نقده و سولدوز آدلارینین آچیکلاماسی واتیمولوژی کؤک آراشدیرماسی

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو)   اورمیه / خرداد 1397

 

ایران (گونئی) آذربایجانین باتی بؤلگه سینین  اؤنملی شهرلریندن بیریسی نقده شهریدیر. آذربایجانین آیریلماز بیر پارچاسی اولان و عینی حالدا چوخ اسکی بیر تاریخه مالیک اولان  نقده شهرینین یئرلشدیگی ماحالا ،عمومیتله سولدوز دئییلیر و آدلانیر. آذربایجانین بو بؤلگه سینده یعنی نقده شهرینده و بو شهرین یئرلشدیگی سولدوز آدلی ماحالدا ، باشقا تورکلرله بیرلیکده ، تورک دیللی و تورک سویلو قره پاپاق // قاراپاپاق// کاراپاپاک آدلی ائل و خالق مسکوندور. البته لازیمدیر قئید ائده ک کی قره پاپاق تورکلریندن باشقا، آذربایجانین غرب حیصه سینین (آذربایجان غربی اوستانی نین ) بیر خئیلی بؤلگه لری و شهرلری کیمی، نقده و بو شهرین یئرلشدیگی سولدوز ماحالیندا همچنین غیرتورک کورد خالقی دا ، شهرده و بیر سیرا کندلرده اقلیت اولاراق مسکون اولوب ، اکثریتی تشکیل ائده ن قره پاپاق تورکلری ایله بیرلیکده یاشاییرلار. کانکرئت اولاراق آذربایجانین بو اراضیسیندن سؤز گئدنده ، یعنی نقده  و سولدوز آدلارینین هر بیریسیندن سؤز- صحبت دوشنده ،ایستر- ایسته مز قره پاپاق تورک ائلی و خالقی، گؤز اؤنونده و ذهین لرده خاطیرلاناراق جانلانیر. یعنی نقده و سولدوز آدلاری ایله قره پاپاق آدلاری بیر- بیریندن آیریلماز و بیر- بیرینه باغلی گؤرونور. دئمک اولار نقده شهری و سولدوز ماحالینی قره پاپاقسیز و عکسینه اولاراق قره پاپاقلاری نقده سیز و سولدوزسوز، تصور ائتمک اولماز. آذربایجانین بو بؤلگه سی حاقدا ، یعنی نقده شهری و اونون یئرلشدیگی سولدوز ماحالی حاققیندا ، ایندی یه قده ر بیر سیرا یازارلار و تدقیقاتچیلار قلم چالیب موختلیف مقاله لر - کیتابلار عرصه یه و ظهوره گتیریبلر کی هره سی اؤز یئرینده و اؤز مقامیندا بو بؤلگه – ماحال و شهر حاققیندا چوخ دَیَرلی سندلر- معلوماتلار و بیلگی لر ارائه وئریبلر کی اونلاردان بیریسی ده بو سون چاغلاردا قلم ووران و گئنیش – مکمل شکیلده هرطرفلی تدقیق آپاریب - آراشدیران و نقده ـ سولدوز و قره پاپاق ائلی حاققیندا جامع شکیلده معلومات و بیلگی توپارلاییب ارائه وئره ن ، نقده – سولدوز بؤلگه سینده بویا- باشا چاتان اورمو ساکینلی اسفندیار حاجیلو آدلی یازار و تدقیقاتچی دیر. 1 نقده – سولدوز و قره پاپاق تورک ائلینین حاققیندا ایندی یه قده ر مختلف یازارلار و تدقیقاتچیلار طرفیندن چئشیتلی و جوربه جور معلوماتلار و بیلگیلر ارائه وئریلیبدیر. نقده – سولدوز و قره پاپاق ائلی حاققیندا تدقیق وآراشدیرما آپاران یازارلاردان، مهدی رضوی 2 (ایل قاراپاپاق – تاریخ.آداب.رسوم.فولکلور و مونوگرافی) ، فرود خسروی چیانه  3 (تاریخ ایل قراپاپاق) ، عیسی یگانه 4 (نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ ) ، یوسف قهرمانپور 5 : (فرهنگ عامه ایل قره پاپاق ) ، حاج اسمعیل نبی یار6 : (آذربایجان و سولدوز) و آن سونونجو یازار اسفندیار حاجیلو 1(تاریخ ولایت سولدوز 4- جیلدده ) .  هریازار بیر باخیمدان و بیر جهتدن اونو آراشدیریب بیلگی وئریبدیر و بیزه ده بو نقده – سولدوز- قره پاپاق مثلثی موضوعسو ایله ایلگیلی،  یالنیز بو بؤلگه نین آدلارینین معناسینین آچیقلاماسی یعنی اتیمولوژیاسی و اتیمولوژی کؤک آراشدیرماسی پاییمیزا دوشور و اولسون کی بیلدیگیمیز و اَلدَه ائتدیگیمیز آراشدیرمالار و تدقیقاتلاریمیزین اساسیندا ، بو مقاله نی اوخویانلار و نقده – سولدوز توپونیم آدلاری ایله ماراقلانانلارین ماراغینی و دقتی نی جلب و راضی ائتمیش اولاق و ایسته دیکلری آچیکلامانی و توضیحاتی بو مقاله دن اَلدَه ائتمیش اولسونلار. نقده – سولدوز آدلارینین معناسی و کؤکو حاققیندا ایندی یه قده ر، عادی کوتله وخالق  طرفیندن و هاکذا یازارلار و محقق لر طرفیندن موختلیف یوروملار و آنلاملار ارائه وئریلیبدیر کی هره سی اؤز یئرینده قابل بحث و تعمق دور. چونکی آذربایجان توپونیم لری (=یئر آدلاری) زامان سوره سینده ، چئشیتلی و جوربه جور فونتیکی و لئکسیکا دَییشیلیکلرینه معروض قالاراق ، یئر آدلاری موختلیف و چئشیتلی آنلاملار و معنالار الده ائدیب و بو سبب دَنسَه، بیر چوخ یئر آدلاریمیز دا ، اؤز حقیقی آنلام و معناسیندان اوزاق و بیگانه دوشوبدور کی تام صراحتله دئیه بیله ریک آذربایجانین و حتی ایرانین دیگر بیر بؤلگه لری و استانلاریندا و منطقه لرینده اولدوغو کیمی، نقده و سولدوز یئرآدلاری دا ، بو وضعیت و احوالاتدان خارج و مستثنی دئییل . بیز بو مقاله ده چالیشمامیزین اساس آماجی بودور کی ، بیر چوخ علمی و توپونیمیکا علمینه عایید واژه لردن و اصطلاحلاردان واز گئچه رک ، اونلاری بو مقاله ده ایشلتمه دن و امتناع ائده رک ، چوخ ساده سؤزلر و جومله لرله ، نقده و سولدوز یئرآدلارینین ریشه و کؤکونو آراییب- آختارماق و اونلارین حقیقی معنالارینی اوزه چیخارتماقدیر. هرنه دن اؤنجه یئری گلمیشکن ، یئرآدلاری حاققیندا بیر مهم و چوخ اؤنملی موضوع و مسئله یه ایشاره ائتمه لییک و او بودور کی، یئرآدلاری هر بیر یئرین ،هربیر شهرین، کندین، ماحالین، بؤلگه نین، منطقه نین و حتی هربیر محله نین تاریخی و تاریخ بویو سیجیل لیسی و شناسنامه سیدیر و اونو بیلمه دن(غرض سیز) و یا بیله رَک (غرض ایله )  اَللَشدیرمک، دَه ییشمک، بارماق ائله مک ،قوردالاماق و یا باشقا بیر دیله چئویرمک و یا کؤکوندن آییرماق و کؤکدن ده ییشمک ، تاریخ علمی باخیمیندان، تاریخ شوناسلیق (=تاریخ شناسی) علمی باخیمیندان، بشر