کولتوروموزده موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون

کولتوروموزده  موسکا (دووا یازما) ، جادو ، اوُوسون ، طیلسیم  ،  سئحیر ، فال چیلیق ،دَلقَک لیک ، بالماسکه ، رقص ،آواز ، موسیقی، تئاتر ، دین ، ایلک  تانریلار   و دیولرین یارانما سبب لرینین کؤک آراشدیرماسی(1)


ریشه یابی پیدایش دعانویسی ، جادو ، طلسم ، سِحر ، رقص ، آواز ، زمزمه ، موسیقی ، تئاتر ، دلقک بازی ، بالماسکه ، فال بینی ، دین ، نخستین خدایان ، الهه ها ، فرشتگان ، اهریمنان و دیوان در تاریخ بشر

یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبدالله اوغلو)

Description: فرهاد

 

 

 

 

 

   ایلک ایسکیلئتلر ، دوشونجه صاحیبی اولان (هومو ساپینس) اینساندان  ۳۰.۰۰۰ ایل ائرادان اؤنجه یه عاییددیر. بو اینسانا (کرو- ماگنون) کرومانیون اینسانی دا دئییلیر. ائله بو زاماندان اینسان اوغلو، بویو büyü و جادیcadı  ایله تانیش اولوب و ایلک اولاراق اؤلولرینی باسدیرارکن ، بیر- سیرا جادی و بویو تؤرَه‌ن لریله اؤلوسونو باسدیرماغا باشلاییردی ، بونا گؤره کی او اؤلونون ، اؤلوموندن سونرا باشلانان حیاتینی اونون اوچون حاضیرلامیش اولسون. 1 اسکی داش دؤورونده تورک سویلو خالقلارین جادی cadı، اووسون ovsun و بویوbüyü  ایشلری ایله ایلگیلی ، جادوکونلر ، اووسونجولار و بویوجولر (ماقلار، قام- شامانلار) بو کونودا چالیشارمیشلار. شامانلار و ایلکین ماق لار ،اؤزلرینی حئیوان قیلیغینا سالاراق ، بیر- سیرا جادی ، اووسون و بویو رقصلرینه و اویونلارینا باشلارمیشلار. شامانلارین ، قاملارین و ماقلارین اساس چالیشمالاری ، اووچولوق تؤره ‌نی نین بیر قیسمی کیمی ساییلیرمیش. حئیوانی اوولاماقدان اؤنجه یاخالاماق و یا بو اوولانمیش و اؤلدورولموش حئیوانلارین روحلارینا اوخشاماق و الطیفات گؤسترمَک ایدی. زوبین(= ساپاند) و سونگو ایله یارالانمیش حئیوانلارین و یا حامیله (گبه قالمیش) حئیوانلارین رسمینی ماغارانین (زاغانین) دووارلاریندا رسم ائتمک ، اوُوov  و اووچولوق اووسونونون و بویوسونون بیر قیسمی کیمی ساییلیرمیش ، بو آماچلا کی گله‌جَکده‌کی اووچولوقلاریندا و یاخود اووا چیخمالاریندا ، بُول و فیراوان اوولاری اولموش اولسون. بئله ‌لیکله بویوجو (شامان،قامان ،ماق) اوزونه ماسکا (ماسک) ووراراق ،رقصه ،اوُیونا و اویناماغا باشلارمیش و همَن اوینایان شامان/ قامان یا ماق/ماغ / مُغ و یاخود بویوجو ، داش دؤورو (اووچولوق دؤورو) اینسانلارینین ایلک تانریسی کیمی ده ساییلیردی و اونو فرانسالی آراشتیریجی «حیوانلار تانریسی» آدلاندیریر.2 آمما تانینمیش  گؤرکملی رومانیالی شرق شوناس ،دینلر تاریخچیسی ، ائتنوگراف ، میفولوگ "میرچئا ایلیاده"، بو مؤوضوعیا باخیشینی بئله آچیقلاییر و یازیر کی «شامانین (قامانین)،حئیوانلارین حرکاتینی و سسلرینی یامسیلاماسی، حئیوان قیلیغیندا و قیافتینده اولان یاردیمجی روحلاری، اؤز کُنترولونا کئچیرتمَکدیر. شامان (قامان)  بو ایشه و آماجا اولاشماق اوچون ، اؤزونو حئیوان قیلیغینا و قیافتینه چیخاردیر و بو ایش اوچون حئیوانین موقاوواسینی  و ماسکاسینی اوزونه تاخیر. بو ایش ایله  او اؤزونو حئیوانی و حئیوانسَل روحونا چیخاردیر "دانیشیر" و ماهنی (ایرır) اوخویور (ایرلاییرırlayır) و یا اوچور. حئیوان یا حئیوانسَل دیلی،شامانین تکجه گیزلی (سیرریلی و اسرارانگیز)دیلی یا روحسال دیلینین بیر نؤعودور. یاردیمجی روحون حئیوان قیلیغیندا چیخماسی و گؤرسَل لیگی و گیزَه‌ملی (اسرارانگیز) دیلی ایله بو روحلا دانیشماسی و یا حئیوان روحونون شامان طرفیندن حرکتلر، اویونلار ، رقصلر و ماسکالار واسیطه سیله نوماییش ائتدیریلمه ‌سی ، بونو بیزه بیلدیریب – چاتدیرماق ایسته ییر کی شامان(قامان،ماق) ،اینسانی شرایطینی و کئیفیتینی ترک ائده بیلر و قیسسا اولاراق  اؤز  ایسته ایله حتی اؤله بیلر. اَن اسکی زامانلاردان بری بئله دوشونولورموش کی حئیوانلارین هامیسی ، روحو باشقا دونیایه یؤنَلدیب سورَکله‌یه بیلر و یا حئیوانلار ، اؤلن کیشی نین عَکیزی و شکیلی‌دیر. حئیوان دیش (= ما`ورا) عالمینین اینسان روحو ایله ایلیشگی‌سینین و باغلیلیغینین بَلگه‌سی‌دیر.» 3 اسکوچیالی (اسکاتلندلی) سوسیولوژیست  J.G.Frazer  ج.گ.فریزر (۱۸۵۴-۱۹۴۱) اؤز تدقیقات و آراشتیرمالاریندا، دینلری «اینسان شوناسلیق» اساسیندا ، دئنه ‌ییب و آچیقلاییبدیر. اونون شاه اثری «آلتون دال»-ین بعضی جیلدلری بو اینسان شوناسلیق باخیشینین چرچیوه‌سینه و کئیفیتینه دلالت ائدیر. "فریزر"  بئله  دوشونور کی اکینچیلیک حیاتی، اینسانین دینی ایدئولوژیاسینا و دینی شعارلارینین عمل ائتمه‌سینه تأثیر گؤستریر و بو تأثیری ده اَکدیی تاخیلین متناوب اولاراق هر ایل عرضینده اؤلوب- دیریلمه دؤورونه باغلاییب و سونوجلاندیریردی. چیفتجی (اکینچی) گؤروردو کی تاخیل و اَکدیی اَکین و تارلا، یازدا دیریلیب و قیشدا اؤلور. فریزر ، "هئگئل"-ین Hegelنظریه‌سینه تابع اولاراق ، بئله قناعته گلیر کی بشر، حیاتیندا ایلک یارانان گوندن بری ، دین دؤوروندن (Agə of Religion) اؤنجه ، ایلک اولاراق "بویو" و "جادی" (اووسون) دؤورونو «(Agə of Magic) یاشاییب و کئچیرتدیریب و بو بشر ایلک اولاراق اونون پئشینده و آردیندا ایدی کی بویو،جادی و اووسون تؤره‌ ن لری ایله ، دونیا کایناتینین گیزلی و اسرارانگیز قووَه ‌لرینین آرخاسینا و پرده آرخاسینا گیرمیش اولا ، آمما سونرا چالیشیب اونلارا دوعا (دووا) ،تاپیناق(=معبد) تیکدیره‌رک و قوربانلیقلار کسه‌رک ، اونلارین اییی لیگینی،یاخشی‌لیغینی ، مرحَمتینی ، توخونمامازلیغینی قازانمیش اولالار. 4 بونونلا بئله سونوجا توش گلیریک کی اینسان اوغلونون ایلک دین و اینانجی داش دؤورونده ، جادی ،اووسون ، بویو و بویوجولوکله باشلانیر. داش دؤورو اینسانین تمَلی، اساس بو اوچ مؤوضوع ایمیش : دوغوم ، اؤلوم  و یئمک- آزوقا (قیش آزوقاسی) حاضرلاماق. داش دؤورونون اووچو اینسانی، بئله اینانیردی کی جادی ،اووسون و بویو آراچلارینین یاردیمی ایله بد‌ن و تن گوجونو آرتیریب و گوجلندیره بیلر و اووچولوق حیاتیندا باشاریلی اولا بیلر. ماغارالارداکی رسیملر  جادی ، اووسون و بویو آراچلارینی گؤسترمکده ‌دیر. دئمک بو ماغاراداکی رسیملر و یا ناخیشلار، ایلک دینین و اینانجین علامتلری ساییلیر و بو دین و اینانج، اووسون ، جادی و بویو ایله یوغرولموشدور. بو ماغارالاردان اؤرنَک اوچون "اوچ قارداش" آدلی ماغارا، فرانسانین "Ariege" ویلایتینده و "لاسکو" (Lasko) ماغاراسی فرانسانین گونئی باتی‌سیندا یئرلشن "دوردونی" dordoni ویلایتی‌دیر.5

ایلکین بویوجولر،بشریتین ایلک تانریلاری ساییلیر :

