تاریخین کوسوفلری(2) گئرچک ائرمنی و گئرچک ائرمنیستانی کؤک آراشدیرماسی، تاریخده

  یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو) / اورمیه /۱۰ اییول ۲۰۱۴

 

هر بیر ائرمنی ،عینی حالدا بیر اویغور تورکو ده ساییلیردی. اونلارین آدلاری "اوغورلو"،"اوغور" و "طالئعی خوش" ،"باختلی" ،"موبارکلیک" آنلاملاری ایله (بوتون تورکولوق عالیملرین یئکدیل بئله ساندیقلارینا رغماً) ایلگیلی دئییل. اویقور//اویغور،اصلینده آیقیر ayqır//آیغیرayğırدئمکدیر.آیقیر// آیغیر تورک دیلینده یعنی "اود تانریسی"،"گونش تانریسی" دئمکدیر و اونون دا بلگه سی و سیمگه سی "سو-آیغیری" یا "سو-آتی"دیر. بونون اوچون ده تورکلر بو سو-آتینا همی ده "آیقیر"ayqır دئییبلر."آیقیر"-ین بیر آنلامی دا تورک دیلینده "اود- آتش`دن دانیشان و سؤز دئیه ن" دیر. اود دان ، آتشدن دئمک و دانیشماق یعنی گونش تانریسیندان و تانریدان دانیشماقدیر کی بو آداما دا موغ Moğ،ماغMağ ،شامان Şaman،قام Qam دئمیشلر.دئمک هر بیر"آیغیر" همده "آیریم"دیر ، یعنی هر بیر اود و گونش تانریسیندان دانیشاندیر و عینی حالدا بیر "اؤنجهدن خبر وئرهن، اؤنگؤرولوک ائدن بیر دینی رهبر" یا دین آدامیدیر.دئمه لی آسیانین شرق (دوغو) سمتینده یاشایان تورک طایفالار و اؤلکهلرین دینی مرکزی "اورومچو"Urumçu /"اورومچی" Urumçi شهری و آسیانین غرب(باتی) حیصّهسینده یئرلشن تورک سویلو خالقلارین و تورک اؤلکه لرینین دینی مرکزی و آنا قایناغی "اورمیا"URMİYA ("اوروما" URUMA //  "اورموا" URMUA //"آرمیا" ARMİYA //"ائرمیا ERMİYA) شهری ایمیش. اصلینده شرقی تورکیستانین دینی مرکز، پایتاخت و قایناغی "اورومچو"Urumçu شهری و غربی تورکیستانین دینی مرکزی و پایتاختی و آنا قایناغی ،اورمو گؤلونون ساحلینده یئرلشن "اورمیا" Urmiya شهری ایمیش. شرقی تورکیستاندا یئرلشن اورومچو شهرینین دوزگون فورماسی "آیریمچی"ayrımçı//"آریمچی"arımçı// "آرمچی"armçı(= اؤنجهدن گؤرهن و سئزهن،اؤنجه بیلن،پیغمبرلیک ائدن، ائرمیش، بویوجو،اووسونجو،حکیم،دین آدامی و باشچیسی، شَمَن، قام ، موغ ، آرپاغجی، جَدَه چی،یاتچی) و غربی تورکیستاندا یئرلشن اورمیاUrmiya  // آرمیا Armiya (=آرمArm/آیریم Ayrım دنیزینه منسوب شهر) Ayrimya آیریمیا-دیر و هر ایکیسینین ده ائتیمولوگیالاری بیردیر و بیر کؤکدن تؤره نیبدیر و هر ایکیسی ده قدیم تورک سویلو ، لیدئر تورک طایفاسی اولان "آیریم"Ayrim // "آرم"Arm و ائرمنی ایله ایلگیلیدیلر و ائرمنی تورپاغی و اراضیلریدیر.بو اراضیلرده یاشایان و مسکون تورک "آیریم" Ayrim  یا "ائرمنی"Erməni خالقی، تورک خالقلارین دینی لیدئرلری و کئشیشلرینی تامین ائدیجی طایفاسی ایمیش. بو آیریم-لار یا داها دوغروسو آیریمان-لارAyriman  (ائیریمانلار Eyrimanlar //ائریمَنلر Erimənlər //ائرمَنیلر Ermənilər) تورک دونیاسینین دینی و میفیک لیدئرلری،تورک میفولوگیاسینین یئر اوزه رینده قوروجولاری و آپاریجیلاری رولونو داشییان آداملار و طایفا اولوبدور. بو تورک طایفالار و خالقلارین لیدئرلرینین ،تیتول بیلدیرَن آدلاری اساسیندا بیر چوخ مئگا توپونیملره و ماکرو توپونیملره آد وئریبلر،او سیرادان مغولیستان،اویقوریستان،آرمینیا // آرمئنیستان ، بویا اینی ، اورومچی، اورومیا Urumya // اورمیا Urmiya و سایره یه... یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی تورک سویلو و تورک دیللی دین خادیملری و پئشه کار اووسونجو و بویوجو "ماق"لار ،کؤک و منشأ باخیمیندان ،هَمَن آذربایجان اراضیسینین "ماننا" Manna تورکلری ایمیش کی ایلک گوندن بو طایفانین آدی "مانق"Manq/"مانقای" Manqay فورماسیندا ایمیش و "نق"nq (نون غوننه) بیتیشیک سسینین "ن" n سسینی سالاراق "ق" ایله ایفا ائده رکن،"ماق" Maq سؤزو فورمونو الده ائدیر. بو خالق و طایفانین آدی آسسورAssur و اورارتو Orartu منبعلرینده ،"ماق" Maq یوخ ،بلکهده (قq سسینی سالاراق) "ماننا" Manna یا "مانا" Mana فورموندا قئید اولونوب ، یعنی "مانق" Manq/"مانقای" Manqay آدینداکی نون غوننهنین("نق"nq سسی)،"ق" q سسینی سالاراق"مانای"Manay /"ماننای"Mannay فورمونا چیخاردیب قئید ائدیرمیشلر و بونا گؤره ده آسسور و اورارتو منبعلرینین هئچ بیریسینده ، بیز "ماق" Maq آدینا توش گلمیریک،اما باشقا قدیم و آنتیک منبعلرده و همچینین فارس منبعلرینده بیز "ماننا" Manna //"مانا"Mana آدینا یوخ،بلکی ده "ماق"Maq آدینا توش گلیریک. بونلارین هامیسی بیر تورک طایفا و ائتنوسون موختلیف فونئتیک و لئکسیکلرده ایفا اولونان آدیدیر.                                                 "ماق"Maq// "مانق" Manq// "مانقا"Manqa//"مانقای"Manqay //مانMan//ماننا Manna// ماننایMannay طایفاسی،ایلک آذربایجان دؤولتینین قوروجولاری و آذربایجانلیلارین اولو اجدادلاری ساییلیرلار. آذربایجانلی تاریخچی ی. یوسیف اوف Y.Yusifov یازیر کی "ماننا" Manna // "مانا"Mana  دؤولتی ائرادان اول ۷-نجی یوزایللیکده اؤز حیاتینا داوام ائتدیریردی و حتی ائرادان اول ۶۱۵-نجی ایلده آشورلارین (آسسورلارین) یاردیمینا گئتمیشلر و آسسور منبعلرینده بو اولایدان ائرادان اول ۵۹۳-جو ایلده صحبت گئدیر و ماننالاردان "میننی" Minni آدی فورماسیندا یاد و قئید اولونور". دئمه لی آذربایجانین ایلک رسمی دؤولتی تشکیلاتی ماننا آدی ایله (آسسور منبعلرینده میننی Minni آدی ایله) ائرادان اول ۶-جی یوزایللیگین ۹۰-جی ایلینه قده ر اؤز اؤزگورلویونو و ایستیقلالینی قورویوب ساخلاییر. ماننا // مانا  Manna//Manaدؤولتی،"ماد"(میدیا)Mad  دؤولتی یارانانا قدر، بو آد ایله رسمی اولاراق اؤز حیاتینا داوام ائتدیریب و سونرا دا "ماد"//"میدیا" Midia دؤولتی آدی آلتیندا یاشامایا داوام وئریر و تاریخچیلرین نظرینه گؤره بونون دا سببی بودور کی هر ایکی اؤلکه و اراضی بیر`ایمیش یعنی هر ایکیسینین ده کؤکو و منشایی "تورک" ایدی. بیزه گؤره ماننا دؤولتینین اراضیسی ایندیکی آذربایجان اراضیسیندن علاوه، وان گؤلو اطرافی اراضیسی ارزینجانا قده ر و سوریانین شیمالی اراضیسینی ده احاطه ائدیردی و طبیعی کی قدیم ائرمنیستان اراضیسینی ده اؤزونده ائحتیوا ائدیردی و اورارتولار،ماننا`یا (آذربایجانا )عایید او اراضیلری،محاربه لرده ماننانی یئنیلدَندَن سونرا،ایندیکی آنادولوداکی اراضی حیصّه لرینی آییردیب اؤز اراضیسینه بیرلشدیریب. آذربایجانلی تاریخچیB.Yusifov ب . یوسیف اوف قئید ائدیر کی ائرادان اوّل ۳-نجو مین ایللیکدن تا ۱-نجی مین ایللیگه قده ر "ماننا"دا ،اورمو گؤلو حؤوزه سینده و بوندان دا