ائلینی سئون ضیالی خانیم سالاطین احمدلی

 


دکتر حسین شرقی دره جک سوی تورک

DR.HÜSEYN ŞƏRQİDƏRƏCƏK SOYTÜRK

اؤز شرفلي عؤمرو و شرفلي عمللرييله آذربايجان قاديني نين پلئياداسيندا ايندي بير آد دا گونش کيمي پارلاماقدادير. بو، سالاطين احمدليدير! 1956-جي ايلين پاييزيندا قازاخ ماحالي نين پويلو قصبه سينده آلي کيشي نين ائوينه سالاطين چيراغي شفقيني ساچدي. همين چيراق آتا يوردون، اوباسينا اؤزو ايله برابر سئوگي، سئوينج، گؤزلليک، برکت گتيردي.  هله واختيله مرحوم آکادئميک بوداق بوداقوو سالاطين خانيم حاقيندا يازديغي گئنيش مقاله سينده اونون اوسلوبونو قييمتلنديرير، ادبياتا ايستعدادلي بير يازيچي نين گلديگيني خبر وئريردي.  

  «... ايندي پويلودان ايکي يازيچي چيخدي... سن بو گؤزل قلميني ايندييه قدر نييه سوسدورموسان؟ ياز، دايانمادان ياز! قوي اوخوجولار، همکارلار او داددان، دوزدان دادسينلار» - دئين سئويملي خالق شاعيري و دراماتورق نريمان حسنزاده نين سؤزلرينده  بير حقيقت وار. اثرلري ايله ادبياتيميزي زنگينلشديرن، تئز بير زاماندا ايستعدادي و باجاريغي سايه سينده پارلايان، تزه روح و آرزولارلا ياشايان خالقين ماراغيني، ذؤوقونو اوخشايان بير ديرلي يازاردير سالاطين احمدلي سالاطين خانيم ساييلان، سئچيلن ضيالي، يوکسک معنوي سيمايا ماليک اولان يازيچي، تدقيقاتچي عاليمدير. هر بير يازيسيني اورگي نين اودو ايله ايسيدن، مقاله لري اوستونده اسيم-اسيم اسن صاف خيصلتلي، يوکسک آماللي پوبليسيستدير. اونون قلمينده «دللک محمدين قوناقلاري» کيمي يومور حيسسي اولان يازيلارلا ياناشي تنقيدي مقاله لر، «بونلاري بيليرسينيزمي؟» باشليغي آلتيندا وئريلن، دونيادا باش وئرن ماراقلي حاديثه لر و «مزه لي دئييملر» خوصوصي يئر توتور. آکتوال مؤوضولار، زامانلا سسلشن پروبلئملر س.احمدلي نين «ديليميز و ذؤوقوموز ندن کورلانير؟» آدلي مقاله سينده چوخ سرراست و گوجلو فاکتلارلا وئريليب. او، «دوزو دوز، اَيريني اَيري» پرينسيپينه رعايت ائتميشدير. وئريليش و تاماشالاردا اولان قوصورلار، ائفير نورمالاري نين پوزولماسي نومونه وا فاکتلارلا تنقيد هدفينه توش گلميشدي. سالاطين خانيم کوتان تورپاغين قاتلاريني لاي-لاي قالديرديغي کيمي اؤز قلميني بير سونگويه، قيلينجا چئويره رک ائتيک نورمالاري پوزانلاري بير همرايلييه چاغيرميشدير. 

  سالاطين احمدلي نين قلمي بوتؤولوکده صنعتکار ايختيراعسيدير، اوبرازلار دونياسيدير. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، او، سون ايللرده اوشاقلار اوچون بير سيرا ماراقلي حکايه لر يازميشدير. سالاطين خانيمين ياراتديغي «مزه لي دئييملر»ي اوشاق دونياسي نين ذؤوقونو اوخشاميش و بو دئييملر حتّی مثللره چئوريلميشدير. يازارلارين اوشاق قلبينه، اوشاق دونياسينا نوفوذ ائتمه لري، اوشاق پسيخولوگيياسيني اؤيرنمه يه جهد گؤسترمبري سئوينديريجي حالدير. کؤرپه دونياسي نين تفککوروندن گلن مزه لي احوالاتلار اؤز ساده ليگي ايله سئچيلير. 

  سالاطين خانيم طبيعت و اينسان پورترئتي نين بديعي خوصوصيتلريني وئررکن سؤز خزينه سيندن بول-بول ايستيفاده ائدير. خالق طرفيندن سئوينجله قارشيلانان کيتاب و مقاله لر صنعتکارين اوغورودور. سالاطين خانيمين بئله اوغورلاري يئترينجه دير. او، اؤز دادلي-دوزلو، گول قوخولو، چيچک راييحه لي اثرلريندن چلنگ باغلاياراق آذربايجان ادبياتيني دايما زنگينلشديرير.    ادبي تنقيدين، ائلجه ده موعاصير ادبي پروسئسين آپاريجي قوووه لري ساييلان آکادئميک نيظامي جعفروودان توتموش، گؤرکملي يازيچي و عاليملريميزدن نيظام الدين شمسيزاده، واقيف يوسيفلي، روستم کامال و ب. اونون حاقيندا يازيبلار، ايندي ده يازيرلار. 

