایتی، جامال آیریم‌لی، آقشین آغکمر‌لی فولکلور توپلاما‌لاری ایله مشغول اولموش و توپلادیغی نومونه‌لری هم ایراندا هم ده آزربایجاندا نشر اولونموش‌دور.

موغان و قاراداغ بؤلگه‌سین‌دن ماتئریال‌لار توپلایان صمد بئهرنگی “ناغیل‌لار”، عبدالعلی موجازی “شینجان فولکلور-ادبیاتی”، جامال آیریم‌لی “اورمیه” فولکلورونو توپلاییب چاپ ائتدیرمیش، کیهان و قاشقای فولکلورو  و ائتنوقرافیاسینی آراشدیرمیشدیر.

بونلارلا یاناشی پروانه تخللوصلو سید طرفین‌دن 12 جیلدلیک آنتولوگیا تیپلی کیتاب نشر اولونموش‌دور.

جاواد هئیتی‌نین گئنیش احاته‌لی فعالیتینده فولکلور آراشدیرما‌لاری دا گئنیش یئر توتماقدا‌دیر.  او، هم “وارلیق” ژورنالیندا، هه ده دیگر نشرلرده فولکلور نومونه‌لری نشر ائتدیرمیش و اونلار اوزرینده   آراشدیرما‌لار یازمیشدیر. آیریجا اولا‌راق “آزربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی” کیتابینی یازمیش، “کیتابی-دده قورقود” حاققیندا مقاله‌لر نشر ائتدیرمیش‌دیر. م.فرزانه بو درگی ایله امکداش‌لیق ائتمیش، کلاسسیک و موعاصیر ادبیاتین، فولکلورون توپلانیلیب آراشدیریلماسیندا بؤیوک خیدمت‌لری اولموش‌دور. م.فرزانه (1945-1946- جی ایللرده) داها بؤیوک وسعتله یازیب - یارادا‌راق آزربایجان داستان‌لاری و "کیتابی-دده قورقود" داستان‌لارینی اوزه چیخارمیش، بو داستان باره‌ده ایلک سؤز دئینلردن اولموش‌دور. بئله کی، او، "آزربایجان میللی داستان‌لاری" آدی آلتیندا داستانین خئیلی حصه‌سینی چاپ ائتدیره‌رک ایراندا تانینماسینا سبب اولموش‌دور. م. فرزانه آزاربایجان فارس دیل‌لرینده گئنیش موقددیمه ایله "موللا نصرالدین لطیفه‌لری"، "آزربایجانین ائل سؤزلری"، "آتا‌لار سؤزلری”، “مثللر و دئییم‌لر" و س. کیتاب‌لارینین  موللیفی‌دیر.

زنجان فولکلورو ایلک دفعه آردیجیل اولا‌راق تبریزده نشر اولونان “ائل دیلی و ادبیاتی” آدلی مجموعه‌ده ایشیق اوزو گؤردو. بهزاد بهزادی طرفین‌دن 2002-2007 ایللره کیمی توپلام 33 سایی یاییملاندی. بو مجموعه‌ده زنگین آشیق ادبیاتیمیزدان داستان‌لار، ناغیل‌لار، بایاتیلار، ناغیل‌لار، لایلا‌لار، یئرلی سؤزلر، آتا‌لار سؤزو و س.فولکلور اؤرنک‌لری یئر آلمیشدی. مجموعه‌ده ابوالفض مولکی زنجانی، تئلناز نعمتی، ثریا بخشی، جاواد کریمی، حیدر حسن‌لو، سید حیدر بیات، شعبان کریمی، علی کریمی، محمد رزاقی و س. زنجان فولکلورونا آید ماراقلی یازیلاری درج اولونموش‌دور.

مجموعه‌ده 1924-جو ایلده زنجاندا آنا‌دان اولموش ابوالفص حسینی حسرتین یارادیجیلیغیندا فولکلور نومونه‌لری، خالق بایاتیلاری، ضرب المثل‌لر، اؤزونون یازدیغی بایاتیلار اساس یئر توتور. شایرین یازدیغی بایاتیلار، خالق بایاتیلاری کیمی ضرب المثل‌لرله اولدوقجا زنگین اولماقلا وطن سئوگی‌سینی بؤیوک پئشکارلیقلا بایاتیلارین جانینا هوپدورور:

 

تبریز، زنجان، میانا،

صبا گئدیر هایانا؟

آپار منی او یانا،

وطن، وطن، آی وطن!