گئنیش بیر اراضیده، تورک طایفالاری مسکون ایمیش. یوسیفوو`ون دئدیگینه گؤره "ماننا آدی میخ چیوی یازیلاریندا و داش کتیبه لرینده آچیق- آشکارا و موستقیل حالدا قئید اولونوب" و سونراکی عصرلرده "میدیا" Midia آدی ایله تانینماغا باشلاییر و سوندا ائرادان اوّل ۵۵۰ -نجی ایلده فارسلارین ماد اؤلکه سینه هجومو اثرینده و ماد (میدیا) تورک حکومتینی مغلوبیّته اوغراتدیقدان سونرا، ماق-لار// موغلار یا مانالار یئنه ده بیر بؤیوک گوج و قووّه کیمی گؤرسَنیرمیش و حتی ائرادان اوّل ۵۲۲-نجی ایلده "قاماتا" Qamata(گئوماته) (Geomate ) رهبرلیگی آلتیندا ،فارس ایشقالچی حاکمیّتی علیهینه عصیان ائتدیلر. بوردا قئید ائتمه لییک کی میدیالیلارین اؤزو ، ماننالاری "ماق" Maq دئییب ،چاغیریردیلار و اونلارین اؤلکه سینه و یوردونا دا "ماقتای" Maqtay دئییرمیشلر. دئمه لی بئله آیدینلاشیر کی بو ماننا تورک اؤلکه سی و خالقی آسسور و اورارتو قایناقلاریندا و منبعلرینده "میننی" Minni فورماسیندا و قدیم فارس منبعلرینده "ماق" Maq،"ماقتای" Maqtay و ایلام یازیلاریندا "ماقتاپه" Maqtape کیمی قئیده آلینیب و تانینیب. "ماق"لار یا "ماننا"لار آذربایجانین هر بؤلگه سینه،دربند`دن توتموش تا جنوبی بؤلگه لرینه قده ر(هَمَدانا قده ر) سَپَه لَنیب یاییلیب یاشاییرمیشلار و بو معلوماتی بیزه آذربایجانین موختلیف بؤلگه لرینین توپونیم آدلاری وئریر. بو خالق و طایفه ایله ایلگیلی "ماق" Maq،"موغ" Moğ،"موق"Moq ترکیبلی توپونیم آدلاری آذربایجان اراضیلرینده کیفایت قده ر واردیر."ماق"لار یا"ماننا"لار،آذربایجان تاریخینین قورولوشوندا چوخ اؤنم لی روللاری اولوب. اونلارین فارس ایشقالچی حاکمیتینه قارشی ائرادان اوّل ۵۲۱-نجی ایلده عصیانی و عینی حالدا بابک خرّم دینی رهبرلیگی آلتیندا،عرب ایستیلاسینا قارشی عصیانی و ۲۰ ایل محاربه لری ،تاریخین یادداشیندا ابدی و سیلینمَز ایز بوراخیب و بو عصیانلار محض اونلارلا باغلیدیر. تاریخ شوناسلیق علمینده خرّمی لر عصیانینی چالیشیرلار کی بیر فارس جریانی و حرکتی کیمی گؤسترسینلر، اما بو حرکتین و عصیانین کؤکو و منشایی تورک سویلو "ماق لار" (ماننالار) ایله باغلیدیر و اونلارا عاییددیر و اونلاردان کؤک توتور. قدیم تورک دیلینده "ایرم" İrəm،"ایریم"İrim،"ایریم" ırım سؤزلری،"اؤنجه دن خبر وئره ن، اؤنجه دن گؤره ن و بیلَن،پیغمبرلیک ائتمک،فالا باخماق،سئحر و جادی بیلَن" آنلامیندادیر و فارس دیلینده بو سؤزون باشلانیشینا "ه"h سسی آرتیراراق ، اونو"هورره م"(=Hürrəm حُرّم) ،"خُرّم" Xürrəm فورمونا سالیبلار و بونون اوچون اونو "هور" Hurr/"خور" Xurr(=گونش) ایله ایلگیلَندیریرلر. عربلرین ایشقال و ایستیلا زامانی ، هَمَن بو "ماق"لار یا مُوغلار ایدی کی آذربایجان تورکلرینین قدیم اولو اجدادینین دینی اینانجلارینی قُورویوب ساخلاییردیلار و میر علی سئییدوو`ون دئدیگینه گؤره اونلار حتّی"هائوما" Hauma آدلی شیره و ایچگینین نئجه دوزلدیب - حاضرلاماسینی دا قورویوب ساخلامیشلار و بو دینی ایچگینی تکجه بیر نؤو (نوع) مخصوص "هَمَه شیره" Həməşirə آدیندا اولان اوزومدن دوزه لتمَک اولار کی بو نؤو مخصوص اوزوم ده ، دونیانین هئچ بیر یئرینده عمَلَه گلمَز،یالنیز آذربایجانین "جلیل آباد" رایونوندان (منطقه سیندن ) باشقا... جلیل آباد لیلار بو نؤو اوزومه همه شیره دئییرلر کی اصلینده هَمَن "هائوما شیره" دئمکدیر. بو معلوماتی "ماق"/"موغ" /"مانا"/ "ماننا"لار حاقیندا وئرمه ییمیزین بیر اساس سببی وار و او بو کی آسسورلارین و اورارتولارین ایندیکی آذربایجان و علاوه اولاراق اونون ترکیبینده اولان آنادولونون شرق حیصّه سی و سورییانین شیمال حیصَه سی اراضیلر، قدیم آذربایجانین اراضیسی اولاراق،"ماننا" Manna و میننی Minni // مینی Mini آدی ایله آدلاندیرماسینین، نَیَه گؤره اولدوغونو و ائتیمولوگیاسینین نه اولدوغونو بیلدیرمک اوچوندور. بیز بو آسسور و اورارتو منبعلرینده کی، ماننا(اصلینده آذربایجان) آدینین میننی Minni و یا مینی Mini فورماسیندا یازیلیشیندان بئله نتیجه آلیریق کی تاریخده قئید اولونان "آرمینی" Armimi اؤلکه آدینین ایکینجی حیصّه سی یعنی "مینی" Mini حیصّه سی ،هَمَن "ماننا" آدینین، آسسور و اورارتوجا یازیلیش فورماسیدیر و "آر"ar  تورکجه سؤزو اونون باشینا آرتیراراق، اونو "آرمینی" Armini دئمیشلر و باشقا یونان،روما آنتیک یازارلاری دا ، بو اساسدا "آرمینی" اؤلکه و یوردونو اؤز اثرلرینده قئیده آلیبلار و "آرمینی" اؤلکه آدی و سُویو،اصلینده هَمَن "ماننا" Manna یا "مانا" Mana (داها دوغروسو و دوزگونو آذربایجان) اؤلکه سی و خالقی دئمکدیر. یعنی اصیل و دوزگون و گئرچک "آرمینی" یا "ائرمنی" اصلینده همن "مانا " یا "ماننا " تورکو و یا آذربایجان تورکودور،همچینین اؤلکه یا اراضی آدی باخیمیندان اصیل آرمینیا Arminia یا ائرمنیستان Ermənistan، هَمَن آذربایجان اؤلکه سی و اراضیسیدیر. آرمینی یا ائرمنیستان، آذربایجانین تاریخ بویو قازاندیغی و الده ائتدیی 7-8 آددان (آتورپاتکان،آلبان، و ...) بیریسیدیر کی باشقا اَلده ائتدیگی آدلار کیمی اؤز زامانیندا ایشلدیلیب و هر بیرینین ایشلَنمه تاریخلری بیتدیکدن سونرا باشقا یئنی آدلا تاریخ صحنه سینده چیخیش ائدیبدیر. بورادا آرمینی آدینین باشیندا گلن "آر" ar سؤزو حاققیندا کئچمیش مقاله لریمیزده گئنیش شکیلده ایضاحلاندیرمیشیق و خلاصه سینی و اؤزه یینی بوردا گتیرمک ایسته ییریک : قدیم تورک دیلینده "آر" ar سؤزو ایلکین اولاراق کوتساللیق ،مقدّس لیک و تانری آنلامیندا ایشله نیب و بونون اوچون بو سؤز یا تئرمین کوتساللیق و مقدّس لیک و پاکلیک کاراکتئری داشیماسی اوچون، اسکی تورکلر بو سؤزو اؤز لوغت قاموسوندا "پاکلیک"،" تمیزلیک" ،"دورولوق"، "صافلیق"،"شفّافلیق" ،"ایشیقلیلیق" ،"سو کیمی اولماق" ،"آخار سو" و "چای" آنلاملاریندا ایشلدیبلر. بیز بورادا ar "آر"ی ، er"ائر"ین (= یئر، یورد) فونئتیک واریانتینی نظره آلساق، آرمینی Armini توپونیمین ائتیمولوگیاسی ،"میننی لر یوردو" Minnilər yurdu  // "ماننالار یوردو"Mannalar yurdu  دئمکدیر. نئجه کی بو توپونیم تورک خالقی دیلینده "ائرمینی" Ermini // "ائرمَنی" Erməni فورماسیندا ایفا اولونور. آرمینی  Armini توپونیمینین آدی ، میفولوگیا آچیسیندان بئله دئمک اولار کی ایکی قدیم تورک سؤزو اولان "آر"ar (=قیرمیزی گونش، کوتسال، مقدس) و "میننی" Minni (= ماننا توپونیمی و ائتنونیمی) ترکیبلشمه سیندن یارانیب و بوتؤولوکده "کوتسال و مقدّس ماق" ، "کوتساللار یوردو" ، "ماننالار یوردو" دئمکدیر.