وجه تسمیه سولدوز و نقده

نقده و سولدوز آدلارینین آچیکلاماسی واتیمولوژی کؤک آراشدیرماسی

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو)   اورمیه / خرداد 1397

 

سولدوز Sulduz یا سُلدوزSolduzآدینین سون بؤلومو "دوز" Duzو اونون دیگر واریانتلاری (دیز،تیز،دیس،تیس، توز،توس) ،قدیم تورک میفولوژیسینده، هر بیر پدیده نین ایلک باشلانیشی و ایلک گؤزه سی و ایلک اؤزه یی (=سرچشمه ،منبع،شروع،آغاز،آغازگر ، بؤیوک،آنا،آتا،اصل،منشأ)  ساییلیردی. میثال اوچون اسکی تورکلرین اینانجینا گؤره ، اَن بؤیوک ، اولو و ایلکین داغا کی بوتون باشقا داغلار اوندان تؤره نیبدیر، «توس تائو» Tos Tauدئییرمیشلر. اسکی تورکلرین چوخو ، ستایش و پرستش ائتدیکلری مقدس داغلاری ، اولو آنا (= مادر بزرگ)، اولو آتا(= پدر بزرگ) سانیردیلار و ائله ده آدلاندیریردیلار. بو بیلگیلر و آچیکلامالارین اساسیندا «سولدوز» آدینین آنلامی و معناسی "بؤیوک گونش" (=خورشید خدای بزرگ) ، "آنا گونش (= خورشید مادر،الهه خورشید)، "آتا گونش"(= خورشید پدر، خدای خورشید) ،اولو گونش(خورشید خدای بزرگ و ازلی) ، نور و ایشیق تانریسی (خدای نور و روشنی) ، نور و ایشیغین دوغانی (زاینده نور و روشنی) و بو کیمی آنلاملار اولور . بئله لیکله سولدوز آدینین بو واریانتینی (الف 2-) آچیقلایارکن ، بیزه معلوم اولور کی "سولدوز" آدی ، ساک یا ساکا تورکلرینین میفیک تفکورو ایله باغلی یارانمیشدیر. اسکی میفیک اینانجلار و باورلرله باغلی یئرآدلاری ، او یئرلرده یاشایان و یاشامیش خالقین ، سوی کؤکونون آچیکلانماسینا ، بیزه کؤمک ائدیر.

ایندی ایسه ، سولدوز آدینین  ب) واریانتینی، یعنی (سوSu+ اول ul+دوزduz) حالتینی گؤزدن گئچیردیب ، آچیکلاماق گره ک :

ایلک اؤنجه بو ترکیبین آنالیزینده بیرینجی حیصه سی اولان Su"سو"یو مختلف یؤنلردن تحلیل ائتمه لی وآچیکلامالی ییق. سولدوز آدینین بو ترکیبینده گؤرونن "سو" Suحاققیندا، اؤنجه یوخاریدا توضیح وئریلیبدیر و قئید ائتدیک کی "سو"Su  و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری ساییلان "شو" Şu  و "زو"Zu  ، قدیم تورک میفولوژیسینده "سو"دان(=آب) علاوه ، "نور"،"ایشیق" کیمی میفیک معنا چالارلاری دا اولموشدور. بورادا یئری گلمیشکن قئید ائتمه لییک کی "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو ساییلان "سو" نون دیگر واریانتلاریندان بیریسی اولان "شو" Şu، (Su=Şu) ، بیزجه تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان میفلر جُووْقاسیندا ،تانریلاردان بیری ایمیش و اولا بیلسین سونراکی مین ایللیکلرده، یئنی یئتمه (یهود،مسیحیت،اسلام) دینلر و اینانجلارین باسکیسی و سیخیشدیرمالاری تأثیرینده ،بیر خئیلی میفلر و تانریلار کیمی ، آرادان قالدیریلیب و یا آدی و ماهیتی دَییشیلیبدیر. تورک- توران و آذربایجان میفی و تانریسی اولان "شو"Şu، فارس دیلینه کئچه رک، اؤزونو ایندییه قده ر "سو- سو" سؤزو و ایفاده سینین بطنینده،  همن "نور"،"ایشیق"،"ایشین" و"پاریلتی" آنلاملاریندا، اؤزونو قورویوب ساخلاماقدادیر. فارس دیلینده بو قدیم تورک میفیک آدی ، (سو- سو زدن کیمی) ایشلنیلیر و پاریلداما،ایشیلداما،اولدوز ایشیغی و پاریلتیسی معنالاریندا ایشله نیلیر. بو تورک و آذربایجان میفی و تانریسی "شو"Şu، مئزوپوتامیادان (بین النهرین) و یاخود آذربایجان میفلر جُووْقاسیندان یا پانتئونوندان ،مصره گئدیب و مصرین میف لر پانتئونوندا بیر تانری کیمی اؤز وظیفه سینده اولوبدور. مصر پانتئونونون "شو"     Şuتانریسی حاقیندا میتولوژ "ژ.ویو" 10 J.Vieux، "The Myths of Egypt " آدلی اثرینده صحیفه 28-ده یازیر : "شو" ،مصرین 9-لوق پانتئونوندا یئرلشمیش و "رع" تانرینین یارادیلیشی ساییلیردی. "شو" ،باجیسی "تئفنوت" Tefnutایله ،مصر تانریلار پانتئونونون ایلک جوفتو و اَر- آروادی(ائشلری) ساییلیردی". بیز میتولوژ "ژ. ویو"نون وئردیگی بو معلوماتدان بئله نتیجه آلیریق کی مصر میفولوژیاسیندا و بو میفولوژیانین اساسیندا ،"شو" تانریسی ،جوفتلیکده (ائشلیکده) ،ائولنمه ده، اَر- آروادلیقدا ،ایلک ائش و ایلک اَر ساییلیر.  بیزه گؤره بو معلوماتین اساسیندا دئیه بیله ریک کی "شو"نون دیگر بیر آنلاملی و معنا چالاری دا "ائش"(=همسر)،"اَر"،"حیات یولداشی" دئمکدیر. "شو" تانرینین مصر پانتئونوندا ایلک "جوفت"،"ائش"،"اَر"،"حیات یولداش" ساییلماسینا دایر،مصر میفولوژیاسی اوزمانی "دؤکتور  روی- ویلیس Roy Willis" ده، "William.G.Dottyویلیام ج.دوتی"نین 9 باشچیلیغی آلتیندا یازیلان   The Times World of Mythology"" اثرین صحیفه 16-دا شهادت وئریر و یازیر:"...مصرین بؤیوک تانریسی ساییلان آتوم تانریسی، "نوطفه"نی (=اسپرم) یاراتدی و اونون نوطفه لریندن ایلک جوفت (ائش)تانریلار و اَر- آرواد تانریلاری یعنی "شو" تانری و "تئفنوت" ایلاهه سی یاراندی. بو جوفت تانری،تانریلار نسلینین ایلک نمونه لری ساییلیردی". بیزه گؤره "سو"یو،"شو"نون باشقا فونئتیک واریانتینی گؤز اؤنونه گتیره رک،قدیم تورک دیلینده "حربیچی"(=فرد مسلح نظامی و لشکری)،"حربی عسگر"(=سرباز جنگ)، "دؤیوشچو" ،"قوشون عسگری" آنلاملاریندا ایشلنن "سو"Su //"سو"سؤزلرینین یارانماسی دا ائله بو قدیم تورک کؤکنلی "شو"نون بو معنا چالارلاریندان ایره لی گلیر. بیر ایگید او زامان "سو"Su//"سو"آدلانا بیلر کی قوچاق و آتیلقان یاشینا چاتمیش اولسون ،دؤیوش و ساواشماق قابیلیتینه مالیک و عینی حالدا ائولنمه یه و ائو قورماغا آدای و حاضر اولموش اولسون. تورک دیلینده ائولنمیش یاشینا و حدینه چاتمیش ائولنمه میش جوانا "سوبای" Subayو یا "سوبای"Sübayدئمه یین سببی ده ،ائله هَمَن "سو"Su//"سو" یا "شو"نون یوخاریدا ایشاره اولونان (ائولیلیگه و ائولَنمه یه آدایلیق) آنلام و معنا چالاریندان ایره لی گلیر و تؤره نیر.دئمه لی "شو" و "سو"نون دیگر معنا چالارلاریندان "عسگر"،"قوشون حَربیچیسی" و "اَر"(= مرد ، شوهر)، "کُوجا" و "ائش"ی(=همسر) ده سایماق اولار. "شو"نون میصیرده کی قازاندیغی "اَر"(=شوهر) آنلامی و معناسینی ، ایندیکی فارس دیلینده ایشله نن "شو" و "شوی"Şuyسؤزلرینده اؤزونو قورویوب ساخلاماغینی گؤرمک اولار. "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو اولان "سو"Suو یا اونون دیگر واریانتی ساییلان Şu "شو"نون یوخاریداکی قئید اولونان "قُورویوجو" ، "قُورویان" و بَکچی(= محافظ،سرباز،مدافع،پاسدار) کیمی معنالار و معنا چالارلارینی داشیدیغینی نظره آلاراق ، بیر گوجلو احتیمالا گؤره ،"سولدوز" آدینی "سو- اولدوز" Sü Ulduzو یا "سو اولدوزو" Sü ulduzu (= تقریباً  ستاره ی سرباز ، ستاره ی محافظ ، ستاره ی پاسدار و ... آنلاملاریندا) بیلیب ، آدلاندیرماق اولار. "سو" تورک دیلینده اسکیدن بری "قوُرویوجو"،"قوُرویان"(محافظ ، حراست ائده ن)، "عسکر"،"سرباز"،"قشون پیاده سی"،"دؤیوشچو" ،"اَر" و "اَره ن " معنالاریندا ایشله نیبدیر.

  میتولوق "ژ.ویو" 10J.Vieux  ،مصرین (اصلینده تورک- آذربایجان کؤکنلی) "شو" تانریسی حاقدا بئله معلومات وئریر :"اونون آدینین معنا و ائتیمولوژیسی "گؤیه قالدیران و آپاران"دیر. او،یونان میتی "اطلس" کیمی،گؤی و گؤی اوزونون ساخلایانی ساییلیردی. او ،"رع" تانرینین امریله، یئر تانریسی "گئب"Gebو "گؤی تانریچاسی "نوت"-ون آراسینا بوراخیلمیشدیر."شو"، یئر و گؤیو چوخ سرتلیکله(= محکم و سخت) بیر- بیریندن آییردی ،"نوت"-و قالدیریب گؤیه آپاردی و اَللَری ایله اونو گؤیده و یوخاریدا ساخلادی."شو" عینی حالدا "هاوا" تانریسی(=خدای هوا) و تانریسل بوشلوغون تانریسی ساییلیر."شو" هر زامان اینسان قیلیغیندا تجسّوم اولونوبدور.او،باشیندا دَوَه قوشو له له یی(=پر شترمرغ) تاخیلان بیر اینسان کیمی گؤستریلیبدیر. دئمه لی دوه قوشو لَه له یی اونون آد آنلامیدیر. "شو"، "رع" تانرینین جانیشینی و نماینده سی و یئر اوزونون شهریاری(شاهی و سلطانی) اولدو".