فرانسانین ترووا- فرئر Trova- Frer (Trois-Freres) آریژ(Ariege) بؤلگه‌سینده یئرلشمیش و şarente بؤلگه‌سین‌ده یئرلشمیش Roc  ماغارالارینداکی رسیملرو ناخیشلار، اسکی داش دؤورونون اووچولوق و نسیل آرتیمی بویوسونه و اووسونونا عاییددیر و میفیک- میت حئیوانلارینی گؤسته ریر ، بلکه‌م ده حقیقی ، گرچک حئیوانلاری  بو رسیملرده  گؤسته ریر کی بیر آز- چوخ  فورمالاری دَییشیلیبدیر. چونکی عینی حئیوانلارین اؤز گرچک رسمینی چکمیش اولسایدیلار ، او حئیوانلارین کین و دوشمانچیلیغینی اینسان علیهینه قالدیرمیش حالدا گؤستَرمیش اولاردیلار . بو رسملرده‌کی شکیللر و هیکلجیکلر (=فیگورلار) ، ظاهرده رقص و اویون ائتمکده دیرلر و ائتنوگرافلارین آنلاییشلارینا گؤره ، مومکوندور ، قیافت ،گئییم لری و قیلیقلاری دَییشیلمیش بویوجولر و سئحیرجیلر اولموش اولالار. بو اساسدا بیر باشقا رسم ، بیر باشقا ماغارانین دوواریندا (Trois-Freres) قازیلیب و حک اولونوب. بو رسمده اؤکوز یا بوغا قولاقلی ، کئییک بوینوزلو و آت قویروقلو بیر ساققاللی ائرکک کیشی و اوچ کئچی باشلی کیشی فرانسانین تیژاسیندا Tijas دوردون Dordon اطرافیندا یئرلشمیش "مئگئه" Mege ماغاراسیندا قازیلیب حَکّ اولونوبدور. بونلاری تانری یا  بویوجو سانماق اولار و ائله گؤرونور فرانسانین لامادلئنینده Lamadlen چکیلمیش و حکّ اولونموش پیکر و فیگور ، ماسکا تاخمیش بیر بویوجودور و همَن لامادلئن‌ده بیر قادین پئیکری (=فیگورو) ده رسم اولونوب و بئله بَللی اولونور کی جینسیتیندن (ائرکک- دیشی لیگیندن) آسیلی اولمایاراق ، اسکی داش دؤورونده هر ایکی جینسیت‌دن، یعنی هم ائرکک ، همی ده دیشی بویوجولر وار ایمیش. بو ایکی جینسدن (ائرکک و دیشی) قازیلمیش و حک اولونموش ناخیشلار و رسیملری ،بیر-بیریندن فرقلی تانریلار سایمیش اولساق ، بو سونوجا چاتماق اولور کی بو دَییشیلمیش بویوجولوک قیافت و گؤرونوش ، بئله تانریلارا اینام  یارانماقدا ، یارارلی اولموشدور. بویوجونون گوجو و قودرتی ، اونون قیافت و گؤرؤنوشونون دَییشمه کئیفیتیندن آسیلی ایدی. اووسونجونون و بویوجونون  بویو گوجو و قودرتی ، اونون گؤرونوشو وضعیتیله  دوغال اولاراق ، بیر- بیریسی ایله تام باغلی و ایلیشکیده ایمیش. بویوجونون اینسان و حئیوان رولو ، عینی زاماندا  دوغال اولاراق اینسانلارین دوشونجه‌سینده بیر- سیرا تانریلارین یارانماسینا سبب اولدو. بئله‌لیکله تانری دا بو گوجلرین صاحیبی و اییه‌سی اولدو و بویوجو ده اؤز بویوجولوک ایشلرینده بیر حدّه قدَر تانرینین تجسسومو و بلگه‌سی ساییلدی. بو ماغارالاردا چکیلمیش و قازیلمیش رسملرده‌کی پیکرلر(=فیگورلار)، تانریلارین اولا و یا بویوجولرین رسمی اولموش اولا ، او اسکی داش دؤورو اینسانلارین دینسَل اینانجلارینین بلگه‌سی (سیموولو) و کانیتی‌دیر. 6   اسکی داش دؤورونده اینسان، تورلو- تورلو مختلف بویولره و اووسونلارا سیغینیرمیش ، او سیرادان یامسیما بویوسو ، حئیوانلارین و بیتگیلرین نسیل و سُوی آرتیمی ، بوللوق بویوسو ، حئیوانلارین رسملرینده تن عضولرینی قیرماق و یارالاماق بویوسو و عینی حالدا اؤز دوشمانلارینین اووسونلاماق و یارارسیز حالا گتیرمک اوچون ، حرب و ساواش بویوسو ، عشق و سئوگی بویوسونو سایماق اولار. اسکی داش دؤورونده ، اینسان یئیه‌جک ارزاق و آزوقاسینی ، اوُو و اوُولاماقدان اَلدَه ائدیرمیش و بویونون رولو ، اوو ov و اوولاماق ایشینی باشاری ایله گارانت ائتمه ساییلیرمیش. بورادا یامسیلاما بویوسوندن و حئیوان قیلیغینا و قیافتینه گیرمه ایله  بویو، یئرینه یتیریلیرمیش. عینی حالدا باشقا بیر بویودن ده یارارلانیرمیشلار و بو بویو تداوی و معالیجه اوچون ایمیش . بو بویوده حئیوانین یا جانلینین ناخیشی و هیکلی(فیگورو) اوزَرینده هر نه یاپیلیرمیش ، سانکی همَن حئیوان یا جانلینین حقیقی تن و پیکرینده (بد‌نینده یا جیسمینده) و بدَ‌نی نین اوزَرینده یاپیرمیشلار کیمی ، تأثیر ائدیرمیش. بیر چوخ رسملر و گیل‌دن قاییریلمیش هیکلجیکلر و فیگورلار ، فرانسانین هات-گارون Hat-Garun بؤلگه‌سینده‌کی مونتسپان Montspan ماغاراسیندان قیریق و دئشیلمیش حالدا بولونور کی او دؤورون آداملاری بو ایشله بئله سانیردیلار کی حقیقی و رئال حئیوانلاری و جانلیلاری  یارالاییرمیشلار. 7  بویو ، اووسون و موسکانین کؤکو ایلکین شامانیسم  یا قامانیسمه چاتیر. شامانیسم خلسه ‌نین (= چالینیکلیک ، یوخو ایله اویانیقلیق حالیندا صوفی یه گلن حال) (اینگیلیسجه : Ecstasy)  اسکی فنّ لریندن بیریسی و عینی حالدا عرفان ، بویوجولوک و دینین آنلامینی داشییان بیر سؤز و تئرمین‌دیر. ماقلار،قاملار و شامانلار ایلکین اینسان کوتله ‌لرینده بیر سیرا اؤزَل اینسانلاریمیشلار کی دینی و بویو  قوّوه سینه و گوجونه مالیک ایدیلر. 8 هر بیر قام یا شامان شوپهه‌ سیز بیر بویوجو و طبیب ایمیش . او، بوتون طیبّ دوکتورلاری کیمی خسته ‌لری تداوی و معالیجه ائدیرمیش و بویوجولر کیمی بویوجولوک ده ائده رمیش و بونلاردان باشقا او روحلاری یئرآلتی دونیایه یؤنَلدن ایمیش و یئری گلدیکده موغ (کاهین) ، عاریف و شاعیر ده اولوردو. او، اینسان روحلارینین قورویوجوسو و اوزمانی ساییلیرمیش. شامانیسم ،سیبیر و اورتا آسیایا عایید بیر دینی و اینانچسَل پدیده ‌دیر. شامانلارا تورک خالقلاری آلتایجا «قام» ، «کام» و موغولجا «کامی» دئییبلر. شامان یا قام ، خَلسَه‌ نین(= چالینیکلیک ، یوخو ایله اوُیانیق‌لیق حالیندا صوفی یه گلن حال)(اینگیلیسجه : Ecstasy) بؤیوک اوستادی و اوزمانی ساییلیرمیش. 9

بویو ، جادی و سئحیر ، اَسکی مزوپوتامییا(= بین النهرین) یاشام و حیاتینین طبیعی و نورمال بیر قیسمی ساییلیرمیش. او دونیادا کی، هر کیمسه بیر نؤعوو دوغا اوستو(=ماوراالطبیعه) دئولرین (=دمونلارین) و سئحیرباز اینسانلارین هَدَه-قورخوسوندایمیش ، و تابولار (taboos ) و آند ایچمه ‌لر اونو اؤز چئوره ‌سی ایچینه آلمیشدی و فالا باخانلار کئچمیشی ، حالی و گله جه یی زینجیر کیمی بیر- بیرینه باغلاییردیلار ، ضررسیز بویو – جادی آراچلاریندان یارارلانماق ، دینچلیک و ساغلاملیغی یاراتماق اوچون ، سیرادان بیر ایش کیمی ساییلیردی . بونونلا بو سئحیر و اووسون (چیرکین و ضررلی بویو) سوسیال تأثراتینا گؤره ، بیر شیطانی  و ضرر وئریجی ایش ساییلیرمیش. بویو و جادی- جَمبَل‌دن آشاغیدا ساییلان مقاملاردا یارارلانیردی : دئولری قووماق و اونلاری ضررسیزلشدیرمه و اونلارا ظفر چالماق ، اؤزَل سوچ ساییلان عمل لرین تأثیرلرینی باطیل ائتمک ، اؤنگؤرولو حادثه ‌لر ، اولایلار و بلالارین تأثیرینی ضررسیز حالا سالماق ، جینسل گوجونون آرتیریلماسی ، بیر معشوق و سئوگیلینین سئوگی‌سینی و ایلتیفاتینی معشوقونا یؤنَلتمک ، دوشمان و ضرر وئره‌ن بویوجولر ، سئحیربازلار  و اووسونجولارین کؤتولوکلرینی یارارسیز حالا سالماق و ...

گئنل‌لیکله موسکادا (دووادا) چکیلن ایشاره ‌لر ، یازیلار و چیزگیلر،همَن سئحیرلی و بویو چیزگیلری و یازیلاردی کی اؤنجه یوخاریدا سایدیقلاریمیز قارا قووَه ‌لر، شَرور گوجلر و قارا دئولری (دئمونلاری) قاچیرتما و یئنیلمه یه اوغراتما و اونلارین سئحیرلی قووّه ‌لرینی و گوجلرینی یارارسیز و اثرسیزحالا سالماق اوچوندور . بوعمل لر بیر سیرا اؤزَل دونیا گؤروشلری اساسیندا اولونوردو. اؤرنَک اوچون بیر گروپ دئولر تورلو- تورلو شرارت لر و ضررلر و خسته‌لیکلرین تؤرَه‌ ن مه‌سینه سبب اولوردولار کی اینسان ایسته مه دَن تابولارا  قاتلانماسین و بیر سیرا سوچلو عمل لره اَل آتسین، سوچ و گوناه ایشله سین . باشقا اینسانلار دا سئحیر- جادی و بویو ایشلَتمه‌یه قادیر ایدیلر و اؤنگؤرولوک، جادی و بویولرله ، سئحیرلی دئو و سئحیرلی قووَه ‌لرین گله‌جک‌ده‌کی ضرر و زیانلارینی یارارسیز ائدیردیلر. آچیق و آیدین‌دیر کی سئحیر، جادی ، بویو و موسکا (= دووا ، یازیلمیش و بوکولموش دوعا) ،حکیم‌لیک و اؤنگؤرو و غئیب دئمکله سیخ باغلی ایمیش و گاهدان اونلاری بیر- بیریندن آییرد ائتمه،اَن چتین ایشدیر. حکیم چیلیک (طبابت)علمی ، جراحلیق ، اوت و بیتگی لرله درمان و تداوی ،اَسکی زامانلاردا واریمیش و بونونلا سئحیر ، جادی و موسکا دا (بو سببه گؤره کی خسته‌ لیکلر و مرض لرین چوخونو دئولر و سئحیرلی قووه ‌لر یارادیر) بیتگی لردن اؤز آلما (سویونو و عراغینی چکمک) ، مرحَم ، ایماله ، توختادیجی یاغلار و ضمادلارلا یاناشی ایشلنیلیردی. بو عمل لر "آشیپو" آدینی داشییان آدامین اَلی له اولونوردو. او زامان "آسو" آدلانان بیر پروفسیونال (متخصص) آدام دا حکیمچیلیک و طیبابت ائدَه رمیش. غئیب‌دن و گله‌جک‌دن دئمه و اؤنگؤرولوک ائتمه ایشینی ده، بیر اؤنگؤروجو یا غئیب‌دن دئیه‌ن ، گؤرَرمیش ، آمما کؤتو و پیس فاللارین شَررینی و کؤتولویونو دفع ائتمک اوچون "آشیپو"نون اولماغی لازیم،ضروری و واجیب ساییلیرمیش. چوخ احتیمال کی «آشیپو» کاهین و دین خادیملیینین بیر بؤلمه‌سی کیمی ، معبد یا تاپیناغا باغلی اولان بیر بؤلومو ایمیش. موسکا (دووا یازما) ،سئحیر و جادی بابیل اویگارلیغی دؤورونده اَن یوکسک دؤورونو یاشامادا اولوبدور. بابیل‌لیلر ، سومر، آکاد ، ایلام و هورری دیللرینده اولان اووسون و طیلسیملری ( گاه قارماقاریشیق، مورَککب و دولاشیق و هردن ده چوخ آز اولوردو کی مکمّل فورمادا اولسون) ، ویرد و آنلاشیلماز سؤزلری، موسکا فورماسیندا یازیب ، خسته نین(مریضین) بوینوندان آسارمیشلار و گاه موسکانی(دووانی) ائوین دوواریندان دا آسارمیشلار.                                "شمس الدین سامی" بویوbüyüسؤزونون آنلامینی‌ بئله  یازیر : بویوbüyü سؤزو "بوکو" büküسؤزوندن آلینمادیر. «بوکو» : ۱- بوکمَه ، باغلاما ، اوکده (عقده)، دویون (=فارسجا گره)  ۲- سئحیر ، اووسون ، بویو . و سونرا یازیر : بوکو یاپماک = سئحیر یاپماک / بویو بوزان= سئحیری ایپطال ائتمک 10 / بویوجو = سئحیرباز ، آرپاغجی 11 هر خسته لیگین اؤزونه اؤزل  فورمادا و دئییمده، ویرد و دوعاسی وار ایدی کی جادیچی (=جادو ائله یَن ، اووسونجو) یا خسته (=مریض ، ناخوش) اونلاری دیله گتیریرمیش و اوخورموش. جادی‌چیلار و اووسونجولار، موختلیف و جور بَه جور ویرد و دوعالاری بیلیرمیشلر و بونلارین اَن اؤنَملی لرینی سئچیب بُویوندان آسارمیشلار. اونلار بیر- سیرا هیکللر (مجسمه لر) ده ، شیطان و سئحیرلی قوه ‌لری قووماق و دفع ائتمک اوچون ، دوزَلدیرمیشلر. اَن اسکی اووسون و موسکا یازیسی کی بیزه چاتیب ، ائرادان اوّل  ۲۴۰۰ ایله عایید‌دیر. بو اووسونلارین بیر سیراسی ایلان و عقرب چالینماسیندان قوُروما و چوجوغون دوغولماسینا یاردیم اوچوندور و بونلار بونو گؤسته ریر کی اَن اَسکی دؤورلردن بَری (بابیل‌لیلردن چوخ اؤنجه‌) ، جادی ، طیلسیم ، اووسون ، سئحر و موسکا (=دووا / یازیلی دوعا) واریمیش و اؤز آردیجیل یولونو داوام ائتمکده ایمیش. بَللی‌دیر کی طیلسیملر تکر-تکر(بیربَه بیر) سومئرلرله باغلی‌دیر وهر بیر طیلسیم اؤزونه اؤزَل سُوروملولوغو وار ایمیش و هر بیری، بیر دئو (دئمون) یا سئحیرلی قووَه ‌نی یارارسیز و تأثیرسیزحاله گتیرمه اوچون ایمیش. بئله‌ لیکله  بئله اَلده اولونور کی جادی (جادو) ، موسکا و اووسون ادبیاتی اَن اسکی دؤورلردن شیفاهی اولاراق ، سونراکی دؤورلره و خالقلارا چاتیب و سونرا خط و یازی چیخاندان سونرا مکتوبلاشیبدی. "جرمی بلاک" و "آنتونی گرین" یازیرلار کی او دؤورده  دؤرد ۴ تورلو (نوع) اووسونلاری بیر- بیریندن آییرد  ائتمک اولار: بیرینجی قیسم او اووسونلاردیر کی ساحیر (سئحیرباز) یا اووسونجو بیر- باشا، اوز-اوزه سئحیرلی سؤزلری ، دئولره(دئمونلارا) دئییب و اوخویورلار. بو حالدا ساحیر (سئحیرچی /سئحیرباز) اؤزونو آزارسیز و ضررسیز بویولرله باغلی اولان تانریلارین خلفی (جانیشینی) و ائلچیسی کیمی دئولره تانیتدیریر. بو تورلو اووسونلار بو سؤزلرله بیتیر : "آند اولسون گؤیه"، "آند اولسون یر- آلتی دونیایه" . ایکینجی گروپ اووسونلار ، دئولر، فریشته لر و پری لر اَلی`له چارپیلمیش و مفتون اولانلار اوچوندور. باشلانیشدا دئولری وصف ائدیب تعریفله ‌ییب سونرا اونلاری قوُووب دفع ائدیر. 

