اینسانلارین دیل ساواشی ندیر؟

یازار: پل ب . گَرِت

چئویرن: محمودبنی­آدم (دالغا)

 

دیل اوغوروندا ساواشماق بیر تعجوبلو قونو نظره گلیر. آما بئله ساواش‌لارکئچرلی قونودور. ندن اینسان‌لار بعضی واخت‌لار دیل‌لری اوچون غئیرت‌لی اولوب، دیل‌لرینی قورخودان آدام‌لارین اوستونه سیلاح چکیرلر؟ دیل ده نه‌لر وار گرکین‌لیک تؤره‌میش اولوب؟ بیر بئله گرکین‌لیک‌لر هله ده نسل‌لر آراسیندا داوامی واردیر، بو سورولارین جاوابینی تاپماق اوچون، دیل ایله کیم‌لیک آراسیندا اولان قونولاری آختارماق لازیم‌دیر. گئرچک‌له ائل کیم‌لیگی آراسیندا اولان قونولاری.

چوخلو اینسان‌لار بیر دیلده دانیشیرلار. منجه بیر دیلده دانیشیب، قونوشماق نورمال داورانیش دیر.

هابئله دوشونجه‌م بودور کی، دیل ایله کیم‌لیک آراسیندا برابرلیک، سیممئتریک و اونسییت واردیر. فرانسادا، فرانساجا، ژاپون‌دا، ژاپنی، هابئله هریاندا اؤز آنا دیلینده دانیشان‌لار چوخ دور. آما دونیادا یئتدی‌مین دیل واردیر. اورتا حئساب‌لا یانلیز ایکی یوز کیم‌لیک. بونا گؤره چوخلو اینسان‌لار ایکی یا دا اووچ دیلده قونوشورلار. اونا گؤره کی، عؤمیت‌له ائله توپلوم‌لاری، اونلارین دیل‌لری ایله اویغون‌لوق‌لاری واردیر. دئمک اولار چوخلو میلّت‌لر نئچه قوم‌لاردان یارانییب‌لار. بو میلّت‌لرین ایچینده دیل‌لر و نئچه قوم‌لاردا واردیر.

بیر طرفدن ژاپون کیمی اؤلکه‌لر واردیرکی، او اؤلکه‌نین چوخلو آدام‌لاری‌نین آنا دیل‌لری‌ده ژاپونو دیل‌دیر، بو سبب‌دن اونلار بو دیلده دانیشیب، قونوشولار. آما واردیر بیر سیرا اؤلکه‌لر کی، اوردا یوزدن چوخ دیل‌لر، قوم‌لار واردیر، بو اؤلکه‌لردن بیریسی هندوستان اؤلکه‌سیدیر. هندوستان اؤلکه‌سینده دؤرد یوز دیل و قوم یاشاییرلار.

دونیانین چوخلو بؤلگه‌لرینده، اینسان‌لار فرق‌لی دیل‌لرده، دانیشیب بیر ـ بیرلی ایله آلیش ـ وئریش‌ده دیلر. چوخلو زامانلار دوروم اونلارین ایسته‌دیگی کیمین دیر. البتده هردن ده بیر آرالاریندا گرگین‌لیک، ساواش اولور، بیر بئله موحاریبه‌لر او زامان‌لار اولور کی، بیر دیل سؤزچولری اوچون سانکی دیل سؤزچولر تهلوکه یاراتسینلار. ایسته‌سینلر کی، اونلاری آرادان آپارسینلار. بیر بئله قونولار سبب اولوردولار کسگین توپلوم آیریلیق‌لاری، کولتور آیرلیق‌لاری، پولتیک آیرلیق‌لاری یارانسین. بونا گؤره هر زامان دیل موحاریبه‌سینی گؤرنده گرک سانکی قونولارین سوراق‌لارینا گئدیب، اونلاری آختارماق لازیم دیر. میثال اوچون، دین عالمی‌نین، پولتیک گوجو بئله موحاریبه‌لرده ایشله‌نن سیلاح‌لار اولا بیلر کی، یئگین سؤیوش‌لردن داها اوستون اولسون. دیل دوروشمالاری ممکون دور گئنیش‌له‌نیب، قاریشیق‌لیق‌لارا، موحاریبه‌لره و قیرغین‌لیق‌لارا دونسون.