سولدوز آدینین ، نور و ایشیق معناسیندا اولان "سو" حیصّه سینین "شو" واریانتینین ایزینی باشقا یوردلاردا، او سیرادان هیندوستاندا همچنین تاپماق اولور. تورک کؤکنلی "شو"Şu  //"شوو" Şuvتانریسینی "شووا"Şuva// "شیوه"Şivəفورمالاریندا برپا ائتمک اولار. بیزه گؤره بو تورک کؤکنلی تانری ،قدیم هیند تانریلار پانتئونوندا ،اَن اؤنَملی تانریلاردان بیری ساییلیردی. میتولوگ "ریچارد کاوندیش" 11، "Mitholojy An İllustrated Enscyclopedia Of The Principal Myths And Religions Of The World" آدلی اثرینین صحیفه 66-دا قئید ائدیر کی "بو تانرینین آدی هیند میفولوگیاسیندا سانسکریتجه "شاوا" Şavaقئید اولونوبدور.بو تانری سونرالار یئنی هیند میفولوگیاسیندا آدی،"شیوا" Şivaکیمی گئدیر.

 ویلیام.ج.دوتی 9  William.G.Dotty، " The Times World of Mythology " آدلی اثرین صحیفه 44-ده ،هیند میتولوژیسی بؤلومونده "شیوا" آدلی تانری حاقیندا یازیر :"شیوا ظولمت ،قارانلیق و داغیدیجی تانریسیدیر و قورخونج شخصیته مالیکدیر .اونون چئوره سینی قورخونج  روحلار، شبح لر و دئولر (دئمونلار) احاطه ائدیبدیر. آمما اونون یاخشی جهتلری ده واردی ... شیوا`نین پارواتی ایله ائولنمه سیندن ،بیر سیرا تانریلار دوغولدولار ،او سیرادان ساواش تانریسی ، گئنشا ،لکشمی یا سَرسَوَتی،...".

 اسکی چین تاریخینه دقت ائدرکن،گؤرونور کی همن بو تورک کؤکنلی میفیک آددا ،"شو" Şuسُلاله سی و "شو حان" آددا حؤکمران اولوبدور. "شو" ، سومئر- آکاد حکمرانلارینین آدی اولاراق(میلاددان اؤنجه 2003-2027)،عینی حالدا چوخ حیرت ائدیجی دیر کی همین آد 1800 ایل سونرا (ائرادان اؤنجه 4-جو یوزایللیکده) ،اسکندرین اورتا آسیایا یوروشو زامانی،یئنی دن بیر تورک سلطان ،خاقان و یا ایمپئراطورونون آدی اولور. ویکی پئدیا، آچیق ائنسیکلوپئدیاسینا اساساً ، " شو" ( "شو حان") اوچ چارلیق دؤورونده 221 263 جو ایللرده مؤوجود اولموش دؤولت ایمیش. "شو" چارلیغینین اساسی، اؤزونو "هان"(حان) سولاله سینین داوامچیسی سایان "لیو بئی"  Liu beyطرفیندن قویولموشدور. بیزه گؤره بو "شو حان" و یاخود "شو خان" اصلینده بیر افسانوی تورک سلطانی و خانیدیر.بو دئدیگیمیزین تصدیقینده ، ن.م.خودیئو N.M.Xudiyevو ا.آ.قولیئو(Ə.A.Quliyev) 12، "قدیم تورک عابده لرینین سؤزلوگو" آدلی اثرین صفحه 126-سیندا، "شو"نون توضیحینده یازیرلار : افسانوی تورک خانی و اونون فتح ائتدیگی شهرین آدی".

"سولدوز" آدینین ایلک حیصه سی ،"نور"،"ایشیق" معناسیندا اولان"سو"یو، اگر گؤی و سماوی عنصورلوقدان چیخاردیب ، یئرده کی "سو"(=آب) عنصورو معناسیندا اولماسینی نظرده آلساق ، او زامان  "شو حان" بیزجه ،بیر واریانتا گؤره قدیم تورک میفولوگیاسیندا آدی گئدن همن "سو خان" Su Xan یا  Su Xanı "سو خانی"دیر. چونکی "شو" Şuایسه "سو"یون باشقا بیر واریانتی ساییلیر. بیر داها خاطیرلاتمالی ییق کی تورک دیللی و تورک سُویلو خالقلار آراسیندا، سویا اینامین ایزلری اَزَل گوندن بَری، یاشامیشدیر و "سو" اُونقونو (=بلگه،سَمُبل،نماد) و میفی اولموشدور. سویا(=آب) و سو تانریسینا(=خدای آب) ستایش و تاپینمانین ایزلرینی اؤزونده قُورویان عادتلر و دَبلری ، تورکلرین هرزامان اولموشدور و اؤزونو گؤسترمیشدیر. دئمه لی تورک دیللی خالقلاردا "سو تانریسی"(=خدای آب) ،اساس تانریلاردان ساییلیرمیش.  قدیم تورک خالقلاری ، سو تانریسینا موختلیف آدلار وئرمیشلر. بو آدلار،آذربایجانین گؤرکملی میقولوق عالیمی میرعلی سیدوف ون 8 قئیدیاتینا گؤره، بیر سیراسی اونا "سو ایئسی"Su iyesi  ،بیر سیراسی "یاییق" Yayıq،بیر سیراسی "قاران" Qaran،بیر سیراسی "یو یئسی" Yu iyesi،بیر سیراسی "سو جددیم" Su cəddim، بیر سیراسی "سو بابا" Su Babaو بیر سیراسی دا "سو خان"Su Xanدئمیشلر. بیزجه اولا بیلسین کی چین اراضیسینده حؤکمرانلیق ائدن خاقان "شو حان" Şu hanایسه، هَمَن تورکلرین "سو خانی" اولموش اولسون. "سو تانریسی" گؤرونور کی تورک خالقلارینین میفولوگیاسیندا چوخ اؤنملی یئر توتدوغوندان، اونون آدینا شامان دعالاریندا تئز- تئز راست گلینیر. عبدوالقادیر اینان-ین دئدیگینه گؤره ،قام یا شامان`ین چاغیریشی ایله اینسانلارین یاردیمینا گلن ایلک تانری، "یاییک خان"Yayik xan//"یاییق خان"Yayıq xanآدلی سو تانریسیدیر.  "شو" حاقیندا آراشدیرمالاریمیز ،اونون موختلیف  فونئتیک واریانتلارینین اولدوغونو و همچینین اونون موختلیف معنا چالارلارینا مالیک اولدوغونو بیزه اثبات ائتمکده دیر. آراشدیرمالاریمیز بللی ائدیر کی "شو"Şu،چین دیلینده گئنیش سوییه ده "شائو" Şao، "شئه"Şe، "شی"Şiفورمانتلاریندا چیخیش ائدیر. چین دیلینده بو تورک کؤکنلی(ریشه لی) میفیک سؤزو، موختلیف معنا چالارلارینی عکس ائتمکده دیر. البت ده بو معنا چالارلاری ،بیزجه تورک میفی و تانریسی اولان،"شو"Şuتانریسینین اؤزونده داشیدیغی کاراکتئرلر ، اؤزه ل لیکلر، نیشانه لر و بلگه لریندن ایره لی گلیر. چین دیلینده "شائو"نون آنلاملاری و معنا چالارلاریندان بیریسی "دال" و "شاخه" دئمکدیر . بیر معنا چالاری دا "خبر و مئساژ آپارماق"دیر. بیزه گؤره تورک دیلینده "خبر"،"سسه سالما" ،"جار سالما" ،"خبری سسه سالما و یایما" آنلاملاریندا ایشله نن "چوو"Çuv/"چوو"Çovسؤزلری ایله چین دیلینده ایشله نن "شائو"Şaoسؤزو عینی کؤکه و منشأیه مالیکدیر .حتی ایندیکی عرب دیلینده ایشلنن "شایعه"(=بیر خبری سسه سالماق و یایما) سؤزوده اصلینده بو تورک کؤکنلی "شو"دان آلینمادیر. بو یوروم و آچیکلامانین اساسیندا ، "سولدوز" آدینین بیر معناسی ویا معنا چالاری دا "خبر یایان اولدوز" ،"خبرچی اولدوز"، "چوو سالان اولدوز" و "چوو اولدوزو"دور. دئمه لی بئله چیخیر کی "شو"Şu//"شوو"Şuv-ون معنا چالارلاریندان بیریسی ده ، " یایما" یا "یایماق"دیر. بیزه گؤره تورک دیلینده مال-حیوانی و مالقارانی یایانا دا "چوبان" دئمه گین  سببی،همن "شو"Ş//"شوو"Şuv-ون "یایما"،"داغیتما"،"نشرائتمک" کیمی آنلاملاریندان و معنا چالارلاریندان ایره لی گلیر.یعنی نتیجه آلینیر کی قدیم ایلکین تورکلر،"شو"//"شوو"-ون "یایما" آنلامیندان ، قویون سوروسونو یایان و اوتاران آداما ،"شوو.آن"Şuv.an//"شوب.آن"Şub.an//"چوب.آن"Çub.an//"چوبان"Çoban// "شاب.آن"Şab.an،"شیب.آن"Şib.anدئییبلر.