ایندیکی آذربایجان خالقینین ائتنوگئنئزینده اَن اؤنَملی و اَساس رول اوینایان و آکتیو ایشتیراکی اولان حقیقی تورک سُویلو ائرمنیلر (ماننالار// میننی لر// ماق لار// موغ لار // مانق لار// مانقای لار)، شرقی تورکیستان اراضیسیندن کؤچوب خزر دنیزینین شیمال غربیندن قافقاز بؤلگه سینه کئچه رک، خزر ایله قارا دنیز و آک دنیز آراسی اراضیلرده مسکون اولموشلار. اونلار اصلینده اویغوریستاندان کؤچموش فین- اوقور Fin-Uqur یا اصلینده فین- آیقیر Fin-Ayqır تورکلری ایدیلر. "فین" Fin سؤزو قدیم تورک و یا داها دوغروسو پروتورکلرین دیلینده "گؤیَه میخلانمیش" ، "گؤیدَن میخلانان" و مجازی آنلامدا "اولدوز" دئمکدیر. دئمه لی "فین- آیقیر" Fin-Ayqır (ایندیکی تاریخ شوناسلیق علمینده "فین اویغور" تانینان) تورک طایفاسینین آدینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی ، "اود تانریسینین اولدوزو ، گونش تانریسینین اولدوزو"دئمکدیر. فینFin  آدی و سؤزونون سونونداکی "ن"n حرف و سسینی ، اگر نون غنّه (نق) نظرده آلساق، اوندا Fin" فین" سؤزونو "فینق"Finq کیمی برپا ائتمه لییک و"ف"F، "و"V،"ب"B، "م"M سسلرینین بیر- بیرینه عوَضلَنمه سینی نظره آلساق، "فینق"Finq سؤزو سُوندا "مینق" Minq فورمونا دوشر. فین ---> فینق ----> وینق ----> بینق ----> مینق                                                                                 Fin ---> Finq ----> Vinq   ----> Binq ----> Minq                                              بو اساسلا "فین- آیغیر" ائتنوس آدی "مینق-آیغیر" فورماسینا دوشور. بیز بئله فیکیرلشیریک کی "مینگ- آیغیر" فورمانتیندا ،"م"mدان سونراکی "i" "ایی" صائیتی ،"آ"a یا چئویریلیر و "مانق-آیغیر" Manq-ayğır(= اود و گونش تانریسینین دین آدامی) فورمونا دوشور. بو آدین ترکیبینده "مانق- آی"Manq-ay  سؤزو واردیر کی هَمن اورمو- وان گؤلو حؤوزه سی اراضی یعنی ماننا یا آذربایجان اراضیسی و بو اراضیده مسکون تورک طایفاسی دئمکدیر.

فین ---< وین ---< بین ---< مین ---< میننی --- ماننا

Fin---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Minni ---> Manna                                    فین ---<  وین ---< بین ---< مین --- < مینی ---< مانا                                             Fin ---> Vin ---> Bin ---> Min ---> Mini ---> Mana                                                اونلار (فین- اویقیرلار) Fin-Oyqırlar ایندیکی سورییانین شیمال حیصّه سی اراضیسینده و اورمو- وان گؤللری آراسی اراضیده و عینی حالدا قارص،ارداهان ویلایت لرینی ائحتیوا ائده رک، بیر گوجلو و نهنگ اویگارلیق ومدنیّتین، اؤزللیکله ده سوریانین شیمالینداکی اراضیده، تَمَلینی تؤکدولر و او مدنیّت ایندیکی تاریخشوناسلیق علمی اساسیندا،"اوقاریت"// "اوگاریت" Oqarit//Ogarit مدنیتی آدی ایله تانینیر. "فین اوقور" Fin-Uqur تورکلری آک دَنیز ساحیللرینده یعنی ایندیکی لیوان(لبنان)،ایسرائیل،یوردانییا(اردن)،فلیسطین اراضیلرینده یئرلَشیب مسکون اولدولار و فینیکیه (فنیقیه ) آدلی اؤلکه نی و دؤولتی یاراتدیلار. بیزجه تورک سُویلو "فین- اوقورلار"، خزرین جنوبوندان، ایندیکی ایرانین شیمالی اراضیسیندن کئچه رک، و عینی حالدا بعضی گروپلاری دا خزرین شیمال غربیندن کئچیب قافقاز و شرقی آنادولویا گلرکن ، اونلارین بیر بؤلومو ده، قارا دنیزین شیمالی ساحللرینده و ایندیکی "اوکراینا" Ukrayna اراضیسینده مسکونلاشمیشلار و اوکراینا خالقینین ائتنوگئنئزی اؤزه یینی یاراتمیش اولورلار، یعنی ایندیکی اوکراینا خالقینین کؤکو و منشایی ده "فین- اوقور" (شرقی تورکیستان و آذربایجان ) یا فینیکیFiniki// فنیقی Finiqi تورکلرینه چاتیر و بیزجه "اوکراینی" یا "اوکراینا" اؤلکه سینین آدی دا بیزی بو فیکیره ساری یؤنَلدیر. بیزجه "اوکراین" یا "اوکراینا" اؤلکه آدی ایلک اؤنجه "اویقیر اینی" Oyqır.ini اولوب یعنی: اویقیرOyqır + اینی ini (اورارتو دیلینده ماکروتوپونیملرده شکیلچی فورماسیندا ایشله نَن سؤزدور و آنلامیدا یورد، یووا،ائو،مسکن) = اویقیرینی Oyqırini  . بومئگا توپونیم آدی، زامان سوره سینده گلیب ایندیکی "اوکراینا" فورمونا دوشوبدور. دئمه لی اوکراینالیلارین ائتنوگئنئزییاسی،سوی کؤکو و سوی منشایی و سوی منسوبیتی ، شرقی تورکیستانین اویقیرلاری (همن ایندیکی اویغورلاری ایله)  و اسکی آذربایجانین اراضیسینده یاشایان تورک دیللی و تورک سُویلو فین- اویقیر ائرمنیلری یا ماننالاری ایله و عینی حالدا اسکی آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک سویلو و تورک دیللی فینیکی و فین- اویقیر خالقلاری ایله بیردیر.                                                        اُویقیر Oyqır----> اویقیر Uyqır----> اویکیر Uykır----> اویکیر+اینی (آنی) Uykır+ini(ani)  -----> اویکیرانی Uykırani----> اوکراینی Ukraini-----> اوکراینا Ukraina.                                                                                                   آیقیر.اینی Ayqır.ini--- اُویقیر.اینی Oyqır.ini--- اُوقیر.اینی Oqır.ini--- اُوقیر.آنی Oqır.ani--- اُوقر.آینی Oqr.aynı--- اُوکر.آینی Okr.aynı--- اُوکراینی --- اُوکراینیا                                                                               "فین-اویقیر" Fin-oyqır تورکلری گمیچی لیک و دنیزچیلیک پئشه لری سایه سینده دونیانین موختلیف بؤلگه لرینه و یوردلارینا سفر ائدیب،تانیش اولدولار و ایلکین دین آداملاری و موللالاری اولاراق،دونیانین بیر چوخ کوتله لرینه آغالیق و سرورلیک ائتدیلر و چوخ کوتله لرین و بشر جمعیتلرینین دینی لیدئرلیگینی اَلَه آلیب،اونلارا حؤکمرانلیق و آغالیق ائتدیلر. اونلار آذربایجان تئرمینالیندان بوتون اؤلکه لره کؤچ ائتدیلر و توران اویگارلیغینی و مدنیتینی اؤزه للیکله ده توران و آذربایجان میفولوگیاسینی، بوتون اؤلکه لره و بشر گروپلارینا،باشقا تورانلی سویداشلاری ایله (ساکالار- هونلار- آوارلار- اسکوتلار- ائتروسکلار- کئلتلر و سایره کیمی) بیرلیکده آرماغان ائتدیلر و اونلارا دونیایا و کائیناتا گؤره یئنی- یئنی باخیشلار و دونیا گؤروشلری اتحاف ائتدیلر.آذربایجانین مسکون فین- اویقیرلاری، آوروپانین،اؤزه للیکله ده شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینین اساس اؤزه یینی یارادیب و میفولوگیا تَمَللَرینی ،اؤز میفولوگیاسی اساسیندا تؤکوبدور و شیمالی آوروپانین میفولوگیاسینا نظر سالارکن،سانکی فین- اویقیر(= فین اویغور) میفولوگیاسینا باخیرسان و هئچ بیر فرق گؤرونمور.