  سالاطين خانيمين نشر ائتديرديگي  " سفرنامه "  (ايکي جيلده)،  " بير ائلاتين داستاني " ،  " يول گئدير ناخچيوانا " ،  " کيشيليک سنگري " ،  "اوچورولموش سدلر " ،  " آنالار کؤچ ائدنده "  کيمي بديعي اثرلري اونون ايمضاسيني اوخوجولارينا سئوديرميشدير. 

  سالاطين خانيم دئمک اولار کي، اوشاقليقدان ادبي موحيطده بؤيويب. يوز ياشيني حاقلايان مرحوم آناسي يادداقالان باياتيلار دئييردي. اونون  نثري نين پوئتيک توتومو، تورپاغا، اينسانا بئله حسساس عشقي - واقيفدن، وورغوندان، ايسماعيل شيخليدان گلن ايلاهي عشقدي. 

  سالاطين خانيم دا بير چوخ گؤرکملي عاليملريميز کيمي، چوخشاخه لي ياراديجيليقلا مشغولدور. حکايه لر، ائسسئلر، ادبي تنقيد نومونه لري، مونوقرافيک تدقيقاتلار، مهم و ماراقلي خاطيره-يازيلار، ترتيبلر، ائنسيکلوپئديک توپلولار مؤليفي کيمي آديني علم و صنعت عالمينه تانيتميشدير. 19-20 عصر ادبياتينا داير چوخلو ترتيبلرين مؤليفلريندن بيريدير.آيري-آيري صنعت آداملاري نين، گؤرکملي شخصيتلرين علمي فعاليتي نين، صنعت دونياسي نين اؤيره نيلمه سي و تبليغي ساحه سينده سالاطين خانيمين بؤيوک خيدمتلري وار اونون «عؤمرونو قازاخدا ياشايان شاعير»، «شعريميزين نريماني»، «هر کيم يوز ايل اونوتماسا...»، «آنالار کؤچ ائدنده...»، «يول گئدير ناخچيوانا»، «حيدر علييوين ديل سياستي»، «حيدر علييئوين ادبي-تاريخي پروسئس کونسئپسيياسي» کيتابلاري بؤيوک زحمتين نتيجه سيدير. بو اثرلرين تکجه آديندان اونلارين تاريخيميزين هانسي گؤرکملي نوماينده لرينه اوز توتدوغونو گؤرمک مومکوندور. سالاطين خانيم بيزيم کئچميش و موعاصير صنعت آداملاري نين ياراديجيليغي نين تدقيقي و فعال تبليغي ايله ادبياتيميزدا يئني بير جيغير آچميشدير. آيري-آيري صنعت آداملاري حاقيندا تاريخي ضرورتله علاقه دار يازيلميش علمي-نظري اثرلردن فرقلي اولاراق، سالاطين خانيم قلبينه ياتان، بير علم آدامي، صنعت آدامي کيمي اونو ماراقلانديران اينسانلار حاقيندا هئچ بير تمننا گودمه دن مونوقرافيک اثرلر يازيب اؤز حسابينا چاپ ائتديرميشدير. 

  سالاطين خانيم بير چوخ اؤلکه لري گزميش، يوکسک ذؤوق و ايستعدادي، زحمتي سايه سينده گؤردوکلريني قلمه آلميش، وطن اؤولادلاريني اونلارلا تانيش ائتميشدير. بو جهتدن مؤليفین «سفرنامه»لري خوصوصي ماراق دوغورور. 

  سالاطين خانيم يالنيز  آذربایجاندا  دئييل، خاريجي اؤلکه لرده - ايراندا، تورکييه ده، اوکراينادا آذربايجان ادبياتي و مدنيتي نين ياييلماسيندا، تبليغي ساحه سينده خئيلي ايش گؤرموشدور. اونون «هر کيم يوز ايل اونوتماسا»، «بير ائلاتين داستاني»، «آنالار کؤچ ائدنده...»، «حکايه لر» کيتابلاري ايراندا عرب اليفباسي ايله آذربايجان ديلينده چاپ اولونموشدور. بو جور چاپ کيتابلاري اونا گؤره قييمتليدير کي، جنوبلو قارداشلاريميزين علم، بيليک، مدنيت ساريدان گئري قالماسيني انگلله يير، بير سرحد داخيلينده اولماساق دا، وطنداشليق ايشي گؤرور. مؤليف قوهوم تورک خالقي ايله آذربايجان تورپاغيني، فولکلورونو توپلاييب، ايکي جيلدليک  " بير ائلاتين داستاني " ،  " يول گئدير ناخچيوانا "  کيتابلاريني يازميشدير. سالاطين خانيمين فولکلورچو کئيفيتلري ده بو کيتابلار واسيطه سي ايله اوزه چيخير.  " يول گئدير ناخچيوانا "  کيتابي نين ايزيله گئديب، گئتديکجه قوناغي اولدوغو، قارشيلاشديغي سينه دفتر هموطنلريميزدن توپلاديغي فولکلور نومونه لري فولکلورشوناسليق علمينه ده ديرلي تؤهفه دير. 