"شوب"Şub/"چوب"Çub/"چوب"Çob، "شوو"Şuv-ون واریانتلاری ساییلیر و هامیسی عینی سؤزدور و بیر آنلام و معنایا مالیک دیلر . بو آراشدیرمانین اساسیندا دئمک اولار بیر احتیمالا گؤره ده ، "سولدوز" آدینی، بیر آسترونمیک آد سایاراق ، اونو "چوبان اولدوزو"  آنلامیندا معنالاندیرماق اولار.حتی "اوتارما " معنا چالارینا گؤره ، "سولدوز"و "اوُتاران " یا "اوُتار.اُود"(=آتش چوپان ، خورشید چوپان ، ستاره ی چوپان ، رهبر اولدوز،باش اولدوز ) معنالاندیرماق اولار. بو آدلارین ترکیبینده اشتراک ائده ن "آن" Anسؤزو، "تانری" دئمکدیر. "شو.آن"Şu.an//"شوو.آن"Şuv.anتورک کؤکنلی سؤزلرینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی، قدیم ایلکین تورکلر آراسیندا "شو تانریسی" یا "شو آللاهی" دئمکدیر و "شو"نون موختلیف معنا چالارلاری اساسیندا موختلیف آنلاملاری ایفا ائدیرلر :نمونه اوچون "قارانلیقلار تانریسی"، "گئجه تانریسی" ،"قارانلیقلاردا دوزگونه و ایشیغا هدایت ائدن" ، "قارانلیقدان آیدینلیغا چیخاردان"،"رهبر"،"سورونو هدایت ائدن"،"سورویه باشچیلیق ائدن"، "قُورویوجو"(=مواظب،نگهبان،محافظ)، "قارانلیقلاردا قُورویان" و سایره بو کیمی آنلاملار. بو ایضاحات و آچیکلامادان بئله نتیجه چیخاریلیر کی سؤز کونوسو اولان "شو.آن"Şuan/"شوو.آن"Şuvan/ "شوب.آن"Şuban/ "شاب.آن"Şaban/ "شب.آن"Şəban / "شیب.آن"Şibanترکیبلری ،هامیسی "شو.آن" Şuanو یاخود "شوو.آن"Şuvan-ین فونئتیک واریانتلاریدیر و هامیسی اصلینده عین سؤزدور. "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو اولان "سو"Suو یا اونون دیگر واریانتی ساییلان Şu"شو"نون یوخاریداکی قئید اولونان "قُورویوجو" ، "قُورویان" و بَکچی(= محافظ،سرباز،مدافع،پاسدار) کیمی معنالار و معنا چالارلارینی داشیدیغی اوچون ، بیر گوجلو احتیمالا گؤره ،"سولدوز" آدینی "سو- اولدوز" Sü Ulduzو یا "سو اولدوزو" Su ulduzبیلیب ، آدلاندیرماق اولار. "سو" Su / تورک دیلینده اسکیدن بری "قورویوجو"،"قورویان"، "عسکر"، "سرباز"،"قشون پیاده سی"،"دؤیوشچو" ،"اَر" و "اَره ن " معنالاریندا ایشله نیبدیر . همچنین تورک تاریخینده "شیبان"Şibanو یاخود "شئیبان" Şeybanو "شئیبانیلر"Şeybanilər  آدلی تورک ائتنوس و طایفاسینین آدی دا ، اصلینده ائله بو تورک میفیک آدی "شو"دان آلینما و ایلگیلیدیر. بو سایدیقلاریمیزین هامیسینین آنلاملاری دا بیر کؤک و قایناقداندیر و "قارانلیقلار تانریسی"، "ظولمَتدن قورتاران تانری"، اونلارین اورتاق و ایلکین آنلامی ساییلیر و دیگر معنا چالارلارینی دا اؤزلرینده داشیییرلار کی اونلاردان بیریسی ده "چوبان"دیر. بو یوخاریدا سایدیقلاریمیزین "چوبان"دان علاوه ، دیگر بیر معنا چالارلاری دا وار و "چوبان" Çoban، مجازی اولاراق "رهبر"،"لیدئر"، "سرکرده" و "باشچی" دئمکدیر. چوبانین ایشی ندیر ؟!  قویون یایماق و اوتارماق. دئمه لی چوبانین بو وظیفه سی اساسیندا،"شیبان" سؤزونون اساس اؤزه یی و کؤکو ساییلان "شیب" Şibحیصه سی،عینی حالدا "قویون"آنلامیندا دا گؤتورولوب و ایشلنیلیبدیر. یعنی "شو"Şu /"شوو"Şuv یا "شیو"Şiv//"شیب"Şibقویون آنلامینی و یاخود معنا چالارینی الده ائدیبدیر. "شیو"Şiv یا "شیب"Şib-ین سونرادان "قویون" آنلامی و معنا چالارینی الده ائتدیگینه دایر،اینگیلیس دیلیندن سیتات و ثبوت گتیرمک بیزیم ادعانین اثباتینا چوخ یاردیم ائده بیلر. ایندیکی اینگیلیس دیلینده گؤرونور کی قویونا "شیپ" (اینگیلیزجه یازیلیشی "Sheep") دئییرلر و بو قویونو یایان و اوتارانا دا "شیپئرد" (اینگیلیزجه ده یازیلیشی  Sheepherd ) دئییرلر. چوبانین ایشی قویونو و سورونو سورمَکدیر.دئمه لی "سورمک" ده "شو"//"شوو"//"شیو" //"شیب" و "شیب"-ین فونئتیک واریانتی (ب ----> پ)ساییلان "شیپ"-ین (اینگیلیزجه Sheep) دیگر بیر آنلام و معنا چالاری اولا بیلر. بو سببه گؤره دیر کی سوروجویه "شوفئر" Shofferدئییلیر."شوفئر" اصلینده "Şuv.arشوو.آر"دیر ،یعنی "شو"Şu//"شوو"Şuv//"شوب"Şubتانریسی و سونرادان زامانلا اوندا فونئتیک دَییشیلیگی اوز وئریب و سوندا ایندیکی "شوفئر"Shofferفورمانتینی الده ائدیبدیر. شوب.آر.Shub.ar----> شوو.آرShuv.ar----> شوف.آرShuf.ar ----> شوف.ائرShuf.er ----> شوفئر Shoffer (=سوروجو، سوره ن ، راننده)

گؤرونور کی "سولدوز" آدی ، چوخ گئنیش معنالی و نئچه جهتلی و چوخ شاخه لی بیر سؤز و آددیر و بیر چوخ معنالارا صاحیب بیر آددیر.  

"سولدوز" آدینین ایکینجی حیصه سینی (سو+اول+دوز) اسکی تورکجه میفیک سؤزو "اول" ULتشکیل ائدیر."اول" UL، تورکجه اولان "آل" سؤزونون دیگر فونتیک واریانتی ساییلیر و آنلامی قدیم تورک میفولوژیسینده "قیرمیزی" ، "اوجا" ،"یوکسک"،"قدرتلی" دئمکدیر.  

 قئید ائتمک لازیمدیر کی تورک دیلینده "آل" سؤزونون نئچه یؤنلو مختلف و بیر- بیریندن فرقلی معنالاری وار. آذربایجانین میفولوق عالیمی "میرعلی سیدوف" 8 "آل" حاققیندا  آنلاملارینی بئله قئید ائدییبدیر: 

 "حیله" ،"آلداتماق" ، "سو پریسی" ، "سوُی" ، "نسیل" ، "دودمان و خاندان"(= عرب دیلینده) ، "جهنم".

 

"آل" سؤزونون بو آنلاملاری ایله باغلی ، بیر چوخ تورک دیللرینده مرکب سؤزلر ومیفیک آدلار یارانمیشدیر. مثال اوچون "آل قاریسی " ، "آل آروادی" ،"آل باستی" کیمی آدلار. تورک دیلینده "آل" سؤزونون اؤنملی میفیک معنالاریندان، "مقدس" و "کوتسال" ، "اولو"،"گوجلو"،"عظمتلی"،"عالی"،"اوجا و یوکسک قیرمیزی"دیر. بو معنادان (یوکسک و قیرمیزی) مقصود ، "گون" و یا "گونش"دیر. روس یازاری و.ف.پورشانسکی 13 و دیگر بیر سیرا روس تورکولوقلاری ، "آل" سؤزونون تورک دیللی خالقلارین "اوُد" ،"آتش" و "اوجاق" ایلاهه سی اولدوغونو قئید ائدیبلر. "اوجا" ،"یوکسک" و "قدرتلی" معناسی وئره ن "آل" ، اوجا گونش تانریسینی و گونشین یئرده بلگه سی ساییلان "اود ایلاهه سی"نین (=الهه ی آتش) آدی اولموشدور.

دئمه لی "آل" سؤزو "اوُد" ، "آتش" ، "اوجاق" ،"اود و حرارت" و "گون" یا "گونش" ایله ایلگیلی دیر و "اود الهه سی"دیر و "گونش تانریسی"نین بلگه سی و سیموولودور. "آل" و یا اونون دیگر فونتیک واریانتی ساییلان "اول" UL، سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی اولان "سو" ایله بیرلَشه رک ، "سو-اول"(سوئول) Su.ulفورمانتینی الده ائدیر و آردیجیل تکرار گلن ایکی "او"Uصائیتین بیریسی دوشرکن،"سول" Sul یا Solفورمانتینی الده ائدیر.

Su+ul=su.ul ----> sul …… / so+ol=so.ol -----> sol

"سول" Sol /Sul ترکیبی بوتؤولوکده "یوکسک قیرمیزی گونش" معناسیندادیر.

"سول" Solسؤزونون همین میفیک آنلامینا گؤره ، اسکی تورکلر و داها دوغروسو "پروتورکلر" (=ایلکین تورکلر) ، اونو "ساغ" Sağسؤزو ایله بیرلیکده ،"ساغ سوُل" Sağ-Solکیمی جغرافیایی سمت و جهت بیلدیرن آنلامدا همچنین ایشله دیبلر. "ساغ" سؤزونده کی "سا" Saو "سول" Solسؤزونده کی "سُو" So، هر ایکیسی ده "سو" Su،"سه" Seو"سی" Siسؤزلرینین فونتیکی واریانتی دیر.

 "ساغ" Sağسؤزو اسکی تورکجه میفیک سؤزو، "سا"Sa(=ایشیق،نور،برق) و "آغ" (=آغ رنگ ، تانری رنگی، تانری، الهی ،آچیق-آیدین) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش سؤزدور و بوتؤولوکده معناسی "ایشیق تانریسی" و "نور تانریسی" دئمکدیر. "سُول"Sol  ایسه ، "سا"نین باشقا واریانتی اولان "سوُ"So (=ایشیق،برق،نور) و "اول"UL (=یوکسک ، اوجا ، قیرمیزی، قیزاران،قیزارمیش، اود،آتش، قوتسال و مقدس) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش مرکب سؤزدور و آنلامی بوتؤولوکده "یوکسک قیرمیزی ایشیقلی" و "قیرمیزی ایشیقلی گونش تانریسی" دئمکدیر.

SA+AĞ=SA.AĞ ----->SAĞ .......................... SO+UL=SO.UL------> SOL

 "سا.آغ" سؤزونون قیسسالمیشی "ساغ"-ین ائله بو میفیک ماهیتی و آنلامینا گؤره دیر کی اوندان قدیم تورکلر دیگر بیر معنالاری دا تؤره دیب اؤز دیللرینده ایشلدیبلر.قدیم تورکلر "سا.آق"// "ساق"//"ساغ" سؤزونون آغلیق و ایشیقلیغینی یئتیره ن آنلامیندان، "دوزلوگو "،"ساغلاملیغی و سلامتلیگی"،"آچیق-آیدینلیغی"،"حقیقتی"،"آشکارلیق" یئتیره ن دیگر موختلیف سؤز یا تئرمینلر (=واژه لر) یارادیبلار. "ساغ"، "گونش"دیر. "گون چیخاندیر"، "ایشیقلیق"دیر، گونش هر یئری ایشیقلاندیریر و هر نه یی آشکارا چیخاردیر، فاش ائدیر. گونش و اونون ایشیغی ، دوزلوگو ،حقیقتی بیلدیرن و آشکارا چیخارداندیر. "سا.اول"Sa.ul//"سوُ.اول"So.ul//"سول" SOLایسه گونشین قیزارماسی و کؤزَرمه سی ، اود و گونشین سؤنمه سی دئمکدیر. تورکلر "سا.اول"//"سوُ.اول"//"سُول"-ون "اول"ULحیصّه سینین "قیزارما" و "کؤزَرمه" ،"سؤنوب-بیتمک" آنلامیندان ،"اؤلوشگه مک" و "اؤلوم" کیمی سؤزلر و تئرمینلری یارادیبلار. سوُل طرف غرب دیر ، گونون باتان یئری و اوفول ائتمه و اؤلن یئریدیر. تورکلر اوچون گون چیخان (ساغ)، داها اوستون ساییلیردی، چونکی گونش ایله و گونشین چیرتداماسی و دیریلمه سی و ظاهیر اولماسی ایله باغلی ایدی و اونون اوچون ده گونشه تاپینان تورک ائتنوس و طایفالاری ،اؤز یوردلارینی "ساغ" طرفده سالیردیلار. بیز بو اساسدا بو نتیجه یه چاتیریق کی تورک دیلینین بیر چوخ سؤزلری میفولوگی دوشونجه لر ایله باغلیدیر.