 

یان‌دیرین دؤنوم گوله،

گولومو وئرین یئله.

آپارسین بیزیم ائله،

وطن، وطن، آی وطن!.

 

آراشدیرماجی سید رضا بایاتین زنجان فولکلور موحیطینده بایاتیلارلا باغلی آپاردیغی آراشدیرما‌لار دیققتی جلب ائدیر. آراشدیرماجی یازیر: “آزربایجان فولکلورونون مووم ترکیب حیصه‌سی اولان زنجان فولکلور موحیطینده 4 میصرا‌لی، 7 هئجا‌لی شعیر فورماسی “بایاتی” آدلاندیریلیر و موحیطده بایاتیلار چوخ گئنیش یاییلیب”. (1.ص.3)

مرحوم فولکلورشوناس مورسل حکیمووون فیکرینجه فولکلورشونا‌لیقدا “بایاتی” سؤزونون ائتمولوگیاسی ایله باغلی موختلیف  بیر بیرینه ضیدد فیکیرلر وار: یئر آدی، قبیله، آد-تیتولو، عربجه‌دن کئچمه سؤز-“بات”-کؤهنه،اینسان یاشاییشی‌نین طلباتینی اؤده‌ین ارزاقین کؤهنلمیش، قالمیش، دورموش مناسینی ایفاده ائدن “بایات”، آللاهین مین بیر آدین‌دان بیری “بایات”، کؤرپه‌نین بوی آتماسی، اینکیشافی ایله علاقه‌دار سؤیلنن لایلا، اوخشاما، نوازیش-بایاتی. فولکلورشوناسلیقدا ان چوخ مودافیه اولونان مولاحیظه بایاتی سؤزونون اوغوزلارین بویلاریندان‌ بیری اولان “بایات” بویونون آدی ایله سیخ باغ‌ی‌دیر. ایلک دفعه  س. مومتاز طرفین‌دن سؤیلنیلن بو فیکیر امین آبید، مورسل حکیموو، فواد مئحمئد  طرفین‌دن مودافیه اولونوب. س. مومتازین تدقیقات‌لارینا اساسن بایات اوغوز خانین نو‌ه سی، گون خانین ایکینجی اوغلو ایمیش. آغیللی، فراست‌لی اولدوغونا گؤره اونا “آدلی-سانلی، مشهور” آنلامینی داشییان “بایات” آدینی وئرمیش‌لر.

 آراشدیرماچی بئله حساب ائدیر کی، بایات طایفاسی‌نین آدی دا ائله بورا‌دان گؤتورولوب و “بایاتی” سؤزو ده بورا‌دان مئیدانا گلیب”(1.5)

بایاتی آغیز ادبیاتینین لیریک قولونون گئنیش یاییلمیش چوخچئشیدلی ژانرلاریندان‌ بیری‌دیر. خالق یازیچی‌سی مئهدی حسین یازیردی: “بایاتیلار آیری-آیری شخص‌لرین یارادیجیلیق محصولو اولماسایدی، بو اثرلرین فیکری-فلسفی مضمونو و ائموسیونال تاثیری و سویه‌جه موختلیف اولمازدی. حتا موختلیف شکیل‌لرده تکرار ائدیله ائدیله زمانه‌میزه قدر گلن عینی بایاتینی موقاییسه ائده‌جک اولساق، بونلارین دا موختلیف  بدیعی ذؤوق صاحیب‌لری طرفین‌دن سؤیلندیگی آیدینلاشار”(2.5)

بایاتی ژانری‌نین خوصوصیت‌لری ایله باغلی زنجان اراضی‌سینده توپلانان بایاتی نومونه‌لرینه دیقت ائدک:

 

عزیزیم سودا یاندی،

سئل گلدی سو دایاندی.

عشق اودونا سو سپدیم.

آلیشدی سو دا یاندی.