شیمالی آوروپادا  فین- اوگاریت آدلی گروپا عایید دیللر، فینلاندیالیلار و "لاپ"لاردان عبارتدیر کی بو گروپ خالقلار،اورال-آلتای دیللری عائلهسینه منسوبدولار."فین اوگاریت" خالقلاری ۴ اساس گروپا بؤلونورلر : ۱) فینلاندیالیلارFinlandyalılar،لاپ`لارLaplar، لیوونیانلار Livonianlar و کارئلیلر Karelilər ۲) وولقا چایینین یوخاری و اورتا بؤلگه لرینین خالقلاری ۳) پئرم Perm و ویاتکا Viyatka آدلی روسیا ایالتلری ۴) سیبیریانین غربینده یئرلشن ووقول`لار Voqul`lar و اوستیاک`لار Ostyak`lar ،تورک سویلو ماجارلار یا ماگیارلار  کی کؤک و منشألری سیبیریانین غربیندن دیر.۱۶ آوروپانین شیمالیندا مسکون اولموش تورک سویلو فین- اوقاریت ائتنوسلارین دینلرینین کؤکو شامانیزمه دایانیر.فین اوگاریت لرین نظرینده و دینی اینانجلارینا گؤره تن(جیسم) و روح آیریلماز شکیلده بیر- بیرینه باغلیدیلار و بیرلیکده اؤلورلر. شامانلار فین- اوگاریت دینینده حیاتی و چوخ اؤنَملی روللاری واردیر و تداوی ائدن حکیم و عاریف ساییلیرلار.شَمَن سؤزو تونقوس`جا تئرمین دیر و آنلامی "هیجانا گلمیش یا قالخمیش" دئمکدیر. فین - اویقیر میفولوگیاسیندا "بالیق" میفی اساس یئر توتور.بو میفولوگیادا بالیق همی یارانیشین بلگهسیدیر و همی نابودلوق و یوخ اولماغین بلگه سیدیر. فین - اوگاریت و سیبیریا میفولوگیاسیندا،دونیا دنیزدن و دریادان چیخیب یارانیبدیر. ۱۷ فینیکیلرین تانریلاری، او سیرادان"باال آددیر" Baal Addir (بئل آتیر/ بئل= تانری ، آتیر = اود،آتشگاه Bel Atir Bel=Tanrı , Atir =od,atəşgah) تانریسی آفریکانین کارتاژ داش یازیلاریندا گؤرونوب و تاپیلیبدیر."ایشتارتا" تانریسی سئیدون (صیدون) تانریلاری ایچریسینده اَن اوستون یئره مالیک دیر. ایشتارتا İştarta بیر عمومی کنعانی تانریچادیر.فینیکی لرین اؤنَملی، بؤیوک و ان قدیمی تانریسی، کرونوس Kronos تانریسی و حتی زئوس ایله بیر توتولور. اونلارین ایلاهه لری آفرودیت ایله بیرگه توتولور. اونلارین بیر تانریسینین آدی دا  رئشئف Reşef یعنی ایلدیریم و اود تانریسی، داگون Dagon ایسه بوغدا تانریسیدیر. فینیکی لرین بیر باشقا تانریسی دا (اونو"شفا روحو"یا"توختاخلیق روحو" یوروملاییبلار) ،"شاتراپئس" Şatrapes تانریسیدیر. فینیکی لر طیبقی باشقا تورکلرده اولدوغو کیمی،عبادت و تانرییا پرستیش عادتلرینی داغلاردا، سو و چای کناریندا، آغاجلار و قایالار کناریندا یئرینه یئتیررمیشلر. خریستییانلیق معبدلرینین کؤهنه و کئچمیش کافرلرین(فین – اویقور) کوتسال مکانلارینین یئرینده و یا اونلارین اوزه رینده دوزَلدیلمه سی بو عادت و عنعنه نی بیزیم اوچون تایید ائدیر. فینیقی لرین بؤیوک شهرلرینده ، مقدس و قوتسال مکانلار اکثرا آرادوس Aradus ،بائتوسئا  Baetocea ،بیبلوس Byblos و آفکا Aphka شهرلرینین کنارینداکی تپه لرده دوزلدیلمیشدیر. فینیقی لر باشقا تورک سویداشلاری کیمی سویا  چوخ حؤرمت بسلرمیشلر. اونلارین "آفکا" معبدلری لیوان (= لبنان) داغلاریندا ،آدونیس Adonis چایین کناریندا و "ابراهیم" نهری یاخینلیغیندا تیکیلمیشدیر. ایشتارتا اوچون اؤزه ل هدییه لر و پئشکئشلری بیر توس (کاسا) یا سو ایله دولو جامین ایچینه آتارمیشلار و ائله دوشونولوردو کی اگر پئشکئشلر ایلاهه نین قبولو اولموش اولسا و اونلاری بَیَنمیش اولسا، سویا، ویا سو جامینین دیبینه و ترکینه باتار،و اگر بَیَنیلمه سه، جامداکی سویون اوزرینده قالمیش اولار. فینیکی لر تورک سویداشلاری کیمی آغاجی و سویو پرستیش ائدیب،اونلارا تاپیناردیلار. مقدس و کوتسال مئشه لر،معبدلرین کناریندا سالینیردی و بو مئشه لردن بیریسی آفکا`دا "ایشتارتا"نین معبدینین یاخینلیغیندا سالینمیشدیر. فینیکی لرالیفبانی یونانلیلارا اؤیره تدیلر و غرب اؤلکه لرینده اونو یایدیلار. الیفبانی اونلارین (= فینیقی لرین) یاراتدیغی اولدوغونو، پئلینی Pelini ده ادعا ائدیر و صریحا قئید ائدیر کی الیفبانی یاراتماق ،فینیکیلرین اَن اؤنَملی باشاریلاریندان بیریسی ایدی. داها بیر احتیمال دا وئریلیر کی الیفبا اوگاریتده "فین- اویقیر"لارین یوردوندا ائرادان اوّل  ۱۴-۱۵-نجی یوزایللیکلرده یارانمیش اولسون و احتیمال وئریلیر کی فینیکی الیفباسی دا هَمَن تورک اوگاریتلرین یاراتدیقلاری الیفباسی اساسیندا اولموش اولسون. ۱۸  بو دئییلن لردن بئله آنلاشیلیر کی چوخ احتیمال`لا بو فینیکی خط و الیفبانی و عینی حالدا اوگاریت الیفباسی، بو ایکی خالقین بیر سوی و طایفا اولدوغونا گؤره و هر ایکی خالقین کؤکو و منشایی بیر اولدوغونا گؤره، هر ایکی الیفبا ،عینی الیفبا اولموش اولسون و بیر ده  کی، بو سوی و ائتنوس، بو اراضیده یئرلشمه میشدن اؤنجه، ایلک یوردلاری اولان شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا(اویغوریستاندا) بو الیفبالاری،وارلاری ایمیش و بو خالق آذربایجان اراضیسینده یئرلشمه میشدن اؤنجه، خط و یازی الیفباسینا مالیک بیر خالق`ایمیش و او الیفبانی اؤزلری ایله یاخین شرقه گتیرمیش اولسونلار و بئله معلوم اولونور کی یونان و دیگر آوروپا الیفبالارینی ایلکین اولاراق فینیکی تورکلری ، اؤز تورک الیفبالارینین اوزوندن کوپیا چکه رک ،اونلارا دا اؤیرتمیش اولسونلار. فینیکی تورکلری مئعمارلیق و موهَندیسلیک و تیکینتی ایشلرینده چوخ باجاریقلی و ماهیر خالق ایمیش و بونا اؤرنک اولاراق، "سولئیمان معبدی"نین تیکیلمه سیدیر. بو معبد فینیکی تورکلرین اَلی ایله ایسرائیلده تیکیلیبدیر. فینیقی تورکلری اکینچیلیک و سووارما ایشینده همچنین چوخ ماهیر بیر خالق ایدی. اونلار  حتی لیوان (= لبنان) داغلارینین اَتَکلرینی ده تارلالارا چئویرمیشدیلر. اونلار اَکدیکلری تارلالاری سووارماق اوچون آرخلار و نئهیرلر چَکمیشدیلر. اونلار داشلی- قایالی ساحه لرده آغاج تینگلرینی (فیدانلارینی) اَکمَه یه باشلادیلار.