تاریخی و مدنی و مدنیت تاریخی باخیمیندان، چوخ بؤیوک و باغیشلانماز بیر خطا، سوچ و گوناهدیر و بو سوچو و گوناها مرتکب اولانلار، کئچمیش نسیل لر و ایندیکی نسیل و حتی گله جک نسیل لر قارشیسیندا چوخ آغیر مسئولیت داشییرلار و بونلارین قارشیسیندا جوابده دیلر. بو مسئله حتی بین الملل علمی- مدنی، اجتماعی  و تاریخی مجامع ده، همچنین تقبیح اولونور. بو سون 25 ایلین عرضینده گؤرونور کی بیر سیرا اینسانلار و حتی میللی – اجتماعی و ادبی روشنفکر جمعیتی آراسیندا، غرض سیز اولاراق ، خئیرخواهلیق ، عیرق میللی سوروملولوغوندان،  تورپاق – اراضی آدلارینین میللی مالکیتی و میللی منسوبلوغونو قورویوب حیفظ ائتمک اوچون و شووینیستی سیاست اوزره مغرضانه   یئرآدلاری ده ییشمه سیاستینه قارشی دورماق نامینه و اونون غلط سیاستینه اعتیراض وعکس العمل گوسترمه نیتی ایله، بعضی یئرآدلارینین قوندارما و ساختا و ده ییشمیش اولدوغونا ایناناراق ، بیر سیرا یئرآدلارینی، هئچ – هئچینه (توپونیمیکا علمینین  قانون – قایدالارینی نظرده آلمایاراق و بو علمین تدقیق و تحقیق اوسلوب و اوصولونا گؤز یوماراق و بیر دوزگون علمی – تاریخی و توپونیمیک آراشدیرما و تدقیق آپارمادان) ، ساده بیر حدسیات و گومان لار اوزه رینده و بیر سیرا عوام جماعتین غیرعلمی و غیر رئال ناغیل لاری، تفسیرلری و حدس لری اوزوندن ، تله سه رک ، آذربایجانین بعضی شهر و یئرآدلارینین ده ییشمه سینه اقدام ائدیبلر و ائدیرلر . بو سیرا قوربان اولونموش یئرآدلاریندان نمونه اوچون قره عینی (اشتباه اولاراق عربجه سانیلیر) ـ تکاب(تیکاب) و بو مقاله نین سؤز کُونوسو و موضوعسو اولان همین نقده شهرینی آد آپارماق اولار کی گویا نقده آدی غیر حقیقی و سونرادان قویولما و فارس عاملی طرفیندن بو شهره قویولما و وئریلمه دیر و بو شهرین اصل و حقیقی آدی سولدوز اولمالیدیر و نقده آدی گؤتورلمه لیدیر و گره ک دیر بو شهرین اوستوندن حذف اولونا. حالبو کی حقیقی ، کؤکلو و ریشه ای بیر تدقیق و آراشدیرما آپاریلسا ، گؤرونه جک کی نقده آدی ، نه بو سون زامانلارا عاییددیر نه پهلوی فارس رژیمی و حکومتینه و نه عربه عاییددیر . حقیقی کؤکلو و علمی آراشدیرما آپاریلسا ایدی ، نقده آدینین نئچه مین ایللیکلر میلاددان اؤنجه یه و قدیم تورک اسطوره لر پانتئونونا (گالریاسینا // مجمع خدایان) مربوط اولماسینا واقیف و شاهید اولوناردی . سولدوز آدی حاققیندا قئید ائتمک لازیمدیر کی بو آدی اونون ساده جه ظاهیری آنلامینا کیفایت ائدیب و عمومیتله خالق آراسی دئییلن معنا و آنلامینی ایره لی سوروبلر. خالق آراسی بو آدین آنلامی و معناسی «سولو دوز» و یا«سولو دوزه ن» دیر و بیر چوخ علمی – مدنی و ادبی اجماع لاردا و بو بولگه نین حاققیندا چالیشان قلم اهلی آراسیندا ، آرتیق قبول اولماقدادیر و دئمک اولار بو معنا و آنلام،  آرتیق اؤز یئرینی تاپیب و تثبیت اولماقدادیر. بیر حالدا کی آذربایجانین بیر چوخ یئرلری و بؤلگه لری اوتلو- سولو یئرلردیر و بیر چوخ دوزلری و یایلالاری سولو و چای کناریندادیر و سولدوز ماحالیندان سولولوقدا چوخ دا اولماسالار، آز دا دئییللر.عمومیتله گونئی آذربایجانین غربی حیصه سینده ، سولدوز ماحالینا تای اوتلو- سولو یئرلر چوخدور و بعضی بؤلگه لری سولدوزدان دا آرتیق راق اوتلو-سولودور. بو حسابلا بو آدی اونلار دا داشیمالی اولمالی ایدیلر. گؤرونور کی بو بؤلگه نین اوتلو- سولو اولماسی ، غربی آذربایجان اراضیسینده گؤزه چارپان و گؤزه گلن بیر امتیاز و یا اوستونلوک ساییلا بیلمز. چونکی سولدوزا تای و سولدوز محیطی و اقلیمی شرایطینده اولان یئرلر، دوزلر و دوزه نلر چوخدور. بس نئجه اولور کی بو آنلامدا و معنادا (سولو دوزSulu düz ) آدی ، یالنیز سولدوز ماحالی داشیماقدادیر؟! بئله بیر آنلام و معنا قانع ائدیجی دئییل. قانع ائدیجی دئییل ،چونکی آذربایجان اراضیسینده اورتاق بیر وضعیتی داشییان و یا اورتاق بیر دوروما و اؤزه للیگه مالیک اولان یئرلر، کندلر و ماحاللار، عینی آدی ، داشیماقدا اولورلار. میثال اوچون ،آذربایجانین خئیلی کندلرینده ، کولدن قالانمیش و یارانمیش کورقانلار و تپه لرین اولدوغو اوچون ، هامیسی «کول تپه» Kültəpəآدینی داشیماقدادیر و عینی آدا مالیک دیلر. حال نئجه اولدو کی گونئی آذربایجاندا اولان بیر بؤیله اوتلو- سولو یئرلردن و دوزه نلردن ، یالنیز «سولدوز» ماحالی بو آدی داشیماقدا اولور؟!   تورک ائتنونیملری(= قبیله، طایفا آدلاری) و ائتنوتوپونیملرینین (= طایفا و قبیله آدی ایله باغلی یئرآدلاری) هر بیریسینین اؤزونه اؤزه ل تاریخی نَدَنلری، قایناقلاری و تاریخی اؤزه یی(=هسته) واردی. هر بیر تاریخچی و تدقیقاتچی(= محقق) و تورکولوق (=متخصص تورکولوژی) مؤلف، اگر تورک ائتنوسلارینین(خالقلار- طایفالار- قبیله لرینین) آد منشأیینی و یا منشأ لرینی کؤک آراشتیرماسی ائتمک ایسترسه ، او موطلق قدیم تورک دیلینین لوغت کؤکلرینی و عینی حالدا تورک میفولوگیاسینی(=اسطوره شناسی ترکان) یا میتولوگیاسینی (میتولوژی) ، تاریخ ، آرکئولوژی ، آسترونومی و ... بیلمه لیدیر. توپونیمیا تدقیقاتچیلارینین (= یئرآدلاری محقق لرینین) گؤزوندن قاچیریلان و حاقیندا هئچ بیر سؤز آچیلمایان اؤنملی کوُنو(=موضوع،جهت) و قصور(=کوتاهی)، اونلارین قدیم تاریخین درینلیکلرینه گئتمه مه سی و بو ائتنونیم یا ائتنوتوپونیملرین ائتیمولوگیاسی و داشیدیغی آنلاملارینین اؤزه یی و منشأیی حاققیندا  کؤک آراشتیرما آپارماماسی ،آچیکلانماماسی و ندنلرینی اوزه چیخارتماماق و آشکار ائتمه مه سیدیر.                 