1971 ـ جی ایلده، دیل موحاریبه‌سی  بانگیلادش ایله پاکستان آیریلماغیندا چوخلو رول اوینادی. بو ساواش، دیل اؤزگورلوگو اوستونده اولدو. بو موحاریبه دن دوققوز آی‌ کئچندن سونرا  میللی آزادلیق یاراندی. بیر بئله ماجرا دا اووچ مین اینسان اؤز جانلارینی الدن وئردیلر، اؤلدولر. بو قیرغین دیلین اؤنملی اولماغینی گؤسته‌ریر. ایندی، دونیانین چوخ یئرلرینده ساواشمالارین اوجاغی، گرگین‌لیک‌لرین داوامی، داغینیق‌لا گؤرونوک‌لر هامی‌سی دیل‌دن باشلارنیر.

سریلانکادا، قاپلان تامیل‌لر(اونلارین دیلی تامیل دیر) نئچه ایل‌لردیر کی، اؤلکه‌لرینه حؤکم‌دار اولان سیستم ایله ساواشیرلار، چونکو او حؤکم‌دارلیق یانلیز «مینهالی»دیلین  وکیلی اولوب، بو دیلی قورویور. اسپانیادا، آیریلیق ایسته‌یین «اِتا»لار چوخلو واخت‌لار مجبور قالیب تروریستی ایش‌لره ال آپاریرلار. اونلار ایسته‌ییرلر آنا دوغما اؤلکه‌لری «باسک» دا باغیم‌سیزلیق اولوب، اؤز آنا دیل‌لرینی «باسک» دیلینی دانیشیب، یازا بیلسینلر.

مجبورلوقجا هامی دیل چکیشمه‌لری موحاریبه اولماز.آما ممکون دور، اونون چوخلو اثرلری ایل‌لر بویو  بیر توپلوم دا قالسین. آدام‌لار آراسیندا چتین‌لیک یاراتسین.

باخین کانادا اؤلکه‌سی، بیر ساکیت، حرکت‌سیز اؤلکه‌دیر. آما اوردا دا دیل دیل‌دالاشمالاری واردیر. بو اؤلکه ایکی دیل بیر اؤلکه دیر. آما فرانساجا دیل‌ده قونوشانلارین چوخولوسو «کِبکِ» بؤلگه‌سینده اولورلار، اوردا یاشاییرلار. بو بؤلگه‌نین خالقی بئله دوشونورلر کی، اونلارین دیل‌لری انگلیسی دیلده دانیشان آدام‌لارین الینده چَپَرلی قالیب. اونلارین کولتورلری باسقین اولونوبدور.

داها بوندا آرتیق اونلار بئله دوشونورلر کی، کِبکِ خالقی انگلیسی دیلده دانیشسالار، یاواش ـ یاواش کیم‌لیک‌لرینی الدن وئریب، سایلاری آزالار، بو قونو اونلار اوچون بیر قورخولو قونودور.

1977ـ جی ایلده کبک بؤلگه‌سینده فرانساجا دیلده چالیشدیلار بیر یاسا آرایا گتیرسینلر کی، انگلیسی دیلین قاباغینی آلا بیلسین،  اونلارین آنا دیل‌لرینی قوروسون. مثلن اونلار ایسته‌دیلر کی، یول‌لاردا اولان هامی، تابلولاری یانلیز فرانساجا دیل‌ده یازسینلار. بیر بئله ایش‌لر انگلیسی دیل‌ده اولان خالقی اینجیتدی. او جؤمله دن آلن سینگر ایدی کی، بیر بالاجا ماغازاسی وارایدی. اونون ماغازاسی‌نین تابلوسوندا یازلمیشدی:«آلن سینگر سینیرلانمیش ÷سوروسولوق، چاپ و یازی لوازیماتی.»یئنی یاسا اوچون آلن سینگرین ماغازاسی‌نین تابلوسو قاداغان اولدو. او گرک اؤز خرجی ایله بو تابلونو فرانساجا دیلینه چئویرمه‌لی اولدو.