"سولدوز" آدینین اوچونجو حیصّه سینی (سو+اول+دوز) اسکی تورکجه میفیک سؤزو "دوز" duzتشکیل ائدیر. آدین بو حیصّه سینی اؤنجه آچیکلامیشیق و قئید ائتدیک کی سولدوز Sulduz یا سُلدوزSolduzآدینین سون بؤلومو "دوز" Duzو اونون دیگر واریانتلاری (دیز،تیز،دیس،تیس، توز،توس) ،قدیم تورک میفولوژیسینده، هر بیر پدیده نین ایلک باشلانیشی و ایلک گؤزه سی و ایلک اؤزه یی (=سرچشمه ،منبع،شروع،آغاز، آغازگر، بؤیوک،آنا،آتا،اصل،منشأ)  ساییلیردی . میثال اوچون اسکی تورکلرین اینانجینا گؤره ، اَن بؤیوک ، اولو و ایلکین داغا کی بوتون باشقا داغلار اوندان تؤره نیبدیر، «توس تائو» Tos Tauدئییرمیشلر. میرعلی سئید اوفا گؤره 8 اسکی تورکلرین چوخو ، ستایش و پرستش ائتدیکلری مقدس داغلاری ، اولو آنا (= مادر بزرگ)، اولو آتا(= پدر بزرگ) سانیردیلار و ائله ده آدلاندیریردیلار. بو بیلگیلر و آچیکلامالارین اساسیندا «سولدوز» آدینین آنلامی و معناسی "گونش اولدوزو"(= ستاره خورشید) ، "بؤیوک گونش تانریسی" (=خورشید خدای بزرگ) ، "آنا گونش/ گونش آنا (= خورشید مادر،الهه خورشید)،"آتا گونش / گونش آتا"(= خورشید پدر، خدای خورشید) ،اولو گونش(خورشید خدای بزرگ و ازلی) ، نور و ایشیق تانریسی (خدای نور و روشنی) ، نور و ایشیغین دوغانی (زاینده نور و روشنی) و بو کیمی آنلاملار اولور.

گون یا گونش اَن قدیم چاغلاردان بری تا ایسلاما قده ر،تورکلرده و تورکسویلو خالقلاردا اَن یوکسک و عُلوی اینام و اینانج اولوب. گونشه اینام ،اوغوز تورکلرینده و باشقا تورکلرده، تورک خالق اینانجلارینین اَن اسکیسی ساییلیر،اؤزه للیکله ده اوغوز تورکلرینده، حقیقی آذربایجان و اونون بیر پارچاسی اولموش قافقاز دیاریندا و اراضیسینده ،آذربایجان تورک منشألی میفلر و تانریلار پانتئونوندا ،گونشه اینام اؤزه ل و گؤزه چارپان شکیلده یئر توتموشدور و گونش اَن بؤیوک تانری ساییلیرمیش و بونون اوچون ده حقیقی قدیم آزربایجانین و اوندا یاشایان موختلیف تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین اَن قدیم افسانوی و میفیک آنلاییشلاری، گونش ایله ایلگیلیدیر.اوغوزون بؤیوک اوغلو "گون خان" ساییلیر و اونون اوچون قیزیل چادیر تیکدیریر.اوغوزون ، گون خان اوچون بئله چادیر تیکدیرمه سی ،اوغوزلارین گونشه  بؤیوک بیر اینامین اولدوغوندان ایره لی گلیر. بونو تورکلرین ،اوغوز تورکلرین گؤروشونده "گونش"-ی یا گونو دونیانین یارادیجیسی سانمالاری ایله باغلاماق اولار . تورکلر ،اوغوز تورکلری، گونشی ابدیّتین رمزی و بلگه سی کیمی قبول ائدیرمیشلر. اوغوز تورکلری ائله اینانیرمیشلار کی خاقانا خاقانلیغی ،گؤی (گونش) بخش ائدیر و حتی گئری ده آلا بیلر.گونشه اینام و اونا تاپینماق وپرستیش ائتمک ، توران(تورکیستان) تورک طایفالاری و ائللرینین ،او سیرادان اونون بیر حیصّه سی اولان قدیم بؤیوک آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک طایفا و ائتنوسلارین میفیک- فلسفی دوشونجه سی و تفکورونون اساس قُول و دالی ساییلیردی و بو سببدن دیر کی گونش مین ایللیکلر بُویو ،بو خالقین و او سیرادان آذربایجان تورک خالقینین میفلرینده و میفیک ناغیل و دستانلاریندا اؤز حیاتینا داوام ائدیب و موختلیف میفیک اوبرازلارین یارانماسینا سبب اولوبدور. گونشه اینام ،تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان خالقینین میفیک ناغیللاریندا هرزامان اؤزونو عکس ائتدیریر. گونش میفی بیر چوخ حاللاردا ،تورک خالقلاردا و او سیرادان آذربایجان میفیک حکایه لری و ناغیللاریندا ، زوومورفیک اونقون کیمی اؤزونو گؤستریر.آذربایجان خالقینین سوی کؤکونده ایشتیراک ائدن بیر سیرا قبیله لرین و طایفالارین آدلاری ،اونلارین میفولوگیا ،ایناملاری و فلسفی گؤروشلری ایله سیخ باغلیدیر. بئله قبیله و طایفه آدلارینین ائتیمولوژی تحلیلی و آنالیزی ، قبیله نین و اونون ترکیبینده کی خالقین ابتدایی ،ایلکین میفولوژی و فلسفی اینام و دونیا گؤروشلرینی بیزه آچیکلاماقدادیر. بیزه گؤره تاریخده آدی و سؤزو گئدن "سولدوز" ائتنونیمی، اصلینده قدیم تورک ائتنونیمی ساییلان "ساک"//"ساکا"لارلا و اونلارین "سی"//"سو" آدلی اؤنملی قُولو ایله بیر کؤکدن دیر و قوهوم طایفا ساییلیر.یعنی اسکی "سولدوز"Sulduz//Solduz "سُلدوز"لار، ساک/ ساکا تورکلرینین بیر قولو و اؤنملی حیصه سی ساییلیر. چینلیلر ایسه ساق// ساک // ساکا تورکلرینه "سه"Se/"سو"Soدئییرمیشلر.میرعلی سئییدوف 8 "آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن" آدلی اثرینین 239-جو صحیفه سینین اتک یازیسیندا "سو" تورک قبیله سی حاقدا قئید ائدیر کی "سو"Su،"سِه"نین Seفونئتیک واریانتیدیر و چینلیلر "ساق" // "ساک"لارا "سئه"Seدئییرمیشلر.

بیز بورادا یئنه ده خاطیرلادیریق کی تورک // توران تاریخینده و اراضیسینده یارانان توپونیم ، ائتنونیم و ائتنوتوپونیملرین آدلاری، قدیم تورک خالقلارین (و او سیرادان قدیم آذربایجان) میفولوگیاسیندان قایناقلانیبدیر و بونلارین هامیسینین کؤکو و اؤزه یی , قدیم تورک // توران و آذربایجان میفولوگیاسیندا یاتیب و بوتون بشریتین مدنیتی ،اویگارلیغی ،معنوی وارلیغینی یارادان و تاریخ سوره سینده اونو قیدالاندیران،چیچکلندیرن،محض همن تورک-توران میفولوگیاسیدیر. آدلی-سانلی ایندیکی چین،هیند،مصر،یونان،روما کیمی نهنگ ساییلان اویگارلیقلار و مدنیتلرین، مدنیت و اویگارلیق مئیدانیندا جؤولان ائدیب آت چاپدیرمالاری دا، محض تورک-توران میفولوگیاسینین زنگین معنوی خزینه سیندن یارارلانمالاری و اونون میفلر سوفره سیندن قیدالانماقلاری سببیندن دیر. اونلار(یوخاریدا سایدیغیمیز مدنیت لرین صاحیبی) ائله اینانیرلار کی مدنیتلرینین ایلک اساس تَمَل و اؤزه یی اؤزونونونکیلردیر و بو حقیقتی بیلمه ییرلر کی اویگارلیقلارینین اساس کؤکو و اؤزه یی ،قدیم تورک-توران و خصوصاً ده قدیم آذربایجان اویگارلیق و مدنیتینده و اؤزللیکله ده میفولوگیاسیندادیر.اونلار بو باخیمدان, تورک خالقلارینا و اساساً آذربایجانا بورجلودولار. آذربایجان , قدیم تورک-توران دونیاسینین یعنی شرقی آسیا،اورتا آسیا (= تورکیستان) ،سیبیرین کؤچ ائدن ایلکین تورک سویلو و تورک دیللی طایفالاری، قبیله لری و قبیله بیرلشمه لرینین تئرمینالی،توپلانما یئری و عینی حالدا , اوردان دا دونیانین باشقا دیگر قیطعه لرینه و اراضیلرینه کؤچمک اوچون، کؤچ و یاییلما مرکزی اولوبدور.چوخ چتین و نادیر بیر تورک سویلو و تورک دیللی خالق یا قبیله بیرلشمه سی تاپیلسین کی ،آذربایجان تئرمینالی و کانالیندان گئچمه سین و بو اراضیده اوتوراق ائتمه سین، و اؤزوندن بو سویداش یوردوندا بیر ایز قویماسین و بوراخماسین.آذربایجان تورک مدنیتی و اویگارلیغی دا، همن تورک-توران آغاجینین بیر دالی اولاراق،اؤز یئرینده و نؤبه سینده،دونیا بشریت اویگارلیغی  و مدنیتی تاریخینده و باشقا خالقلارین مدنیتی و معنوی وارلیغینین قازانماسیندا و اونون اینکیشافیندا ،چوخ بؤیوک و دانیلماز رولو اولوبدور.بیز قدیم تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان خالقینین میفولوژی گؤروشلرینی اؤیرنمکله،تورک خالقینین سویکؤکونون قیدالاندیغی فیکیر قایناقلارینی و اونلارین کئچیب گلدیگی یولو آراشدیرمیش اولوروق.