اوچونجو تورلو(نوعلو) اووسوندا دئولری و اونلارین گؤردوکلری ایشلری وصف و تعریف ائده ‌رَک ، باشلانیر و دؤردونجو تورلو(نوعولو) اووسوندا ، دئولری ، فریشته لری و جین لری ویا آزارسیز و ضررسیز بویو تانریلارینی خیطاب ائتمه ‌دن ، اووسون و بویو تؤرَه ‌نینده موسکالاردا ایشله‌نن شئی لرین و جهازلارین عیبادت ، تقدّس و تاپینماسی اؤنده دورور. بو بویو و اووسون آراچلاری و شئی لری ، سئحیرجی و بویوجو طرفیندن اووسونلانسا ، او زامان بویو و اووسون ایشینده چوخ یارارلی و تأثیر ائدیجی اولا بیلر. بو جادی و اووسون آراچلاری چوخ  عادی و سیرادان بیری اشیادیر. مثال اوچون : اوجاق ، مانقال (ایچین‌ده اود یاناراق) ، سوغان ، خورما لیفلری و سالخیملاری ، حصیر ، بیر یوماک یون ، کئچی کورکو ، قیرمیزیا بویانمیش یون ، اون، معبد و تاپیناغین انجیر آغاجینین سالخیملاری ، قامیشلار(سازلار) ،توز (دوز)، سیدر یا داغ سَروی آغاجلاری ، آروماتیک آغاج .

اَن مکمّل و مورَککب بویو آرشیوی و توپلومو، بابیلده وار ایمیش و اونلارین مضمونو و اؤزلری ده ایندییه قدَر قالماقدادیر و Şurpu«شورپو» (یاکماک) آدلانیردی. بو بویو (شورپو) او زامان اولونوردو کی سئحیرجییه مراجعت ائدَ‌ن بیلمیردی کی هانسی سوچ یا غفلته گؤره ، تانریلارا اهانت ائدیب و دونیانین دوزه‌ نینی و نظمینی پوُزوبدور . خسته ایضطیرابلی، یوخوسوز و گوجسوز حالدا سئحیرجییه مراجعت ائدیردی. سئحیرجی یا بویوجو بو بویو و سئحیر پروسئسینده (تؤره ‌ن لرده) تامام سوچلاری آد آپاریردی . یاندیریب- یاخما بو تؤرَه ‌نین بیر قیسمی‌دیر کی خسته (=مریض) بیر سوغانین قابیغینی سویاراق ،اودا(آتشه) آتیر و بیر ده خورما لیف لریندن قوپاردیب اوُدون ایچینه آتیر و بو سوره‌ ده ،او گرَه کن و لازیم اولان اوُوسونلاری و بویولری اوخویور. سوُندا سئحیرجی یا بویوجو، اوُدو و عینی حالدا سوچلاری سؤندورور. آمما آکاد اووسون و بویو تؤرَه‌ن لرینین حقیقی اؤزه یی و ایچ یوزو تام باشقادیر. بو آکاد اووسونو تؤرَه‌ ن لرینه «نامبوربو» Namburbu دئییلیرمیش و بونونلا فال آچمالارلا (غئیب دئیه‌ن لرین دئدیگی ایله) بَلیرلنَن گله‌جکده‌کی شرّلردن قورونولوردو ویا اونلاری دفع ائدیردیلر. «نامبوربو» Namburbu بئش قانون و یاسادان عیبارت تؤره ن لر ایدی. ایلک اولاراق خسته ‌نین (مریضین) چئوره ‌سینه بیر دایره جیزا‌راق اونو دیش (خارج) دونیاسیندان آییرماقدیر و بو دایره‌ یه ، بویو دایره‌سی دئییرمیشلر ، سونرا خسته ‌نی یویوندوروب ییخالاییب تمیزله ییرمیشلر و تاپیناغین(معبدین) انجیر آغاجیندان دا اونو غوسل (غسل) وئرمک ، ییخالاماق و بوخورلاماق و بوخور وئرمک اوچون ده یارارلانیرمیشلار. سونرا بیر کئچینی قوربان کسَرمیشلر و بیر میس یا پاخیردان قاییریلمیش چانگی (زنگ ،زینگیرووو) سسلندیریب و داوولا چالارمیشلار. اوندان سونرا یئییلن یئمَک لردن و میسک لردن (عطیرلردن)، تانریلارا و تانری ایرماغینا ، پئشکئش اولوناردی. بو تؤره ‌نین اساس اؤنَملی بؤلوملری ، شَرری،بَلانی و کؤتولویو دفع ائتمکدیر. بونون اوچون اؤزَل موسکالار یازیلیب بوکولوب کی خسته (مریض) گرَک‌دیر اونو یئرینه یئتیرمک اوچون ، چابا گؤستره . مثلا بیر بُویون باغینی یئددی (7) گون بوینوندان آسمالی‌دیر یا ساریمساق یئمَک‌دن ایمتیناع ائتمَک‌دیر. بال موموندان ، خمیردن ، قیر یا چاموردان و ساخسی‌دان هئیکل جیکلر(مجسمه لر) دوزه لتمک و اونلاری اودا آتیب یاندیرماق و اَریتمک‌دیر. بویولری و اووسونلاری گئجه تانریلارینا ، اولدوزلارا ، کیمیله (گیبیل)، اود تانریسینا ، یا باشقا تانریلارا خیطاب اعمال ائدیردیلر. بویوجولرین بو گؤردوکلری قارماقاریشیق عمللر (ایشلر) وارلی و زنگینلره اولورموش. چونکی اینانیلیر دئییل کی بویوجولر باجاریق‌لیقلارینی و واختلارینی پولسوز و بئداوا  بیریسی اوچون خرجلمیش اولالار. بویوجولرین سماوی فاللاری اؤزَل اولاراق شاه یا سلطان اوچون ایمیش. اؤرنَک اوچون آی توتولمادان گله بیله‌ن شّر وبلا و کؤتولوکلری دفع ائتمک اوچون گؤرولن بویو عمل لری و ایشلری. اؤلکه‌نین بوتون سوسیال صینیفلر وبؤلمه‌لری ، بویو ایشلری و تؤره‌ ن لری و اینانجلارینی ، نورمال و دوغال ساییب ، اونلاری قبول ائدیرمیشلر.12   