 

زنجان بایاتیلاریندا سئوگی، عشق، اخلاقی-دیداکتیک فیکیرلر، وطنه محببت و س. ایفاده اولونور. سؤزو گئدن بایاتیلارین بؤیوک قیسمی “من آشیق”، “عزیزینم”، “علمی” سؤزلری ایله باشلاییر. آراشدیرماچی سید رزا بایات یازیر: “بایاتیلاردا ایشلنن “من آشیق”، “عزیزینم”، “علمی” کیمی سؤزلر آودیتوریایا تاثیر ائدیر، قارشیداکینین دیققتینی جلب ائتمک اوچون ایستیفاد اولونان بایاتی ژانری‌نین سؤزونمخصوص پوئتیک سؤز قلیبی اولوب، موختلیف معنا چالارلارینی ایفاده ائدیر”.(3.192)

وطن مضمونلو بایاتیلارین چوخوندا وطن حسرتی، قوربت، قریب‌لیک کیمی سعجیوی موتیو‌لر اوستونلوک تشکیل ائدیر. بو قبیل نومونه‌لرده آیری-آیری تاریخی ایجتیماعی-سیاسی حادیثه‌لرین دوغوردوغو عامیل‌لر عومومیلشدیریلمیش‌دیر:

 

تبریز اوستو داشلیدی،

تورپاغی زر داشلیدی،

دیندیمیین تبریز،

گؤزلری قان یاشلیدی.

 

یول وئرمه یادا، تبریز،

ائل گئدر بادا، تبریز،

سنین حسرتینده‌یم

جان سنه فدا، تبریز!.

 

زنجان اراضی‌سینده توپلانمیش بایاتیلارین حجمجه ان سانباللی نومونه‌لرینی اخلاقی-دیداکتیک مضمون‌لو بایاتیلار تشکیل ائدیر. بو مضمون‌لو بایاتیلاردا ایللر بویو توپلانان حیاتی تجروبه‌لر، دفعه‌لرله سیناقلاردان چیخاریلمیش نتیجه‌لر پوئتیک شکیلده ایفاده اولونور. بو مضون‌لو بایاتیلار هم قوزئی، هم ده گونئی آزربایجاندا موشترک باش وئرن موختلیف، ایجتیماعی-سیاسی پروسئس‌لرین دوغوردوغو ظولمه، عدالت‌سیزلییه قارشی موناسیبتین ایفاده‌سی‌دیر.

زنجان فولکلور موحیطین‌دن توپلانیلان ماتئریاللارین بؤیوک اکثریتینی تاپماجا‌لار تشکیل ائدیر. ایلک نؤوبه‌ده زنجان فولکلور موحیطینده بیر ژانر اولا‌راق تاپماجا‌لاری  اؤزونمخصوص دینامیک‌لییه مالیک اولوب، حال-حاضیردا جانلی فولکلور نومونه‌لری‌نین بؤیوک بیر حیصه‌سینی تشکیل ائدیر. فولکلورون حجمجه کیچیک، اوستو اؤرتولو منا داشییان و داها چوخ کوللئکتیو ایفا و ایجرا خوصوصیتینه مالیک ژانری اولان تاپماجا‌لاردا گونئیلیلرین جمیت، مکان حاققیندا فیکیرلری، میفیک دونیاگؤروشو، ائله‌جه ده طبیعت حادیثه‌لری، حیوانلار، قوشلار عالمی، مادی نعمت‌لر، کشاورزی آلت‌لری و س. ایله باغلی تخییول‌لری آیدین گؤرونمکده‌دیر.

 

او نمه‌دی،

حاجیلار حاجا گئدر،

جهد ائدر، گئجه گئدر.

بیر یومورتانین ایچینده

یوز اللی جوجه گئدر. (نار)

 

و  یاخود

بابامین بیر دونو وار،

قتداماخ اولماز.

ایچی دولو اشرفینن

جوتدماخ اولماز. (گؤی، اولدوز)

و س. کیمی تاپماجا‌لار اوبرازلی، بدیعی تفککورون گؤزل اؤرنک‌لرین‌دن حساب اولونا بیلر.

لطیفه‌لر زنجان فولکلور موحیطی‌نین، ان گئنیش یاییلمیش ژانرلاریندان‌ بیری کیمی بو گون ده بؤیوک بیر یارادیجیلیق پروسئسی کئچیره‌رک یئنی-یئنی نومونه‌لرله زنگینلشمکده‌دیر.