اونلارین اساس اکینهجکلری، تاخیل و اؤزه للیکله ده بوغدا ایدی. فینیکی لر عینی حالدا داش ایشینده  چوخ ماهیر و باجاریقلی بیر خالق ایدی و داشدان بوتون شهر قالا دووارلارینی هؤرورموشلر و حتی تابوتلارینی دا داشدان ایشله ییب،قاییریردیلار. اونلارین اساس صنعتلری پارچا و قوماش توخوجولوق ایدی و طبیعی کی بو توخوجولوق صنعتی ایله یاناشی، اونلارین بئز و قوماش بویاما صنعتی ده ، چوخ اینکیشاف ائتمیشدیر. فینیقی تورکلرین دیگر بیر باجاریقلیقلاریندان بیریسی ده، شوشه و جام دوزلتمه صنایعسی ایدی. اونلار آرتیق ائرادان اوّل ۷-نجی یوزایللیکده، فینیکیه نین موختلیف شهرلرینده بو صنعته باشلامیشدیلار. فینیقی لر اؤز گمی لری ایله تیجارت ایشینه باخیردیلار و بونو آسسور(آشور) منبعلری ده قئید ائدیبلر. هئرودوت –ون Herodot دئدیگینه گؤره فینیکی دنیزچیلری فیرعون Nexo "نئخو"نون امری ایله ائرادان اوّل ۳-نجو یوزایللیکده آفریقانی اؤز گمی لری ایله کوروق (دؤور) ووردولار. دئییلَنه گؤره بو کوروق(دؤور) وورما ، ۳ ایل زامان آپاریبدیر. اونلار ایکی دنیز سفری ده، بیریسی ۴۵۰-نجی ایلده اسپانیادان بریتانیا`یا و دیگری ایسه ۴۲۵-نجی ایلده "جبل طاروق"دان "گینه" کؤرفَزینه اولموشدور. فینیکی لر اؤز زامانلارینین یئگانه ماهیر دنیزچیلری ساییلیردیلار. "دیودوروس"-ون Diodorus دئدیگینه گؤره فینیکی لردن آفریکایا کؤچلر اولونوب. توسیدیدئس-ین Thucydides دئدیگینه گؤره فینیکی لر یونانلیلاردان اؤنجه "سیسیل" Sisil آداسینا گئدیبلر. فینیقی دنیزچیلری ۱۰-نجو یوزایللیکده آرتیق غربه (آوروپایا) نیفوذ ائتمیشلر.۱۹ "فین- اوقور" ائتنوسوندان یارانمیش فینیکیه // فینیقیه اؤلکه آدینین سیررینی قدیم و چاغداش تاریخچیلر و مؤلیفلر ایندییه قده ر قاتینی آچانماییبلار. اونلار بو آدی یونان کؤکنلی اولدوغونو ظنّ ائدیرلر و بو آدی کؤک بیلیمی اساسیندا "ارقووانی رنگ" (ارغوانی ) معنالاندیریبلار و بو دا دئییلن لره گؤره ، گویا فینیکی لرین موختلیف شهرلرینده چوخ راییج اولان قوماش و بئز بویاما پئشه صنعتلریندن ایره لی گلیر. ائتنوس آدلاری عالمینده چوخ شاشیردیجی بیر کشفیات دیر کی بیر ائتنوسون آدینی اونون قوماش بویاما پئشه صنعتینه گؤره،"قیرمیزی" //"ارقووانی"  بُویا آنلامیندا آدی اولموش اولسون. تاریخچیلر قئید ائدیرلر کی بو فینیک سؤزو، یونانلی هومئره Hommer عایید و نیسبت وئریلدیگینه رغما، میسینی Misini یازیلاریندا ، "پونیکیژو" ponikijo فورماسیندا اولان سؤز ایسه "قیرمیزی" آنلامیندادیر کی آرابایا (فایتون ،کالسکه) ایشاره دیر و بو سؤزجوک مومکوندور کی کئچمیشده سُوی و ائتنیکی دَیَرینه مالیک اولموش اولسون، اؤزه للیکله ده کی "پونیکیژو" ponikijo آدینی بیر بیتگی اوچون کوللانیرمیشلار و او  "فینیکییا بیتگیسی"ایمیش وPelini  "پئلینی" ده اوندان آد آپاریر.۲۰ قریبه سند و فاکتدیر! منبعده عینی حالدا بونا دا ایشاره اولونوب کی "یئرلی منبعلرده همچنین بو خالق اوچون "کنعانی"  سؤزونو، و"کنعان" آدینی دا اؤلکه و یوردلاری اوچون ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده کوللانیبلار. بو آدی اکثر حاللاردا آنتیک منبعلرده و آفریکادا ، "فینیکی" سویلولار ساخلاییبلار". دئمَه لی کئچمیش آنتیک منبعلرده بو حقیقته ایشاره اولونوب کی"کنعانیلر" هَمَن "فینیکی لر" // "فینیقی لر"دیر و همچینین نتیجه آلینیر کی گئرچک و حقیقی تورک سُویلو ائرمنی خالقی کی هَمَن فینیکی آدی ایله آدلانان" فین- اویقور" تورکلری اولسون ،ائرادان اوّل ۱۵-نجی یوزایللیکده آرتیق بو اراضیده ساکین ایمیش، حالبو کی ائرمنی آدلانان ایندیکی هیند- آوروپا دیللی "های"لار ائرادان اوّل ۵-نجی یوزایللیکده آنادولونون فریگیاسینا گلیب و سونرا دا آنادولونون تورک اراضیسی ساییلان "هایاسا" Hayasa ایالتینه گئچیب یئرلشیرلر. دئمک بو آرادا ،گئرچک تورک ائرمنیسی اولان و فینیکی آدلانان "فین- اویغور" تورکلرینین  بو اراضیده (آنادولونون شرق و جنوب-شرقینده) مسکونلاشماسی ایله آوروپادان گلن  "های" آدلانان ایندیکی ائرمنیلرین بو اراضیده مسکونلاشما تاریخینده اَن آزی ۲-۳ مین ایل فرق و زامان مسافه سی وار. "ایی.آ.ایشپایزئر" İ.A.İşpayzer بئله نظر وئریر کی آککاد یازیلاریندا "کیناههو" Kinahhu سؤزو "اَرقووانی" // (فارس دیلینده هَمَن ارغوانی)  قیرمیزی آنلامیندادیر و بو سؤزون ،"کنعان" سؤزو ایله اوخشارلیغی چوخدور آمما هئچ بیر دیلچیلیک و دیل بیلیملی اساس و فاکت اَلدَه یوخدور کی بئله تصوّور اولونسون  "کیناههو" سؤزو "کنعان"دان و یا عکسینه ، یارانمیش اولسون. سوندا "ایشپایزئر" İşpayzer بئله بیر لاییحه ده بولونور کی "کنعان" ، فینیکی اؤلکه سی اوچون یئرلی آد و عنواندیر و "ارگووانی"//"ارقووانی"//"ارغوانی" (رنگ) ده اونلارین بویاما ایش و پئشه لری ایله ایلگیلی بیر سؤزدور.۲۱ گؤرونور عالیملر "کنعان" سؤزونون آچیکلاماسیندا عاجیز قالیبلار و اولماسین ربط سیز و ایلگیسی اولمایان یوروملارا اَل آتیرلار. بیز کئچمیش مقاله لریمیزده خاطیرلایان کیمی ، یئنه ده اؤز سؤزوموزون و تاپشیریغیمیزین اوزه رینده برکیییب دوروروق و بیر داها دئییریک کی چوخ دا آوروپالیلار و دیگر غئیر-ی تورک عالیملرین دئدیکلرینه اویماماق و اینانماماق گره ک ؛ بونون اوچوندور. چونکی اونلار ایللر بُویو گئجه- گوندوز چالیشالار، هَمَن بو "کنعان" کیمی تورک سؤزونون آچیکلاماسیندان،عاجیز قالاجاقلار. اونلار (باتی لی و آوروپالی عالیملر) بیلمه ییرلر کی "کنعان" تورک سؤزودور و "کنعان" تورکجه "کون .آن" Kün.An و یا خود Künan سؤزونون فونئتیک دَییشیلیگیینه اوغرامیش فورماسی و فورمانتی دیر و آنلامی دا "گونش تانریسی" دئمکدیر. سبب ده بودور کی آوروپا و دیگر غئیر-ی تورک عالیملر هر بیلمه دیکلرینین ایزینی غئیر-ی تورک منبعلرده و قایناقلاردا و غئیری- تورک اراضیلرده پئشینده و بولماقدادیرلار. اونلار مین ایلده بوندان سونرا فینیکی لری // فینیقی لری و یا کنعانی لری، تورک سویلو و تورک دیللی بیر خالق یا طایفا اولدوغونو بیلمه یهجَکلر و بیلمک ده ایسته میرلر. فینیکی لرین // فینیقی لرین سوی منسوبیتی حاققیندا ،اونلارین هر بیر کسه ظنّ لری گئدیر ، ایللا تورکدَن باشقا. دونیا تاریخینده و تاریخشوناسلیق علمینده هر دن چوخ بؤیوک بیر سَهویلره یول وئریلیب کی ایندی چوخ بؤیوک و آچیلمایان دویونلرین یارانماسینا سبب اولوبدور و عینی حالدا ایندیکی چاغداش تاریخچیلرین و تدقیقاتچیلارین چاش- باش قویماسینا، یولونون آزماسینا، اؤز باشینا دولانیب- فیرلانماسینا سبب اولوبدور.او بؤیوک تاریخی سَهولردن و اؤزه للیکله  آنتیک مؤلیفلرین سَهو یازی سَپکی لریندن بیریسی ده بودور کی بیر چوخ ائتنوسلاری سُوی آدی و نَسیل اعتباری ایله یوخ ، بلکیده او ائتنوسون یئرلشدیی و مسکون اولدوغو توپونیمین آدی اساسیندا آدلاندیرمالاریدیر کی ایندیکی تاریخچیلری چتینلیکه و باغلی دویونلره توش گتیریر. بو چتینلیک و دویونلر، عینی حالدا فینیکی (فین- اویقیر) تورکلرین باشیندا دا وار. میثال اوچون بیر چوخ حاللاردا "صیدونی"Seyduni/ "صیدونیالی" Seydunialı سؤزو (ایندیکی لیوان(= لبنان) اراضیسینده یئرلَشَن بیر شهر آدیدیر) عینی حالدا یونانلی "هومئر"ین یازیلاریندا و تورات کیتابیندا ، "فینیکی" //"فینیقی " خالقین یئرینه قئید اولونوبدور."