  سالاطين خانيم عئيني زاماندا موکممل بير پوبليسيستدير. آذربايجان يازيچيلار بيرليگي نين عوضوو،  "قيزيل قلم " ،  " جعفر جاببارلي " ، صمد وورغون و س. موکافاتلاري لاورئاتي، فيلولوگييا اوزره دوکتور سالاطين احمدلي نين موعاصير ميللي مطبوعاتيميزدا هر گون بو گونوموز اوچون آکتوال مؤوضولاري اؤزونده احتيوا ائدن مقالالري چاپ اولونماقدادير.سلاطين خانيمين بير چوخ اثرلري اسکي اليفبا و فارس ديلينده ايراندا طرفيميزدن نشر ائديلميشدير.و همده ميللي مضمون و کاراکتئرلي تدبيرلرين حاضيرلانماسيندا چوخ تشببوس و سعی لر گوسترمیشدیر و گوسترمکده دیر. 

 صمد آغامالی اوغلو کیمدیر

SƏMƏD AĞMALIOĞLU KİMDİR

PROF.BULUDXAN XƏLİLOV

پرفسور بولودخان خلیل اوو

۱-جی تورکولوژی قورولتایین تشکیلات‌چیلارین‌دان و ایدئولوقلارین‌دان اولموش‌دور

 

صمد آغا آغامالی اوغلو ۱۸۶۷-جی ایلده (۲۷ دئکابردا) قازاخ قزاسینین قیراق کسه‌مه‌ن‌لی کندین‌ده آنادان اولموش‌دور. ۱۸۸۷-جی ایلده ولادیقافقاز حربی پروگیمنازییاسینی بیتیرمیش‌دیر.

 ۱۹۰۵- ۱۹۰۷-جی ایللر اینقیلابین‌دا ایشتیراک ائتمیش، ۱۹۱۷-جی ایلین آپرئل آیین‌دان روسییا سوسیال دئموکرات فهله پارتییاسینین ایجراییه کومیته‌سینین و یئلیزاوئتپول سووئتینین عضوو اولموش‌دور. صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۱۸-جی ایلین فئورال آیین‌دا تیفلیسه کؤچموش، یئرلی مئنشئویک «هوممت» تشکیلاتینین گؤرکملی خادیملرین‌دن و بو تشکیلاتین اورقانی اولان «گهلجک»، «پوبوژدئنیئ» قزئتلرینین رئداکتورو کیمی فعالیت گؤسترمیش‌دیر. او، ۱۹۱۸-جی ایلین سونلارین‌دا باکی شهرینه گلمیش، ۱۹۲۰-جی ایلده‌ن سووئت اتفاقی کوممونیست پارتییاسینین اوزوولویونه قبول اولونموش‌دور. آذربایجان‌دا سووئت حاکیمیتینین قلبه‌سین‌دن سونرا ایلک خالق تورپاق کومیسساری، ۱۹۲۱ -جی ایلده آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینین مرکزی ایجراییه کومیته‌سینین صدرینین موعاوینی، ۱۹۲۲-۱۹۲۹-جو ایللرده صدری اولموش‌دور. هم ده زاقافقازییا سووئت فئدئراتیو سوسیالیست رئسپوبلیکاسینین مرکزی ایجراییه کومیته سینین صدرلرین‌دن بیری کیمی فعالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۲۲-جی ایلده سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار اتفاقینین بیرینجی سووئتلر قورولتایین‌دا سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار اتفاقینین مرکزی ایجراییه کومیته‌سینین عضوو، سونرا ریاست هئیتینین عضوو سئچیلمیش‌دیر. صمد آغامالی اوغلو بیر نئچه دفعه آذربایجان کوممونیست (بولشئویک) پارتییاسینین مرکزی کومیته‌سینین، عمومی اتفاق کوممونیست (بولشئویک) پارتییاسینین زاقافقازییا اؤلکه کومیته‌سینین ترکیبینه سئچیلمیش‌دیر. ۱۹۳۰-جو ایلده (۶ اوکتیابردا) موسکوادا وفات ائتمیش و اورادا دفن اولونموش‌دور. سونرا اونون نئشی باکی شهریندکی فخری خیابانا کؤچورولموش‌دور.

صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۲۱-جی ایلده یارانمیش عومومی اتیفاق یئنی تورک الیفباسی کومیته‌سینین صدری اولماقلا آذربایجان‌دا و دیگر رئسپوبلیکالاردا یئنی لاتین الیفباسینا کئچیلمه‌سی ایشینه رهبرلیک ائتمیش‌دیر. اونون «آذربایجانین سیاسی وضعیتی» (۱۹۱۹)، «بیزیم یولوموز هایانادیر» (۱۹۲۴)، «تورک عالمین‌ده مد‌نی مسئله‌لر» (۱۹۲۴)، «تورک-تاتار خالقلارینین تاخیره سالینماز مد‌نی احتیاجلاری» (۱ ۹۲۵)، «علم‌دن و تاریخدن» (۱۹۲۷)، «یئنی تورک الیفباسینین مدافعه‌سین‌ده» (۱۹۲۷)، «اوکتیابر اینقیلابی و یئنی الیفبا» (۱۹۲۷)، «ایکی مدنیت» (۱۹۲۹) و س. اثرلری لاتین الیفباسینا کئچمک ایشین‌ده بؤیوک رول اوینامیش اثرلردیر.

صمد آغا مالی اوغلو ۱۹۲۱- جی ایلده یارانمیش عومومی اتفاق یئنی تورک الیفباسی کومیته‌سینین صدری اولماقلا لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک یولون‌دا علین‌دن گلنی اسیرگممیش‌دیر. او، بو ایشده کیفایت قدر میللی ماراقلا-ری نظره آلمیش، توتدوغو وظیفه‌ده‌کی صلاحیت ایمکانلارینی تورک خالقلارینین تالئیوک‌لو مسئله‌لرینین، او جمله‌دن الیفبا مسئله‌سینین حلینه یؤنلتمیش‌دیر. تصادفی دئییل‌دیر کی، صمد آغامالیاوغلو الیفبانی (یئنی الیفبانی) مد‌نی اینقیلابین

موهوم بیر صحیفه‌سی حساب ائتمیش‌دیر. او، یاخشی بیلیردی کی، عصرلرجه داوام ائد‌ن بیر الیفبانی (عرب الیفباسینی) لاتین قرافیکالی الیفبا ایله دییشمک او قدر ده آسان دئییل‌دیر. آددیم-آددیم بو یولو گئتمک و بو یول‌دا مانعه اولاجاق انگللری آرادان قال‌دیرماق بؤیوک ایراده، دؤزوم طلب ائدیردی. اودور کی، او، دؤزوم و ایراده صاحبی کیمی جدی، مسولیت‌لی بیر ایشی اؤز چیینلری اوزرینه گؤتورموش‌دو. و الیفبا کومیته‌سینین صدری کیمی موختلیف طبقه‌دن اولان اینسانلار آراسین‌دا (ضیالیلار، کندلیلر، موللالار، روحانیلر و س.) معاریفلندیریجی صحبتلرین آپاریلماسینا نینکی رهبرلیک ائدیر، حتی اؤزو ده بو پروسسین فعاللارین‌دان بیری کیمی چیخیش ائدیردی. او، سیاسی خادیم اولماسینا باخمایاراق هئچ بیر شئی‌دن چکینمه‌یه‌رک لاتین قرافیکالی الیفبا ایله باغلی موصاحیبه‌لر وئریر، بو ایشین اوغورلا حیاتا کئچمه‌سی اوچون داشکندده، سمرقندده، آلماتی‌دا، کازان‌دا، آشقاباددا،ائرمنیستان‌دا، گورجوستان‌دا، داغیستان‌دا اؤزونه همفیکیرلر و طرفدارلار توپلاییردی. اونا گؤره ده اونون فعالیتینین حدودلاری آذربایجانی آشیردی. او، آذربایجانین موباریز اوغلو کیمی خالق، وطن قارشی‌سین‌دا یورولماق بیلمه‌دن چالیشیردی و بیر موتفککیر کیمی خیدمتلر گؤستریردی. بیر داها قئید ائدک کی، لاتین قرافیکالی الیفبانین حیاتا کئچیریلمه‌سی یولون‌دا صمد آغامالی اوغلو قدر فعال اولان ایکینجی بیر شخصی تصووور ائتمک مومکون دئییل‌دیر. تصادفی دئییل کی، سولئیمان رستم صمد آغا مالی اوغلو باره‌ده یازیردی: «او واخت صمداغایا یئنی الیفبانین آتاسی دئییردیلر. بو صحبت ده جاماعات آراسین‌دا چوخ یاییلمیش‌دی، گویا افقان شاهی آمانوللا خان باکی‌دان وطنه قاییدارکه‌ن آغا مالی اوغلو اونا دئییب کی، «سن آلله آمانوللا، افقانیستان‌دا یئنی الیفبانی یایماغی اونوتمایاسان ها». بو صحبتین بیر سببی ده اودور کی، آغامالی اوغلو هر مجلیس‌ده، هر یئر-ده موختلیف صحبت اثناسین‌دا اودلو-اودلو دانیشماسایدی اولمازدی. حتی بعضیلری ظارافاتلا دئییرلر کی، گونلرین بیر گونون‌ده صمداغا لاتین الیفباسینی عربلره ده قبول ائتدیره‌جک‌دیر». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده، ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