سولدوز- نقده – قاراپاپاق حاققیندا آپاریلان تدقیقات و آراشدیرمالار اثناسیندا باخیلان منبع لر و اثرلردن بئله نتیجه آلینیر کی بونلارین هربیری اؤزونه مستقل بیر موضوعدور کی هره سی اؤز یئرینده آیری – آیریلیقدا آراشدیرمالی و تدقیق آپارمالی کُونولاردیر. یعنی نقده ، سولدوز توپونیم آدلاری هره سی اؤزونه مستقل و بیر- بیریندن (تاریخ ، منشأ ، کؤک و یارانما تاریخلری باخیمیندان ) آیری توپونیملردیر و قره پاپاق ائتنونیمی (= طایفا و ائل آدی) همچنین بونلاردان آیری ، مستقل بیر موضوعدور کی بونلاری بیر-بیرینه قاتماق و بیر-بیریله ایلگیلندیرمک یانلیش و عبث بیر چابا و چالیشما اولاجاق و سونوجو دا یانلیش و غیررئال بیر سُونوج اولاجاق. منبع لره گؤره آراشدیریلان اوچ آددان ، قره پاپاق ائتنوس آدینین بؤلگه ده کی تاریخی مسکونلاشما یاشی بللی دیر و همچنین بئله معلوم ائدیر کی قره پاپاق ائلی نین ایندیکی نقده منطقه سینده کی "سولدوز" ماحال آدینین یارانماسیندا،رولو اولماییب و بو طایفا و ائلین بو بؤلگه یه یئرلشمه سیندن اؤنجه ، سولدوز آدی بو ماحالین اوستونده ، داشینیردی. البت ده منبع لرده و سون زامانلاردا بو موضوع (قره پاپاق ، بزچلو و سولدوز ) حاققیندا یازیلان اثرلرده بیر- بیریندن فرقلی و ضد ونقیض نظرلر و فیکیرلر ایره لی سورولوب و بیر چوخلو معمالار و سواللارین یارانماسینا سبب اولور. میثال اوچون  مهدی رضوی نین 2 «ایل قاراپاپاق» آدلی اثرینده صحیفه 21 – ده قئید اولونور کی بزچلو ائلی 2200 عائیله دن عیبارت ، آرازین غربی ساحلیندن ، جنوب – شرقه طرف حرکت ائدیرلر و یول اوستو بؤلگه لرین ساکینلری یعنی "سولدوزلولار"(فارسجا یازیلیب سلدوزیان) بو کؤچ منظره سینین ناظیری اولورلار و اونلارین باشلاریندا قارا رنگده پاپاقلاری اولدوغو اوچون ، اونلاری "قره پاپاق" آدلاندیریرلار. مهدی رضوی  نین اثرینده 2 کی بو مطلبدن بئله نتیجه چیخیر کی عباس میرزانین دؤورونده ، ماکو ، نخجوان ،ایروان ،خوی و ارضروم آراسی بؤلگه ، "سولدوز" آدلی طایفا و ائلین یوردو و مسکنی ایدی و بو بؤلگه ده یاشایان و ساکین اولانلارا دا سولدوزلو دئییرمیشلر. بو معلوماتدان داها بیر نتیجه آلماق اولور و او بودور کی ایندیکی سولدوز ماحالینین آدی ، عباس میرزانین ، بزچلولاری بو ماحالا کؤچدورومه سیندن اؤنجه یه قده ر ، باشقا بیر آد ایمیش و بو ایندیکی سولدوز بؤلگه سینین آدی ، "سولدوز" گئتمیرمیش. بونو نظرده ساخلایاراق ، مهدی رضوی-نین اثرینده 2 صحیفه 22- ده بو مطلبه ده توش گلیریک کی عباس میرزانین کؤچ پروسه سینده 2100 عائیله، "سولدوز" یا "سللی دوز"(یازارین منظورو نقده منطقه سی سولدوزو) آدلی منطقه یه حرکت ائدیرلر. بو اثرده دیگر بیر گؤزه چارپان مسئله ، اثرین مختلف صحیفه لرینده "سولو دوز" آدینی "سولدوز" آدی یئرینه رسما اعلام اولونماسی دیر.  

بو اثرین صحیفه 20-ده داها بیر دوشوندوروجو و دوشوندورمه یه سوق وئره ن  مطلبه اشاره اولونوب کی گویا خلقت دن بری تا عباس میرزا دؤورونه قده ر و قره پاپاقلارین نقده منطقه سینه یئرلشدیکلری زامانا قده ر ، بو ایندیکی سولدوز آدلانان اراضیده ،"ماهور" دوزو استیثنا اولاراق ، هئچ بیر خالق ، طایفا و ائل یاشامیردی ، چونکی بو اراضی سو آلتیندا ایدی و تدریجله مئتیر-مئتیر سو چکیلدیکجه ، اوزه چیخیبدیر.

بو موضوعلا یاناشی و علاقه ده، یوسف قهرمانپور 5 اؤز "فرهنگ عامه ایل قره پاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 20- ده سولدوز بؤلگه سینده حسنلو تپه سی جیواریندا ، میلاددان قاباق اولان بیر یاشایش مرکزیندن و شهرین قالقلاریندان و اونون قالین دووارلاری اولدوغوندان خبر وئریر. قهرمانپور 5 اؤز اثرینین صحیفه 29-دا "سولدوز" آدلی بؤلومونده ، خواجه رشیدالدین فضل ا...-ین جامع التواریخینه استناداً ، بو ماحالی ایلخانی مغوللارینین و اونلارین تورک نویان لاری و قشون سرکرده لرینین ، خصوصاً تورک سویلو "سولدوز"(سلدوس) آدلی طایفا و قبیله نین ماراغیندا اولدوغونو و بو اراضیه ماراق گؤسترمه لرینه و مئییل لی اولدوقلارینا ایشاره ائدیر. بونون آردیجا قهرمانپور5 مینورسکی یه استناد ائدیر و مینورسکی نین سولدوز حاققیندا وئردیگی بیلگینی گتیریر . مینورسکی سولدوز حاققیندا یازیر : "غازان خان سولدوز بؤلگه سینی "امیرچوپان سولدوز" (سولدوز امیرچوبانینا) وئریر.امیرتیمور گورکانی حکومتی خیدمتینده اولان  سولدوز طایفاسینین امیرلریندن بیریسی "شیخ محمدخان سولدوز"دور. مینورسکی نین بو یازیسیندان بئله آیدین اولور کی ایندیکی سولدوز ماحالی ، آرتیق قمری ایل 771-دن بئله یه ، یعنی صفوی سلاله سینین باشلانیشیندان بری ، "سولدوز" آدی ایله تانینماغا و آدلانماغا باشلاییر".

سولدوز آدینین آنلامی و یارانماسی حاققیندا ، یازار "عیسی یگانه" ده 4 ،"نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ" آدلی اثرینده صحیفه 31-ده ، سولدوز حاققیندا دئییلن لری و نقل قول لاری گتیریب یوسف قهرمانپورون اثرینده اولدوغو کیمی "سولدوز" آدینی و سؤزونو ، تورکجه – مغولجا سؤز اولاراق ، تورک- مغول نویان و سرکرده سی "سولدوز نویان" ایله ایلگیلی اولدوغو نظریه و نقل قولا ایشاره ائدیر(بیرینجی نظریه)  کی گویا مغول قشونوندان بیر گروهو ایندیکی سولدوز منطقه سینه گلدیلر و بو منطقه اونلارین خوشونا گلیب و "سولدوز نویان" آدلی اؤز سرکرده لریندن ایسته دیلر کی بو بؤلگه یه آد قویسون و او دا اؤز آدینی بو بؤلگه یه وئردی . سونرا "تاریخ ایران از دوره باستان تا سده هیجدهم" اثرینده "ایندیکی سولدوز ماحالی اراضیسنی غازان خان طرفیندن "سولدوز" آدلی طایفا و قبیله یه وئریلمه سینه و سوندا بو طایفا و قبیله نین آدی ایله آدلانماسی و سسلنمه سی نقل قولا ایشاره ائدیر. همچنین "ازتاریخ عصر حافظ" اثریندن استناد گتیریر کی بئله  یازیلیبدیر: "دهخدا"نین لوغت نامه سینده ایلخانی لر زامانی (الجایتو حؤکمرانلیغی دؤورونده ) امیرالامرا تیتولو صاحابی "امیرچوبان سولدوز" آدی ایله باغلیدیر. و اَن سوندا بو بؤلگه و ماحالین اقلیمی شرائیطینه گؤره و یاغینلیقلار اثرینده بو اراضیده سو گؤلک لرینین یارانماسینا گؤره ، بو سون زامانلار رایج اولان سولو دوز (=دشت پرآب) معنالاندیرماسینا ایشاره ائدیر. یازار عیسی یگانه 4 بو نظریه لر و اقوال دان سونرا ، بو دؤرد فرض و نظر ایچینده اؤز قبول ائتدیگی فرض و نظر ، بیرینجی نظر و فرض دیر. یعنی سولدوز آدینی ، مغوللار ایله و "سولدوز نویان"-ین آدی ایله ایلگیلی اولدوغونو قبول ائدیر.