بویو و اووسون عمل لرینده و تؤره‌ ن لرینده ایشله‌ نن آراچلاردان یا جهازلاردان بیریسی ده بئش پَرلی (گوشه ‌لی) مؤهوردور. بئش پَرلی مؤهور : بئش پرین چئشیتلی تورلری ، بویوجولر طرفیندن ایشله نیلیردی کی اونلارین گوج و قودرتینی عمل ائتدیریردیلر. سئوگی ، عشق و جینلری دفع ائتمه  بئش پرلری ده او سیرادان‌دیلار. بویو کیتابلاریندا ، بئش پر یا بئش گوشه ، بویو مؤهورونه دئییلیر کی بیر کئچی دَری‌سینه رسم اولورموش و یا باهالی مئتال لار (آلتون یا گوموش) اوزَه رینده قازیلیرمیش. اوچ بوجاق، دؤرد بوجاق ، بئش پر(گوشه) ویا آلتی پر، مؤهورون دایره ‌سی ایچینده رسم اولورموش. عیبری (عبری) حرفلرله  لاتین سؤزلری  بو هند‌سه شکلیلین اوزَه رینده رسم اولورموش. بئش پَرلی مؤهور ، دئپره ‌م (زلزله)، عشق و اؤلومه سبب اولا بیلر و تورلو- تورلو سئحیر و بویولری یارادا بیلر. بئش گوشه ‌لی مؤهور ، گیزلی اسرارانگیز گوجلرین بلگه ‌سی ایمیش و او گوجلری اؤز کندی ایختیارینا آلیب و اونلاری حرکته گتیریرمیش. 13 تورک سُویلو خالقلار ایچینده بویوجولر (شامانلار /قامانلار) بویو آیین و تؤره ‌ن لرینی «اوخ» و «یای»لا دا کئچیررَمیشلر. اُوخون قوتسال‌لیغینا اینام ،تورک دیللی خالقلارین ، او سیرادان آذربایجان خالقینین سوی کؤکونده دورانلارین میفولوژیاسیندا ، باشلیجا اینام ایدی. شامانلار/ قامانلار اوزون  یوز ایللیکلر بویو ،اوخ و یای`لا آیین و تؤره‌ ن لرینی کئچیررَمیشلر. ل.پ. پوتاپوو یازیر کی اسکی قام/ شامانلار بویو اویونلارینی (رقصلری) داوول و یای- اوخ`لا کئچیرَرمیشلر. 14 بویوجولر (قاملار/ شامانلار) اینسانلارین دوشمانلارینی و کؤتو روحلاری ، اوخ`لا قوووب – اوزاقلاشدیریب یا محو ائدَه رمیشلر. 16 اوخ و یای`لا آیین و تؤرَه ‌ن کئچیرمه‌نین و اونون یامانلیغی، کؤتولویو قووماسینین باشلیجا سببی او ایدی کی اوخ گونَشین ، اونون شوعاسینین و یای ایسه گؤیون (گؤک قوببه ‌سینین) بلگه‌ سی ایمیش. 16 آلتای تورکلرینین شَمَن (شامان) تؤره‌ ن لرینده ، شامان خلسه ‌لی (= چالینیکلیک ، اویکو ایله اویانیکلیک حالینده صوفی یَه گلن حال) (اینگیلیسجه : Ecstasy) سفرینه باشلامادان «جاجیک کان» (یاییک کان) دنیز تانریسی ، "کایرا کان" ، "بای اولگن" و قیزلاری و باشقا میفیک میفلری یاردیما چاغیریر. 17 قاملار/ شامانلار ایلکین چاغلاردا اوخ- یای`لا و سونرالار اونو داوول`لا دَییشیب اویون و رقص کئچیرمه ‌لری ، اونلارین گؤروشلرینده ‌کی دَییشیلیکله باغلی‌دیر. ایلک چاغلاردا قام/ شامان اُوخون ، یایین یاردیمینا سیغینیردی. سونرا بورایا داها بیر تانریسال گوج و قووَه ایله باغلی آنلاییشی، فلکین چارخینین دؤورانینی ، یعنی یاشاییشین گئدیشینی نیظاما و دوزه‌ نه سالانی ، کائیناتدا عوضلنمه و دَییشیک‌لیگی یارادانی آرتیرمیشدی. دؤورانین فیرلانماسینی ، چارخین ابدی لیگینی- یاشاری‌لیغینی گؤزه چارپدیرماق اوچون داوول`دان (یئکه و بؤیوک تُوی ویاخود ناغارا) ، دَف`دن (دایره یا قووال) یارارلانیرمیشلار. دئمه ‌لی داوول، فلکین دؤورانی و چارخینین بلگه‌سی کیمی دوشونولورموش. گؤرونور بونا گؤره ده قامان / شامان ، اویون کئچیرتدیی داوولون اوز قابیغینا بوتون کائیناتی داخیل ائتمیشدیر. داوولون اوزَه رینده یئرآلتی ، یئر اوستو دونیا ، گونَش ، دونیا (حیات) آغاجی و باشقالارینی یئرلشدیرمیشدیر. 18 یئری گلمیشکن بونو دا آرتیرمالی ییق کی دونیا آغاجی (حیات آغاجی) ،تورک سُویلو یاکوتلار و ساکا تورکلری میفولوژیاسیندا «غان»/»غانی» آدلانیر و( ۸) سککیز دالی (شاخه سی) وار. 19 یالنیز قام/ شامان داووللاریندا (یای-اوخ`لا بیرگه) دئییل ، اونلارین اویون کئچیرتدیکلری گئییملرینین (قییافت لرینین) کورکلرینه  اون (۱۰ ) عدد یای و یا اوخ تیکرمیشلر. 20 یای-اوخون تانریسال گوجلرله ، میفیک دوشونجه ایله باغلیلیغی گؤسته رَ‌ن باشقا بیر اسکی تؤرَه ‌ن و اویونو خاطیرلایاق. ل.پ.پوتاپوفون L.P.Putapov  آراشتیرماسینا گؤره  قام/ شامانلار، اویونو (رقصی) ، ائله‌جه ده بویوجولر، (آرا- سیرا قاملار دا ، بویوجولوک  ائدرمیشلر) بویو - جادی تؤره‌ن لرینی اوخ – یای`لا کئچیرَرمیشلر. 21 «ساگالایئو» یازیر : سونرالار آلتای‌لیلار دف`له (دایره یا قووال ایله) ده بویو و جادی ائدَرمیشلر. 22 جیغاتای – اَسکی اؤزبک بویوجولری ده، یای-اوخ`لا  بویو ائدَرمیشلر. 23 گویا اؤنجه‌دن اوز وئره ‌جک و اولاجاق اولای و حادثه نی خبر وئردیکلریندن ، اونلارا «یاییجی» / «یایجی» (یای+ جی) دئییرمیشلر. 24 اَسکی تورک سُویلو اینسان اینانمیشدیر کی اوخ ،اینسانی کؤتو و شَرّ روحدان قورویور. چونکی گونَش شَرری ، کؤتولویو قُووور .  اوخ یعنی گونَشین شوعاسی دا، گونشله باغلی اولدوغوندان بو میفیک سجییه  و دَیَر اونا دا وئریلمیشدیر. تورک خالقلاری او سیرادان شور`لارŞor`lar  25، یاکوت`لار 26، قیزیل`لار 27 یئنی دوغولموش کؤرپه ‌نی کؤتو و شَرّ روحلاردان قوروماق اوچون ، باشینین اوستونه اوخ- یای آسارمیشلار. خاکاس لار ، کاچین لار قوماشدان ( بِئزدن) "اومای آنا"  تیکیب و یانینا اوخ- یای قویارمیشلار. 28 قوُرویان "اومای" تانریچاسینا عایید ایمیش. "سایان- آلتای"لاردا اوخ-یای قادین تانریچاسی ایله باغلی‌دیر. 29 بو گتیریلن نَدَه‌ن لردن و آچیقلامالاردان گؤرونور کی ، اوخ- یای باشلیجا اولاراق چوجوقلارلا ، قادینلارلا و چوجوقلاری قورویان "اومای" ایلاهه ‌سی ایله ایلگیلی‌دیر.      

دووا و ویرد اوخوماق سومئرلر زامانیندا دا وار ایمیش. "دودو" آدلی کاتیبین (لاگاش شهرینده ائرادان اؤنجه ۲۳۵۰ ده یاشاییرمیش) هئیکلجیی تاپیلیب کی دووا و ویرد اوخوما حالینده‌ دیر. بو کاتیب اؤز هئیکلینی  «نینگیرسو»یا ، لاگاش شهرینین تانریسینا سونموشدور. بو هئیکل ، ایندیلیک‌ده بغداد موزه سینده ساخلانیلیر.24  

بیر دؤرد  ستون‌لو تابلئت کی نیسبتاً سالیم قالیب و استانبولون "ائسکی شارک" (اسکی شرق) موزه سینده ساخلانیلیر ، "نیپور"دان تاپیلمیش کی ائ.اؤ ۱۷۵۰ ایلده یازیلیب و بو گیل تابلئت‌ده "نینی‌سیننه" تانریچاسینین تاپینماسی (=عیبادت و پرستشی) حاققیندادیر. "نینی‌سیننه" کوتسال قانونلارین یا کوتسال تداوی و درمان و خسته ‌لیکلرین درمانی و معالجه سینین ،خیلقت و یارادیلیش‌دان اؤنجه‌نین سُوروملوسودور. بو قانونلاری "ائنکی" بوتون «می»لرین سُوروملوسو ، اونا وئریب‌دیر. او بو قانونلاری ، اوغلو "دوموزی"یَه اؤیره‌دیر. بو دوعانین مَتنینده ، خسته‌لیکلری(=ناخوشلوقلاری) شیطانلارا ، سئحیرلی دئولره (دئمونلارا) نیسبت وریلیر ، بو باخیمدان او خسته ‌لیکلرین درمانی و تداویسی سئحیر، بویو و جادی ایله مومکوندور. "ادوارد  شیئرا"  بو متنی «سومئر دینسل متنلر» آدلی اؤز اثرینده یاییملامیش‌دیر. 31  گیلگمیش ، ائنکیدو و یئر-آلتی دونیاسی، شیکاگو  اونیوئرسیته‌سینین شرقشوناس‌لیق قورومونون چیخارتدیغی «آسورییا آراشتیرمالار ژورنالی»نین ۸-جی نومره‌سین‌ده «گیلگمیش و هولوپو آغاجی» عنوانلی سومئر افسانه‌سین‌ده، چاپ اولونوب‌دور. بو منظومه ۲۷ سطیرلیک اؤن یازی ایله باشلاییر کی بو اؤن یازینین مؤوضوعسو ، دَستانین آصلی ایله هئچ بیر ایلگی‌سی و علاقه ‌سی یوخدور. بیرینجی ۱۳ سطر ، سومئرلرین دونیا یارادیلیشی حاققیندا دوشونجه ‌لرینی آچیقلاییر و قالان ۱۴ سطری ده، «ائنکی» و «کور» آراسیندا گئدَن دؤیوش و ساواشدان سؤز آچیر و اوندان سونرا ناغیلین اؤزو بئله باشلانیر : بیر زامانلار فرات چایی ساحلینه اَکیلمیش و اونون سویو ایله بَسلنَن بیر «هولوپو» آغاجینا (بلکه ده  سؤیود اغاجینا) گونئی یئلی وحشیجه سینه سالدیردی و آغاج فراتین سولارینا گؤمولدو. اورادان گئچمک‌ده اولان تانریچا "ایناننا" آغاجی آلیب اؤزو اوروک شهرینه  گتیردی و اونو کوتسال باخچاسینا اکیب دیکلتدی. اونا مین بیر اؤز‌َنله باخدی ، چونکی آغاج بؤیودویو زامان اَلواریندان اؤزو اوچون بیر صندلی(نیمکت) و سئدیر یاپمایی اؤز ذهنینده و اوره یینده طرّاحلیردی . ایللر کئچدی  آغاج رشد تاییب اولقونلاشدی و بؤیودو. اما "ایناننا" آغاجی کسمَک ایسته دیگینده بونون هئچ ده راحت و آسان اولمادیغینی آنلادی ، چونکو آغاجین دیبینه بویو نَدیر بیلمه‌ ین چکیجیلیکتن و سئحر-افسوندان نصیبینی آلمامیش  ایلان یووا یاپمیشتی ، تپه ‌سینه قورخونج "ایمدوگود" قوشو یاوروسونو قویموش ، داللارینا دا "وامپیر لیلیته" ائوینی قورموشدو. هر زامان شن ، گولر یوزلو اولان "ایناننا" بونو گؤرونجه آجی گؤزیاشلارینی تؤکدو... 32

اَن اسکی دئورلردن ، موغلار یا ماق لار (تورک دین خادیملری) بویو ، جادی ، سئحیر ، اووسون و تداوی`یه باغلانیبلار و ائله بو سببه گؤره ‌دیر کی آوروپا دیللرینده ده «موگ» یا «ماگ» Magآدی ، جادو ، بویو ، سئحیر و اووسون آنلاملارینی داشیییر و بو آنلاملاردان دا تورلو- تورلو لوغت و سؤزلر چیخاریلیبدیر. اَسکی اویگارلیقلاردا و تمدن لاردا همچنین موغ و ماق آدی سئحیر ، اووسون و بویونو خاتیرلادیرمیش و بونلاری  بویو و اووسون اییه ‌لری بیلیرمیشلر. اَسکی یونان یازاری «دینو» (ائ.اؤ ۳۵۰ – ده یاشیرمیش) ، اسکی تورک دین و اینانجلاریندان ساییلان زرتشت دینینده  ،بویو و اووسوندان سؤز آچیر و خاطیرلادیر کی آوستا کیتابیندا «یاتو» سؤزو ایشله نیب‌دیر کی بو دا بویو ، سئحیر ، اووسون دئمک‌دیر و همَن بو کیتابدا «یاتو» Yatuآدلی بیر دئو`دن (دمون دان)  آد آپاریلیب کی بو دئو ،بویو و اووسون و سئحیرلی شرارت لرین و ضررلرین قایناغی ساییلیر 33

یئری گلمیشکن گره ک‌دیر بونو دا قئید ائده ک کی زرتشت دینین‌ده و آوئستا`دا گلن بو «یاتو» (= بویو، سئحیر ، اووسون) سؤزو ده، همَن اسکی تورکلرین ایشلتدیگی «یده» Yədə ، «یت»Yət ، «یات»Yat ، «یاد» Yadسؤزوندن آلینما و توتولما سؤزدور کی بو دینده و آوئستا`دا قئید اولونوب. کاشغرلی محمود ، دیوان لغات التورک-ده ،«یت»Yət / یاتYat / یادYad  داشی حاققیندا بئله یازیر : اؤنجه بیلن لر (شامانلار) و کاهینلرین، اؤزَل داشلارلا یئل ، یاغمور و قار یاغدیرماقلارینا «یات» Yatدئییلیر. بو ایش بونلارین آراسیندا چوخ تانینمیش و بَللی بیر ایشدیر و من یغما`دا اونو گؤزومله گؤردوم کی بو داش`لا اوز وئرمیش بیر یانقینی ، سؤندوردولر. بؤیله کی یایدا قار یاغدی و اولو تانرینین بویوروغو ایله منیم گؤزومون قارشیسیندا ،اودو سؤندوردو. 34

پاریس میللی کیتابخاناسیندا ساخلانیلان «تورکوستان شیعه ناغیللاری توپلومو» آدلی اَل یازماسیندا بئله یازیر : اسکی زامانلار بویونو باطیل و یارارسیز ائتمک اوچون «ائرمیا» (آرمیا) دوعاسینی اوخویورموشلار و سونرا اوفلرمیشلر 35