 چونکی،لطیفه  اینسان حیاتی‌نین ان آیریلماز فاکتی اولان گولوشله باغلی‌دیر و تورک خالقالری‌نین، عومومیتله، دونیا خالقالاری‌نین عمومی ثروتی‌دیر. فولکلورشوناس م. کاظیم اوغلو یازیر: “فولکلورداکی آرخایک قات‌لاری اوزه چیخارماق ایسترکن، عادتن، میف‌لره، افسانه‌لره، سحرلی ناغیل‌لارا...اوز توتور، لطیفه‌لره ایسه او قدر ده محل قویموروق. حالبوکی، لطیفه‌لر هئچ ده آرخایک دونیاگؤروشله باغلی موتیو و قهرمانلاردان خالی دئییل. فولکلورون بیر چوخ باشا ژانرلاری ایله موقاییسه‌ده، رئال حادیثه‌لری داها چوخ عکس ائتدیرسه ده، لطیفه‌لرین آلت قاتیندا آرخایک دوشونجه طرزی ایله سسلشن موتیو‌لر گیزلنیر، لطیفه‌لرین آپاریجی قهرمانلاری میفولوژی اوبرازلاردان خبر وئریر”.(4.82)

خوش، اوره یه یاتان ژانر اولان لطیفه‌لر ده، طبیعی کی، گونئلیلرین فولکلورون‌دان یان کئچه بیلمزدی. ایلک باخیشدا گولوشه سبب اولان بو لطیفه‌لرده ده ائله او گولوشون آرخاسیندا گیزلنن ایرونیا، ساتیرا ائلئمئنت‌لری گوجلودور. لطیفه‌لر اوریژینال‌لیغی ایله سئچیلیر. بئله لطیفه‌لرین بیرینده (“اؤزو بس دئییلدی، ننه سینه ده اؤیردیب”) بیر گون بیر ننه‌نین بالاجا اوغلونو میسگر دوکانینا آپاریب اوستا‌دان شاگیردلییه قبول ائتمه‌سینی خواهیش ائتمسیندن، بیر نئچه گون‌دن سونرا ایسه اوغلانین ایشه گئتمه مه سین‌دن دانیشیلیر. اوغلانین ایشه گئتممه‌سین‌دن ناراحات قالان اوستانین اونلارین قاپیسینا گلیب آلدیغی جاواب ماراق دوغورور.

 ننه اوغلونون میسگرلیگی اؤیرندیگینی دئییر. بو زامان اوستانین آی بالام، بو اوغلان نه تئز میسگرلیگی اؤیرشدی؟ سوالینا ننه نین وئردیگی جاواب ایسه اولدوقجا بسیطدیر:

اوستا، اوغلوم دئییر کی،

 میسی قویاسان اودا، اولار ایستی،

تاپدالایارسان اولار ایستی.

دؤوره‌سینی بیر آز قاتلایارسان،

 اولار مجمیی، بیر آز درین اولسا اولار قابلاما... بو زامان ننه نین جاوابین‌دان حیرصلنن میسگرین:

  اؤزو بس دئییلدی، ننه سینه ده اؤیره‌دیر دئمیی اوخوجودا گولوش دوغورور.

اوشاق فولکلورو گونئی آزربایجانین ائل یارادیجیلیغیندا خوصوصی یئر توتور. گونئیلی آنا-ننه‌لریمیزین پاک ایستک و آرزولاریندان‌ دوغان و ایلک مکتب رولونو داشییان لایلا‌لار، نازلاما‌لار، دوزگو‌لر، یانیلتماج‌لار، ائله‌جه ده ناغیل‌لار و اویون‌لار کیچیک یاش‌لیلارین اینکیشافیندا تربیوی رول اویناماقلا، ائستئتیک-بدیعی ذؤوقون فورمالاشماسیندا سون درجه اهمیت‌لی فاکتور رولونو اوینامیشدیر.

زنجان فولکلور موحیطین‌دن توپلادیغیمیز لطیفه‌لرده اساسن عومومی آزربایجان لطیفه‌لری اوچون خاراکتئریک اولان موللا نصرالدین و بهلول داننده اوبرازلاری ایشتیراک ائدیر.  بوندان علاو زنجان رئگیونو اوچون خاراکتئریک اولان بیر سیرا حادیثه و احوالاتلارلا باغلی  لطیفه‌لر کیفایت قدردیر.