بیز بورایا قدر "سولدوز"//"سُلدوز" تورک ائتنونیمینین ،قدیم ائتنولوژی تاریخینی و ائتیمولوژیاسینی آچیکلاماغا چالیشمیشیق. ایندی ایسه چالیشیریق کی "سولدوز" ایله یاناشی " نقده " یئر آدینین یارانماسینین میفولوژی نَدَنلرینی و کؤکلرینی، اَن ایلکین چاغلاردا آراییب آختاراق. آذربایجان توپونیملری،ائتنوتوپونیملری،جوغرافی یئرادلاری و اونلارین حقیقی و رئال اونوماستیکاسینی دوزگون شکیلده آراشدیرماق،دوزگون ایلکین فورماسینی برپا ائتمک و کؤک-منشایی و ائتیمولوگیاسینی آچیکلاماک،بو قدیم تورک بؤلگه سینین بیر چوخ تاریخی سیرریلرینی آچماقدا بیزه یاردیمجی اولاجاق و عینی حالدا دونیا تاریخی و جوغرافی تاریخینین بیر خئیلی گیزلی قالمیش گیزلریندن پرده گؤتوروجکدیر.

نقده یئرآدینین اتیمولوژیسی حاققیندا مختلف یازارلار و تدقیقاتچیلار طرفیندن یوروملار و آچیکلامالار ارائه وئریلیبدیر کی بیز بوردا اونلارین بعضی لرینه ایشاره ائده جه ییک. عیسی یگانه 4 "نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ" آدلی اثرینین صحیفه 17 ده "وجه تسمیه نقده" آدلی بؤلومونده ، نقده آدی حاققیندا دئییلن و یازیلان یوروملاری و نظرلری گتیریبدیر. یازار قئید ائدیر کی "نقده" سؤزو و یا آدی ، ائو پنجره سینین پرده سی و بئز اوزه رینده آپاریلان گؤزه للیک لر و ملیله دوزی دن عیبارت دیر. مولیف آرتیریر کی بو شهرین آدینین نقده آدلانماسیندا ، بعضی لرین اعتقادی بونادیر کی "نقده" کلمه سینین کؤک و منشأیی مغولجادیر و "نوغادی" ، "نوغادای" ، "نوغاتای" و "ناغادی" سؤزلریندن آلینمادیر. او یازیر:آمما باشقا بیر نظر ده بو حاقدا واردی و دئییلیر کی قاراپاپاق ائلینین سولدوزا گلمه سیندن اؤنجه ، ایندیکی نقده شهرین یئرینده بیر کند یا قصبه وار ایدی کی "نوجه ده" ، "نوقده" و "نُقدای" آدلانیردی وسونرالار "نقده" فورمانتینا چئویریلدی. نقده آدی حاققیندا بیر نظریه ده بودور کی  بو شهرین آدی بورچالی (قاراپاپاخ) ائلین ائلخانی نین آدی ، یعنی نقی خانین آدیندان آلینیبدیر و بو شهر اصلینده "ناغی ده" یا "نقی ده" (= ده نقی) آدلانیبدیر. داها بیر نظر ده خاق آراسی وار کی دئییلیر: "نقی ده" یا "نقده" سؤزلری اصلینده "نه قَدَه" یا "نه قدَر؟"(چه مقدار؟) ایمیش.عیسی یگانه 4 سونرا "فرهنگ عامه ایل قاراپاپاق" آدلی اثرین یازاری "یوسف قهرمانپور"ا 5 استناد ائدیر و قئید ائدیرلر: "بیزه گؤره قهرمانپورون نقده آدی حاققیندا ایشاره ائتدیگی قئیدیات و نظر، اَن دوزگون و سندلی یوروم و آچیکلامادیر. قهرمانپور5  بیر نومره لی سندینده (در سند شماره 1) ، نقده (ناغادِی) آدی حاققیندا ، معتقددیر کی "نقده" یا "نوغادای" (نوغ نوغا)، مغول سرکرده لرینین بیریسینین آدی دیر.بو سرکرده ، هلاکونون قاینی ایمیش و آدین ترکیبینده اولان "دای"(تای) ، تورک و مغول دیللرینده ،"طرف" یا "همتا"(=تای ، ائش) آنلامیندادیر و "ناغدا" سؤزو عینی حالدا، تورکجه اصطلاحأ ملیله تیکمه یه (ملیله دوزی یه) همچنین دئییلیر". دیگر طرفدن همچنین 1245 هجریده سولدوز بؤلگه سینین قاراپاپاق ائلینه وئریلمه سینه دایر،فتحعلی شاهین قره پاپاق ائلین ائلخانی ، نقی خان بورچالی-یا وئریلن سندده ، بئله بیر جومله گلیبدیر: "ده نوچه ده مشهور به نُقدای را به رسم «سیورغال» به شما دادیم..." یعنی نقده یه مشهور اولان "نوچه ده" کندینی "سیورغال" دَب و عنعنه سی اولاراق، سیزه وئردیک . (سند شماره 1) .

نقده سولدوز حاققیندا قلم ووران دیگر بیر یازار مهدی رضوی، 2 "تاریخ ایل قاراپاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 206-دا ،نقده آدی حاققیندا ،همن یوخاریدا قئید اولونان نظرلره و نقل قول لارا اوخشار نظرلری بیر آز فرق ایله گتیریبدیر. او اشاره ائدیر کی نقده سؤزونون اصل کؤکو ،بو سوُن اون ایللیکلرده،ساوادلی و علم آداملاری آراسیندا مباحثه لی بیر موضوعیا دؤنوبدور و بعضی لری بونا اعتقادلاری وار کی بو آدین اصلی، "نقی ده"دیر و قره پاپاق ائلینین باشچیسی "نقی خان بزچلو"یا منسوبدور. نقده-نین بیر سیرا اهل فرهنگ و قلم و فرهیخته سیندن نقل اولونوب کی بو کلمه نین اصلی "نقاتای" و "نغاتای"دیر و مغول استیلاسی دؤورونده "زرینه رود" و "سیمینه رود" چایلاری ،"جغاتای" و "طوغاتای" آدلاندیبدیر. و هاکذا "گادار" چایی دا "نقاتا" یا "نغاتای" آدلاندی و آردیجا بو چایین آدیندان ، همین کندین آدیندا ، استفاده اولونوبدور. جغاتای آدیندا ، "جغا" (جعجغه ده اوندان آلینیبدیر) ، "پارلاق" ، " قیزیللی" (= درخشنده ، طلایی) ، فارس دیلینده هَمَن "زرّینه" آنلامیندادیر. "طوغاتای" چای آدیندا ، "طوغ" سؤزو ، "محکم بند" (=بند محکم) دئمکدیر. "بند" سؤزونو مثال اوچون "چینی بند" سؤزونون ترکیبینده گؤرمک اولار. قیریلمیش چینی قاب-قاجاقی بند وورما کیمی و همچنین چات گؤتورموش ساخسی و سیفال قاب-قاجاقدا (یون ، اَهَنگ یا آهک و سریشیین قاتیلماسی ایله ) چاتلارا بند وورما کیمی . "طوغا" ،"طغا" آنلام و معناسی : محکم ، بَرک،بَرکیمیش، سفت ، سیفت اولموش دئمکدیر. "تای" سؤزونون معناسی ، "ساحیل" و "کناره" دئمکدیر. "جغاتای" ترکیبی نین معناسی ، "ساحل زرین" (=قیزیللی ساحیل) ، "پارلاق و قیزیللی ساحیلی اولان"  دئمکدیر. میاندوآبدا زرینه رودون بئله بیر اؤزه للیگی و خاصیتی واردی. اونون ساحیلی و کیی سی نسبتاً قوملو و قومسالدیر. "طغاتای" سؤزونون آنلامی و معناسی ، "محکم و سَرت ساحیل" ، "محکم و سَرت ساحیلی اولان" دئمکدیر. سیمینه رود چایینین دا بئله مؤحکم و برکیمیش اَت تورپاقدان، ساحیلیی وار. "نغا" سؤزو حاققیندا دئمه لییک کی "نغدَه"، ملیله دیکیش اوزه رینده آپاریلان  بَزَه کلی شئی لرین بَزه یی و سوس آنلامیندادیر کی اونا "ملیله تیکمه" (=ملیله دوزی) ده دئییلیر. دقت اولونمالی دیر کی "نغده" ، "نغا" ایله فرقلی دیر ، مگر ادعا اولونا کی اصلینده "نغده تای" ایمیش. مهدی رضوی سؤزونون سونوندا ، بو بحث و موضوعیا یئکون ووروب اؤز ایناندیغی شخصی نظرینی بئله بیلدیریب دئییر : " منیم نظریمه گؤره ، "نقده"-نین اصلی و دوزگونو ، عباس میرزانین ، نقی خان بزچلویا خیطاب ، صادر اولونموش ایکینجی حؤکمونده قئید اولوناندیر کی اؤنجه شرح و ایضاح اولونوبدور، یعنی نون و قافین فتحه سیله "نَقَدای" دیر. "نقه" ،  بُوز رنگه چالمیش آچیق حنایی رنگدیر و آتلاردا بیر نوع رنگ نوعودور. "دای" یعنی اَرکک جوان آت دئمکدیر و "نقه دای" ایسه ، یعنی "نقه رنگینده اولان اَرکک جوان آت . بو آددا (نقه دای) اردبیل مشکین آراسیندا بیر کند وار و عینی حالدا "هریس" اطرافیندا بؤیوک بیر کند آدی دیر کی خالقین دیلینده "نغه دای" و ثبتی مدارک ده "نوجه ده" یازیلیبدیر. بئله چیخیر کی عباس میرزا دیوان-درباریندا ، بو ایکی کندین آدینی "نوجه ده" فورماسینا چئویریبلر.

نقده سولدوز حاققیندا تدقیق و آراشدیرما آپاران مؤلیف لرین اثرلرینه دقت یئتیره رکن ، گؤرونور کی سولدوز آدینین وجه تسمیه سینده اولدوغو کیمی ، نقده-نین وجه تسمیه سی حاققیندا وئریلن و قلمه گتیریلن استنادلار،دلیل لر و آچیکلامالار، تقریبا عینی دیر و چوخ آز بیر-بیریندن فرقلی دیر. وئریلن یوروملارا  گؤره قئید ائتمک لازیمدیر کی "نقده" یئرآدینین کؤکو و منشأیی حاقیندا خالق  آراسیندا دئییلن ریوایتلره  ایستیناد ائتمک،  بیزی تاریخی حقیقتلردن اوزاقلاشدیریب نامعلوم جهتلره یؤنَلده بیلر و اصیل گرچکلردن یولوموزو چاشدیرا بیلر. 