فرود خسروی 3 ده "تاریخ ایل قراپاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 27-28-ده سولدوز آدی حاققیندا ،روس یازارلاری طرفیندن قلمه آلینمیش "تاریخ ایران از دوره باستان تا پایان قرن هیجدهم میلادی" آدلی اثره استناد ائدیر و "سلدوز" آدلی مغول قبیله سی و بو قبیله نین "امیرچوپان" آدلی سرکرده سی و چوپانیان (چوبانیلر) آدلی سلاله ایله باغلی اولدوغونا دایر اشاره ائدیر. بو معلوماتین اساسیندا خسروی 3 سونرا بئله نتیجه چیخاریر کی سولدوز ماحالی چوبانیلر سلاله سینین استیلاسیندان قاباق ، باشقا بیر آدا مالیک ایمیش و اونلار بو بؤلگه یه استیلا تاپاندان سونرا ، اؤز ائل و طایفا آدلارینی ، یعنی "سولدوز" آدینی بو بؤلگه یه وئرمیشلر و قره پاپاقلار بؤلگه یه گلمه دن اؤنجه ، بو آد ایشله نیلیردی ، و بونا ثبوت اولاراق "عالم آرای عباسی" ،"زندگانی شاه عباس اول" آدلی منبع لره ایشاره ائدیب اونلارا استیناد ائدیر. یازار سونرا خالق آراسی دئییلن  "سولو دوز"(= دشت پرآب) یورومونا ایشاره ائدیر و بو نظری عامیانه و غیررئال بیلیر و سولدوز حاققیندا دهخدانین لوغت نامه سینه ده استناد ائدیر. نقده – سولدوز حاققیندا قلم ووران دیگر بیر یازار ، اسفندیار حاجیلو 1 دا ، اؤز نوبه سینده سولدوز آدینین یارانما تاریخی ، یارانما سببلرینیه تشبّوث گؤستریب و یوخاریدا آدلاری قئید اولونان یازارلار تکین بو آدین "سولدوس" / "سولدوز" آدلی تورک-مغول طایفاسی  و ایلخانیلر و اونلارین خلف لری ساییلان چوپانیلرسلاله سی و خاندانی ایله ایلگیلی اولماسینا دلالت و شهادت وئریر و بو حاقدا لازیم اولان تاریخی بیگیلری گتیریب و او زامانین تاریخی اولایلارینی و سولدوز آدلی طایفا و قبیله دن سؤز آچیب و اونلارین امیرلرینین مغول ایمپئریاسی دؤولت و حاکمیتینده توتدوقلاری روتبه و مقام دورومو و شرائیط لرینی تاریخی منبعلره استناد ائده رک ، قئید ائدیب آچیقلاییبدیر. بو حسابلا اسفندیار حاجیلو1 دا سولدوز ماحالی آدینی ، "سولدوز" آدلی تورک- مغول سویلو طایفا و قبیله آدی و همچنین بو طایفا و ائلین "سولدوز" آدلی سرکرده سینین آدیندان آلینماغینی و ایلگیلی اولماغینی وورقولاییر. بیز بو یازارلارین هامیسینین "سولدوز" ماحالی آدی حاققیندا آپاردیقلاری تدقیقاتلارا و آراشدیرمالارا دقت ائده رکن ، مهدی رضوی دن 2 باشقا ،اونلارین سولدوز آدی حاققیندا بو سون مطلبده و نظریه ده (سولدوز آدلی تورک-مغول طایفاسی و امیر نویان آدی ایله علاقه دار) یکدیل و متفق القول اولدوقلارینا و یا ایشاره ائتمک لرینه شاهید اولوروق.