رشیدالدین فضل اللاهین  جامع التواریخیندن بئله آیدین اولور کی اسکی زامانلار بویو و اووسوندان دؤیوشلر و ساواشلاردا قوللانیلیرمیش. ساواشلاردا بویودن و بویوجولردن یارارلانارکن، دوشمان قشونو و اوردوسو اوزَه  رینه سئحیرلی بولوتلار ، شدّت‌لی یاغمور یاغدیران و قار یاغدیران بولوتلار گؤندَریرمیشلر و یایین قیزماریندا ، قار یاغدیریردیلار و دوشمان قوشونونو وحشته و قورخویا اوغرادیردیلار و وحشته دوشموش قوشون قاچماغا اوز قویورموش و عینی حالدا بئله بویولری اثرسیز ، یارارسیز (باطیل) ائتمک اوچون ، یئنه ده بویودن و بویوجولردن یارارلانارمیشلار.39   

عرب و محمد حنیفه و آغ دئوین اؤلدورولمه ‌سی ناغیلیندا دئییلیر : بویوجو «هشتر خان» گولدو و دئدی چوخ قان آلیب کی بیزیم ساواشیمیزا گلیب و او زامان بیر بویویه باشلادی. آز زامان کئچمه میشدی کی مهرشاهین اوردوسونون باشی اوسته ، قار یاغماغا باشلادی و هاوا چوخ شدّت‌لی سُویوق اولدو. اؤیله سویوقلوق اولدو کی حیوانلار و آداملار یاری جان و یاریم هلاک لیغا اوز قویدولار. مهرشاه و اونون چئوره‌سینده‌کیلر بو حالت‌دن چوخ چاشمیش حیرت‌ده قالدیلار. سوندا کی آنلادیلار بو بیر بویو و جادی دیر ، مهرشاه اؤزو  اوردوسو ایله بیرلیکده «ائرمیا»(آرمیا) دوعاسینی اوخوماغا باشلادیلار و او کس لره کی بو دوعانی بیلمیردیلر ، اؤیرَتدیلر و هامی بیرلیکده بو دوعانی اوخودولار و سونرا اوفله دیلر و سونوج بوکی ، بیر قدر زامان کئچدیک‌دن سونرا قارین یاغماغی بیتدی و گونش چیخدی.37

بیر باشقا « باربار قالاسی و آتش تاپان زَمهَر`ین اؤلدورولمه ‌سی» ناغیلیندا دئییلیر کی : زَمهَر آناسینی چاغیریر و اونا ایسلام اوردوسونون یوروشه کئچیب گلمه‌سینی سؤیلویور. آنا دئییر کی غم یئمه اوغلوم ، بو گئجه بویو و سئحیر`له بو اوردونو گئری قایتارارام و چوخونو هلاک ائده ر‌م. آنا بونو دئییب زَمهَر ایسه سئویندی و اودون اؤنونده سجده ائدیب شوکورلر قیلدی. گئجه اولدو و او قوجا  قادین بیر بویولو مَجمه یی اُود ایله قالادی و بیر آز کول اونا سَپَه‌له‌دی و بیر ویرد اوخویوب ، اوفله‌دی و سونرا اونو ایسلام اوردوسونا ساری توللادی و بو اُود گؤک یوزونو بورودو و بیر بولوت آشکار اولدو . بو بولوت ایسلام اوردوسو اوزَرینه ، یاغماغا باشلادی و چوخ حئیرت ائدیجی سویوقلوق اولدو. اؤیله کی ایسلام اوردوسو دوشَرگه‌ده خئیمه و چادیرلاردان باشلارینی دیشارییا چیخارا بیلمه‌دی و او زامان زَمهَر ۱۰،۰۰۰ اوردوسو ایله ایسلام اوردوسو اوزَرینه یوروشه کئچیر... 38

ابوریحان بیرونی «الجماهیر فی معرفت الجواهر»ده بؤیله یازیر :«راضی حوّاس» آدلی بیریسی کیتابیندا دئییب‌دیر : تورکلرین توپراغیندا بیر داغ آردی وار کی اوردو یا حیوان سوروسو اورادان کئچَن زامان ، آتلارین و قویونلارین دیرناقلارینی  یون-گوزَه‌م`دن یاپیلمیش بئزه ، کئچه‌یه توتارمیشلار و اونلاری آستاجا و اورکوتمه‌دن ، ساکیت- ساکیت سوروب او کئچیتدن کئچیدَرمیشلر کی اونلارین دیرناقلاری او داغ کئچیدینین داشلارینا توخونماسین. چونکی توخونارکن سئحیرلی بولوت گؤیه یوکسَلرمیش و گؤی اوزونو توتارمیش و او سئحیرلی بولوتدان بیر یاغمور یاغماغا باشلارمیش ،اؤیله یاغمور کی یاغمورو توت ، گؤیه چیخ. هر زامان ایسترسه‌لر ، بو داشلار`لا یاغمور یاغدیریرلار. بؤیله کی بیر اَرکک کیشی سویا گیریب و بو داغ آرتینین داشلاریندان بیریسینی آغزیندا توتوب و اَلینی تَرپَه دَرمیش و او زامان یاغمور ، یاغماغا باشلارمیش. 39

م. مینوی ، جلال الدین مینکبورنی`نین «سئیرتی» اثرینین فارسجا ترجومه‌سینین اَتَک یازیسیندا بئله یازیر : بو (قار و یاغمور یاغدیرما) تورک و مغول طایفالار و خالقلارینین اینانجلاری و عادتلریندن‌دیر کی اسکی فارس و عرب تاریخی و جوغرافییا کیتابلاریندا قئید اولونوب. یاقوت حموی نین «معجّم البلدان»-یندان ، «مجمل التواریخ» و جووِینی نین «تاریخ جهانگشا»سیندان توتموش تا «مطلع السعدین» ، «روضه الصفا» ، «حبیب السیر» و حتی فارس سؤزلوک و ادبی کیتابلاریندا قئید اولونوب. بو بویوجولوک ایشی ایله اؤزَل داشدان قار و یاغمور یاغدیرماغا، موغول دیلینده «جَدَه»(تورکجه جادی) و اسکی تورک دیلین‌ده «یای» دئییرمیشلر و اؤزَل داشا کی اونو سودا ساخلاییردیلار، «جَدَه داشی» یا تورکجه «یَدَه داشی» و بو بویو ایشینی گؤره‌ن کیشی یه موغولجا «جَدَه‌چی» و تورکجه «یایچی»(یایجی)، "یَدَه‌چی" دییرمیشلر. 40

جیمز فریزر «گلدن بوق» Golden Bough (=آلتون بوینوز) کیتابیندا، موغول بویوجولرین هاوا و آتمُسفئرده یاراتدیغی هاوا دَییشی‌لیکلرینی اؤزَل بویو آراچلاری ایله و جَدَه داشینی سؤیود آغاجی دالینا باغلایاراق سویا قویماقلا و اونا بویو ویردی و اووسون اوخوماقلا ، قار و یاغمور یاغدیرماقلاری حاققیندا، چوخ گئنیش سؤز آچیب و بیلگی لر وئریبدیر. 41 اسکی زامانلاردا تورک خالقلارین مادّی و معنوی حیاتیندا قام-شامانلار اساس رُول اوینامیشلار. قام اسکی تورک دیلینده شامان ،کاهین، روحانی،حکیم(طیب دوکتورو) ، جادی‌چی ،بویوجو ، اووسونجو، فالا باخان ، طالئعه و باختا باخانا دئییرمیشلر و چوخ حاللاردا شامانلیک آیین و اینانجینین پاپازلاری و حکیملرینه ده دئییرمیشلر. بو تورک قاملارینین «قامان» آدلانان اوسلوب و اصول`لا خسته لری (=مریض لری) تداوی و درمان ائتمه ‌لرینه «قاملامیشی» دئییلیرمیش و قامان، خسته لری (ناخوش لاری) تداوی و معالیجه ائتمک اوچون ویرد و دوعالاردان ، جادی لار و بویولردن یارارلانارمیش و عینی حالدا اوت و بیتگی اجزا(=داوا) و درمانلاریندان دا یارارلانارمیش . 42

رشیدالدین فضل اللاه`ین جامع التواریخینده یازیلیر : تولوی خان بویوردو جَدَه میشی ائتسینلر کی سیمیا علمینین بیر نؤوو ساییلیر. بو بویوده  اؤزَل بیر داشی ، سویا قویوب و اونو ییخالارسالار ، یایین قیزماریندا دا یئل ، سویوقلوق ، یاغمور ، قار ، کولک و بوران اولار. «گنگ‌لی» یا «کانگ‌لی» بیریسی ، اوردونون ایچینده وار ایمیش کی بو «جَدَه میشی» یعنی بئله بویو ایشینی چوخ یاخشی بیلیردی. او ،تولوی خانین بویوروغونا گؤره،ایشه باشلادی. تولوی خان امر ائتدی کی اوردو آداملارینین هامیسی یاغمورلوق گئییملرینی گئیسینلر و اوچ گئجه- گوندوز آت بلیندن ائنمه ‌دیلر و گنگ‌لی (کانگ‌لی) جدامیشی (بویو) ائدیردی ، سونوجدا ائله اولدو کی موغوللارین آرخاسیندان یاغمور یاغماغا باشلادی و سون گون‌ ده  قارا دؤندو . بو قار یاغماغا ، کولک ، سویوق یئل-دومان و بوران دا آرتیرلاندی و خیطای اوردوسو یایین ایستیسینده ، بو سویوقلوق و قار-بورانی (کی برابری قیشین اورتاسیندا دا گؤرونمه میشدی) گؤرجَک همَن، حئیرتده و مات- مبهوت قالدیلار. سویوق هاوا و قار کوله یین و بورانین شدّتیندن حرکت ائتمک مومکون دئییل ایدی و خیطای اوردوسو چاره ‌سیزلیکدن چؤلون اورتاسیندا دایانیب اوتراق ائتدیلر. اوچ گونه قدَر تَرپَنمه و یورومک مومکون اولمادی و دؤردونجو گونده ، هَله ده  قار یاغماقدا ایدی. تولوی خان چون گؤردو اؤز اوردوسو تُوخ و دینجَلمیش‌دیر و اوردویا و آتلارا  سُویوقدان ، قار- بوران‌دان بیر ضرر دَیمَه‌ییب و عینی حالدا خیطایلار سویوق هاوانین شدّتیندن ، قوُیون سوروسو کیمی باشلارینی بیر- بیرینین قویروغونا قیسیب- قویوب و قیش هاواسی گئییملری اولمادیغی اوچون سویوقدان اَسیرلر و حتی سلاحلاری دا دُونوب‌دور ، تولوی خان اوردویا بویوردو «کوریگا» (دایره) قورسونلار و عسکرلرین هامیسی کئچه‌دن یاپیلمیش کپَنَکلری اَیین لرینه گئیسینلر.  تولوی خان بویوردو کی ساواش و دؤیوش ، آد-سان، شرف حؤرمَتینی  ذلت و باش آلچاق‌لیقدان قوُرومانین زامانی گلدی چاتدی. گرَه ک‌دیر مرد کیمی دؤیوشمَک . موغوللار ، آسلانلارین مارال و گئییک سوروسونه اولان یوروشو کیمی ، خیطایلارین اوزَه رینه هوجوم آپاردیلار و خیطای اوردوسونون بیر چوخونو قیریب آرادان آپاردیلار و بیر سیراسی دا داغیلیب – سَپَه له نیب ، داغلارا اوز قوُیدولار و آرادان قاچدیلار و سونوندا داغلاردا هلاک اولدولار. 43

بیر باشقا ناغیلدا دئییلیر : "یولدا آنی‌دَن اوکتای قاآن وفات ائتدی و ائله سؤیله ییرلر کی قاآن بیر نئچه گون اؤنجه‌دن کئف‌سیز و حال‌سیز اولوب خسته (مریض) حالدا ایمیش. تولوی خان اونون باشی اوستونه گلیب اوتوروب و «قامان» (شامان) رسمی(آیین) و تؤره ‌ن لری اوزره  بویو و اوُوسون اوخوموش و قاآنین خسته‌لیگی (ناخوشلوغو)، دردی و آغری‌سینی، بیر آغاج تاختاسیندان قاییریلمیش کاسانین سویوندا یویوب ییخالامیشدی. تولوی خان قارداشینا اولان حَدّسیز - اؤلچوسوز مَحَببَت و سئوگیسیندن دولایی، همَن اوُ کاسانی اَلینه آلیب و تانریا یالواراراق اوز توتوب دئدی:"ائی اَبَدی تانریم! سن بیلیرسن کی اوکتای قارداشیمین بو اؤلومجول حالی ، اگر گوناه و سوچدان یانادیرسا ،من اوندان چوخ سوچ ائتمیشه‌م و اگر اییی‌لیگی و یاخشی اینسان اولدوغو اوچوندور و بونون اوچون اونو آپارماق ایسته ییرسن سَه، من اوندان دا اییی و خئیرسئوه رَ‌م ، اونو عفو ائت و اونون یئرینه  منی آپار و اؤز حضورونا چاغیر. تولوی خان بو سؤزلری دئییب و او کاسانین سویونو باشا چکیب ایچدی. اوکتای قاآن خسته‌لیکدن (ناخوشلوقدان) قورتولوب ساغالدی و بیر نئچه گوندن سونرا تولوی خان خسته لنیب  دونیاسینی دَییشدی. 44   

"عبدالقادر اینان"  «جَدَه» حاققیندا یازیر : "جَدَه  یاغمور داشینین آدی‌دیر . جَدَه داشی // یَدَه داشی کی اؤزَل آیین و تؤره‌ن له سویا قویماقلا ، یاغمور و قار یاغماغا سبب اولوردو ، اَسکی تورک خالقلارین اینانجلاریندان ساییلیرمیش."

