پروفسور غضنفر پاشایئو
Pror.QƏZƏNFƏR PAŞAYEV
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک
آنادیللی شعریمیزدا فلسفی غزلین و قصیدنین، ععاشق یارادیجیلیغیندا قیفیلبند دئییشمهلرین، «الف-لام» و «ترس الفبا»نین بانیسی، قوشما و دیوانی کیمی ژانرلارین تکاملونه تکان وئرن، آذربایجان ادبیاتی تاریخینده مستزاد، مربع و ترجیبندلرین ایلک نمونهلرینی یارادان نسیمی کلاسیک شعریمیزین و عاشق یارادیجیلیغینی مضمون و ایده باخیمیندان زنگینلشدیرن، مکتب یارادان قدرتلی شاعریمیزدیر.
نسیمی شناس عالم، پروفسور جهانگیر قهرمانووون گؤستردیی کیمی، ۱۴-جو عصرین سونلاری، ۱۵-جی عصرین اوللریندن باشلایاراق زمانهمیزه قدر آذربایجان، اورتا آسیا ( ترکستان)، آنادولو، ایران، عراق کیمی اؤلکهلرده ادبی-اجتماعی فکری مشغول ائدن، صنعتکارلیغی، اوسلوبو، دیلی، افاده طرزی، فلسفی فکرلری، فسونکار شعری سایهسینده بؤیوک شهرت قازانان، یاشادیغی دؤورده و اؤزوندن سونرا یئتیشمیش بیر چوخ شاعر و عاشقلارا گوجلو تأثیر گؤسترن نسیمی غرور منبعییمیزدیر.
دؤورونون کامل ساوادلی آداملاریندان اولان شاعرین اثرلرینده جلال الددین رومینین، شمس تبریزینین، سعدینین، ابن سینانین، عطارین و باشقالارینین آدینی چکمهسی چوخ مطلبلردن خبر وئریر.
شاعر دؤورونون علملرینی مکمل اؤیرنمیش، دینی-فلسفی اثرلر و طریقتلر اونو داها چوخ مشغول ائتمیشدیر. اسلاملا باغلی بیلیکلرینین سوییهسی، شریعت حکملری و قرآنین شرحلری ایله باغلی مکمل بیلیکلره مالک اولماسی، دیگر سماوی کتابلارا (تورات، زبور، اینجیل) بلدلیگی، فلسفی بیلیکلره دریندن ییهلنمهسی نسیمینین مکمل مدرسه تحصیلی آلدیغینی گؤستریر.
نسیمی زنگین ارث قویوب گئتمیشدیر. اونون آذربایجان و فارس دیللرینده دیوانلاری واردیر. علم عالمینه اونون عربجه شعرلری ده معلومدور. بو داهی فضولیده ده بئلدیر. نسیمینین ده، فضولینین ده عربجه دیوانی اولدوغو قید اولونسا دا، اوزه چیخاریلماییب. قناعتیمیز بئلهدیر کی، انسان بیر نئچه دیلده دانیشا بیلر، لاکین اصل پوئزییا نمونهلرینی بیر-ایکی دیلده یارادا بیلر. زامان و محیطی نظره آلاراق گمان ائتمک اولار کی، نسیمینین وقتیندا و حتی اوندان دا چوخ-چوخ اول حاکم دیل عرب دیلی اولدوغوندان، آذربایجان دیلیندن عرب دیلینه بدیعی ترجمه تجروبهسی اولوب. کیم بیلیر، بلکه ده ایندی عرب دیللی آذربایجانلی شاعر کیمی تانیدیغیمیز یازارلارین چوخو وقتینده آذربایجانجا یازیب، اثرلری اوخونوب-یاییلماق اوچون عرب دیلینه ترجمه ائدیلیب. محض بونا گؤرهدیر کی، دوغوم و اؤلوم تاریخی معلوم اولمایان، ۱۳-جو-۱۴-جو اثرلرده یاشادیغی تخمین ائدیلنحسن اوغلو شیخ عزالددین آنادیللی شعریمیزین ایلک معلوم نمایندهسی حساب اولونور. شاعرین زمانهمیزه قدر گلیب چیخان آذربایجانجا ایکی، فارسجا بیرجه شعری واردیر. حسن اوغلوندان آز سونرا یازیب-یارادان، قاضی برهان الددینین (۱۳۴۴-۱۳۹۸) معاصری، حیرتامیز شعری ایله دؤوروندن چوخ یوکسکده دوران شاعر نسیمیدیر. ادبی-بدیعی کامللیینه گؤره اؤزوندن سونراکی بیر چوخ شاعرلره اؤرنک اولان نسیمی شعرینین بئله فسونکار یارانماسینا قدر آنادیللی شعریمیز، شبههسیز، بیر تکامل یولو کئچمهلی ایدی.