کنعانی" آدی، فینیکی لرین اصیل و رسمی سوی آدی دئییل ایدی و بلکیده اؤزلری ، اؤز –اؤزلوکلرینده بو آدی اؤزلری اوچون ایشله دیرمیشلر. تاریخده اکثر حاللاردا فینیکی // فینیقی خالقی اوچون ایشله نَن واحید و یئگانه آد اولماییب و اونلاری آنتیک مولیف لرده عادت - عنعنه اولاراق ، یاشادیقلاری توپونیمین آدی ایله آدلاندیریب و قئیده آلیبلار؛ اؤزه للیکله ده بئله بیر سپگی ائرادان اوّل ۲-نجی مین ایللیگین ایکینجی یاریسیندان بئله ایشلدیبلر .  "کنعانی" و "صئیدونی" کیمی آدلار ، فینیکی لری و فینیکی اویگارلیغینی بیزه گؤستریب، اثباتلاماقدادیر. دونیانین بؤیوک و تانینمیش آمئرکانلی و آوروپالی عالیملری بو تورک سویلو "فین- اویقیر" نسیللی فینیکی خالقینین کؤک و منشایینی ، اولماسین یئرلره و خالقلارا باغلاییرلار و ایندی ده بو خالقین کؤک- منشائینین گیزینی و دویونونو آچانماییبلار. آمئرکانلی؛ اونلو عالیم " Albright William Foxwell ویلیام فوکسوِل آلبرایت" قئید ائدیر کی داها بوندان بئله فینیکی لرین کؤک و منشائینین "ائریتئره"لی اولماسی فرضیه یه و نظریه یه ؛ و یا  اونلارین کؤکو و منشایی فلیسطینین جنوبوندان اولماسی نظریه یه ،و عینی حالدا  اونلارین سئمیت (سامی) سویلو اولماسی کیمی نظریه لره آرتیق احتیاج یوخدور. ۲۲ اوتو ائیسفئلدت Otto Eissfeldt دئییر کی فینیکیلرین کؤکو- منشایی گره ک دیر کی "سینا" یاریم آداسیندا و یا عربیستانین یاپیشیغیندا اولموش اولسون و  فینیکی لر ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  اورادان کؤچ ائتمیش اولسونلار و گلهجکده کی اؤز باشقا تاریخی یئرلرینده مسکون اولموش اولسونلار. ۲۳ گؤرونور کی عالیملر اولماسین ظنّ لری ائدیب و گومانلار وورورلار اما هئچ بیری ده قانع ائدیجی ، ایناندیریجی ، دوزگون و حقیقی  دئییل ، اما هر نه ایسه بونا اعتراف و ایقرار ائدیرلر کی ۳۰۰۰ ایل ائرادان اوّل  بو اراضیلرده یاشاما و مسکون اولما سابیقه لری و ایستاژلاری واردی و بونو بیز دئمیریک و اؤزوموزدن ساختالاشدیرمامیشیق. بو زامان مدّتی نین و تاریخلرین اوستونده دایانماغیمیز و تاکید ائتمه میزین ده سببی، اصیل گئرچک تورک سویلو "فین- اویقیر" // "فین – اویغور" نسیللی و فینیکی لی ائرمنی خالقینین تاریخاً بو اراضیده یاشاماسینی و آوتوختون خالق اولماسینی اثباتلاماک و گؤسترمکدیر و  بو اراضییه یئنی و سونرادان گلمیش هیند- آوروپا دیللی وآوروپا سویلو و فریگیادان گلمه "های" Hay خالقینین تورک اراضیسینه گلمه تاریخی ایله موقایسه ائتمکدیر. بورادا قیلی قاتیقدان چکمک لازیمدیر.بیز های آدلانان آوروپالی کؤچری خالقین کؤک و منشایی حاققیندا آپاردیغیمیز تدقیقات و آراشدیرمالاردان بئله بیر نتیجهیه چاتیریق کی  چوخ احتیماللا بو خالق آوروپانین کؤچری خالقلاریندان ساییلیرمیش و آوروپانین شرقی حیصّه سی، صئربیا – کورواتیا Serbiya – Korvatiya اراضیلَری بونلارین گزرگی یاشادیقلاری یئرلر اولوب و ۵۰۰ ایل ائرادان اوّل ، بالکانلارین جنوبونا گلیب یئرلشیب و بالکان یاریم آداسیندان دا آنادولونون شیمال – غرب حیصّه سینه کئچیب و فریگییا آدلی تورک اراضیسینده مسکن سالیبلار. بو آدسیز هیند- آوروپا دیللی خالق، آنادولونون فریگیا اؤلکهسینده یئرلشدیکدن بیر مدت سونرا ، آنادولونون شرق طرفینه یورویوب و هایاسا آدلی تورک ایالتینده یئرلشیرلر. اونلارین بو دقیقه یه قده ر ، یعنی هایاسا اراضیسینه گیره نه قده ر آدلاری اولمامیش و یا بیلینمه ییردی. اونلار ایلک اؤنجه فریگیا تورک اؤلکه سینده یئرلشدیکلرینه گؤره "فریگی" آدلاندیلار و سونرا تورک اراضیسی و ایالتی اولان "هایاسا"دا یئرلشدیکدن سونرا "های" آدینی الده ائتدیلر و سونرا تورک یوردو و اراضیسی اولان آرمینی ده یئرلشدیکدن سونرا "ائرمنی" آدینی الده ائتدیلر و یئنیدن بو ائرمنی تورک دؤولتی ،"اورارتو"  اراضیسینین ترکیبینه گئچَندن سونرا  بو خالق ، "اورارتو" سوی و ائتنیک آدینی قازانیب الده ائدیبدیر و ائله کی اورارتو شاهلاری بونلاری کؤله لیک و فهله لیک اوچون آرازین شیمالی ساحیلینه آپاریب یئرلشدیردیکدن سونرا ، بو خالق یئنیدن "ائرمنی" آدینی قازانیب الده ائدیبدیر. دئمه لی بو هیند-آوروپا دیللی خالق، آسیا و آنادولو اراضیسینه گیرهندن بَری ۴-۵ ائتنیک و سوی آدینی قبول ائدیب و هامیسیدا تورک توپونیملرینین آدیدیر و هئچ بیری ده اونون اؤز ائتنوس آدی دئییل.بو آوروپالی گلمه خالق، هر دفعه  یئنی گئتدیگی یوردا یئرلشدیکدن سونرا، قاباقکی یئرین آدینی آتیب و تزه یئرین آدی ایله یاشاماغا داوام ائدیبدیر. بو حال ائتنوسلار تاریخینده چوخ نادیر و تایی گؤرونمه ین استثنا بیر حالدیر. آنادولو اَزَل گوندن بری ، تاریخ بُویو چئشیتلی تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین و طایفالارین  یاشادیغی اراضی و تورپاقلار اولوب. هردن اولوب کی بیر ایمپئرییا اونو ایشقال ائتمیش اولسون و یا اؤز اراضی ترکیبینه قاتمیش اولسون ، اما بو اراضیده هر زامان تورک سویلو اولوسلار یاشاییبدیر. اسکی تاریخ خریطه لرینده قدیم ائرمنیستان یا اورارتو اراضیسینین غربینده یئرلشن اراضینین آدی (ایندیکی آنادولونون اورتاسی اراضی) آشور // آسور منبع لرینده  "آشکناز" اولوبدور. یعنی بو اراضی "آشکناز" تورکلرینه عایید اولان اراضیدیر. ۲۴  آرتور کئسلئر Artur Kesler "خزرلر" آدلی اثرینده یازیر کی "تورات کیتابیندا آدی قئید اولونان آشکنازدان موراد، نوح`-ون اوغلو یافث -ین نوه سیدیر و او خالقا ایشاره دیر کی آرارات داغینین اطرافیندا و ائرمنیستاندا یاشاییردیلار.۲۵ آرتور کریستیانسئن  Artur Kristiansen "ایلکین اینسان ،ایلکین پادشاه" آدلی اثرینده یازیب و اثبات ائدیب کی تورات کیتابیندا قئید اولونان "آشکناز" ، ساکالارین سوی آدیدیر و عینی حالدا اونلارین قارداشی ساییلان "ریفوت" Rifot ، قدیم ایران آنتیک تورک شاهی"تیموریس"-ین Timuris سویونداندیلار. آنادولودا یاشایان دیگر بیر تورک خالقی کی آدی توراتدا ذکر اولونوب "هئتیت لر" یا "هیتی لر"دیر کی لیباندان(لبنان دان) تا فورات چایینا قده ر مسکوندولار و آنادولودا مسکون دیگر بیر خالق دا ، "فریزیلر" یا "فریگیلر" (فریژیلر)دیر. ۲۶