نظریه لرین و فرض لرین هربیری اؤز یئرینده دوشوندوروجو و قابل بحث و تعمق دور و قطعیت له رد یا قبول ائتمک چتین و مسئولیت گتیریجی بیر ایشدیر. توپونیمیا علمی بیر او قده ر آغیر و مسئولیتلی ایشدیر کی ، هربیر یئرآدینی آچیکلامادا و اونون تفسیری و یورومو ، مختلیف علملری و بیلگیلری (آز – چوخ) بیلمک طلب ائدیر وهر طرفلی بوتون جوانبی  نظره آلماق گره کیر. چونکی کیچیک بیر سهو و خطا و اشتباه یوروم و تفسیر ، بیر خالق یا ائل اوچون ایندیکی حالدا و آینده ده چوخ باهایا باخا بیلر و آغیر فلاکت لره دوچار اولماسینا سبب اولا بیلر. "سولدوز" آدینین ایندیکی سولدوز ماحالینا ، سولدوز آدلی طایفا طرفیندن و یا امیرچوبان سولدوز طرفیندن قویولماسی و یا غازان خان ایله ایلگیلندیرمک بیر یانا و "سولدوز" آدینین اؤز کؤکونو و اتیمولوژیسینی و یارانما کؤکلرینی آراشدیرما و تحلیل ائتمک بیر یانا . سولدوز آدی ازل گوندن ایندیکی ماحالین اوستونده اولا و یا ایلخانیلر دؤورونده بو ماحالا قویولا ، آدین اؤز کؤکونده و کؤک آراشدیرماسیندا و یارانماسیندا کئچیرتدیگی پروسئس لر و نئجه ایلک یارانماسینا و اونون ایلک دفعه هاردان تاپیلماسینا فرق ائتمز. ایندی بو آد ایلک اؤنجه اورتا آسیادا و یا نقده منطقه سینده یارانماسی بیزیم بو آدین بیر لوغت و واژه کیمی ایلکین تاپیلما و یارانما ندن لرینی و سببلرینی آراشدیرماغا و اونون اتیمولوژی آراشدیرماسینا مانع اولا بیلمز.مسئله بوراسیندادیر کی سولدوز آدی مغول تورکلرینده اولموش اولا و یا اورتا آسیادا و یا آذربایجاندا اولموش اولا ، بو سؤزون و یا آدین کؤکو و آنلامی نه دیر؟  بیز ده بو مقاله ده ، اؤز نوبه میزده چالیشیریق کی بو آدی ، بیر لوغت و واژه کیمی ایلکین یارانما و پئیدا اولماسی سببلرینی آچیقلایاق و اونو کئچیرتدیگی زامانین سوزگچیندن کئچیردک و نه اولدوغونو و نه ایلکین آنلاملارینی داشیدیغینی ، ایلکین اؤزه یینی و کؤکونو آچیکلایاق و بو آچیکلامادا الده ائتدیگیمیز نتیجه لری سیزینله پایلاشاق و اؤز نظر و فیکیرلریمیزی سیزینله اورتاق اولاق . بیز بو یازیمیزدا بو آدی بیر سؤز اولاراق نظرده توتوب ، اونو آنالیز و تحلیل ائتمکله یاناشی ، گوجلو احتیماللاری دا ، اورتایا قویماق ایسته میشیک . بیزه گؤره سولدوز آدی ازل گوندن بو ماحال و بؤلگه نین اوستونده وار ایمیش و بو سون تاریخی اولایلارین اساسیندا قویولماسی و سولدوز آدلی طایفا و سرکرده و قشون باشچیسینین آدی ایله قویولماسی، شوپهه دوغورور. چونکی آذربایجان توپونیمیاسی خاراکتئرلری ایله اویومو و اوخونوشو اولمور. آذربایجان و دیگر تورک تورپاقلاریندا اولان توپونیملرین(یئرآدلارین) یاشی ، میلاددان اؤنجه یه چاتیر. بیز سولدوز آدلی تورک-مغول طایفاسینین اولدوغونو و "سولدوز" آدلی نویان و قشون سرکرده سینین اولماسینی و غازان خان دؤورونده اوز وئرمیش اولایلارین اولماسینی ، مونکیر دئییلیز و نهی ائتمیریک ، و بونلاری سولدوز ماحالی آدی ایله اوخشارلیق و تصادوفی بیلیب حساب ائدیریک. یعنی "ایش ، ایشی گؤسته ریر" مسئله سینه اوخشور. اولا بیلسین کی همین سولدوز آدلی تورک- مغول طایفانین ایلک یاشاییش و مسکون اولدوغو یئر، همین نقده-سولدوز منطقه سی ایمیش و سونرالار تاریخی ، جغرافی میگراسیالار اثرینده ، اورتا آسیادان ، مغولستاندان و یا ماوراالنهردن باش چیخاردیر و ایلخانیلر دؤورونده ، یئنی دن قاییدیر اؤز دوغما یوردونا. هر نه اؤز اصلینه قاییدار. تورک طایفالارین ، ائللرین کوتله وی سورگون اولماسی پروسئس لرینده ، اونلارین یئنی دن اؤز دوغما یوردلارینا قاییدیشینی ، بیز بو سون عصیرلرده روسیادا اوز وئرمیش طایفا و ائل سورگونلرینده شاهیدی اولموشوق. سورگون اولموش و یا مهاجرت ائتمیش بیر خالق یا طایفا ، اولا بیلسین کی بیر ده اؤز ایلکین دوغما یوردونا قاییتسین و یئنی دن همن یئرده مسکون اولسون.بشر تاریخینده ، اؤزه للیکله تورک تاریخینده بئله اولایلار اوز وئریبدیر و چوخ گؤرونوب کی سورگون اولموش یا کؤچدورولموش خالق و طایفا ، یئنی دن اؤز ایلکین دوغما آتا-بابا یوردونا قاییتسین. اگر سولدوز آدلی بیر طایفا و ائل توپلوم حالیندا مغولستاندا حیات سورورموشسه ، نه یاخشی مغولستاندا بونلارین آدیندا ، یعنی سولدوز آدیندا بیر شهر و یا یئر آدی اولماییبدیر؟! تورک تاریخینده عمومیتده ، طایفالار اؤز آدلارینی یاشادیغی اراضیلرین آدیندان آلیبلار و اراضی لر همچنین اؤز آدلارینی ، اوندا یاشایان خالقین سئودیگی و پرستیش ائتدیگی تانری و تانریچاسینین آدیندان آلیبدیر. تورک کؤکنلی یئرآدلاریندا ، یوردا ، تورپاغا آد قویولمانین قایداسی بئله اولوبدور. دئییلیر کی سولدوز آدی صفوی دؤورونه قده ر هئچ بیر یازیدا و قایناقدا گؤرونمه ییب و سابیقه سی یوخدور. بونون جوابیندا دئمه لییک کی مگر بیر بؤیله تورک یئر آدلارینین هامیسینین آدی – سانی تاریخده و منبعلرده قئید اولونوبدورمو؟! بیزیم فیکریمیزجه "سولدوز" تورکلرینین آذربایجانا گلمه اولدوغونو دوشونمک دوزگون گؤرونمور. سولدوز تورکلری آن آزی 2-3 مین ایل میلاددان اؤنجه ، همین بو سولدوز آدلی اراضیده یاشاماقدا اولوبلار و اورتا آسیا و تورکیستانا و مغولستان اراضیسینه ده همین بو ایندیکی نقده سولدوزوندان کؤچموشلر و بو سون مین ایللیگین اورتا یوز ایللیکلرینده مغول لارین بو اراضیه حربی یوروش و آخینی ایله ، سولدوزلارین یئنی دن بو تورپاقلارا گلمه سی ، اونلارین یئنی دن ازلی تورپاقلارینا و اولو اجدادلارینین تورپاغینا دؤنوشلری ساییلا بیلر.بونو حسنلو تپه سینین قازینتیلاریندان تاپیلمیش ساخسی قابلار و معیشت اشیالاری و حسنلودان تاپیلان قیزیل کوپا بیزه دئییر. قیزیل کوپانین قدمتینی 2800 ایلدن آرتیق تخمین ووروبلار. آن اسکی سولدوزلار(ایندیکی سولدوزلارین اولو اجدادی) زامان کئچدیکجه همین نقده- سولدوزدان اطراف و اوزاق یئرلره و یوردلارا کؤچ ائدیبلر. بیزه گؤره سولدوز تورکلری ، ایندیکی نقده – سولدوز تورپاقلارینا گلمه دئییل لر و اولو اجدادلارینین دوغما یوردلاری اولماسی باخیمیندان ، اونلار یئرلی تورک خالقیدیر ، باخمایاراق کی موقتی اولاراق بیر مدت اؤز دوغما یوردلاریندان کؤچوب سَپه لَنیب و اوزاق دوشموشلر. بیزه گؤره کؤچ و یا سورگون اولونسالار دا ، آمما بونلاردان اؤز یئرینده قالانلار دا اولوبدور و مغولستاندان یئنی دن قاییدان سوی داشلارینی آچیق قوجاق ایله قبول ائدیبلر. سولدوزلولار سولدوزدان کؤچ ائتمیش اولسالار و یا سورگون اولسالار بئله ، سولدوز آدی اؤز یاشاماغیندا قالیبدیر. خالق ، ائل ، طایفا کؤچوب آمما یئرآدی یاشاماقدا اولوب.                                      

بیزه گؤره سولدوز یئر آدی دا آرتیق آذربایجانین بیر خئیلی یئرآدلاریندا گؤروندویو کیمی ، اسکی آذربایجان تورک میفولوگیاسی(=اسطوره شناسی) و آسترونومیاسی (=علم نجوم و ستاره شناسی) ایله باغلی بیرآددیر واونون ریشه سی و کؤکؤ ، قدیم آذربایجان وتورک تاریخینین درینلیکلرینه گئدیب چاتیر و  بو آدی دا ، آذربایجان تورک میفولوگیاسینین سوزگچیندن کئچیرتمک گره ک دیر و بو ساحه ده لازیم اولان گوجلو دلیل لری و حقیقته اویغون و یاخین اولان احتیمال لاری اورتایا آتمالییق تا «سولدوز» یئر آدینین گئرچک آنلامی و معناسی و تاپیلما نَدَنلری بللی و آشکار اولونسون. بیز بوردا اَن گوجلو وئرسیالاری و احتیمال لاری نظردن کئچیرتمه لییک . «سولدوز» بیر مرکب آددیر. بو آدی ایکی حالت ده برپا ائتمه لییک و هرحالتی ده اؤز یئرینده اوستونده ایشله ییب آچیکلامالی ییق . دئمه لی ایکی واریانت اورتادا وار :

الف) «سولدوز» آدینی ایکی حیصه یه  بؤلمک :

"سو+ اولدوز" Su+Ulduz 

"سول + دوز" Sol+Duz //Sul+Duz

ب) «سولدوز» آدینی اوچ حیصه یه بؤلمک :

(سوSu + اول ul + دوزduz

 ایلک اؤنجه بیرینجی واریانتدان یعنی (الف -1)دن باشلاییریق : 