صمد آغا مالی اوغلو خالقینا و اونون روحونا باغلی بیر آدام اولموش‌دور. اونا گؤره ده او، اینسانلارین قلبینه آسان‌لیقلا و تئز بیر زامان‌دا یول تاپا بیلمیش‌دیر. اونو معاریف مسئله‌سی ده چوخ دوشوندورموش‌دور. بؤیوک اوکتیابر سوسیالیست اینقیلابین‌دان سونرا مکتبلرین آچیلماسی، تدری‌سین تشکی‌لی و آپاریلماسی، عرب الیفباسینین یاراتدیغی چتین‌لیکلر صمد آغامالیوغلونو دوشوندورموش‌دور. او، چاره آختارماق یولونو لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک‌ده گؤرموش‌دور. اونون فیکرینجه، عرب الیفباسیندا آپاریلاجاق اصلاحاتلار تدریس پروسئ‌سین‌ده هئچ بیر موفقیت‌دن خبر وئره بیلمزدی. حتی عرب الیفباسین‌دا آپاریلاجاق اصلاحاتین ترفدارلاری اونون قتیت‌لی مؤوقئیینه مانع‌چی‌لیک گؤستره بیلممیش‌دیر. شخصاً صمد آغا مالی اوغلونون سیی، فعال‌لیغی و تشکیلات‌چی‌لیغی ایله «یئنی الیفبا کومیته‌سی» آدلی تشکیلات یارانمیش‌دیر.

«یئنی الیفبا کومیته‌سی» کوتله آراسین‌دا معاریفله‌ندیریجی صحبتلر آپارمیش، عینی زامان‌دا یئنی الیفبا کورسلاری آچمیش‌دیر. یئنی الیفبا کورسلارینین سایی گئتدیکجه چوخالمیش و بو کورسلاردا اوچ آی عرضین‌ده ساواد آلانلار دیگرلرینین ده ساواد آلماسی رقابتینی گوجلندیرمیش‌دیر. بونونلا دا واختیله عرب الیفباسین‌دا معین اصلاحاتلارین آپاریلماسینین ترفدارلاری دا یئنی الیفبایا مئییل ائتدیلر. اونلار یئنی الیفبایا کئچمیین اساس‌لی اولدوغونو اعتراف ائتمک یولونو توت‌دولار. صمد آغا مالیوغلونون رهبرلیگی آلتین‌دا عرب الیفباسینی ساخلاماق ایستیاینده اولانلارلا یئنی الیفبایا کئچمک ایستیین‌ده اولانلار آراسین‌دا رقابت ایکینجیلرین مؤوقئیینین اوستونلویو ایله سئچیلیردی.

«یئنی الیفبا کومیته‌سی» تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینه خصوصی اؤن‌م وئریردی. محض یئنی الیفبایا کئچمکله تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینی قای‌دایا سالماق موکون ایدی. بو پروسئس‌ده، طبیعی کی، تکجه آذربایجانین یئنی الیفبایا کئچمه‌سی تورک خالقلاری آراسین‌دا مطبوعات موبادیله‌سینی یارادا بیلمزدی. اودور کی، بو مطبوعات موبادیله‌سینه آذربایجان تورکلری ایله یاناشی، تورکییه تورکلری، اؤزبکلر، کازان تاتارلاری و دیگرلری ده جان آتیردیلار. آنجاق اونلارین هئچ بیری یئنی الیفبایا کئچمک مسئله‌سینی اورتالیغا آتماغا جسارت ائتمیردی. بئله بیر شرایط‌ده صمد آغامالیوغلونون رهبرلیک ائتدیی «یئنی الیفبا کومیته‌سی» بو ایشه بؤیوک هوس و جسارتله یاناش‌دی. هم ده حساب ائتدی کی، مثلاًین حلی اوچون تورک خالقلارینین فیکرینی اومومیلشدیریب اورتاق بیر مخره‌جه گلمک و قرار چیخارماق لازیم‌دیر. بونون اوچون بیر هئیت یاران‌دی و مقصد اوندان عبارت اولدو کی، همین هئیت سووئتلر اتفاقین‌دا یاشایان تورک خالقلارینین یاشادیغی مرکزلره گئتمکله صلاحیت‌لی آداملارلا گؤروشسونلر.

