ƏSMƏTXANIM MƏMMƏDOVANİN “ NiZAMi GƏNCƏVİNİN YARADICILIĞI ÜZRƏ FİLOLOJİ TƏDQİQLƏR” MONOGRAFiYASI
DOÇ. DR. ZƏHRA ALLAHVERDİYEVA
استادیار دکتر زهرا آلله وئردیئوا
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک)
۱۴-جو عصردن باشلایاراق هیندیستان، ایران، تورکیه، پاکستان، روسیه، آذربایجان و باشقا اؤلکهلرده نظامی گنجوی اثرلرینه شرحلر یازان مؤلفلرین اکثریتی اؤز دؤورلرینین دیلچی-عالیملری اولسالار دا، شرح و لغتلرده یالنیز نظامی لئکسیکاسینین سئمانتیک مضمونونو اؤیرهنمهیه، خصوصاً قرآن آیه لریندن آلینما ایقتیباس، یاخود تلمیحلری ایضاح ائتمهیه، پوئتیک معنا و فیقورلاری آچیقلاماغا، یاخود همین میصراعلارین سونراکی پوئزییادا تأثیرینی اؤیرهنمهیه داها چوخ یئر وئرمیشلر. عمومیتله، عرب دیلچیلیینه نیسبتا خیلی سونرالار یارانان فارس لینقویستیکا علمینده شرحچیلیک، لغتچیلیک و پوئتیکا صنعتینین اؤیرنیلمهسینه اوستونلوک وئریلدیی اوچون نظامی گنجوی اثرلری اوزرینده فونولوژی، مورفولوژی، سینتاکتیک تحلیللر و شاعرین زنگین دیل خزینهسینین قرامماتیک قورولوشو و یازی سئمانتیکاسی اوزرینده لینقویستیک آراشدیرمالار آپاریلمامیشدیر. مثلاً، ۱۴-جو عصرده نظامی گنجوی بیتلرینین مشهور شرحچیلریندن محمد بین قیوامی بین رستم ال بلخینین «بهر الفضایل فی منافع ال فضائل » (فاضیللر دنیزینین فضیلتلرینین فایداسی) لغتینده نیظامینین: «غمزه نسرین نه ز باده صبا، از اثری لطف تو شود توتییا» - نسرین گولونون قمزهسی بادی-صبادان دئییل، سنین لوطفونون تأثیریندن توتییایا چئوریلیر - بیتینین پوئتیک و فلسفی معناسینی شرح ائدیر، همچینین بو بیتدن بهرهلرک، امیر خسروو دهلوینین ده: «نسرین گولو، بلکه ده بادی-صبادان دئییل، سنین لطفوندن آچیلمیشدیر» مضمونلو بیر بیت یازدیغینی سؤیلییر و بونونلا دا بیتین شرحی بیتیر.
۱۹-جو عصردن اوزوبری دونیا و آذربایجان شرقشوناسلیغی میقیاسیندا نظامی گنجوینین لیریکاسی و پوئمالارینین نشری، ترجمه و تدقیقی زامانی ایضاحلار و آچیقلامالار - سؤز و ایفادهلرین لغوی معنالاری و بیتلرین شرحی، لئکسیک- پوئتیک و اونوماستیک- اوسلوبی خصوصیتلرینین اؤیرنیلمهسی ساحهسینده امیی اولان چوخلو سایدا
مؤلفلر واردیر. بونونلا بئله، نظامی گنجوی اثرلرینین دیل خصوصیتلری ایندیدک یالنیز پوئتیکا صنعتینین پرئدمئتی اولاراق تدقیقاتا جلب اولونموشدور.
و تام مسولیتله دئمک اولار کی، دونیا شرقشوناسلیغینین تاریخینده نظامی گنجوی اثرلرینین لینقویستیک اؤزللیکلری اؤیرنیلممیشدیر. سون دؤورلرده منظره مممد اوانین «نظامی دیلینین لئکسیک اوسلوبو: «ایسکندرنامه» اثری اوزره» ایکیجیلدلیک ایضاحلی لغت سعجییهلی اثری استثنا اولماقلا، دئمک اولار کی، بو ساحهده مهم بیر بوشلوق وار ایدی. ایندیدک نظامی گنجوینین زنگین دیل خزینهسینین فونئتیکاسی، قرامماتیکاسی و یازی سئمانتیکاسی اوزرینده لینقویستیک آراشدیرمالار آپاریلمامیشدیر.
حالبوکی نظامی بیتلرینین لئکسیک-سئمانتیک معنالارینین دقیقلشدیریلمهسینده لینقویستیک دئتاللارین آراشدیریلماسینین مهم اهمیتی واردیر.