زنجان فولکلور موحیطینده دیققتی جلب ائدن یارادیجیلیق ساحه‌لرین‌دن  بیری ده آشیق صنعتی‌دیر. آزربایجان آشیق صنعتینی آراشدیران م. قاسیم‌لی گونئی آشیق موحیط‌لریندن ده بحث ائدیر. اونون منوچؤهر عزیزی، دوکتور جاواد هئیت، آشیق فقان و آشیق یاقوب بینیسلی‌دن آلدیغی معلومات‌لارا اساسن زنجان آشیق موحیطی بئله تقدیم اولونور: “گونئی دکی آشیق موحیط‌لری‌نین ان قاینار نؤقطه‌لرین‌دن بیری ده زنجان و اونون چئوره‌سین‌دکی ابهر، خوررمدره، سولطانییه، قئیدار، هیدج بؤلگه‌لرینده قرارلاشمیش‌لار. اساس قووو‌لری خوررمدره و ابهرده جعملشن زنجان آشیق موحیطی‌نین ایفاچیلیغی ساز، بالابان و قاوال اوچلوگو اوزرینده قورولموش‌دور. موحیطدکی چاغداش آشیق‌لارین سایی یوزدن چوخ‌دور. تکجه خوررمدره‌نین عمیلر کندینده اوتوزدان یوخاری آشیق یاشاییر.”(5.233)

آشیق ادبیاتی مؤوضوسوندا  اؤلکه‌میزین یئرلی آراشدیرماچیلاری چئشیدلی چالیشما‌لار آپارمیش‌لار.

بو چالیشما‌لارین بیر بؤلومو کیتاب، بیر بؤلومو درگیلرده یایینلانیب‌دیر. آراشدیرماچیلاردان حسین محمدزاده، حسین فیض اللهی، علیپور مقدم، محمد رضا کریمی، اسداللاه امیری، منوچهر عزیزی، سید حیدر بایات، آشیق علی حسین حسینی، محمد عیبادی،حسین صیامی، سخاوت عیزتی، علیرضا ذیحق، محمد رزاقی، موسطافا رزاقی، علی برازنده، رضا همراز، علی کما‌لی، آشیق قوربان الیاری، علیرضا صراف و ب. گؤسترمک اولار. زنجان ائلینده یاییملانان درگیلر “پیام زنجان”، “اومید زنجان”، “باهار زنجان”، “بایرام”، “یولداش”، “زنگین” و ب. تورکجه، فارسجا یازیلارلا آشیق ادبیاتی‌نین تانیدیلماسیندا اؤنملی ایشلر گؤروبلر.

زنجان آشیق موحیطینده قیرخدان آرتیق خالق حکایه‌سی و داستان واردیر. زنجان آشیق موحیطینده خالق حکایه‌لرینی بئله سایا بیلریک: “تیلیمخان و مهری”، شیرین ایله بیرچک خانیم”، “ورقا ایله گولشن”، “کلبی ایله اینسان خانیم”، یئتیم سیدی”، “احمد ایله ایبراهیم داستانی” و س.

سون اولا‌راق اونو دا دئمیی اؤزوموزه بورج بیلیریک کی، گونئی آزربایجان فولکلورونون اؤیرنیلمه‌سی ایشینده قارشیدا هله چوخ گؤروله‌سی ایشلر وار. بو ایستیقامتده اوغورلو نتیجه‌لره چاتماق اوچون بو تایلی خالقین فولکلورونو اؤیرندیگیمیز کیمی، او تایلی خالقین فولکلورونا دا بیگانه قالماما‌لی،. اومید ائدک کی، گونئیلیلرین فولکلوروندان سوراق وئره‌جک هله نئچه-نئچه نشرلر ایشیق اوزو گؤره‌جک.

 

ادبیات:

1.بایات سید رضا. زنجان فولکلور موحیطی. (آوتورئفئرات). باکی-2010..ص.3

2.افندیئو  پ. آزربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی. باکی، مااریف،1992،ص.177

3.آ. نبیئو. آزربایجان خالق ادبیاتی. II حیصه( فولکلور یارادیجیلیغی). باکی، صدا، 2001.ص.192

4.کازیموغ‌لو م. لطیفه‌لرده پوئتیکا و گئنئزیس مسه‌له‌لری. (XVIII کیتاب)، باکی، صدا، 2005،ص.82.

5.قاسیم‌لی م. آشیق سنتی. باکی، اوزان، 1996، ص.233.