تورک اراضیلرینده اولان یئرآدلاری، اَن قدیم  بشری یاشاییش مسکنلری اولدوغونا گؤره ، اَن قدیم تاریخلره مالیکدیلر و بو اساسلا ، آدلاری دا اَن قدیم دؤورلره عاییددیر. خالق ، عموم کوتله ، یئرآدلارینین ظاهری گؤرونوشو اساسیندا، بیر سیرا یوروملار ائدیرلر و چون علمی- تاریخی ، دیلچیلیک ، لوغت شوناسلیق، میفولوژی ، آرکئولوژی و دیگر لازیم اولان علم لره و بیلگی لره مالیک اولمادیقلاری اوچون، حقیقتدن اوزاق و غئیری رئال ، اویدورما ، اوخشاتما و بَنزَتمه یُوروملار،تاریخلر و تفسیرلر یارادیرلار. بورادا تکجه بیر چوخ اؤنملی مسئله وار کی اونو قئید ائتمک بوتون یئرلی و سویداش تدقیقاتچیلاریمیز و آراشدیرماجیلاریمیز اوچون واجیبدیر و او بودور کی، آذربایجان یئرآدلارینی آراشدیرارکن ، اؤیله اولماسین کی دویونو دویون اوستونه وورموش اولاق ، و یا آدین ایندیکی ظاهری و گؤرونوشو اساسیندا تکجه تورک قاموسلاری و لوغت کیتابلاری اساسیندا یوروب آچیکلایاق. آذربایجان یئرآدلارینی تکجه بیر علمین اساسیندا ، آراشدیرماق مومکون دئییل و یوروملادیغیمیز یوروملار غئیر-ی رئال و حقیقتدن اوزاق و اویارسیز بیر یوروملار اولاجاق و بو سُویون و خالقین مؤحتشم دونیا گؤروشو ، تاریخی و مدنیتی، یئنه ده گیزلی و اوستو اؤرتولو قالاجاق. بونو اونوتمایاق کی آذربایجانین هر بیر یئرآدی ، تورک و آذربایجان تاریخینین دانیلماز سندی و فاکتیدیر و عینی حالدا بیر مادّی مدنیت نمونه سی کیمی ،آذربایجانین کئچمیشیندن و تاریخیندن بیلگی لر و اینفورماسیا وئرن بیر قایناقدیر. آذربایجان یئرآدلارینین ایندیکی ظاهیری گؤرونوشو، چوخ آزدیریجی و آلدادیجیدیر چونکی زامان کئچدیکجه ، اونون سسلنمه سینده و تلفوظوندا دَییشیلیکلر اوز وئریبدیر و اؤز حقیقی سسلنمه سیندن اوزاق دوشوبدور و باشقا بیر اوخشار سؤزه چئویریلیبدیرکی اصل آد و سؤز ایله چوخ فرقلی آنلامدادیر. بو مقاله ده آدی گئدن "نقده" سؤزونون حقیقی و تاریخی ائتیمولوگیاسینی آچیکلاماق اوچون بشر تاریخینین ،اؤزللیکله ده قدیم تورک ،و او سیرادان آذربایجان میفیک و میفولوژی تاریخی اوکیانینین درینلیکیلرینه دالماق گره کیر. یاخشی بیلیریک کی دونیا مدنیتینین یارانماسیندا ،اینکیشافیندا اوُنورلو و فخر ائدیجی یئری توتان آذربایجان خالقینین سوی کؤکو ،ائتنوژئنی، چوخ مورَککَب تاریخی پروسئس کئچیریبدیر. بو کونودا دا ، قاباقکی مقاله لریمیزده اولدوغو کیمی ،تورک و آذربایجانین اوزاق کئچمیشینه بویلانیب باخماق گرَه کیر. بوتون توپونیمیا (یئرآدلاری) آراشدیریجیلاری و تاریخچیلرین سطحی ، ظاهیری لوغت گؤرونوشو اساسیندا یوروملارینا رغماٌ ، یئنه ده بیر داها قئید ائتمه لییک کی عمومیتله آذربایجان خالقینین توپونیمیاسی،اؤزونه خاص بیر اؤزه للیکه مالیکدیر . بو اؤزَللیک ده بودور کی آذربایجان یئرآدلارینین اکثری ، آذربایجانلیلارین (تورکلرین) زامان و تاریخ سوزگچیندن گئچیریلمیش میفیک گؤروشلری و ایناملارینین اساسیندا یارانمیشدیر. بیزه گؤره "نقده" یئرآدی دا آذربایجان تورکلرینین میفولوژی گؤروشلری و تفککورلریله باغلی اسکی مورَککب تورک سؤزودور .

بیز بو یئرآدینی آچیکلاماقدا لازیم اولان بؤیوک و گوجلو احتیمال لاری آرایا قویارکن ، بو آدین حقیقی اؤزه یینین اوزه چیخماسینا چالیشیریق . بو آدی "ناق" Naq+ "آتئی" Atey= "ناقاتئی" Naqateyو همچنین "ناق"Naq + "آدا"Ada = ناقادا Naqadaکیمی برپا ائتمک اولار. اسکی تورک دیلینده ایشله نن میفیک "ناق" //"ناگ" سؤزو، "بؤیوک"،"عظمتلی"، "ایری حجیملی" ،"چوخ یوغون" ، "ایری پئیکرلی"،"ایری جوثثه لی"(=دارای جثه بزرگ) و"نهنگ" آنلاملاریندا اولوب و آذربایجانلیلار ایندیکی دانیشیق دیلینده، "ناققا" سؤزونده اؤزونو ساخلاییب عکس ائتدیریر. بیزه گؤره "نقده" آدی چوخ گوجلو بیر احتیمالا گؤره "ماق"لارلا(= دین بؤیوکلری ، دین باشچیلاری مُغ لارلا) باغلی اولموش اولا. نقده آدینین ایلک حیصه سی اولان "ناق" سؤزو قدیم تورک دیللرینده بB- مM- نNحرفلری و سسلرینین بیر-بیرینه چئویریلمه سینی نظره آلاراق ، اصلینده "ماق" اولمالیدیر. "قدیم آذرلر جمعیتلرینده هر گروپ و طایفانین "ماق" یا "قام"لارینین اؤزل یئرلری اولموشدور. اونلار ائلین،طایفانین  حاکم مرتبه سینده یئرلشیردیلر و خالقین دین و اینانجلا باغلی مسئله لرینه ،خسته لیگینه ، درمان و تداویسینه یئتیشرمیشلر.  توپونیمیا عالمینده "ماق" و اونون عکسی اولان "قام"لا یارانمیش و یا ترکیبلشمیش توپونیملر و یئر آدلاری یئترینجه واریمیزدیر. بیزه بئله آیدین اولور کی موغ ، ماغ ، ماق ، ماک سؤزلری عینی سؤزلردیلر . عینی حالدا قدیم ایلکین تورک دیللرینده "ب"B - "م"M - "ن"Nسسلرینین بیر-بیریله عوضلَنمه سینی نظره آلاراق، "ماک"، "ماگ"،"ناک"، "ناگ"، "باک"، "باگ" ،"بگ" سؤزلری ده کؤک باخیمیندان ، تورک دیلینین قاموسوندا، عینی سؤزلردیلر. بیزجه بو اصیل آذربایجان شهر آدینی، "ناقاد"Naqad// "ناقات"Naqatو "اوُی"Oy//Öy//Ey  سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش بیر آد کیمی ده ایضاحلاندیرماق اولارNaqatey  / Naq+at+oy=Naqatoyبورادا آدین ایلک حیصه سی اولان "ناقاد" یا "ناقات" اصلینده "ناق" سؤزو و"آت"/"ائت"/"اوت"at /et/ut /  (تورک- موغول طایفه آدلارینین سونوندا گلن سُونلوق و پسوند) و قدیم تورک سؤزو "اوی" oy (=یووا، مسکن ، یورد،وطن) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش بیر مورَککب آددیر. بو توپونیمین آدیندا، "ناقاد" //"ناقات"-ین معنا و آنلامی "ناقلار"دیر و "اوی"oyایسه آنلامی "ائو،مسکن،یورد- یووا" دئمکدیر و بوتؤولوکده اونون معناسی "ناکلار یوردو" "ناقلار اؤلکه سی" دئمکدیر. "ن"،"م" سسلرینین بیر-بیرینه عوضلنمه سینی نظره آلساق ،و "ماق" یا "ماک"-ی ،"ناک"این دیگر فونئتیک واریانتی قبول ائتسک، او زامان "ناقاتئی" //"ناقاده" یئرآدینین آنلامی و معناسی "ماقلار یوردو"، "موغلار مسکنی"،"بؤیوکلر و اعیان- اشراف یئری" دئمکدیر. اؤنجه یوخاریدا قئید ائتدیک کی بو آدی   "ناق" Naq+ "آتئی" Atey= "ناقاتئی" Naqatey

کیمی برپا ائتمک اولار و وورقولادیق کی "ناق" ، "ماق"(مُغ) سؤزونون باشقا فونتیک واریانتی دیر. "آتئی" بیزه گؤره "آتای" سؤزونون فونتیک واریانتی اولاراق، "آتا-تانری"، "بؤیوک تانری" ، "مقدس" و "قوتسال" دئمکدیر. "آتئی"Ateyسؤزونون بو آنلاملارینا گؤره ، او زامان "نقده" آدینین آنلامی ، "بؤیوک مقدس تانری یوردو" ، "بؤیوک مقدس آتانین یوردو" ، "بؤیوک روحانی ،مقدس آتانین یوردو و اقامتگاهی" دئمک اولار. یعنی داها بیر آنلاما گؤره نقده ،مُغ لارین بؤیوکو و باشچیسی نین (مُغ لار موُغونون) اقامتگاهی و مسکنی ساییلیرمیش.