کلاسیک ادبیاتیمیزین تدقیقاتچیسی پروف. علیار سفرلی ۱۳-جو عصرده آذربایجانجا یازیلمیش «داستان احمد حرامی» شعریندن دانیشارکن دوغرو اولاراق وورغولاییر: «بو اثر دوغما دیلیمیزده یازیلمیش ایلک مثنوی کیمی چوخ سعجیویدیر... اؤزونمخصوص بدیعی-نظم عنعنهلره مالک اولمایان بیر خلق ۱۳-جو عصرده آنا دیلینده بئله بیر گؤزل، مکمل صنعت اثری یارادا بیلمزدی».15
پروفسور ع.سفرلینین سؤزلری هدفه دوز دییر. اگر بدیعی-نظم عنعنه اولماسایدی، نسیمی آذربایجان دیلینده محبت لیریکاسینین ان گؤزل نمونهلرینی نئجه یاراداردی!
دوشدو یئنه دلی کؤنول گؤزلرینین خیالینه،
بیلمییرم بو کؤنلومون فکری ندیر، خیالی نه؟
شاعرین لیریک محبت شعرلری اونلارجادیر. اونلارین بیر نئچهسیندن بیر-ایکی بیت وئرمکله کفایتلنیریک.
قوشمالاریندان نمونهلر:
دوداغین قند ایمیش، بال اوندا نئیلر؟
بو زیبا خط ایمیش، خال اوندا نئیلر؟
***
منه سنسیز جهاندا جان گرکمز
وصالین وار ایکن هجران گرکمز.
باشقا شعر شکللریندن نمونهلر:
آلینه وئرمیشم کؤنول، آلی چوخ آله دوشمهسین،
یاناغینین قیزیل گولو اوستونه ژاله دوشمهسین.
دوشدو کمندی-زلفونه کؤنلو نسیمینین، نئجه
جانی بو رسمه یانماسین، کؤنلو بو حاله دوشمهسین.
***
گلناریم و ناریم، چیچگیم، میوهلی باغیم،
لالهم، سمنیم، سنبل و ریحانیم، افندی.
عشقینده نسیمی دیلمیش جانینی قربان،
قربانینا قربان اولا بو جانیم، افندی.
***
ای کؤنول، شاد اول یئنه، محبوب رعنادیر گلن،
یولونا جان وئردیگیم، ماه دل آرادیر گلن.
***
گلدی فغانه جان یئنه، نی کیمی، سوز درد ایله،
کیم نه بیلیر بو خسته نین دردی ندیر، دواسی نه؟
***
یوزونو مندن نهان ائتمک دیلرسن، ائتمگیل!
گؤزلریم یاشین روان ائتمک دیلرسن، ائتمگیل!
***
جانانی منیم سئودیگیمی جان دخی بیلمز،
کؤنلوم دیلگین دنیادا جانان دخی بیلمز.
***
لبینه اهل نظر جان دئدیلر، گئرچک ایمیش،
آغزینا نقطه پنهان دئدیلر، گئرچک ایمیش.
نسیمینین دنیاگؤروشونه و یارادیجیلیغینا دینی-فلسفی شعرین ترقیسینده مهم رولو اولان ماراغالی اوحدی گوجلو تأثیر ائتمیشدیر. آکادئمیک حمید آراسلی بو مناسبتله یازمیشدیر:
–اوحدی حیاتدا و کایناتدا اولان ضدیتلری گؤروب، بو ضدیتلرین معناسینی درک ائتمهیه چالیشمیشدیر. او، «وارلیغین اساسی ندیر؟» - سوالینی قویور، حل ائتمک ایستدیکده، وحدت وجودا گلیب چیخیر.