بو آدی «سو+اولدوز» کیمی برپا ائتسک ،او زامان آدین ایلک حیصه سینی «سو» SUتشکیل ائدیر. «سو» SUو اونون دیگر فونتیک واریانتلاری SO/SA/SE/Sİ، قدیم تورک میفولوژیاسیندا «سو» ،«نور»، «ایشیق» آنلاملارینی داشیماقدادیر. آدین ایکینجی حیصه سی ایسه ، تورکجه اولان «اولدوز» سؤزودور. «سوSu» و اونون دیگر بیر واریانتی ساییلان "شوŞu" ، بیزه گؤره قدیم تورک میفولوژیسینده  "نور"،"ایشیق"،"برق"،"پاریلتی"، "ایشین" و "ایشیق تانریسی" دئمکدیر . بیر سیرا تورک دیللرینده "س s" /"ش ş" سس دییشیلمه سی قانون- قایدایا گؤره ، Şuشو"نو،"شیŞi " و "Suسو"یون واریانتی حساب ائتمکله و همچنین "شیŞi" یا "Suسو"یون ، "نور"،"ایشیق"،"ایشیق پاریلتیسی" کیمی میفیک آنلاملارینی گؤز اؤنونه آلاراق ،و عینی حالدا "اولدوز"-ون "گون"،"گونش" کیمی آنلاملارینی گؤز اؤنونه آلساق، او زامان "سولدوز" ماحال و بؤلگه آدینین آنلامی یوخاریداکی آنلاملارین سیراسی ایله عبارتدیر بونلاردان :"ایشیق و نور تانرینین گونو"، "ایشیق و نور تانرینین اولدوزو"،"ایشیقلی و پارلاق اولدوز" ،"ایشیق و پاریلدایان اولدوز"،"نورلو اولدوز"،"نور و ایشیق اولدوزو"،"نورلو و ایشیقلی گونش اولدوزو" ،«گونش اولدوزو» و بو کیمی آنلاملار.

دقت ائدرکن گؤرونور کی بو آنلاملار تورک و آذربایجان میفولوگیاسیندان تؤرَنمیش و سوزولموش میفیک ائلئمئنتلرین تئرمینلریدیر.

  «سو» SU و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری SO/SA/SE/Sİ ، قدیم تورک میفولوژیاسیندا «سو» ،«نور»، «ایشیق» آنلاملارینی داشیماق ایله یاناشی ، عینی حالدا ائتنوس آدی اولاراق ، ساکا تورکلرینین بیر اؤنملی و معروف طایفاسینین آدی دیر. قدیم تورکلر،خصوصا ساک و ساکا تورکلری ، یای و کامانا دا ،"سا"Saو "سای" Sayدئییرمیشلر. گونشین اؤزونو "یای"(داها دوغروسو دارتیلمیش یای و کمان) و اونون شوعالارینی دا،اوخ(داها دوغروسو یایدان چیخمیش و سیچرامیش اوخ) کیمی نظره آلیب و تجسسوم ائدیردیلر و بونون اساسیندا "ساتیر"// "شاتیر" آد-سؤزونو ایکی حیصه یه بؤله رک "سا"Sa//"شا"Şa (سای Say // شایŞay) حیصه سینی "یای" و "کامان" آنلامیندا ایشلدیبلر و "تیر"(تیر) حیصه سینی "اوخ" آنلامیندا ایشلدیبلر. "ساتیر" // "شاتیر" سؤزو و  آدی، قدیم تورک میفیک گؤروشلر و فلسفه سیله باغلی اصیل تورک سؤزودور.بو سؤز قدیم تورکجه سؤزو "سا" (=یای،کامان) و" تیر"(=اوخ،پئیکان) سؤزلریندن یارانمیشدیر."سا" بیر چوخ تورک دیللرینده "یای" و "کامان" دئمکدیر."سا"نین "یا" Yaو "چا"Çaکیمی واریانتلاری واردیر."اوخ" یا " تیر"-ین ده قدیم تورکلر آراسیندا موختلیف معنا چالارلاری اولوب و اونلاردان بیریسی ده "Radlov.V.V. 7 رادلوو"اون قئید ائتدیگی کیمی قازاق ،آلتای دیلینده و "لئبئد" لهجه سینده "عائله" ، "سوی" ،"نسیل" ،"منشأ" کیمی معنالاری واردیر.  بو توضیحاتین اساسیندا و آردیندا بیزیم بو نظریه نین اساسیندا آپاریلان آراشدیرمالاریمیزدا بئله بیر نتیجه اله گلیر کی چوخ گوجلو احتیمالا گؤره ، سولدوز آدینی ، ایندیکی نقده منطقه سینه وئره ن ، آنجاق "ساک" Sak یا "ساکا" Sakaتورکلری اولا بیلر. یعنی بئله دوشونولور کی تاریخین اَن اسکی چاغلاریندا ، ایندیکی سولدوز ماحالینا ایلک آددیم باسان ائل و یا خالق "ساکا" تورکلری اولوبدور و ایندیکی سولدوز ماحالیندا یئرلشدیکدن سونرا ، اؤز اینانجلارینین اساسیندا ، ایناندیقلاری "گونش تانری"سینین آدینی ، یعنی "سولدوز" تانرینین آدینی ، اؤز یاشادیقلاری و مسکون اولدوقلاری یئره و ماحالا وئرمیش اولسونلار. بیزیم بئله دوشوندویوموزه دلیل ، "سولدوز" آدینین (سو+اولدوز) ، ایلک حیصّه سی ، یعنی "سو" حیصه سیدیر، چونکی "سو" Suو اونون باشقا واریانتلاری اولان "سی" Si، "سا" Sa، "سه" Se، "سُو" So، ساکا تورکلرینین بیر اؤنملی ائل و طایفاسینی تشکیل ائتمه سی حقیقتی، تاریخی قایناقلاردا و چین سالنامه لرینده اؤز عکسینی تاپیبدیر.بونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی چینلی لر، ساک یا ساکا تورکلرینه قدیم تاریخلرینده و سالنامه لرینده،"سه" SEدئییرمیشلر. "سه" SEایسه ، "سی"/"سو"/"سا" نین فونتیک واریانتی ساییلیر.قدیم ساک یا ساکا تورکلری ، "سا" Sa/"سه" Se/"سی" Siو "سوُ" So/Saسؤزونو بیر ائتنوس و طایفا آدی کیمی اؤز طایفه و یا قبیله لری اوچون سئچمکده، اولا بیلسین کی بو سئچیمین سیاسی و دؤولتلرینه عایید سببلری اولموش اولسون. بئله کی بو آدی سئچمک ، او تورک طایفاسینین میفولوژی ایناملاری ایله و بو ایناملار و دوشونجه لر ایله سسله شن دؤولت و حکومت قانونلاری ایله باغلی اولسون. تورک دیللی خالقلار و طایفالارین چوخوندا، "یای"آ و "اوخ"آ اینانیردیلار و میفولوگ میرعلی سئیدوف-ون 8 دئدیگینه اساساً "یای"-ی موستقیللیگین، رمزی و سیمگه سی ،همچینین "اوخ" یا "تیر"ی ایسه واسساللیغین (=گوجلو دؤولتدن آسیلی اولان) بلگه سی ساییردیلار. "یای" و "اوخ"اون بو میفولوژیک آنلاملاری و گؤروشلرینی نظره آلان تورک دیللی خالقلار و ائتنوسلار، گاهدان "یای"-ی (=سا // چا // شا) و هردن ده "اوخ"-و (=اوق// تیر) و گاهدان دا اوخ و یایی بیرگه، اؤزونه آد سئچیرمیش. بیز بو معلوماتین اساسیندا تورکدیللی "ساق"//"ساک"لارین آدینین دا نه اولدوغونو راحت باشا دوشه بیلیریک ،نئجه کی میرعلی سئیدوو 8 دا ایشاره ائدیر کی تورکدیللی ساقلار اؤزلرینه "یای" و "اوخ"-و آد سئچیرلر و بورادا یایین "قوّت"،"گوج" و "موستقیللیک" آنلاملارینی نظره آلمیشلار.اونلار دونیانین دؤرد بیر یانیندا اؤز واسساللارینین اولدوغونو بیلدیرمک اوچون رسمی پاپاقلارینا دؤرد قیزیل اوخ تاخارمیشلار.8