همین هئیت ۱۹۲۴-جو ایلین سئنتیابر آیین‌دا دؤرد نفردن عبارت اولماقلا تشکیل اولون‌دو: صمد آغامالی اوغلو («یئنی الیفبا کومیته‌سی»نین صدری)، جلیل مممدقولوزاده («موللا نصرالدین» ژورنالینین رئداکتورو)، ولی خولوف‌لو («یئنی الیفبا کومیته‌سینین عضوو)، خالید سید خوجایئو (دیل و ادبیات معلمی). اونو دا قئید ائدک کی، صمد آغامالی اوغلونون صدرلیک ائتدیی بو هئیت‌ده دؤرد نفردن علاوه ایکی نفر (بیر ماکیناچی، بیر حکیم) و پروفئسسور (باکی اونیوئرسیتئتینین) میزیرلینسکی ده واردی. صمد آغا مالی اوغلو هئیت‌ده اولانلارا تئز-تئز مراجعت ائدیردی کی، هان‌سی جومهوریت‌ده یئنی الیفبانی قبول ائتسه‌لر، دئمه‌لی، اورادا عقللی آداملار چوخدور. بو باره‌ده خالید سید خوجایئو یازیردی: «صمدآغا منه باخاراق:

-  سنین اؤزبکلرین باره‌سین‌ده فیکرین ندیر؟ - دئدی. من ترددودسوز بیر قتیتله:

-  اونلار قطعی صورت‌ده قبول ائد‌جکلر، - دئدیم. یولداشلاریمیز گولوم‌سه‌دیلر:

-  دئمک، اورادا عقل‌لی آدام چوخ‌دور، - دئدیلر». (باخ: خالید سید. یئنی الیفبا یوللارین‌دا اسکی خاطره و دویغولاریم. باکی، ۱۹۲۹، ص.۱۰)

صمد آغا مالی اوغلو یئنی الیفبایا اینام بسلییر و اونون «بوتون شرقین علمی و مده‌نی الیفباسی اولاجاغینا» اینانیردی.

صمد آغا مالی اوغلو کئچمیش سووئت اتفاقین‌دا اجتماعی-سیاسی و دؤولت خادی‌می اولماقلا میللی تهاسسوبکئشلیینی، ادبیاتا، مدنیته باغلی - لیغینی اؤز عملین‌ده آچیق شکیل‌ده بیروزه وئرمیش‌دیر. سولئیمان رستمین یازدیقلارین‌دان بیر فاکت یئرینه دوشور: «الیهئیدر قارایئو، همید سولتانوو، داداش بونیادزاده، تئیمور حسینوو کیمی پارتیا، دؤولت خادیملری، مممد سید اوردوبادی، سولئیمان سانی آخوندوو، حاجی کریم سان‌لی، هاجیاغا آبباسوو، میرزاغا الیئو، حسینقولو سارابسکی، رضا داراب‌لی کیمی مدنیت، صنعت خادیملری تئز-تئز اونون ائوین‌ده گؤرونردیلر. آغا مالی اوغلو همیشه مدنیت خادیملریمیزین تالئیی ایله ماراق‌لانیر، ادبیاتیمیزین، صنعتی‌میزین اینکیشافی اوچون علین‌دن گلنی اسیرگه‌میردی. اونو صحنه اثرلرینین ایلک تاماشالارین‌دا گؤرردیک. اثرلر و تاماشالار حاقین‌دا فیکیرلرینی سؤیلر- دی». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده. ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

صمد آغامالی اوغلو میللی تعصوبکئش‌لیگی اوستون اولان دؤولت خادی‌می اولماقلا مده‌نی ترققینین چیخیش یوللارین‌دان بیرینی لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک‌ده گؤروردو. اودور کی، آذربایجان‌دا، تورکمنیستان‌دا، اؤزبکیستان‌دا، قیرغیزیستان‌دا، چئچئنیستان‌دا، ائرمنیستان‌دا، گورجوستان‌دا، شی- مالی قافقازدا و دیگر یئرلرده لاتین قرافیکالی الیفبایا کئچمک اوچون اورتاق بیر مؤقعیه گلمیی چیخیش یولو حساب ائدیردی. بو اورتاق مؤقع ایسه تورکولوژی قورولتایین چاغی ریلماسینی ضرورته چئویرن شرطلردن بیری‌دی. محض تورکولوژی قورولتایین ضرورت اولدوغونو صمد آغا مالی اوغلو درین‌دن باشا دوشور و بو ایستیقامت‌ده فعالیتینی اساس هدفه چئویریردی. صمد آغا مالی اوغلو «کوم‌مونیست» قزئتینین ۱۹۲۵-جی ایل ۹ نویابر تاریخ‌لی ساییندا «تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟» مهقاله‌سینی چاپ ائتدیریر. مقاله‌ده قئید اولونور کی، سون ایللرده آذربایجان‌دا علمه ماراق، هوس آرتمیش‌دیر. آنجاق علمیمیزی ده، حیاتیمیزی دا ان یاخشی اساسلار اوزره قورماق میللتین موقددراتینی تعیین ائتمک‌ده موهوم رول اویناییر. بونون اوچون دیل مسئله‌سی موهوم مسئله‌لردن بیری‌دیر. و صمد آغا مالی اوغلو دیلیمیزی علم دیلی، ایداره لرده ایشله‌نه‌ن دیل اولماسینین واجیبلیینی گون‌ده‌مه گتیریردی. همین دؤورده دیلیمیزین بو آجیزلیینی آرادان قال‌دیرماق اوچون تورکولوژی قورولتایین بؤیوک رول اوینایاجاغینا اینانیردی.