بو آد اگر "ناق"Naq + آداAda = ناقادا Naqada کیمی برپا ائدیلسه و "آدا" سوزونو ، "آتا" سؤزونون فونتیک واریانتی حساب ائتسک ، یئنه ده همن آنلاملار و معنالار گئچرلیدیر. "آدا" سؤزونو "سو ایچینده قورولوق(جزیره)" معناسیندا نظرده توتساق ، او زامان نقده / ناق.آدا آدینین آنلامی "بؤیوک آدا(جزیره)" ، "تانری آداسی" ،"بؤیوک و مقدس تانری آداسی" دئمکدیر. بورادا لازیم گؤرونور قئید ائده ک کی ، "ناق" و اونون دیگر واریانتی "ماق" و"باق"، زامان سوره سینده ، عصیرلر و مین ایللیک لر عرضینده ، مختلف تورک دیللرینده ، مختلف و بیر-بیریندن فرقلی آنلاملار و معنا چالارلارینی اَلده ائدیبدیر. بو تورک میفیک آدی ، زامان-زامان باشقا خالقلارین میفیک عالمینه و اونلارین میفلر(اسطوره لر) جوُوقاسینا دا نفوذ ائدیب اونلارین میفولوژیسینده و میفلر گالئریاسیندا اؤزونه اؤزه ل یئر توتوبدور. البت ده تورک میفلری و اسطوره لری باشقا یوردلارین و خالقلارین میفلر جوُوقاسینا داخیل اولارکن ، اونلارین داشیدیغی وظیفه لرده و خاراکتئرلرینده آز-چوخ معین دَییشیلیکلر ده اوز وئریبدیر ، آمما بیر چوخ حاللاردا اساس تورک کؤکونو و اؤزه یینی قوُرویوب ساخلاییبلار. تورک میفی و تانریسی ساییلان "ناق.آتا"Nag.Ata// "ناق.آدا" Naq.Ada، قدیم مصر میفولوژیاسینا و اسطوره لر جوُوقاسینا یول تاپارکن ، آشاغی (=جنوبی،گونئی) میصر`ده "نیل" چایینین ساحلینده ،"تئبئس"Tebes شهرینین یاخینلیغیندا بیر توپونیمین آدیندا(بیر یئر آدیندا) همچینین اؤزونو عکس ائتدیریر. بو توپونیم "ویلیام.ج.دوتی"نین 9  William.G.Dotty , "The Times World Mytholojy" منبع سینین قئیدینه گؤره فیرعونلار سُلاله سیندن اؤنجه کی زامانلاردا ، حؤکمرانلار و حاکملر طبقه سینین اصیل دفن و باسدیریلما و مومیالاندیرما مرکزی ساییلیردی. تورک میفی "ناگا" Naga، قدیم چین میفلر(اسطوره لر و تانریلار) پانتئونونا(جوُوقاسینا) گیره رک "نوگوا" Nugua آدلی تانریچا کیمی اؤزونو عکس ائتدیریر. قدیم چین میفولوگیاسی اساسیندا ، "نوگوا" عجیبه ،غئیر-ی عادی ایلبیز(حلزون) شکیلینده بیر سورونگن تانریچا ایدی کی گؤیلردن قوپوب آیریلاندان سونرا ، یئره گلدی. "نقده" یئرآدینین ایلک حیصه سی اولان تورک میفیک "ناق" سؤزونون ایزینی، هیند میفولوژیسینده و اونون میفلر جوُوقاسیندا گؤرمک اولار. بو میفیک آدین کؤکو و منشأیی ، اَسکی تورک میفولوگیاسیندادیر و تورکجه بیر سؤزدور و اسکی تورکلردن هیند و جنوب-شرقی آسیایا کؤچوبدور. هیند میفولوژیسینین اساسی و بینؤوره سی باشقا میللتلرین،اؤزَللیکله ده اَسکی تورک و آذربایجان میفیک و فلسفی گؤروشلریندن آلینما و مورَککب بیر میفولوژیک تفککور و اندیشه دیر. تورک میفی "ناقا"، هیند میفلر پانتئونونا  داخیل اولوب و هیند و جنوب-شرقی آسیا میفولوگیاسیندا اؤزونه اؤزل یئر و وظیفه یه مالیک اولوبدور. هیند و جنوب-شرقی آسیا میفولوگیاسی اوزره اوزمان میفولوق "میراندا بروس میتفورد" 9  Miranda Bruce – Mitford ، "ویلیام.ج.دوتی" 9  William G. Dotyنین باشچیلیغی ایله یازیلمیش                                                                                   " The Times World Mytholojy " اثرینین صحیفه 50-ده ،هیند و جنوب-شرقی آسیا میفی "ناگا" Naga حاقیندا بئله یازیر : " ناگا (سانسکریت دیلینده "ایلان" آنلامیندادیر) بیر اینتئرئسان وعجیبه مخلوقدور کی جنوب-شرقی آسیانین بوتون موختلیف میف پانتئونلاریندا گؤرونور و اونون کؤکو هیند میفولوگیاسیندادیر کی بیر ایلان سُویوندان دانیشیلیر و بو ایلان ،هیند شاهلیق سولاله لرینین اَن ایلکین جَدّی ساییلیر. مثال اوچون کامبوجیا ائنکور سُلاله سی شاهلاری بئله اینانیردیلار کی گویا اونلار "ناگا" شاهزاده سینین نسلیندن دیرلر. کامبوجیاداکی "ناگا" یئددی باشلی ایلان کیمی گؤرونور".                                                                   

بیز بورادا ایلک اؤنجه بونو قئید ائتملییک کی "میراندا بروس- میتفورد" 9 اَسکی تورک دیلینه و عینی حالدا اسکی تورک میفولوگیاسینا دریندن بلد اولمادیغی اوچون ، بو میفیک سؤز یا آدی،سانسکریتجه بیلیر ،حالبو کی بو میفیک آدین کؤکو و منشأیی ،اَسکی تورک میفولوگیاسیندادیر و تورکجه بیر سؤزدور و اَسکی تورکلردن ، هیند و جنوب-شرقی آسیایا گئدیبدیر. بیز بوردا دیگر بیر نتیجه ده اَلده ائدیریک و او بودور کی "ناقا" یا "ناگا"نین دیگر بیر معنا چالاری دا "ایلان" یا "اژداها"دیر.  "ناقا" یا "ناگا"نین  مختلف معناچالارلاری وار کی بو معنا چالاریندان بیریسی "ایلان" یا "اژداها"دیر. ناگا(ناقا) و ناگالار(ناقالار) ،اسکی هیند میفولوژیاسیندا و عینی حالدا اسکی هیندین میفیک و میفولوژیک گؤروشلری و اندیشه سینین آیاق توتماسیندا و دیرچلیشینده چوخ بؤیوک و اساسی رول اویناییبدیر. بو اسکی هیند تفککور و اندیشه سی ، اسکی هیند بؤلگه سینین ،اَن اسکی و ایلکین میفیک تفککورو و اندیشه سی ساییلیر و اوندان "ناگالار دؤورانی" کیمی آد آپاریلیر. بو میفیک اندیشه و تفککورون اصل و اساس قایناغی و بئشیگی ، "سئند دره سی مدنیتی"نه (تمدن دره سند) عاییددیر. William Piroyan 14 ویلیام پیرویان`ین دئدیگینه گؤره موهئنجودارو`دان یئرآلتی تاپینتیلارین ایچینده بیر مؤهور وار کی اونون اوزه رینده ایکی باشلی ایلان ناخیشلانیبدیر. بو ایکی باشلی ایلان ناخیشی و علامتی ، "سئند" دره سی مدنیتی و کولتورونون داغیلماسی و آرادان گئتمه سیندن اؤنجه ،او بؤلگه ده مسکونلاشمیش یئرلی اهالییه عاییددیر. بیزه گؤره سئند دره سینین ایلکین یئرلی و آبوریگئن ساکینلری 2500 ایل ائرادان اؤنجه، اسکی تورکلردن و داها دوغروسو اسکی تورک سُویلولاردان و تورلاردان باشقا ،کیمسه اولا بیلمز. بو بؤلگه نین (=سئند دره سی) اسکی یئرلی ساکینلری ساییلان تورلار (تورک سُویلولار) بو آیین و دینی اینانجدا یالنیز افعی ایلانی یوخ ، حتی اژداهانی دا پرستیش ائدیردیلر.ایندیکی زاماندا بو گروپا و آئیینه و یاخود مسلکه، "ایلانپرستلر" (ایلانا تاپینانلار، ایلانی سیتاییش ائدنلر) و یا "ناگالار" دئییب آدلاندیریرلار. بو گروپ اینسانلار (ناگالار) ، ایندی ده ایلانی و افعی ایلانی سیتاییش ائدیرلر. سئند دره سی مدنیتینه تابع اولان تورک سُویلو خالق ، افعی ایلانی ، تانری ساییردی و اونو پرستیش ائدیردی. میفولوگیا تدقیقاتچیلارین بیر چوخونون نظرینه گؤره ، سونراکی هیند میفولوگیاسی آیینلرینین اساس و اؤنملی تانریلاری ساییلان "براهما"(=یارادیجی و خلق ائلییَن تانری) ، "ویشنو" (= قُورویوجو و قورویان تانری) و "شیوا" (= تخریبچی،نابود ائده ن و دارماداغین ائده ن تانری) اسکی تورک کؤکنلی ناگالار آیینلرینه عاییددیر. ناقاتئی (=ایندیکی نقده//ناقاده) آدینین توضیحی و آچیکلاماسیندا، اونو باشقا یؤنتَمدن ده ایضاحلاماق و آچیقلاماق اولار.