ساکالارین تورک دیللی و تورک سویلو خالق اولدوغونا دا آرتیق شوپهه یوخدور و تاریخ علمینه بو آیدین بیر حقیقت دیر. آرتور کریستیانین ایشاره ائتدیگی "ریفوت" Rifot ، آشکناز// ساکالارین قارداشی، هَمَن "آیریم" تورک طایفاسی یا "ریم" طایفاسی اولان تورک ائرمنیلرین اولو اجدادیدیر."آیریم" آدیندا ،"آی"(=تانری، کونوشان، خبر وئره ن) +ریم (=اؤنجه دن بیلَن،اؤنجه دن گؤره ن، ایلدیریم و شیمشک) = "ایلدیریم و شیمشک تانریسی"،"اووسونجو،یاتچیYatçı، بویوجوBüyücü،طالئعه باخانTaleyə baxan" دئمکدیر. بو معلوماتلاردان گؤرونور "های" Hay دئدییمیز آوروپالی خالقین آنادولو اراضیسینه گلمه دن اؤنجه، بو اراضیده ساکالارSakalar،کیممئرلرKimmerlər، هئتیت لرHetitlər،فین-اویقیر نسلیندن اولان فینیکیلرFinikilər  ،اوگاریتلرOqaritlər، ائرمنیلرErmənilər و اورارتولار Orartular کیمی تورک خالقلاری و طایفالاری یاشامیشلار. اسکی آوروپانین شیمالیندا یاشایان خالقین میف و تانریلار پانتئونوندا موختلیف تانریلار یاشاماقدا ایدی کی اونلارین تانینمیشلاریندان بیریسی ده "فرئیژا" Freyja بویو büyü و آرتیم artım تانریچاسی و ایلاهه سی ساییلیرمیش و دیگری ایسه "فریگگ" Frigg گؤی و سَما ایلاهه سی ،"اودین" Odin تانرینین آروادی و ائشی و "بالدیر" Baldır و "هوت"-ون Hut آنالاری ساییلیرمیش. بو فین-اوگاریت تورکلرینین آوروپا شیمالینداکی میفولوگیا معلوماتلاری، بیزه تام آیدین شکیلده، آنادولو اراضیسینده کی فریگیا اؤلکه سینین تورک ماهیتینی و تورک اراضیسی و تورک یوردو اولدوغونو اثبات ائدیر و دیگر طرفدن ده هیند-آوروپا دیللی ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالقین بو اراضی ایله هئچ بیر باغلانتیسی اولمادیغینی اثبات ائدیر. اونلار ساده جه بالکانلاردان کئچیب آنادولونون  فریگیا آدلانان یوردوندا موقتی اولاراق مسکونلاشیبلار و داها بیر باغلانتی و ایلگی آرادا یوخدور. دئمه لی بو حساب ایله بو هیند-آوروپا دیللی (ائرمنی آدلاندیردیغیمیز) خالقی "فریگیا"یا باغلاماق و اونا بیر سوی کیمی باغلاماق ،تاریخ باخیمیندان دوز دئییل. اونلاری فریگی آدلاندیرماق ، یعنی اونلارا بیر قوندارما سوی باغیشلاماق دئمکدیر و بو ایشیمیزله بیز اونلاری داها آرتیقراق چاش-باش قویوروق و ایزین وئرمیریک کی بو خالق اؤز حقیقی کؤک و اصالتینین پئشینده اولسون و اؤز دوزگون ائتنیک سُویونو و کؤکونو آوروپانین موختلیف بؤلگه لرینده آختاریب تاپسین. اصلینده بو آوروپالی کؤچری خالقی ، تورکلر آوارا- سرگردان قویوبلار و ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی ائتنوس سوی کؤکونه فیکیر وئرسین و یادینا سالیب پئشینده اولسون و یئرلی تورکلر اونلارا هردن بیر آد قویوبلار ،گاه آوروپادان فریگیا`یا گلیب یئرلشدیکلری اوچون اونلارا "فریگی" آدی وئریبلر ،گاه فریگیادان هایاسا تورک ایالتینه گلیب یئرلشدیکلرینه گؤره "های" آدی وئریبلر و "های" چاغیردیلار، بیر زامان دا هایاسا ایالتیندن کؤچوب بؤیوک آذربایجانین آنادولودا اورمو-وان گؤللری اراضیسینده ، یعنی قدیم و اصیل ائرمنیستان اراضیسینده یئرلشدیکلری اوچون ،اونلارا ائرمنی آدی وئریبلر و بیر زامان دا ،تورک سویلو اورارتولار او اراضینی آلیب اؤز اراضیسینه قاتاندان سونرا ، اونلارا اورارتو دئدیلر و اونلار دا اینانیردیلار کی ائله اورارتولار ،اونلاریمیش و  بیر زامان دا اورارتولار بونلاری کوتله وی حالدا ییغیب آرازین شیمالی ساحیللرینه سورگون ائتدیکدن سونرا بونلارا یئنیدن ائرمنی دئدیلر و هله لیک بو آدی داشیماقدادیلار و گؤزلورلر کی بو دفعه ،یئرلی تورکلر اونلارا نه آدی وئره جکلر. چونکی تاریخاً یئرلی تورکلر بو آوروپالی آدسیز کؤچری خالقا ماجال وئرمهییبلر کی اؤز حقیقی سوی آدلارینی آراییب آختارسینلار. تورک سویلو فینیکیلرین کؤک و منشیی حاقیندا "گئورگئس کونتئنائو" Georges Contenau چوخلو مطلبلر اونلارین یئر- یوردلاری حاققیندا یازیب و اوستو اؤرتولو ده اولسا ، بو ائتنوسو تاریخین ان کئچمیش دؤورلرینه و حتی تاریخدن اؤنجهیه عایید و منسوب اولماسینی و بو اراضیده ساکین اولدوغونو ایقرار و اعتراف ائدیر. او حتی بو عقیده ده دیر کی بو منسوبیت تاریخی نه قدر گئرییه و قدیملره چکیلسه، بیر او قدَه ر ده سُوی و ائتنیک اینفورماسیا یاخشیراق آچیکلانا بیلَر.۲۷ دونالد هاردئن Donald Harden سون زامانلار سئمیت (= سامی) سُویلو کؤچگونلرینه ایشاره ائدیر کی گویا عربیستاندان یا کنگر کؤرفَزیندن (ایندیکی فارس آدلانان کؤرفزدن) گلیبلر. او بورادا هئرودوت`آ ایستیناد ائدیر.۲۸ اصلینده فرضییه لرین چوخو آنتیک مؤلیفلره و بیبلیس Biblis اهالیسیندن اولان "فیلو"یا Filo ایستیناد اولونوبدور. "فیلو" دئییردی فینیکی لر یئرلی و آوتوختون خالق اولوب و تکجه خالق مدنیتی  یوخ  ، بلکیده تانریلار و بوتون خالق مدنیتی، فینیکیلردن کؤک و منشأ آلیبدیر. ۲۹ تانینمیش یونان تاریخچیسی ایلک وهله ده فینیکی لرین منشأ یئرینی حبشه نین(ایندیکی ائتیوپیانین) ائریتئره Eriterə بؤلگه سی بیلیر.۳۰ استرابون Estrabon یازیر : کنگر (ایندیکی فارس) کؤرفَزینین کناریندا فینیکی شهرلرینه و معبدلرینه اوخشار شهرلر و معبدلر وار ایدی و آنتیک مؤلیف "پئلینی" Pelini ده بونو تایید ائدیر. ۳۱ گؤرونور هئرودوت و پئلینی کیمی آنتیک مؤلیف و تاریخچیلر ده یانیلیللار و دوزگون بیلمه ییرلر و بونو دا پلینی-یه خاتیرلاتمالییق کی کنگر کؤرفزینین کناریندا تیکیلمیش شهرلر و معبدلرین فینیکی شهر و معبدلرینه اوخشاماسی ، هئچ ده قریبه دئییل و نورمالدیر ،چونکی Mesopotamia مئزوپوتامیا(= بین النهرین) و کنگر کؤرفزی ساحلینین مدنیتی ،  تورک سویلو "کنگر"(= سومئر) آدلی طایفانین مدنیتیدیر و سویداش فینیکی مدنیتیله اویغونلوغو و ذاتی اوخشارلیغی اولمالیدی.