او میللی دیلین اینکیشافینی دؤولتین، میللی تیجارتین، صنایعنین، محکمه سیستئمینین، مکتبین، ایستحصال ساحه‌لرینین اینکیشافی ایله علاقه‌ده گؤروردو. صمد آغا مالی اوغلو بیر اجتماعی-سیاسی خادیم کیمی قئید ائدیردی کی، آذربایجان‌دا خانلیق دؤورون‌ده میللی بیرلیک، میللی وحدت اولمامیش‌دیر. «عینی زامان‌دا خان‌لیق دؤورون‌ده تورکلر یازی و ادبیات‌دا فارس و عرب دیللرینی ایشلتمیش‌دیر. ...روسییا اینقیلابلارینا قدر (بؤیوک اوکتیابر سوسیالیست اینقیلابی - ب.خ.)

 آذربایجان تورکلری بوتون روحانی قایدالارینی، فلسفه‌لرینی، ادبیات نومونه‌لرینی تورکیه‌دن و قیسمن ایراندان آلیردیلار.

 بونلار ایسه سون درجه ایسلامچیلیغا دالمیش‌دیلار». (باخ: تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - آغا مالی اوغلو. کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویآبر، ن ۲۵۶) صمد آغاملی اوغلو مقدس کیتابیمیزین - «قرآن»ین عرب دیلین‌ده یازیلماسینین دیلیمیزین شریعت قانونلارینین یارانماسین‌دا اوینادیغی رولو کؤلگه‌ده قویدوغونو دا قئید ائدیردی.

او، عرب الیفباسینین نینکی تورکلری، حتی ایرانلیلاری دا علمی و تئکنیکی ترققی‌دن گئری ساخلادیغی نی دا قئید ائدیردی. هم ده دیلیمیزه عرب، فارس و یونان کلمه‌لرینین یئرلی-یئرسیز دولماسینین سببینی یازیمیزین عرب الیفباسی ایله اولماسین‌دا آختاریردی.

 دیلیمیزین مورفولوگییاسین‌دا، سینتاک‌سی‌سین‌ده اولان عرب، فارس قایدالارینین آنا دیلیمیزله اولان رابیطیه منفی تأثیر گؤستردیینی ده قئید ائدیردی. صمد آغا مالی اوغلو یازیردی: «ان بؤیوک بلا بوراسیدیر کی، عصریمیزین علمی فلسفی فیکیر و تئکنیکی سنین‌ده (ایجادین‌دا، ایختیراسین‌دا -ب.خ.) تورکلر ایله ایران‌لیلارین ایشتیراکی هئچ بیر درجه‌سین‌ده‌دیر. ایستحصال گئری‌لیگی ایله مشروط (باغلی - ب.خ.) اولان، علمی گئری‌لیک بو میللتلرین، خصوصاً تورکلرین ترققیسینه سو تأثیر ائتمه‌یه بیلمزدی. تورک یازیسینا هر دورلو قایدا و نیظام خاریجین‌ده اولاراق چوخ فارس، عرب و یونان سؤزلری دولموشدور. عینی زامان‌دا مزکور (قئید اولونان کلمهلر، یعنی عرب، فارس و یونان سؤزلری - ب.خ.) کلملر اؤز صرف-نحو (مورفولوگییا-سینتاکسیس - ب.خ.) قایدالارینی باقی (ادبی اولاراق) ساخلامیش‌دیر. بونون نتیجه‌سین‌ده آنا دیلیله رابطه‌سی قیریلمیش و علمی فیکیر ایفاده‌سی اوچون کامیل اولامایان بیر دیل حاصیل اولموش‌دور». (باخ: صمد آغامالی اوغلو. تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویابر، ن ۲۵۶)

صمد آغامالی اوغلونون «تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟» فیکرینین دیگر اساس تئزیسلرینی بئله خاراکتئریزه ائتمک اولار:

۱)  عرب الیفباسینین فونئتیک جهتلری تورک دیللرینه مووافیق گلمدیینه گؤره تورک خالقلارینین معاریف ایشینه زیان وورور. یقین کی، سولئیمان روستمین آذربایجان پرولئتار یازی‌چیلار جعمیتینین کاتیبی ایشلدیی واختدا باش وئرمیش بیر حادثه‌نی خاطرلاماق یئرینه دوشر. سولئیمان رستم قئید ائدیردی کی، بیزیم جمعیته (پرولئتار یازیچیلار جمعیتینه) مادی کؤمک‌لیک لازیم ایدی. خصوصیله، گنج یازیچیلار مادی ایمکان‌سیزلیقدان چاپ اولونموردو. اونا گؤره ده بو مسئله ایله باغلی منی (سولئیمان رستمی) صمد آغا مالی اوغلونون یانینا گؤندرمیش‌دیلر. او، بیر چوخ سواللارا جاواب آلدیق‌دان سونرا تخمیناً بئله دئدی: «سؤزلری‌می جاوان یازانلارا چاتدیرارسان.

 جاوانلار بیزیم گلجییمیزدیر، اومیدیمیزدیر، چالیشین همیشه خالق ایچین‌ده اولون، اونون ایستدیینی یازین، ائله یاخشی یازی‌چیلاریمیز وار کی، اثرلرینی اوخویوب حیف‌سیلنیرسه‌ن کی، نیه ائلین باشا دوشجیی آنا دیلین‌ده یازمیرلار، بیز نه فارسیق، نه عرب؛ اؤزوموزون تمیز گؤزل آنا دیلیمیز وار.

...او منه بئله بیر سوال وئردی.

-یاخشی، اوغلوم، دئ گؤرک چاپ ائتمک ایستدیینیز کیتابلار، یازیلار هان‌سی الیفبا ایله اولاجاق؟ من اونا حقیقتی سؤیلدیم. - بو واختا کیمی کیتابلاریمیز عرب الیفباسی ایله نشر اولونموش‌دور. سیزه سؤز وئریریک کی، یازیلاریمیزی یئنی الیفبا ایله چاپ ائدجییک.

جاوابیم آغامالی اوغلونون چوخ خوشونا گلدی. گؤزلرین‌ده، دوداقلارین‌دا راضی‌لیق تبسسومو گؤرون‌دو. منه یئنی الیفبانین خالقیمیز اوچون بوتون شرق میللتلری اوچون بؤیوک، میثیل‌سیز اهمیتین‌دن دانیش‌دی». (باخ: سولئیمان رستم. سئچیلمیش اثرلری. اوچ جیلدده. ۲-جی جیلد. «شرق-قرب»، باکی، ۲۰۰۵)

۲)  تورک خالقلارینین حیات و مفکوره‌سینه آوروپا منشأ‌لی تئرمینلر داخیل اولور. علمین اینکیشافی ایله باغلی اولاراق بو تئرمینلر دیله گلمه‌لی‌دیر. آنجاق بونون قارشی‌سینی عرب الیفباسی آلیر.

۳)  ایندییه قدر تورک دیللرینه داخیل اولان تئرمینلرین قوسورلو جهتلری تنقید اولونمامیش‌دیر. ایندی بو ایشه موداخیله ائتمیین واختی گلیب چاتیبدیر.

۴) دیل، یازی مسئله‌لری و اونلارین تالئیی تاریخین ایختیارینا بوراخیلمامالی، عکسینه تاریخین گئدیشینه موداخیله اولونمالی‌دیر و س.

صمد آغامالی اوغلو قئید اولونان بو مسئله‌لرین حلین‌ده تورکولوژی قورولتایین علمی شکیل‌ده رول اوی-نایاجاغینی نظره آلیردی و تورکولوگییانین بوتون پروبلئملرینین حلینی یالنیز تورکولوژی قورولتایدان طلب ائتمیردی. او یازیردی:

 «...تورک اؤلکه‌لرین‌دن بیری‌سین‌ده ایلک دفعه تورکولوژی قورولتایین چاغیریلماسینین بو واختا قدر اؤز مدنیتلریله یاخین علاقدار مسئله‌لرین حلین‌ده اصلا ایشتیراک ائتمیان، یاخود پک آز ایشتیراک ائد‌ن میللتلر اوچون بؤیوک تاریخی و مده‌نی اهمیتی واردیر.

 قورولتای آوروپا میللتلری ایله بو واختا قدر موجررد بیر حال‌دا یاشایان میللتلرین علم خادیملری عائله‌سین‌ده علمی-مد‌نی امکداشلیغین بیرینجی اؤزولونو قویاجاق‌دیر.بیز آذربایجان‌لیلار موسافیرلریمیزی اورک‌دن و  صمیمیتله قارشیلایاجاغیق». (باخ: صمد آغامالی اوغلو. تورکولوژی قورولتای بیزه نه وئره بیلر؟ - کوممونیست، ۱۹۲۵، ۹ نویابر، ن ۲۵۶)