«جَدَه» سؤزو ایندی ده تورکلرین دیلینده «جادی» (جادو) فورموندا ایشله نیر و آوئستا دیلینده ده «یاتو» ، بویوجو و اوُوسونجو آنلامیندادیر.اَسکی تورکلرین دیلینده «جَدَه ‌چی» او کسه دئییلیرمیش کی جادی، بویو ، اوُوسون آیین و تؤره‌ن لرینی یئرینه یئتیریرمیش و بیر سیرا تورک دیللرینده «جَدَه» ، «جادی» و «یای» فورمونا چیخیبدیر. جَدَه داشی ایله یاپیلان آیین و تؤره‌ ن لره «جدامیشی» دئییلیرمیش. 45 اسکی یونان یازاری «دینو»نون بویو ، سئحیر و اوُوسون حاققیندا نظر و باخیشلاری ، ماکس مولر Max Muller طرفیندن باسیلیب – یاییلمیش اثرلرینین بئشینجی بؤلومونده، قئید اولونوب. اسکی یونان یازاری «دینو» Dino، بویو ، سئحیر و اووسون تؤره‌ ن لریندن سؤز آچارکن قئید ائدیر کی «موق» یا «ماق»لار ، بیر اؤزَه ل بیتگی نین کیچیک و نازیک داللاریندان کوللاناراق  اونا «بَرسَم» یا «بَرسوم» دئییرمیشلر ، بویو و بویوجولوک و سئحیرجیلیک ایشله رینده و اؤنگؤرو ایشلرینده بوندان یارارلانیرمیشلار.                     

"دینو" اؤز کیتابینین باشقا بیر یئرینده میدیا (ماد) بویوجولر و سئحیربازلاری حاققیندا یازیر کی ، بویوجولر و سئحیرجیلر دیسکه اوخشار بیر آغاج یا کراسته (آغاج تخته سی) ایله ، اؤنگؤرولوک یاپارمیشلار و اؤنجه‌دن ، گله‌جک‌ده اولونان و باش وئریلن حادثه ‌لردن و اولاجاقلاردان خبر وئرَرمیشلر. 46

اَسکی یونان یازاری «استرابو» دا بو کوُنودان یاد ائدیب و یازیر کی موغلار یا ماقلار ، قوتسال دوعالار و بویو ویردلرینی اوخویارکن ، «بَرسَم» آدلانان اؤزَل بیتگی داللارینی اَلده توتوب  تَرپَه دَرمیشلر. 47

اَسکی یونانلی لارین باخیشی آچیسیندان موُق لار یا ماق لار، بویو و آسترانومیده ایشبیلیر ساییلیرمیشلار. مُوغ (مُوق// ماق) سؤزو، اینگیلیس دیلینده «ماگوس» Magus، و اونون جمع فورماسی «ماگی Magi »دیر و سئحیر ، اوُوسون ، بویو سؤزوده اینگیلیس دیلینده «ماگیک» Magic ، همَن بو «ماگی» (ماق / ماقی) سؤزوندن آلینیب. 48

آذرگشَسپ آتشگاهی (اود معبدی یا تاپیناغی)، موغ یا ماق لارین آتشگاهی ، میدیادا (ماد اؤلکه‌سینده) اورمو (اورمیه) گؤلونون گونئیینده یئرلشمیش و تخت سلیمان آدلانیر. بو یاخینلاردا چوخلو طیلسیم «بوللائه» Bullae تاپیلیب کی اونلارین تاریخی ۴۰۰ – ۴۲۵ ایللره عاییددیر. بو «بوللائه» Bullae طیلسیملرین اوزَرینده بو سؤز یازیلیب :«گوُشَسپ» آتشگاهینین موغ پَتی (ماگو پَتی) .«بوللائه» Bullae کیچیک مئشین (چرم و گؤن‌دن یاپیلمیش) چانتادیر کی رومیلر طیلسیمی اونون ایچینه قویوب و بویوندان آسارمیشلار . 49

"پولینیوس" Poliniyus اسکی یونان یازاری یازیر : «پروکونئسوس» Proconnesus آداسی، بویوجولر و سئحیرچیلرین یوردو ساییلیرمیش و دونیانین اَن بؤیوک بویوجوسو و سئحیرچیسی «آریستیس» Aristis حاققیندا یونان تاریخچیسی هئرودوت یازیر 50 : "آریستیس اؤز موریدلرینین بیریسینین ائوینده اؤلور . مورید اونون اؤلومونو بوتون موریدلرین هامیسینا اعلان ائدیر و بیلدیریر. بیر نئچه واختدان سونرا آریستیس اؤزونو «سیزیکوس»دا Syzicus اؤز یاخینلارینا و تانیشلارینا ظاهیر ائدیب گؤسته ریر. یئددی ایلدَ‌ن سونرا «پروکونئسوس»دا یئنی‌دن ظهور ائدیب آشکارا چیخیر و بیر شعر دیوانی «آریماسپی» آدیندا یازیر. یئنی‌دن ۳۵۰ ایلده‌ن سونرا «مئتاپونتوس»دا Metapontus دیریلمیش حالدا اؤزونو ظهور ائتدیریب گؤسته ریر و "آپولو" معبدینین یانیندا بیر تاپیناق تیکیب و اؤز هیکلینی (بوستونو) اورادا قویوب دیکل‌دیر. بو آدامین حاققیندا باشقا یونان یازاری «استرابو» دا  روایتلر ناغیل ائدیبدیر 51  و یازیر کی بو آدام دونیانین اَن بؤیوک بویوجوسو و سئحیرجیسی ساییلیر و شعر دیوانینین آدی «آریماسپیان- ائپوس»دور Arimaspian- epos و بعضی یازارلارین دئدیگینه گؤره ، بو آدام هومئرین خوجاسی ،اوستادی و اؤیرَتمَنی اولوب. نهایت بو کی «پروکونئسوس» بویوجولرین ، سئحیرجیلرین و اووسونجولارین ییغینجاق و توپلوم یئری اولموشدور. 52  

اسکی تورکلرده بویوجولوک ، اووسون و اؤنگؤرولوک ، کؤک توتموش دینسَل ایناملاری و اینانجلاری، اؤز حیاتینی داوام ائتدیرمک‌ده ایمیش و بعضی تورک بویلاری و طایفالارینین آدی دا (ائتنونیمی) بو سیرا ایناملاردان و بو کیمی پئشه ‌لرله ایلگیلی قایناقلاناراق ، ائتنونیملری یاراتمیشدیر. او سیرادان بیز «ماغ»/«ماق» طایفاسینی و «آیریم» طایفاسینی  آد آپارا بیله ریک. «آیریم»لار اَن اسکی تورک طایفاسی و بویلاردان بیریسی ساییلیر. آیریم آذربایجان قبیله بیرلشمه ‌سی حاققیندا تورلو مختلف خالق سؤز آچیملاری واردیر، آمما اَن قانع ائدیجی و عاغیلا باتان آنلام بو تورک قبیله و طایفاسینین آدی حاققیندا آچیقلامانی ،آذربایجان میفولوگو و تاریخچیسی «میر علی سّید اوف » قلمه آلیب و یازیر : "آیریم Ayrım، اَسکی تورک سُوی و قبیله بیرلشمه ‌سی ائتنوسون آدی، «آی» Ayو «ریم» Rimسؤزلرینین بیرلشمه‌سیندن یارانیب. «آی»Ay تورک سؤزو، «تانریسل ، تانری ، سَماوی، ایلاهی، مقدّس ، گؤیدن ائنمه ، قوتسال» آنلامین‌دادیر . آدین ایکینجی بؤلومو یعنی «ریم»Rim ایسه ، قازان ، کویبال، لئبئد، قیرقیز ، آلتای ، تئلئوت ، شور ، ساکای تورک دیللرینده ، «اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن» ، «اؤنجه‌دن خئیری- شَرری بیلن» ، «پیغمبرلیک» دئمک‌دیر. «ریم» Rimسؤزوندن تورک خالقلاریندا «ریمچی» Rimçiو «ریمچی‌لیک» Rimçilikسؤزلری ده یارانیبدیر. هامیسی «اییی و خوش خبری، گلن خوشبخت‌لیغی ،کؤتو ،بد و یامان خبری ، گلن اوغورسوزلوغو خبر وئرمک ، اوزان ، باکشی و اونلارین باشچیسی دده قورقودو یادا سالیر . میرعلی سئیدوف ، آیریم سؤز-آدینی تورک سُویلو ساک`لار یا ساکا`لارلا باغلاییر. 53 آذربایجانلی عالیمین وئردیگی ایضاح و آنلاملاردان باشقا، بونو دا آرتیرمالیییق کی «آی» سؤزو عینی حالدا طیبقی ده ده قورقوت کیتابی،  «کوُنوشان» ،"دانیشان"، «سؤیله‌یَن» دئمکدیر. ده ده قورقوت کیتابینین گیریشینده اوخویوروق  «قورقوت آتا آییتدی : » بورادا «آییتدی» یعنی «سؤیله‌دی ، هوشدارلیق وئرمک ، خبر وئرمک» آنلامیندادیر. دئمک «آی»-ین تورک دیلینده (اؤزَل‌لیکله اوغوز تورکجه‌سینده) بیر آنلامی دا(م.ع.سئیدوفون دئدیکلریندن باشقا) ، سؤیله‌مک و خبردارلیق ائتمک‌دیر. "آیریم" سؤزو و ائتنونیمی اصلینده تورکجه «ایریم» İrimسؤزو ایله بیر کؤک‌دن اولا بیلر یعنی آیریم ، ایریم irimسؤزونون باشقا فونئتیک واریانتی‌دیر ، چونکی «ایریم» irimسؤزونون آنلامی دا بو فیکری و احتیمالی گوجلندیریر ، و بیزی ساندیغیمیزا سورَکله ییر. شمس الدین سامی «ایریم»irim  سؤزونون آنلامیندا یازیر : ایریم = ایرمَک`دن . ایرمه irmə، وصول (چاتما ، نائیل اولماق ، اولاشماک) – فال آچما ، تفأل ، ایستیکاره (استخاره) 54   

دئمک «آیریم» تورک طایفاسی ، اؤز طایفا و ائتنوسونون آدینی ، اؤنگؤرو و اؤنجه‌دن خبر وئره‌ن ،اؤز طایفا باشچیسی ، طایفا بؤیوکو و آغ ساققالی ، طایفا باخشیسی(باکشی) و اوزانی نین شرَفینه ، «آیریم» قویوبدور . چوخ گومان ، بو طایفانین باشچیسی و لیدئری ، اؤنگؤرو حیسسینه مالیک بیریسی ایمیش و اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن ایمیش..  تاستیوسون Tastius دئدیگینه گؤره "آرمینی" خالقی فرات ایرماغی اوچون آت قوربانلیق ائدَرمیشلر و بو ایرماغین دالغالاری (لپه ‌لری) و کؤپویو ایله اؤنگؤرولوک ائدَرمیشلر. 55  تاریخچی «آگاتئنگلوس» Agathenglus ، «پئلینی» Pelini و «پلوتارک»-ین Plotark دئدیکلرینه گؤره آرمینی‌ده اَن سئویملی تانری یا تانریچا «آناهیت» ایمیش و اؤزَل آیلار و گونلر ، گونَشَه و آیا حصر اولونموشدور. گئزئنفون Gezenfon «آناباییس»دا ایشاره ائدیر کی آرمینیلر گونشه ، سویا قوربان کسَرمیشلر. 56 تاریخچی آگاتئنگلوس Agathenglus یازیر کی گونش و نور ، ایشیق تانریسی "میترا" (میثرا)نین آرمینی نین باگایارنیک`ایندَه تاپیناغی (معبدی) وار ایمیش. 57 بونو دا آرتیرمالیییق کی "آییریم"  Ayırım آدیندا ("آی" Ay+"ایریم"ırım="آییریم") «آی» سؤزو اسکی تورک دیللرینده (یوخاریدا سایدیقلاریمیز آنلاملاردان باشقا) «کونوشماک ، دئمک ، بیان ائتمک ، سؤیله‌ مَک ، وعظ ائتمک» آنلاملاریندا دا گلیب‌دیر. 58 بیزه گؤره «ایریم irim / ایریمırım / ایرمırm » (ریم rim/ ریمrım ) ، ویرد و دوعا اوخوماق ، میزیلداماکلا بوغوناق و یاخشی دویولمایان بویو سؤزلری ساییلان «آرم» Armسؤزو، «آیریم» Ayrımطایفاسی آدینین اونسوز حرفلرسیز (صائیت‌سیز- بدون حروف صدادار) یازیلمیش فورماسیدیر. چونکی اسکی چیوی (میخی) یازیلاریندا ، بیر چوخ آرادا گلن اونلو سسلر (حروف صدادار) و یوموشاق «ی»Y ، «غ»Ğ کیمی سسلر دوشوب یازیلماییردی. اؤرنَک اوچون «آیریم» آدی یازیلارکن ،«آa »دان سونرا یوموشاق «ی»y و «رr»دان سونراکی «i» اونلو سسی (=حرف صدادار) دوشوب و«آرم»Arm  فورماسینا کئچیبدیر. آییریمAyırım   --> آرم Arm.