اوحدی یارادیجیلیغیندا قویولان ایدئیا حروفیلر طرفیندن اساساً قبول ائدیلیب. نسیمی استثنا تشکل ائتمیردی. بو او دئمکدیر کی، داهی نصرالدین طوسینین اورتایا قویدوغو، یونس امرنین نظمه چکدیی:
شریعت، طریقت، یولدور گئدنه،
حقیقت، معریفت اوندان ایچری -
دؤردلوک فلسفهسینی گلیشدیرن اوحدینین تعلیمینی نسیمی قبول ائتمیشدیر. نسیمییه گؤره حیاتدا شریعت، طریقت، معریفت، حقیقت مرحلهلرینی کئچن انسان حقیقتی درک ائتمک، یارادانا قوووشماق مقامینا چاتیر.
اوحدینین ایدئیالاری نسیمییه او قدر درین تأثیر ائتمیشدی کی، حتی اوحدینین «چیست» - «ندیر» قصیدهسینه نذیره یازمیشدیر. اوحدینین فارس دیلیندن حرفی ترجمه ائدیلمیش قصیدهسیندن:
بو اولدوزلارلا بزنمیش چرخ ندیر؟
بو کینلی، دعواکار طالع ندیر؟
اللهی اؤز نفسینله تانیماق لازیمدیر،
اؤز نفسین ندیر، پروردگار کیمدیر؟
بیر آریدا هم زهر وار، هم بال،
بیر یئرده ایلانلا خزینه ندیر؟
منزیل بیر، یول بیر، گئدیش بیر،
بس هر طرفده مینلرجه تفرقه ندیر؟ و س.
(باخ: حمید آراسلی. آذربایجان ادبیاتی: تاریخی و پروبلئملری. باکی، «گنجلیک»، ۱۹۹۸، ص.۲۴۶-۲۴۹ ).
نسیمینین نذیرهسیندن:
فلیین اصلی ندندیر، ملیین نسلی ندن؟
آدمین صورتینه بونجا طلبکار ندیر؟16
اودو سو، تورپاغ و یئل آدی ندندیر، آدم؟
اونا سجده نه اوچون، ایبلیسه انکار ندیر؟
نسیمی ده اؤز نؤوبهسینده شاه اسماعیل خطایی، جهانشاه حقیقی، حبیبی، فضولی، حتی واقف کیمی بؤیوک صنعتکارلارین یارادیجیلیغینا گوجلو تأثیر ائتمیشدیر.
نسیمینین فضولی یارادیجیلیغینا تأثیرینی شاعرین نسیمینین «نئیلرهم»، «آرزولار»، «ایمیش» و «اوینار» ردیفلی غزللرینه نذیره یازماسیندان دا گؤروروک. ماراقلیدیر کی، بو داهی شاعرلرین هر بیرینین «نئیلرهم» و «اوینار» ردیفلی تکجه بیر غزلی واردیر.
هر شاعرین «اوینار» شعریندن دؤرد بیتی تقدیم ائدیریک.
نسیمینین «اوینار»یندان:
سحرده گولروخون، شها، چو گلشنده گلاب اوینار،
آنی گؤروب صفاسیندان فلکده آفتاب اوینار.
عجب ذات مطهرسن، نذیرین یوخدور، ایی دلبر،
وجودین نور برقیندن جمالیندا نقاب اوینار.
قورولدو شاهوار مجلس، چالینیر چنگ و نی، قانون،
ترننوملر قیلیر مطرب، آرا یئرده شراب اوینار.
جهان عکسینه دؤنموشدور، مگر آخیرزامان اولدو،
قفسده طوطی و قمری، چمنلرده قوراب اوینار.
(باخ: نسیمی. دیوانین عراق نسخهسی. باکی، «یازیچی»، ۱۹۸۷، ص.۷۹)
فضولینین «اوینار»یندان:
صبادن گل اوزونده سنبل پرپیچ و تاب اوینار،
ساناسان پر آچیب، گلشنده بیر مشکین قوراب اوینار.
خیال عارضین جؤولان ائدر بو چشم پر نمده،
نه چوک کیم، موجه لنمیش سودا عکس آفتاب اوینار.
ریا زاهد خوشکون سیماسیندن نولور حاصل،
خوش اول کیم، رند می خواره، ایچیب جام شراب اوینار.
قیلیر گؤز پردهسین خوناب سرت چاک هر دم کیم،
روخونده لذت دیدار ذوقیندن نقاب اوینار.