بیز بورادا بو آچیکلامانین اساسیندا بئله بیر نتیجه یه چاتیریق کی قدیم تورک دیللی ساق // ساک// ساکا خالقی و بو خالقین "سی"//"سو" آدلی بؤیوک و اؤنملی قوُلو ایله سولدوز// سوُلدوز خالقی و ائتنوسو بیر کؤکدن و منشأدن ساییلیرلار،چونکی هر ایکی ائتنوسون دا، آد ترکیبینده قدیم تورک میفی "سا"Sa یا "سوُ" Soو"سی" Siایشتیراک ائدیبدیر(ساک لاردا "سی" طایفاسی وسولدوزدا "سو"//"سی" طایفاسی) و هر ایکی ائتنونیم ده عینی آدی و ماهیتی داشیماقدادیر. بو مسئله بیزی بو ایکی ائتنوسون کؤکداش و هم منشأ اولدوغونا ایناندیریر و بو اساسدادیر کی"سولدوز"لاری Sulduz //یاSolduz "سوُلدوز" لاری، "ساق"//"ساک"//"ساکا" تورکلرینین بیر قولو و شاخه سی اولدوغونا ایناندیریر. دئمه لی بئله نتیجه آلینیرکی چوخ گوجلو بیر احتیمالا گؤره، سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری ، ساکا تورکلری اولموش اولسون. ساک یا ساکا تورکلری یاکوتستاندان توتموش و اورتا آسیادان تا آذربایجانا قده ر و حتی سیستانا قده ر یاییلمیشدیلار.عمومیتله ساک  یا ساکا تورکلری ("سو" SUتورکلری//"سی" تورکلری//"سه" SEتورکلری) اودا و آتَشَه عبادت و ستایش ائده رمیشلر. بو تورکلرین عبادت و پرستش ائتدیکلری "اود"(آتش) ، اصلینده هَمَن "گون" یا "گونش"دیر و "اود"(آتش)، گون یا گونشین یئرده کی سیمگه سی ، سَمبُولو و نیشانه سی ساییلیر. 

ایندی ایسه ، بیرینجی حالتین ایکینجی واریانتینی (الف 2-) گؤزدن گئچیردَک : سول Sul / Sol + دوزduz = سولدوز .

بو حالتده سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سینی «سولSul / Sol  » تشکیل ائدیر.

  «سول Sol » و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری "سول"Sul  ، "سال"Sal  ، "زال" Zalحاققیندا دئیه بیله ریک کی "سال"Sal  // "سول" Solسؤزلری ده، اصلینده "سا.اول" Sa.ulدور و قدیم تورک میفیک سؤزو "سا"Sa(=نور،ایشیق) و قدیم تورک سؤزو "اول"ul(=قیرمیزی) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش مورککب آددیر و آنلامی "قیرمیزی ایشیق"،"قیرمیزی نور"،"قیزارمیش ایشیقلی" دئمکدیر. ایندیکی تورک دیلینده ایشلنن "آل" alسؤزو ده اصلینده "اول"ulسؤزونون دیگر بیر واریانتیدیر. "سو"Su  و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری ساییلان "شو" Şu  و "زو"Zu  ، قدیم تورک میفولوژیسینده "سو"دان(=آب) باشقا ، "نور"،"ایشیق" کیمی میفیک معنا چالارلاری دا اولموشدور. قئید ائتمک لازیمدیر کی  Su"سو"نون "ایشیق و نور" آنلامیندا اولماغینا ثبوت اولاراق ، فارس دیلینده "سو- سو" سؤزونه ایشاره ائده بیله ریک .  بو معلوماتین اساسیندا و دیگر طرفدن Se، همچنین «ساSa»نین فونتیک واریانتلاریندان بیریسی اولماسینی نظره آلاراق، بیز بو نتیجه یه چاتیریق کی اوزاق شرقده "جنوبی کارئیا"نین(کره جنوبی) ایندیکی پایتاختی یعنی "سئول"Se.ulشهرینین آدی ، چوخ گوجلواحتیمالا گؤره همین قدیم تورک میف و تانریسی "Sa.ulسا.اول" یا "Se.ulسئول"دور. "سال" Sal،قدیم تورک میفیک سؤز یا آدی اولان "Sa.ulسا.اول" سؤزونون قیسسالمیش و ایختیصار تاپمیش فورماسیدیر. آوروپا و لاتین میفولوژی ادبیاتیندا و دیلینده "گونش" و گونه ، "سول"Sol   دئییب ایشلتدیکلری میفیک واژه ده ،"Salسال"-ین باشقا فونئتیک واریانتیدیر. دئمه لی بئله نتیجه آلینیر کی سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی اولان «سول»Solسؤزونون معناسی، گون یا گونش (=آفتاب ، خورشید) دیر و همچنین آوروپادا و لاتینلرده ،«سول»Solگون یا گونَشین میفیک و میفولوژیک آدی دیر و میفولوگیا یا میفولوژیک ادبیاتیندا بو آدی و تئرمینی کوللانیرلار. بیزه گؤره "ل  - L"ن"  N، "م"Mسسلرینین بیر-بیریسینه چئویریلمه قانونونا اساسا ، تورک دیلینده کی "زال" / "سال" /"سول" (= گون،گونش،خورشید) سؤزو  "سان" (اینگیلیسجه یازیلیشی Sun) فورمانتینی الده ائدیبدیر و بو فورمادا ،ایندی اینگلیس دیلینده ، "گون" و"گونش" معناسیندا ایشله نیر.

SAL---->SAN / SUL----->SUN / SOL----->SON

بیزه گؤره بو سس دییشمه قانونونا اساساً ، چوخ گوجلو احتیمالا گؤره ساک / ساکا تورک پهلوانی روستمین آتاسی "زال" و جَدّی "سام" پهلوانین آدی، هر ایکیسی ده عینی سؤز و عینی آنلامدا ، یعنی "گون" یا "گونش"(=خورشید) آنلامیندادیر. SAL-----> SAM

William.G.Dotty 9 ویلیام ج.دوتی"–نین  The Times World Mythology آدلی اثرینده میتولوگ "راشئل ایستورم Rachel Storm  " قئید ائدیر کی "سول"Sol، روم// روما میفولوژیسینده "گونش تانریسی"(=خدای خورشید یا خورشیدخدا)دیر.