توروخانسک یاکوتلارینین میفولوژیاسیندا «آی» ay/ «آئی»ai  ، یارادیجی ، یارادان، تانری آنلامیندادیر. 59  آذربایجاندا اؤزَل‌لیکله ایران آذربایجانیندا «آیریمی»Ayrımı  ، «آیریملی»Ayrımlı  آدلی تورک طایفا ایندی ده  اؤز یاشام و حیاتینا داوام ائتدیرمکده‌دیر. بو اسکی تورک طایفاسی سئحیرلی  دنیزین گونئی دوغوسوندا یعنی وان گؤلونون چئوره‌ سینده یئرلشیرمیش. "آیریم"  تورک طایفاسینین بو یئرلشدیگی و یورت سالمیش یئرلری، اؤز ائتنوس آدلاری ایله باغلی اولاراق ، «آیریمینی» و یوموشاق «ی» yسسینین دوشمه ‌سیله «آریمینی» Arıminiو سوندا دا قیسسا (تورک دیلینه اؤزل اولان) «I / ایی» صائیت سسینین دوشمه‌ سیله و عینی حالدا بو قیسسا صائیتین آسور(= آشور) ، آرامی ، فارس ، بابیل، یونان ، آرمئنی ،ایبری ،عبری، روم و باشقا هیند- آوروپالی دیللرده اولمادیغی اوچون ، گیل تابلئتلرده ، داش و کایا اوزَرینده چیوی یازیلاردا ،لوح لرده، کیتابلاردا و باشقا- باشقا قایناقلاردا ،منبع لرده و اؤزَل‌لیکله ده «اورارتو» داش و قایا اوستو چیوی یازیلاریندا ، «آرمینی» Arminiفورماسینی و آدینی آلمیش و  اییه دورور و بئله ده تاریخده تانینیب و هله ده تانینماقدادیر. بو تورک «آیریم» طایفا و اؤلکه‌ سینین آدینی عرب جُغرافیاچیلاری و گزگینلری (=سیّاحلاری) اؤز اثرلرینده «ائرمَنییه» Erməniyyəکیمی یازمیشلار . بو تورک اؤلکه‌سی «ائرمَنییه» و یا اورارتولار و اسکی یونان یازارلارین دیلیجه دئسک «آرمینی»Armini  ، آیریم تورک طایفاسی و  اؤلکه ‌سی دئمک‌دیر. هیت Hitt/هئتHett  ، ماننا Manna، میدیاMidia (ماد) ، و آشور ایمپئریالاری زامانی حیات سورَه ‌ن بو اؤلکه ، دین خادیملری و دین باشچیلاری اولان «ماق»لارین اساس قایناغی و مرکزی اولوبدور . یعنی ماق لار دئدیگیمیز دین آداملاری ، «آیریم» تورک طایفاسیندان چیخیب بوتون اؤلکه ‌لره یاییلان دین‌چیلر و دین خادیملری اولموش و میدیا (ماد) تورکلری دؤورونده ده، بو دین باشچیلیغی رولونو، تورک دونیاسیندا و باشقا تورک یورتلاریندا اؤز اوزَریلرینه گؤتورموش خالق اولموشلار و ائله جه ده بوتون تورک توپراقلارینا یاییلدیقلارینا گؤره ، گونو- گوندن بو «آیریم»(آرمینی ، ائرمَنییه) اؤلکه ‌سی، نفوس و سای باخیمیندان آزالاراق باشقا یاد خالق اونون توپراغینا گیرمیش ، یئرلشه‌رک ، او تورک طایفا و ائتنوسون هم توپراغینا ، اؤلکه‌ سینه ، هم‌ده آدینا ، اویگارلیغینا ییه‌لنه‌رَک ، تاریخده بیر ناحاق و یالان ادعادا بولونماقدا اولوبدور . بو اسکی تورک ائتنوسو، یعنی «آیریم» ائتنوسونون اؤلکه‌سینین و دؤولتینین آدی اورارتو طرفیندن یئنیلدیک‌دن سونرا تاریخده «اورارتو»Orartu  آدی ایله ، سامی دیللی خالقلارین دیلینده «آراشتوا» Araştuaو ائرادان اؤنجه ۵- جی یوز ایل‌لیک‌دن سونرا «آرمینی»Armini  ، «ائرمَنییه» Erməniyyə، «ائرمنیستان» Ermənistanآدی ایله تانینماقدادی. آیریملارین یئنیلدیک‌دن اؤنجه یاشادیقلاری بؤلگه‌نین مرکزی و قایناغی «کاپادوکیه» اولموشدو.  بو اؤلکه‌نین (اورارتو) بیر نئچه آدی اولوب و دوزگون دئسَک ، موختلیف خالقلار طرفیندن وئریلمیش چئشیتلی آدلار داشیمیش خالق و اؤلکه ‌دیر . آمما بو اؤلکه ‌نین اؤز خالقی طرفیندن وئریلمیش آدی، «بیا اینی» Biya iniویا «بویا اینی» Buya iniایمیش. بو خالقین اؤز اؤلکه‌سینه وئردیگی آد «بیا اینی» ویا «بویا اینی» یوخ ،  اصلینده «بویو- اینی» ini Büyü ایمیش و اسکی یونان، روم، آشور، فارس، ایبری،عبری و باشقا تورک اولمایان خالقلارین دیلینده «او»ü اونلو سسینین اولمادیغی اوچون، «بیا اینی»Biya ini  و «بویا اینی» Buya iniفورماسیندا قئیده آلینیبدیر.«بیا اینی» Biya ini و «بویا اینی» Buya ini ،بیر چوخ عالیملر و تاریخ اوزمانلاری و آراشتیریجیلار طرفیندن یوروملانیب و بو اؤلکه آدینی ایکی آدلیم گؤل،یعنی «اورمیه» و «وان» گؤللرینین بو اؤلکه ده یئرلشدیی اوچون "سولار اؤلکه ‌سی" یا "سو اؤلکه ‌سی" آنلامیندا یوروبلار ، حالبوکی بو اؤلکه ‌نین آدی «آیریم» تورک ائتنوسونون یوردو اولاراق ، آنلامی «بویو Büyüاؤلکه ‌سی» ، «بویوBüyü  یوردو»دور. "بویو اؤلکه سی" یعنی "بویو،جادو،سئحر،اوُوسون و طیلیسم اؤلکه سی و یوردو" دئمکدیر. اؤنجه یوخاری‌دا قئید ائتدییمیز کیمی ، «آیریم»لار اوُوسونجو ، بویوجو ، طیبّ حکیمی ، روح حکیمی (پسیکیاتیر/ روانپزشک) ،سئحیرجی ،  موسکاجی (=دووا یازان // دعا نویس) عینی حالدا دین خادیمی و تورک خالق دینی و اینانجلارینی قورویان آداملار اولموشلار. دئمک بو اساسلارلا «آیریم»لار اؤز اؤلکه ‌لرینه «بویو اینی» Büyü ini(= بویو ، اووسون ،جادی، سئحیر و موسکا یوردو) آدلاندیرماقلاری یئرسیز دئییلمیش. بیز چوخ یاخشی بیلیریک کی ایندیکی «ائرمَنی» آدلاندیردیغیمیز خالق ، اصلینده اؤزلرینی «ائرمنی» بیلمیرلر ، سایماییرلار و سانمیرلار . بو هیند- آوروپا دیللی و سُویلو خالق ،اؤز آرالاریندا ، اؤزلرینی «های» Hay، «هایک» Haykو یورتلارینی دا «هایستان» Haystanآدلاندیریرلار. ائرمنی آدلاندیردیغیمیز خالق چوخ یاخشی بیلیر کی آنادولودا سئحیرلی دنیزین گونئی دوغوسوندا یئرلشمیش اَسکی ائرمنیّه Erməniyyə/ آرمینی Armini/ ائرمنیستان Ermənistan/ اورارتو Orartu و بویا اینی Buya ini دؤولتی و اراضیسی، تورک خالقلارین اؤلکه‌سی و اراضیسی اولوب و بو تورک اؤلکه‌سی آیریمینی Ayrım ini/ آرمینی Arm iniبؤلگه  و ویلایتی، اَزَل گوندن بَری اسکی «آیریم» Ayrımآدلی تورک طایفاسینین یوردو اولموش و اؤزلری سونرالار آوروپا بؤلگه‌سیندن (او زامان نه سوی آدی داشیییرمیشلار حالا بَللی دئییل) گزه- گزه گلیب «فریگییا» Friggiaیوردونا و اورادان«هایاسا» Hayasaویلایتینه، یعنی تورک هیتت Hitt/ هئتتHett دؤولتی توپراقلارینا چاتمیش و زامان- زامان بو تورک یوردوندا (اورارتو دؤولتی  تورک اؤلکه‌سی آرمینینی  آلمادان اؤنجه ،همین بؤلگه‌‌ده سیغینیب ، یئرلشمیش ، کؤک سالمیش و سونرا دا اورارتو شاهلاری آیریمینی Ayrım ini  ویاخود Armini  آرمینی`نی آلاندان سونرا، بو هایلارین بیر چوخ قیسمینی  آذربایجانین آراز قوزئی ساحیللرینه کؤله‌ لیک و ایش چکمک اوچون سورگون ائدیب یئرلشدیریرلر  و اورارتو زامانیندان بری ایندیکی ائرمنیستان آدلاندیردیغیمیز توپراقلاریندا بولونماقدادیلار. یئرلی تورکلر بو سورگون اولانلارا (اورارتو`نون// بویا اینی دؤولتینین آرمینی Armini ویاخود آیریمینی Ayrım iniویلایتی و بؤلگه‌سیندن  گلدیکلری اوچون ) یانلیش اولاراق سوُی آدلاری ایله یوخ، بلکه گلیب سیغینیب- یئرلشدیکلری تورک اؤلکه‌ نین آدی یعنی «آرمینی» و یا «ائرمنی» آدی اساسیندا آد وئرمیش و آدلاندیرمیش، عینی حالدا یئرلی تورک خالقی اونلارین بو یئنی یئرلشدیکلری تورک توپراقلارینا دا ، تورک ویلایت و اؤلکه‌نین آدینی، یعنی «ائرمنیستان» اراضی آدینی وریرلر و آرازین قوزئی ساحیلینده ، ایندیکی هایلار یاشایان یئره ده «ائرمنیستان» دئدیلر. آذربایجان تاریخچیسی "قیاس الدین غیب اله یئف" Q.Qeybullay یازیر : ایندیکی ائرمنیلرین (هایلارین) اولو اجدادلاری اولان فیریگی لر ائرادان اؤنجه، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا کئچیب گلمیشلر. فیریگی لرین بیر قیسمی آسور(آشور) قایناقلاریندا «اورومئه» Urumeو اورارتو قایناقلاریندا «آرم» Armویلایتینده (اصلینده آرمینی کیمی‌دیر لاکین بو آدین سوُنونداکی «اینی» سؤزو، اورارتو دیلینده یئر آدلارینین سوُنلارینا آرتیریلان شکیلچی‌ یا پسونددیر) یئرلشمیشلر. یازار سونرا قئید ائدیر : «آرم Armتوپونیمی بالکان یاریم آداسیندان کؤچوب گلنلرین سؤزودورمو ، یوخسا اونلار آرم آدلی اولان اؤلکه‌یه گلیب اوتورموشلار ؟!، بو حالا آیدین دئییل. 60 گؤرونور بیزیم اؤز تاریخچیلریمیز "آرم" سؤزونو نه اولدوغونو و نه ایله باغلی‌ اولدوغونو،حالا چؤزه بیلمه‌ییب و آچیخلایا بیلمه ییبلر و بیر سیرّ و تاریخ گیزی کیمی قالماقدادیر.بئله اولونجا باشقالاری بو گیزلی قالمیش تاریخی حقیقتلردن یاخشیجا اؤز خئیرلرینه گؤره  یارارلانیرلار و سونرا دا بؤیوک خولیالارا دالمیش اولورلار و تورکه عایید تاریخی گرچکلر و اولایلار بیر باشقاسینین آدی ایله رقم یئییر و سوندا اؤز گیزلی و اوستو آچیلمامیش تاریخیمیزین اسیری و گیریفتاری اولوروق و هیچ یول بولامیریق کی بو دویونلری چؤزه بیلک. بو گیزلری چؤزه بیلمه یینجه، «بؤیوک ائرمنیستان» توپراقلاری خولیاسی ایله اوز- اوزه گلیریک و باتی دونیاسی و باتی تاریخچیلری ده بو یئرسیز و بوش ادعایا دستک دورورلار. آیریم Ayrım/ آییریم-اینی Ayrım iniتورک اؤلکه‌سی و تورک خالقینین گیزی و سیرری آچیخلانا قدَر بیزیم اوزَه ریمیزه اولان یوروشلر و باسقیلار سوُنا اَرمییه‌جَک و داوام ائده ‌جک. آیریم Ayrımتورک اؤلکه‌سی و خالقی گیزی و سیرری چؤزولمه یینجه ، دوغو آنادولو توپراقلاریندان باشقا ، آذربایجان توپراقلارینا باسقین، یوروش و ایشغال اولونما پروسئسلری داوام ائده ‌جک ، چونکی «بؤیوک ائرمنیستان» خریطه‌سینه گؤره تورکیه‌نین دوغو قیسمی و آذربایجان توپراقلاری ضبط اولونوب قاتیلمالی‌دیر. بو سوُی-نسیل آدینی و عینی حالدا بو اؤلکه آدینی ، تورکلر اؤز اَلی ایله اونلارا وئریب و ایندی ده اؤز آلیشدیردیغی اودون ایچینده یانماقدادیر .  تورکون اویوماسی و آغیر یوخویا دالماسیندان، گؤرون رقیب و تورکه قارشی دورانلار، تاریخ آدینا نَلر سؤیله ییرلر . اؤرنه یین تاریخچی "گ.کاپانسیان" G.Kapansyan یازیر : «آریم» Arimآدینی داشییان هیند- آوروپا کؤکنلی طایفا ، بالکان یاریم آداسیندان کیچیک آسیا`یا ، هئت لرین اؤلکه‌سینه ، هایاسا آدلی ویلایته (ایندیکی اَرزینجانا) گلمیش، سونرا ایسه ائرادان اوّل ، ۶-۷ جی یوز ایللرده ، ائرمنی یایلاسینا ، داها سونرا اورارتو اؤلکه‌سینه یاییلمیش‌دی 61 دئمک آیدین اولور کی ائرمنیلر ائرادان اوّل ۶-۷ –نجی یوز ایللرده ائرمنی یایلاسیندا یاشاییرمیشلار ، اساس سؤز بوراسیندادیر کی بیز بو تاریخچینین دئدیگی ائرمنیلری آوروپا کؤکنلی ایندیکی ائرمنیلر سایاق یوخسا تورک دیللی و تورک سوُیلو آییریم (آرم) طایفاسی ویا خالقی سایاق.؟!  اَن اساس پروبلئم و مؤوضوع "آرم" یا "آرمینی" سوُی و دیل کیملیینی آچیخلاماق و بو تاریخی گیزی و سیرری چؤزمَک‌دیر. بونون اوچون تورک تاریخچیلرین اوزرینه چوخ بیر آغیر یوک دوشور و گرَک‌دیر بو گیزی و سیرری چؤزمک . روس تاریخچیسی "دیاکونوف" یازیر : «ائرمنی ائتنونیمی «آرم» اَیالتی نین (اؤلکه‌ سینین) آدیندان‌دیر. 62 بو آد میدیالیلارا(=مادلارا) ، فارسلارا، اونلاردان دا عربلره کئچمیشدیر. تورک سوُیلو اورارتو شاهلاری «مئنوا ، آرگیشتی ، ایکینجی ساردور» آرم اَیالتینی (اؤلکه‌سینی) ایشقال ائدیب اورارتویا قاتمیشلار. بیرینجی آرگیشتی بو ایالت‌دن ۶۶۰۰ دؤیوشچو ، ایکینجی ساردور ایسه ۱۰،۰۰۰ نفر عائیله‌ نی، وان گؤلو اطرافی اراضییه (یعنی اورارتو`یا) و سونرادا ایندیکی "یئرئوان" شهرینین یاخینلیغیندا تیکدیکلری "ایرپونی" قالاسینا کؤچورتموشلر. آذربایجان اراضیسینده یارانمیش ایندیکی ائرمنیستان و ایلک ائرمنیلرین گلمه‌سی ده ، بو اولایلار و حادثه‌لرله باغلی‌دیر. 63 های`لارین بو بؤلگه‌لره گلمه‌لریندن چوخ اؤنجه‌ ، «ائرمنی» تورک سؤزو ، بیر تورک آدی کیمی اورارتو// بویا اینی// آیریمینی تورکلری طرفیندن کوللانماقداییمیش. بو یئرلی تورک خالقی ائرادان اوّل ۷-۸ یوزایل‌لیکلردن بَری بو "ائرمَن" و "آیریمان" آدلاری ایله تانیش ایدیلر و اؤز چوجوقلارینا دا بو کیمی آدلاری قویورموشلار. اؤرنیین اورارتو// بویا اینی// آیریمینی  شاهی روسا`نین آتاسینین آدی «ائریمئنا»Erimena  ایمیش. اوسکار وایت ماسکارئللا  Oscar White Muscarella  ، آسور(= آشور) شاهی سارگونون اورارتو`یا حَربی یوروشو حاققیندا یازدیغی راپورون اؤن یازیسیندا پروفسور "استفان کرول"  قئید ائدیر کی سارگونون اورارتویا ساواش یوروشو زامانی ، اورارتو شاهی روسا «ائریمئن»-ین Erimenاوغلو ایمیش. 64                               