"ب"-"م"-"ن" سسلرینین بیر-بیریله عوضلنمه سی قانونونو قدیم تورک و پروتورک دیللرینده سجییه وی حال و قایدا اولاراق نظره آلساق، "ناق"/"ناغ"-ین دیگر واریانتلاریندان بیری "باق" یا "باغ"دیر. بورادان بئله معلوم اولونور کی "ناق" یا "ناغ"-ین دیگر بیر معنا چالارلاریندان بیریسی ده "آغاشلیق"،"آغاشلی یئر" و "جنگل" یا "جنگللیک" دئمکدیر. دئمه لی "ناق"//"ناقا"//"ناگا"نین دیگر بیر معنا چالارلاریندان بیریسی ده "جنگل"،"جنگللیک"، "آغاشلیق" ،"مئشه" و "مئشه لیک" اولا بیلر. بیز بو معلوماتدان بئله بیر نتیجه یه ده چاتیریق کی چوخ گوجلو احتیمالا گؤره نقده// ناقاده شهری و بؤلگه سی، ایلک اؤنجه (اَن آزی میلاددان اؤنجه 3-جو مین ایللیکده)، فینیکی// فینیقی (فین-اویغور) تورکلرینین یوردو و مسکنی اولموش اولسون و سونرالار بو بؤلگه دن ایندیکی فلیسطین و لیوان(لبنان) اراضیسینه کؤچَندن سونرا ، همین تانریلارینین آدینی لیوانین(لبنانین) شیمالینداکی اراضییه ،طبیعی و جوغرافی شرایطینه اویغون گؤره رک،قویموش اولسونلار، یعنی "ناقاتئی" Naqatey  /"نئگاتئی"Negatey (= نقده یا نئگاده) آدینین ترکیبینده اولان "نئگا" Nega تانریسینین آدینی قویموش اولسونلار. یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور قئید ائده ک کی ایرانین شیمالیندا ،خزرین جنوب ساحلینده مازندران ویلایتینین شرقینده یئرلشن "نئکا"(نِکا)Neka  آدلی شهرین آدی دا ،هَمَن بو اَسکی تورک میفی "ناقا"//"ناگا" یا "نئگا" (نِگا) تانریسینین آدی ایله باغلی و ایلگیلیدیر و بو شهرین آدی دا اصلینده، "ناقا"/"نئگا" اولوبدور و آنلامی "اورمان تانریسی" ،"آغاج تانریسی" دئمکدیر.  بیزه گؤره اورمیا گؤلونون گونباتان ساحلینده "سولدوز" محالیندا یئرلشمیش آذربایجان شهری ،"نقده" //"ناقاده"-نین آدی دا، "ناق"/"ناقا" ایله ایلگیلیدیر و آذربایجانین بو شهرینین آدی ،اسکی تورک میفولوگیاسی ایله باغلی بیر آددیر. بیز بو آدین کؤکونو و منشأیینی اسکی تورکلرین "فینیکی" (فین-اویقور) دال و شاخه سینده بولماق اولار. بیز بو شهرین آدی و اونون ائتیمولوگیاسینین (معناسینین) آچیکلاماسی حاقیندا ایکی گوجلو وئرسیانی دا اؤنه سوره بیلریک. بیرینجی وئرسیا(احتیمال) بو اولا بیلر کی بو آد، آک دنیزین (دریای مدیترانه) شرق ساحلینده ، دنیز ایله "لیوان"-ین (لبنان) شیمالی آراسیندا یئرلشمیش ، "نئگا"Negaآدلی جنگللیک بؤلگه نین آدی ایله ایلگیلی اولمالیدیر. "ف.ژیراند" 15F.Guirand  مشهور فرانسالی میفولوق " The Myths of Assyria and Babylonia " آدلی اثرینده "نئگا" Nega آدلی بؤلگه نین تانیتماسیندا بئله یازیر : "مصر اَل-یازیلارینین بیر نئچه یئرینده نئگا`دان آد آپاریلیب. لیوان-ین(لبنانین) شیمالیندا یئرلشمیش بو بؤلگه،  سونرالار دا "جبیل" Cəbil منطقه سینی تشکیل ائدیر . نئگاNega  جنگللیک و مئشه لیک منطقه سینده ، موختلیف نؤولرده شام آغاجی،داغ سروی و "مئر" آغاجلاری یئتیشیلیردی. نئگا`نین تانریسی "هی- تاو" Hi-Tav آدلانیردی. "هی-تاو" ، جنگلین بیتگیسل روحو سانیلیردی. بیر زامانلار ائله سانیلیردی کی او تناسوخ(تناسخ) تاپیب آغاجا دؤنوبدور. بو استناد، بیزیم ناق// ناقا`نین آغاج،جنگل و آغاچلیق معنا چالارینا مالیک اولدوغو ادعامیزا بیر سند و فاکتدیر. بو احتیمال و وئرسیانین اساسیندا بئله چیخیر کی آذربایجانین "نقده" یا "ناقاده" آدلی شهر و یا قصبه سی ، واختیله بؤیوک جنگللیک و اورمانلیقلا اؤرتولو بیر یئر ایمیش. و چوخ احتیمال کی موختلیف شام آغاچلاری ،داغ سروی لرله اؤرتولو بؤلگه اولموشدو. دئمه لی ناقا Naga// نئگاNegaتانریسی ، اصلینده اَسکی تورک میفلری جوُوقاسینین تانریلاریندان بیریسیدیر کی فینیکی تورکلری واسطه سیله آک دنیز(مدیترانه) ساحل لرینه و آفریکایا و مصره ده آپاریلیب و مصر میفلری وتانریلارینین جوُوقاسیندا،اؤزونه اؤزل یئر توتموشدور. مصر هیروگلیف (پیکتوگرام-تصویرنگاری) متن لرینده قئید اولونوب کی "ناقا"//"نئگا"نین تانریسی ،بوغا (=گاونرجوان) ایله ایلگیلی اولوبدور. رأس الشئمرا`دا تاپیلان یازیلارا اساساً ،فینیقی تورکلرینین میفلر پانتئونوندا، تانریلار هر زامان بیر بوغا ایله ایلگیلی اولوبلار. "نقده" آدی حاقیندا دیگر بیر وئرسیا و احتیمال بو اولا بیلر کی ، بو آدی اسکی تورک میفولوگیاسی اساسیندا آچیکلایاق .بیزه گؤره یوخاریداکی معلوماتین اساسیندا، آذربایجانین بو شهرینین آدی ،جنگل و اورمانلیق تانریسی و یاخود آغاج تانریسی ساییلان "ناقا" یا "نئگا" ایله ایلگیلی یارانیبدیر. بیز آپاردیغیمیز آراشدیرمالارین اساسیندا بئله بیر قناعته گلدیک کی بو شهرین آدی،اصلینده "ناق.آتئی" Naq.atey/ "ناقا.آتئی"Naqa.ateyاولوبدور و زامانلا فونئتیکاسیندا دَییشیلیک اوز وئریب و ایندیکی "ناقاده" و یا "نقده" فورمانتینی الده ائدیبدیر. بو توپونیمین آدی اسکی تورک میفی "ناقا" یا "نئگا"(=اورمان،جنگل،مئشه،آغاچلیق وآغاج) و "آتا"/"آتای" (=دده،تانری) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش و بوتؤولوکده بو آدین آنلامی "اورمان تانریسی"،"مئشه تانریسی" ، "جنگل تانریسی" و "آغاج تانریسی" دئمکدیر. دئمه لی نقده و یاخود ناقاده شهرینین آدی ، "نئگا"Nega  / "ناگا"Naga / "ناقا"Naqaتانریسینین آدی شَرَفینه قویولوبدور.

مقاله نین سونوندا قئید ائتملییک کی عمومیتله تورک اراضیلرینده ،اؤزللیکله ده قدیم تورک و پرو-تورکلرین یوردو-مسکنی ساییلان حقیقی آذربایجان اراضیلرینده (گونئیلی- قوزئیلی، گورجوستان، ایندیکی ائرمنیستان و شرقی آنادولو، سوریانین و ایراکین شیمالی و قافقازی اؤزونده احتیوا ائده رک)،توپونیملر(یئرآدلاری) اؤز کؤک و منشایینی ایلک اولاراق ،قدیم تورک میفولوگیاسیندان آلیب و زامان سوره سینده موختلیف گلیشمه لر،تاریخی حادثه لر و اولایلار اثرینده، ایکینجی،اوچونجو، دؤردونجو و "n" درجه لی موختلیف آنلاملاری دا الده ائدیب و چوخ واختلار گؤرونور کی سونراکی اَلده ائدیلمیش آنلاملار،اصل و ایلکین آنلامی اؤز کؤلگه سی آلتینا آلیب و ایلکین اصیل آنلامی اونوتدوروب و اؤز حقیقی ائتیمولوگیا مجراسیندان چیخاردیب و اوزاقلاشدیریب و اونا باشقا ائتیمولوژی یؤنلَر و سَمتلر وئریبدیر.

بو سادالانان سؤزلر یعنی "ناقاده"/"نقده" آدلارینین میلادین ایلکین چاغلاریندا و میلاددان چوخ قاباقلار تورک دیلینده ایشلنمه سی ,اونو گؤستَریر کی بیزیم بو اراضیلرده، تورک دیللی آذربایجانلیلار،میلاددان چوخ قاباق مین ایللیکلرده ایسه،قافقاز و زاقافقازیا رئگیونوندا یعنی ایندیکی ائرمنیستان،گورجوستان،داغیستان،خزرین شیمال ساحیللری اراضیسی و حتی اوکراینا،ایندیکی آذربایجان (قوزئیلی-گونئیلی)،شرقی آنادولو ، عیراق و سوریا شیمالیندا یاشامیشلار و اؤز یاشادیقلاری اراضییه ، طایفالارینا،داغلارینا،چایلارینا اؤز دیللرینده،اؤز میفیک تفککورلری ،ایناملاری و گؤروشلری ایله باغلی, آد قویموشلار.بیزه گؤره "نقده" آدینین یارانماسی و تشککولو ،قدیم آذربایجان تورک سُویلو و تورک دیللی خالقینین ایلکین ابتدایی تفککورو،دونیا گؤروشو و میفولوگیاسی ایله باغلی بیر میفیک آددیر. یئری گلمیشکن خاطیرلاتمالییق کی نقده سولدوز ماحالیندا یئرلشمیش کندلرین آدلارینا باخارکن , اونلارین بعضی لرینین آدلارینین تورک میفیک آدلاری ایله ایلگیلی اولدوغونو و اونلاردان یارانماسینی گؤرمک اولار. میثال اوچون ایلک باخیشدا چیانه , قارنا, دَلمه ،اوخسار، مَمی یند، ال ملیک، آلاگؤز, بَییم قالا , وزنه , یونوسلی , و سايره نی آد آپارماق اولار. بیزیم بوندان سونرا دا ، بیر سیرا سولدوز- نقده کند آدلارینین معناسینین آچیکلاماسیندا چالیشمامیز اولاجاق و اونلارین تورک آذربایجان میفولوژیسی ایله نه قده ر ایلگیلی اولدوغونو گؤسته ریب شاهید اولاجاییق .

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو) / اورمیه / خرداد 1397

قایناقچا / منابع

1-     اسفندیار حاجیلو ، تاریخ ولایت سولدوز / 4جیلدده / 1-نجی جیلد: سولدوز و قراپاپاق /ایکینجی جیلد:اسناد تاریخی / اوچونجو جیلد: دوره پهلوی / دؤردونجو جیلد:دوره انقلاب اسلامی

2-     مهدی رضوی ، ایل قاراپاپاق تاریخ،آداب،رسوم،فولکلور و مونوگرافی ، چاپ اول ، زمستان 1370

3-     فرود خسروی چیانه ، تاریخ ایل قراپاپاق (بوزچلوی پیشین) ، انتشارات ادیبان، اورمیه ، 1389، فرود خسروی متولد 1306 فرزند غلامرضا خان نواده خسروخان امیرتومان که پدر بر پدر طبق فرامین و مستندات تاریخی موجود از حدود 400 سال پیش ریاست ایل قراپاپاق را بر عهده داشته اند.

4-     عیسی یگانه ، نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ (باسرفصلی از ویژگیهای اقتصادی،جغرافیایی،طبیعی،تاریخی و اجتماعی شهرستان نقده و سولدوز/چاپ اول

5-     یوسف قهرمانپور ، فرهنگ عامه ایل قره پاپاق یاز نشریاتی، چاپ اول، 1385،اورمیه

6-     حاج اسمعیل نبی یار ، آذربایجان و سولدوز ، چاپ اول ، 1381

7-     و.و.رادلوف ، تورک لهجه لرینین لوغت ترجومه سی ، spb،1893 ،ص1476

8-     میرعلی سید اوف ، آدربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ، کؤچورن:رحیم شاوانلی ، چاپ اول ، نشر اختر، تبریز 1384

9-     ویلیام . جی . داتی ، اساطیر جهان ، ترجمه :ابوالقاسم اسماعیل پور، نشر قدس ، تهران 1392

10-ژ. ویو ، اساطیر مصر، ترجمه : دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور،نشر قطره ،چاپ پنجم 1389

11-ریچارد کاوندیش ، اسطوره شناسی اساطیر و ادیان مشهور جهان ، ترجمه :دکتر رقیه بهزادی ، نشر علم ، تهران 1387 / چاپ دوم 1390

12-ن.م.خودیئف ا.آ.قولیئو ، قدیم تورک آبیده لرینین سؤزلویو، نصیرالدین طوسی آدینا آذربایجان دولت پداگوژی اونیوئرسیته تی ، باکو 1992

13-و.ف.پورشانسکی ، یاقوتلاردا قارا اینامین آشینماسی، 1902

14-ویلیام پیرویان سیر تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان

سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) - تهران 93

15-فرهنگ اساطیر آشور و بابل ف.ژیران، گ.لاکوئه، ل.دلاپورت- ترجمه ابوالقاسم اسماعیل¬پور انتشارات فکر روز تهران 1375