مئزوپوتامیا Mesopotamia ایلک گوندن بری قدیم تورکلرین اجدادی ساییلان پروتورکلرین یاشادیغی اراضی اولوبدور و اسکی تورکون مدنیتینین اورادا کؤکو واردی. بیر تورک سویلو خالقین معبدی، تاپیندیغی آللاهلاری گره کدیر بیر- بیرینه اوخشار اولسون، چونکی کؤک ،منشأ و اصالت بیردیر و بیر اورتاق قایناقدان قیدالانیرلار. حئییف لر اولسون کی غئیر-ی تورک ، تورکون کولتورونه، مدنیتینه ،اویگارلیغینا بیگانه اولان و دَریندَن بلد اولمایان اجنبی آنتیک مؤلیفلر،تاریخچیلر و عالیملر ده  بئله حسّاس و اؤنَملی مؤوضوعلاری ، (ایندیکی اَخلافلاری کیمی) بیلمه ییبلر و تاریخی یازاندا، چوخ بؤیوک سَهویلره یول وئریبلر و  تاریخین اؤزه للیکله ده تورک سویلو ائتنوسلارین تاریخینی قلَمه آلارکن، اساس ائلئمئنت لری و پرینسیپلری نظرده آلماییبلار و خالقلاری ائتنیکی و سُوی باخیمیندان بیر- بیریندن آییرماییبلار و تکجه توپونیملر اساسیندا بؤلوشتوروب آییرد ائدیبلر و بو دا، یوزلر و بلکهده مینلر گیزلرین و شوپهه لرین یارانیب تؤرَنمهسینه سبب اولوبدور. قوصورلارین چوخو دا اؤزه للیکله ده تورک و توران ائتنوسلاری حاققیندا اولوبدور و تاریخین شفّافلیغینا چوخلو لکه لر سالینیبدیر. ایندیکی تاریخ و تاریخشوناسلیق علمینده چوخلو دویونلر و حاقسیزلیقلار، او سیرادان ائرمنی و ائرمنیستان ، فینیکی و فینیکیا ، فریگی و فریگیا ، ایران و ایران دیللی ، آریا و آری ، و ۱۰-لار بئله دویونلر ، آنتیک مؤلیفلرین غئیر-ی اصولی و سوی- ائتنیک مسئلهسینه اؤنَم وئرمه مک اوجوباتیندان ایره لی گلیبدیر ، ایندی بو حال-کئیفیت لری ایله حساب ائدین اونلارین یازدیقلاری و وئردیکلری بیلگی لر و راپورلار نه حدّه دوزگون و ایناندیریجی اولا بیلر؟! بو دلیل لره و سبب لره گؤره ، بیزیم سویداش عالیملریمیز محض اونلارین وئردیکلری اینفورماسیایا آرخالانمالاری ، آزدیریجی و تَهلیکه لی اولا بیلر. هئرودوتونHerodot  ، پئلینی`نین Pelini،هومئرین Hommer و سایر بو کیمی آنتیک مؤلیفلرین معلوماتلارینی ، قورآن آیه سی سانماسینلار و یالنیز لازیم اولان مؤوضویا اونلارین یاناشماسینی بیلمک اوچون یارارلی اولا بیلر. تام آیدین شکیلده اونلارین تاریخ اولایلارینی اینجَه له مَکلرینی و نئجه نتیجه چیخارتمالارینی دا گؤروروک. اونلارین سهو و یانلیش تاریخ یازما سَپکیلرینی ده  گؤروروک. اساس ایشی اؤزوموز گؤرمه لییک. گؤرونور بیر فینیکیه ائتنوسونو نه حاللارا سالیبلار و نئجه دَیَرلندیریبلر و اونا نئچه سوی- کؤکو یارادیبلار! فینیکیه نین هر بیر شهر آدینی ، بیر آیریجا ، اؤزونه خاص ائتنوس کیمی گؤستریبلر. تورک سویلو فینیکی لرین اراضیسینین غربینده آک دنیز و شرقینده ایسه لیوان`-ین (= لبنان) سیرا داغلاری یئرلَشیردی و آک دنیز ساحیلینده قرار توتدوغونا گؤره ، قاییقچیلیق و گمیچیلیک فینیکی تورکلرین اساس پئشهلری اولموش و بو ایشده چوخ ماهیر و باشاریلی دنیزچیلر اولموشلار. فینیکیلرین ایکی تانینمیش شهرلری اولموش بیری "آرادوس" Aradus و او بیری ایسه "سور" Sur شهری . اونلارین "بیبلوس"Biblos ،"صئیدا" Seyda، "اَککا"Əkka ))(عکّا)، "بئریتوس" Beritus شهرلری ده اولوبدور. یئری گلمیشکن لازیمدیر قئید ائده ک  کی ایندیکی "فئلیسطین" اؤلکهسی و اراضینین آدی ، ائله بو تورک دیللی فینیکی خالقینین آدیندان آلینما بیر آددیر و بو اونو گؤسته ریر کی ایندیکی فئلیسطین اراضیسی ، اصلینده تورک فین- اویقیر سُویلو فینیکی لرین یوردو اولوب . فینیک + تین Finik + tin . "فینیک" آدیندا "ن"N-"ل"L و "ک"(C)-"س"S عوضلَنمه سی ایله ، فینیک Finic(k)("ن"-"ل" عوضلنمه سیله) ----> فیلیک Filic(k)----> فیلیس Filic ----> فیلیس Filis + تین tin = فیلیستین Filistin یا فئلئستین Felestin . فینیکییا شهر آدلارینا نظر سالاراق، اونلارین تورک آدی ماهیتینی داشیدیغینا دا شاهید اولوروق. مثال اوچون "آهیرام" (آغ + ایرام) بئهیشت تانریسی"، "ایتوبال" İtobal // "اوتوبال" otubal گونش تانریسی، "آبیبال" Abibal آتا تانری ، دده تانری ، بؤیوک تانری، "ائلیبال" Elibal (آلیبال) (Alibal)، قیرمیزی گونش تانریسی و حؤکمرانلار آدلاریندان"بالئ آزار" Bale azar اود تانریسی ، گونش تانریسی ،"مئلقارت"Melqart (اصلینده "بئلقارت"Belqart ) بؤیوک تانری ،"فئللئس" Felles (اصلینده فیلیسFilis) تورکجه فینیک Finik ائتنوس آدی اولاراق ، شخص آدی دا سئچیلیب و آنلامی "فین سُویوندان"،"فین نسلیندن"،"فین اوغلو" دئمکدیر. فین- اویقیر Fin-oyqır و فینیکی شهر آدلاریندان سؤز آچیلدیقدا یئری گلمیشکن بونو دا قئید ائده ک کی فین- اویقیرلار شرقی تورکیستاندا یعنی اویغیریستاندا تیکدیکلری شهرلرینین آدلارینی، اؤن- آسیا و کیچیک آسیا (اورارتو،ماننا، ائرمنیستان،هایاسا) اراضیلرینده تیکدیکلری شهرلرین اوستونه ده قویموشلار و بو کُونو دا بیزیم بو بؤلگه ده یاشایان تورکلرین (او سیرادان اورارتولارین، ماننالارین،تورک ائرمنیلرین ،فریگی تورکلرین و حتی هئتHett //هیت Hitt // هیتیت Hittit تورکلرین) ،شرقی تورکیستان و اویغور تورکلری ایله بیر کؤکدن و بیر منشأدن اولدوغونون اثباتیندا بیر دانیلماز فاکت و سنددیر. مثال اوچون شرقی تورکیستاندا بیزیم "تورفان" Turfan آدلی شهریمیز وار و عینی حالدا بو بؤلگهده بیزیم "وان" Van شهریمیز وار. "تورفان" شهر آدینی اصلینده "Sur.van" // "Thur.van" و یا "Tar.van" کیمی برپا ائتمک لازیمدیر. تورفان شهر آدی تورکجه تورTur// سورThur// تارTar // سارThar (=چوخ گوجلو و قودرَتلی ، تانری) و "فان"//"وان" (سو خَزنهسی ، سو آنباری، گؤل) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش تئوفوریک و کوتسال آددیر. بئله لیکله شرقی تورکیستاندا تیکیلمیش تورفان شهرینین آدینین آنلامی "گؤل تانریسی"،" تانریلار خزینهسی" ،"تانریلار پانتئونو" ،"تورلارین(تورک لرین)  یوردو" دئمکدیر. آنادولوداکی "وان" شهرینین آدی "گؤل" ،"سو خزینهسی" ،"سو آنباری و سویون ییغیلمیش یئری" دئمکدیر. بیزجه چوخ احتیمال وار کی تورکیستانداکی "تورفان" اصلینده "Tur.Fin" یا "Tar.fin" کیمی اولموش اولا و"فین تورکو"،"فین تانریسی"،"گوج و قودرت منبعیی" ، "اولدوز تانریسی" یا "تانری اولدوزو" آنلاملاریندا اولموش اولسون. "تورفان" آدینین ایلک حیصّهسی "تور"Tur یا" ثور"Thur//"سور" Sur سؤزو(= تورک ائتنوس آدی، تانری، بوغا تانریسی) سؤزونو، فینیکی لر آک دنیزین ساحلینده ،ایندیکی لیبان (لبنان) اراضیسینده تیکیلمیش شهرین اوستونه آد قویموش اولسونلار. اونلار شرقی تورکیستاندا اولان "یارکند" Yarkəndشهر آدینی، آذربایجانین ایندیکی "یاردیملی" Yardımlı بؤلگه سینده جانلاندیریبلار. تورکیستانداکی "کاشغار" Kaşğar، اصلینده کاسغیرKasğır // کاسقیرKasqır (اوجا و اوجایا قالخان، آلوو چَکن اود، اوجادا و گؤیون یوکسکلیگینده اولان اود ، گونش) شهرینین برابرینی، آذربایجاندا "سیلئک" ،"صوفیان" ، "کاشان" ، "اوردوباد" و "اردبیل" کیمی توپونیملر و بؤلگه لرین آدیندا تظاهور و عکس ائتدیریبلر. آذربایجان ویکی پئدییاسیندا "کاشقر" Kaşqər سؤزو حاققیندا بئله ایضاح وئریلیر :" ۳۲  قاشقار، اوردو کند ، (اویغورجا: قَشقَر، قئشقئر Qeshqer ، چینجه: 喀什噶 و یا 喀什噶爾 کاشئنقایئر Kāshéngáěr یا دا 喀什 کاشی)، شرقی تورکیستاندا "سینتسزیان- اویغور" Sintszyan-Uyğur  موختار رایونونون غربینده یئرلشن تاریخی بیر واحه شهریدیر. کاشغار شهرینین تاریخی آدی "اوردوکند"Ordukənd  اولوبدور. بو آد اونون پایتاخت اولماسینا ایشاره دیر.