یاخشی، آما سینگر بی بو ایشی گؤرمه‌دی. بونا گؤره ایش‌لری محکمه قرارینا چاتدی. البتده بئله محکمه‌لرین قرارینی قاباقدان دؤشونمک ده اولا بیلردی. چونکی او اؤلکه ده بیر بئله یاسا یوخودور کی، سینگر ماغازاچی‌نی مجبور ائله‌سین تابلو یازیسینی اونلار دئیین، انگلیسی دیل‌ده یازسین. یئنی یاسا دا اونو مجبور ائله‌یه بیلمیردی، سینگر بی ماغازا تابلوسونو یازیسینی دییشدیریب فرانساجا دیل‌ده یازسین، بو دیلدن آلاهی، سانکی دیل بیر تابلودا گؤرونمه‌سین. بونا گؤره کبک خالقی اؤز ماغازا تابلولارینی یانلیز فرانساجا دیل‌ده یازیردیلار. بو ایشـین سببی دن دیر کی، کانادا اؤلکه‌سینده چوخلو دیل‌ده اولان اینسانلار یاشاییرلار، کبک دیل‌ده ده نئچه لهجه واردیر.

بو ایش‌لر او اؤلکه ده چوخ قیشقیریقلار یولا سالدی، بو سس‌لر اؤلکه باشچی‌لارینی مجبور ائله دی اؤز تعهودلارینی یئرینه گتیریب، بیر سیرا آلاهی ایش‌لر گؤرسونلر بلکه هامی خالق‌لارین ایسته‌دیکلری گئرچک‌لشسین. آما گینه ده چوخلو گیزلین اودلار سونمه‌دی، ایکی نؤوبه‌ده 1980ـ جی ایلده کبک خالقی بیر عؤمومی رای سورغوسوندا شیرکت ائله‌دیلر کی، بلکه اؤز اؤلکه‌لرینی کانادا اؤلکه‌سیندن آیرسینلار. اؤزلری اوچون بیر موستقیل خالق و دؤولت‌لری اولسون، بیر موستقیل دیل‌لری اولسون. آما بو ایش هئچ واخت اولمادی.

ممکون دور بیر بئله موباریزلرده ، یانلیز دیل تهلوکه‌سی اولماسین،آما دانیشدیغیمیز دیل بیزیم کیم‌لیگیمیزدیر. دیل باجارار اینسان‌لاردا گوجلو بیر حیس یاراتسین. اونلار کی، هامیسی بیر دیل‌ده قونوشورلار، دیل اونلارین آراسیندا بیر اؤنملی باغلانتی دیر. دیلی اولان خالق، سانکی میلت‌لرین ایچینده ده اوستونلوک‌لری واردیر . بو سبب دن بیلمه‌لیک کی، اونلار کی، بیر خالقین دیلینه، لهجه‌سینه یوروش گتیریرلر، دوغروسو بودور کی، بو خالقی آرادان آپارماق اوچون دور. اونلاری محو ائتمک اوچون دور. بو سبب دن لازیم دیر بو خالق اؤزونو قوروماق اوچون یوروشجو اینسان‌لارین قارشیسیندا دوروب، اؤزلرینی، دیل‌لرینی قوروسونلار..

دیل قونوسوندا آیری سئچکی‌لری اولانلارین بو دیل‌ده قونوشانلار اوچون ده  آیری سئچکی‌لری واردیر. بونا گؤره دئمه‌لیک کی، بیر دیله حؤرمت‌سیزلیک ائله‌ین، او دیل‌ده اونلارین کیم‌لیکلیگینه ده حؤرمت‌سیز ائله‌ییر.