"زال"Zalسؤزو ایسه همن "Salسال"-ین دیگر بیر فونئتیک واریانتیدیر و "آغ"، "بیاض"، "کوتسال"،"مقدس"،"پارلاق"،"ایشیلدار"،"گونش"،"ایشیقلی"،"نورلو"،"گونشلی"آنلاملاریندا ایشلنیلیر. بورادا دیگر بیر حقیقتی ده ،اَلدَه ائدیریک و او حقیقت بودور کی روستم پهلوانین آتاسی "زال" ، ساکا تورکلرینه منسوبدور و نتیجه آلینیر کی روستم اؤزو ده بیر ساکا تورکودور. البته بونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی بو آتا- اوغول ، هر ایکیسی ده ، ساکا تورکلرینین "سو" یا "سی" طایفاسینداندیلار و اونلارین یاشادیغی و مسکون اولدوقلاری یئر و بؤلگه ، سیستان ایمیش. سیستان آدی یعنی "سی" یا "سو" طایفاسینا منسوب اولانلارین مرکزی و توپلاندیغی یئر. بئله لیکله نتیجه آلینیر کی سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی "سول"Sul/Sol، آنلامی و معناسی "قیرمیزی ایشیق"،"قیرمیزی نور"،"قیزارمیش ایشیقلی" و مجازی اولاراق "گون" یا "گونش"(=آفتاب،خورشید) اولور. آدین ایکینجی حیصه سی «دوز» duz،و اونون باشقا فونتیک واریانتلاری ،"دیز"diz، "دیس"dis،"تیس"tis، مختلف تورک خالقلارینین دیللرینده ، اولدوز آنلاملیسؤزلرین(اولدوز،جولدوز،ییلدیز،چیلتیس،ژیلتیس، سیلدیس کیمی)  سونلوغونو تشکیل ائدیر.«اولدوز» سؤزونه و آدینا، آلتای تورکلرینین دیلینده "ییلدیس"Yildis، باشقیرت تورکلرینین دیلینده " یُولدُوز"Yoldoz، کازاک تورکلرینین دیلینده "ژولدیز" Juldız، قاراقالپاق تورکلرینین دیلینده "ژولدیز" Joldiz،قیرقیز تورک دیلینده "جیلدیز" Cıldız، "قوموق" تورکلرینین دیلینده "یوردوز" Yurduz، "نوقای" Noqayتورکلرینین دیلینده "یولدیز" Yuldiz، تاتار تورکلرینین دیلینده "یوُلدیز" Yoldız، "تووا" یا "تیوا"Tiva  تورکلرینین دیلینده "سیلدیس" Sildis، آنادولو (تورکیه) تورکجه سینده "ییلدیز" Yıldız، تورکمن تورکلرینین دیلینده "ییلدیز" Yıldız، اؤزبک تورک دیلینده "یولدوز" Yulduz، اویغور تورکلرینین دیلینده "ژولتوز" Jultuz، خاساق تورکلرینین دیلینده "چیلتیس" Çiltis، "شور"Şorتورکلرینین دیلینده "چیلیس" Çilis، یاکوت (ساک // ساکا) تورکلرینین دیلینده "سولوس" Sulus، دئییلیر. بو سادالادیغیمیز اولدوز آدینین مختلف تورک بویلاری و خالقلارین دیللرینده ، دقت ائدیلیرسه ، گؤرونور کی تورک دیللرینین اکثریتینده ، "ی"Yو "س"Sایله باشلانان سؤزلرده ، بیرینجی سسلر ، دَییشیلیرلر. ساکا تورکلرین و عینی حالدا یاکوت تورکلرین دیلینده ، "ی"  Yایله باشلانان سؤزلرین اکثریتی ، "س" Sایله تلفوظ اولونور. یعنی سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری اولان ساکا تورکلرینین بو ماحالا قویدوقلاری "سولدوز" آدی ، اصلینده همن "یولدوز" Yulduz ( = "اولدوز") آدی دیر کی، "ی" حرفینین سسینی ،"س"Sحرفینه و سسینه چئویریب ایفا ائدیبلر. یوخاریداکی بیلگی لره دقت ائده رکن گؤرونور کی "تووا" Tuva یا "تیوا" Tivaتورکلری ده ، اولدوزا دئدیکلری سؤز و واژه ، "سولدوز" سؤزونه و آدینا چوخ اوخشار و یاخیندیر. "تووا" یا "تیوا" تورکلری اولدوزا ، "سیلدیس" Sildisدئییرلر کی بو اؤز یئرینده جدی بیر آراشدیرما و تدقیق آپارما طلب ائدیر. همچنین ساکا تورکلری ایله اَن یاخین قوهوملوغو اولان یاکوت تورکلرینین اولدوزا ایشلتدیکلری آد و سؤز، یعنی "سولوس" Sulusدا، "سولدوز" سؤزونه چوخ اوخشارلیغی و یاخینلیغی وار کی بو یاخینلیق و اوخشارلیق ساکا و یاکوت تورکلری حاققیندا ،گؤزله نیلن دیر. یاکوت تورک دیلینده "ی"Yسسی ایله باشلانان سؤزلر، "س"Sسسینه چئویریلیر.میثال اوچون "یای" سؤزو اولور "سای" ، "یابی" اولور "سابی" ،"یابیق" اولور "سابیق" ، "یاخا" سؤزو اولور "ساخا" ، "یال" اولور "سال" ، و ...

بو توضیحاتلا ، آیدین اولور کی یاکوت لارلا اَن یاخین قوهوملوغو و یاخینلیغی اولان ساک لار یا ساکالار ، "ی"Yایله باشلانان سؤزلری ، "س"Sایله ادا و ایفا ائدیرمیشلر. آرتیق بو حقیقت هامیا و عینی حالدا تورک تاریخی ایله مشغول اولانلارا بللی اولونوب کی ساک لار// ساکالار و دیگر تورک دیللی خالقلار، ائتنیک و سوی باخیمیندان ، بیر- بیریله قوهوم و اقربادیلار. سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری اولان ساک یا ساکا تورکلری ، دیگر تورک دیللی و تورک سویلو خالقلار و طایفالار ایله دیل بیرلیگی و میفولوژی باغلانتیلاری و قوهوملوقلاری وار. بونو دا وورقولامالی ییق کی ، ساک // ساکا تورک کولتور- مدنیتی و عینی حالدا میفیک (اسطوره ای) تفکورو ، آذربایجانین دیگر تورک ائللری و طایفالاری و قبیله لرینین میفیک و میفولوژیک ایناملاری و دوشونجه لری ایله چوخ سیخ باغلیلیغی و یاخینلیغی اولوبدور.

سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی یعنی "سول Sul " یا "سوُل Sol " ، بیر ائتنوس آدی (=طایفا آدی، قبیله آدی) کیمی ده ،قدیم آذربایجان اراضیسینده آلبان دؤولتی نین تشکیل ائده ن 26 طایفاسیندان بیرینین آدیندا ،اؤزونو عکس ائتدیریر. قدیم آذربایجان اراضیسینده یارانمیش و قورولموش "آلبان" دؤولتی نین 26 طایفاسیندان بیرینین آدی "چولÇul" یا "چوُلÇol" اولوبدور.  آذربایجانین گؤرکملی تاریخچی عالیمی ،قیاس الدین غئیب اللایئو، "آذربایجان تورکلرینین تاریخی تشککولو" آدلی اثرینده ، آلبانلارین 26 طایفاسیندان، "چول" Çul// "چوُل"Çolویا "کول"Kul//"کوُل"Kolطایفالاریندان آد آپاریر. بیزه گؤره آلبان دؤولتی نین 26 طایفاسیندان بیری ساییلان "چول"//"چُول"لار، و"کول"Cul//"کوُل"لارColاصلینده سولدوز آدینین ایلک حیصّه سی ایله بیردیر و عینی دیر، یعنی سولدوز تانرینین آدیندان ، اونلارین طایفا آدلاری یارانمیشدیر. بیزه گؤره "چول" طایفا آدی ، (قدیم تورک دیلینده "س"- "چ" – "ش" – "یوموشاق ک " سسلرینین بیر- بیریله دَییشمه قانونو اساسیندا) و عینی حالدا "کول"Kul //"کوُل"Kolطایفاسی دا یوخاریدا ایضاح ائتدیگیمیز کیمی ،همن "سول"Sul// "شول"Şul// "کول" Cul(قدیم لاتینجه اوخونوشو سول و ایندی ایسه کول)//"کوُل"Kol// "کول"Kulدور کی بو ایکی طایفا دا اصلینده گوُرانلیق (گونش پرستلیک و میترائیسم) گؤروشو و اینانجینا باغلی اولان تورک طایفالاریدیر. بیر احتیمالا گؤره اولا بیلسین کی همن "چول"لار یا داها دوغروسو "سول"لار ، آرازین شیمال حیصه سیندن کؤچوب ایندیکی سولدوز ماحالیندا یئرلشمیش اولسونلار و اؤز طایفا آدلارینین اساسیندا ، یئرلشدیکلری دوزه و اووایا (=دشت ،جلگه) ، سولدوز ("سول"لار دوزو – "سول" طایفاسینا عایید دوز یا دوزه ن )آدی وئرمیش اولسونلار.