«آیریم»لار تورک دونیاسینین دینسل و دینی آخوندلاری ، خادیملری ، شامانلاری و موغلاری کیمی بوتون تورک اؤلکه‌لرینه و توپراقلارینا یاییلماقدا اولموشلار. آیریملار اَن اسکی زامانلاردان ، اَسکی داش دؤوروندن بَری، اووسوندان ، موسکاجیلیقدان باشلایاراق سوُن دؤورلرین زرتوشت دینی نین موغلاری// ماق لاری اولاراق ، موغ و ماق کیمی اَسکی دونیایه تانینمیشلار و گئت- گئده اصیل حقیقی «آیریم» Ayrımآدی ایتیب-باتیب- گئدیب و "ماق"  فورمونو و آدینی قازانیب داشیماقدا اولوبدور. «آیریم» Ayrımیعنی «اؤنجه‌دن خبر وئره ‌ن » (= از پیش خبردهنده ،قبل از وقوع حادثه خبر دهنده و پیشگویی و پیش بینی کننده)، «اؤنجه دن گؤره ‌ن» (=پیشگو،غیبگو) دئمک‌دیر.

 اَسکی تورک دیلینده «بویو» büyüو «سئحیر» sehirو اووسونا ovsun، «آرپاغ»Arpağ دا دئییرمیشلر کی همَن تورکجه «آیریم Ayrım/ آرم Arm/ آرماArma » (تورک ائتنونیمی آیریم Ayrım/ آریم Arım/ آرم Armو عینی حالدا تورک اؤلکه آدی آرمینی Armini/ آرمئنیئ Armeniye/ آرمانیستان Armanıstan / آرمنستان Armenıstan) سؤزلری ایله تورک دیللرینین سس دَییشیمی قانونونو و اؤزَل‌لیکلرینی (ب- م سسلرینین دَییشیلمه‌سینی) گؤز اؤنونه آلاراق، عینی سؤزدور ، یعنی اصلینده آرپاغ سؤزو همَن آرمArm/ آرماغArmağ  / آرماArma  سؤزودور. آرباغ ----> (ب ----> م) آرماغ---> (یوموشاق غ سسی دوشه رک ) آرما Arma/ آرم Arm.  بئله اولاراق بو سونوجا چاتیریق کی اَسکی تاریخده اؤزَل‌لیکله آنادولو اسکی تاریخینده «آربونی» Arbuniاؤلکه آدی دا همَن اَسکی تورک اؤلکه‌سی اولان آرمینی Armini/ آرمونی Arm.uni/آرمئنیئه Armeniye/آرمینستانArm.in.stan`دیر.                              آربونی Arbuni---> آرمونی Armuni---> آرمینی Armini----> آرمئنی Armeni-----> آرمئنییا Armenia.  بو یوخاریداکی اؤرنَکلرده آرم`لا باشلانان  سؤز و آدلارینین  سونلوغوندا اولان «اینی»ini و «اونی» uniسونلوقلاری ، اورارتوجا یعنی اورارتو دیلین‌ده اولان سوُنلوقلاردیر.اورارتو التصاقی(بیتیشیک) دیلینده «اینی»، «اونی» سُونلوقلاری ، "یورد" ، "اؤلکه" ، "وطن" دئمکدیر. "آرمینی"  Arm.ini سؤزو و آدی، "آرم یوردو" ، "بویو و بویولر یوردو" دئمکدیر. تورکجه «آرم» و «آرپاغ» سؤزلری ایله باغلی بیزیم آذربایجاندا و آنادولو`دا چوخلو توپونیم ، هیدرونیم ، اورونیم و ائتنونیملریمیز واردیر ، او سیرادان "آرپا چایی" ، "اورمیه شهری" ،"اورمیه گؤلو" ، "آرمئنیستان اؤلکه‌سی" ، "آرموتلو کؤیو" و سایره... آرپا چایی نین آدی اصلینده «آرباغ» ایمیش :      آرباغ --> آرپاغ --> آرپا (= بویوbüyü/  بویولوbüyülü / بویولنمیشbüyülənmiş/ بویو یوردوندان گلن سو و ایرماق).

"اورمیه" ویاخود "اورمیا" شهرینین آدی ، گؤلون آدیندان توتولوب و گؤتورولوبدور و بو گؤلون آدی اصلینده «آرمیا» Armyaاولوب و اسکی تورک سؤزو «آرم» Arm(= سئحیر ، اووسون ، جادی ، بویو ، موسکا) و اسکی تورک سؤزو اولان «یا» Ya(= ائنگین سو ، دنیز ، دریا ، گؤل)دان یارانیب و بوتؤولوکده آنلامی « بویو یوردونون گؤلو ، بویو گؤلو ، بویولو گؤل» دئمکدیر.

 آرم. یا Arm.ya--> آرمییا Armiya--> اورمیا Ormiya--> اورمیا Urmiya ---< اورمیه Urmiyə // Urmiye.   شمس الدین سامی اؤز قاموسوندا "آرپاغ" Arpağسؤزونون آنلامیندا بئله یازیر : آرپاغ = (قیسسالمیشی «آرپا») اسکی بوت پرست تورک موغ  ،کاهین، قاباشچیلارینین خسته‌لره اوخودوقلاری بویو ، اووسون یا سئحیردیر. 65