(باخ: محمد فضولی. اثرلری. ۱-جی جلد، باکی، ۲۰۰۵، ص.۱۱۳(
غزللردهکی اوخشارلیق و دوغمالیغا حیران اولماماق اولمور. سانکی عینی عصرده یازیلیبلار.
خلق شاعری قابیل نسیمی حققینده پوئما یازارکن نسیمینین فضولی یارادیجیلیغینا تأثیرینی ایزلمیش و دوغرو قناعته گلمیشدیر:
آنا دیلیمیزین آخار-باخاری،
شعرینده بیر داها آشیکار اولدو.
بؤیوک فضولینین شاه مصراعلاری،
سنین بونؤورنده برقرار اولدو.
فضولی شناس عالم گلشن علی اوا کنگرلی «نسیمی و فضولی: نظم سیستئمده ادبی پارالئلیزم» مقالهسینده ماراقلی مسئلهدن سؤز آچیر. تدقیقاتچی گؤستریر کی، ادبیاتین اؤزل بیر قانونا اویغونلوغو وار: صنعتکارلارین اثرلرینده بیر-بیرینه اوخشار موتیو، سؤز، افاده و بنزتمهلر مؤوجوددور. بونو نئجه آدلاندیرماق اولار: ادبی موازیلیق یوخسا اوغورلوق؟ – دئیه مقاله مؤلفی سوال وئریر و اؤزو ده جواب وئریر کی، اگر صحبت کلاسیک صنعتکارلاردان گئدیرسه، بونو هئچ جور اوغورلوق حساب ائتمک اولماز. بو اوخشارلیقدیر. آراشدیریجی نسیمی و فضولیدن چوخسایلی مثاللار گتیرهرک فکرینی تصدیقه چالیشیر. نسیمیدن:
درد محبت عاشقه درمان یئتر، وار، ای حکیم،
هردن مانا بیر درد ایله آرتیرما درمان اوستونه.
و یا:
دردیمین درمانینا هئچ کیمسه بولماز چون علاج،
یاریدن اؤزگه نه چاره سؤیلگیل سن، ای طبیب.
فضولیدن:
عشقدن جانیمدا بیر پنهان نظر وار، ای حکیم
خلقه پنهان دردیم اسضحار ائتمه زینهار، ای حکیم.
وار بیر دردیم کی، چوخ درماندان آرتیقدیر منه،
قوی منی دردیمله، درمان ائیلهمه، وار، ای حکیم.
تدقیقاتچی «سؤز»له باغلی دا هر ایکی داهی شاعریمیزدن مثاللار گتیرهرک اونلاری ادبی موازیلیق آدلاندیرمیشدیر. بیزجه، بورادا موازیلیقدان داها چوخ صحبت تأثیردن، بلکه ده نذیرهدن گئده بیلر.
بیزه قالیرسا، نسیمی یارادیجیلیغی او قدر گوجلو اولموشدور کی، اؤزوندن سونرا گلن قدرتلی شاعرلر احمد پاشا و نجاتی، ۱۶-جی عصرده یاشامیش روحی بغدادی، خصوصاً ده جهانشاه حقیقی نسیمییه چوخلو نذیرهلر یازمیش، شاعرین تأثیر دایرهسیندن چیخا بیلممیشدیر.
روحی بغدادی نسیمی ادبی مکتبینین دوامچیلاریندان اولموش، شاعرین، «گؤرونور»، «اولور» و س. ردیفلی غزللرینه عینی ردیفلی نذیرهلر یازمیشدیر.
نسیمی شعرلری اونا گؤره بئله محبتله اوخونور کی، نظم خصوصیتلری زنگین، تصویر واسطهلری اورجینال و یئنیدیر. تصادفی دئییلدیر کی، شاه اسماعیل خطایی نسیمینین شعره گتیردیی بدیعی نظم افادهلردن بول-بول یارارلانمیشدیر. نسیمینین لیریکاسیندا تکجه گؤزللیک، عشق، محبت ترننوم ائدیلمیر، بورادا انسانا محبت، شخصیتین آزادلیغی، انسانلیق کیمی بشری ایده لر مهم یئر توتور. شاعرین شعرلرینین شکلی جهتدن زنگینلیگی آنا دیلینده یارانان شعریمیزین دیرچلمه سین ده میثلسیز رول اوینامیشدیر.