بو باخیمدان، گؤرکملی شرقشوناس عالیم اسمتخانیم بیحمد قیزی مممد اوانین «نظامی گنجوی یارادیجیلیغی اوزره فیلولوژی تدقیقلر» آدلی مونوقرافییاسی دونیا علمی میقیاسیندا آپاریلان ایلک تدقیقات ایشیدیر. عالیمین اوزون ایللر چکدیی زحمتین بهرهسی اولان بو اثرده ایلک دفعه اولاراق نظامی گنجوینین پوئزییا دیلینین نظری آسپئکتلری - دیلین فونولوگییاسی، سؤزون فونئتیک ترکیبی، نظامی دیلینه خاص دیقرافلار (ایکی صامیتین بیرلشمهسی )، اوموقرافلار (یازیلیشی عینی، لاکین وورغو ایله فرقلنن سؤزلر)، اوموفونلار ( تلفظو عینی، لاکین یازیلیش و معنالاری فرقلی اولان سؤزلر)، تابعلی مرکب جملهلرین، خصوصاً شرط بوداق و قارشیلیقلی-گذشت بوداق جملهلرینین شاعرین دیلینده آذربایجان تورکجهسینین ایستروکتورونا اویغونلاشدیریلماسی علمی شکیلده تحلیل اولونور و ۱۲-جی عصرین تاریخی-مدنی شرایطینده فارسدیللی پوئزییادا آذربایجان اوسلوبونو زیروهیه قالدیران نظامی دوهاسینین بؤیوکلویو گؤستریلیر.
کیتابدا «خمسه» مثنویلری اوزره فونئتیک-قرافیک حادثهلرین اؤیرنیلمهسی نیظامیشوناسلیغین متنشوناسلیق ساحهسینین اینکیشافینا یئنی بیر تؤهفهدیر. بورادا عالیم ایندیدک دیلچیلیک ساحهسینده تام ایضاح ائدیلممیش دیل حادثهلرینی دوغوران سس دییشیکلیکلرینی تدقیق ائدیر.
فارس دیلینده دیقرافلارین تلفظو زامانی فونئتیک سس دییشیکلرینین باش وئرمهسی و بو حادثهنین نظامی یارادیجیلیغیندا اؤزونمخصوص شکیلده عکس اولونماسینین اؤیرنیلمهسی
معین زامان کسیینده عرب-فارس تلفوظلرینه معروض قالان تورک سؤزلرینین، او جملهدن جغرافی-تاریخی مکانالاریمیزین آدلارینین دوزگون معینلشدیریلمهسینده دقیق علمی ایضاحلارا یوللار آچیر.
اسمتخانیم مممداوا طرفیندن نظامی «خمسه» سینده دیقرافلارین ایکیلی اوخونوشو حادثهسینین علمی ایضاحی شخصاً منه بیر آراشدیریجی اولاراق بیر چوخ مهم مسئلهلرین حلینده امینلیکله فیکیر سؤیلهمهیه یاردیمچی اولدو. مثلاً، معلومدور کی، اورتا عصرلرده تاریخی و ادبی منبعلریمیزده یئر آلان «ارمن» سؤزو تورک توپونیمیدیر و بو سؤزون ایلکین قدیم واریانتلاری «آغوان-آلبان»فورماسیندا مؤوجود اولموشدور. زامان-زامان عرب-فارس تلفوظلرینه معروض قالاراق یازیلیشدا تورک منشألی «آغوان-آلبان» سؤزلریندهکی قوشا صامیتلرین – غو، لب-دیقرافلارینین سونراکی دؤورلرده دییشیکلییه اوغرایاراق، -رم- دیقرافی فورماسینا سالینماسی ایله علاقه دار، بو توپونیم «ارمن» فورماسینی آلمیشدیر. قئید ائتمهلییهم کی، واختیله مشهور شرقشوناس - تاریخچی عالیم سعید نفیسی ده «آذربایجانین آران ویلایتینین آدینین قدیم آلبان طایفه سینین آدی ایله باغلی اولدوغونو » سؤیلمیش و بو آددا اولان قوشا صامیتلرین یازیلیشینین دییشیکلییه اوغرادیغینی قئید ائدرک یازمیشدیر: «اوللر بو یئرین آدی «آلبانو»، داها سونرا ایسه «اربانو» شکلینده یازیلمیشدیر. اما ساسانیلر بو آدی آران شکلینده یازمیشلار.... اوربئلیان ایستئفاننوس «سونیک تاریخی» کیتابیندا بو کلمهنی «ارهان» شکلینده وئرمیشدیر» (سعید نفیسی، دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، انتشارات فروغی، چاپ پنجم، ه.ش.۱۳۶۲، ص. ۳۴).
فارس دیلینده فونئتیک محدودیت قانونون مؤوجود اولدوغونو نظره آلاراق، دیلده آسسیمیلیاسییا، ائلیزییا، دیسسیمیلیاسییا، پروتئزا، مئتاتئزا کیمی چوخسایلی حادثهلری آراشدیران اسمتخانیم مممداوانین بو کیتابیندا ایلک دفعه اولاراق نظامی گنجوینین اثرلرینین دیل بازاسیندا فونئتیک قیسالمالار و فونئم چئوریلمهلر گئنیش تدقیقاتا جلب اولونور.ایسیم، صفت، سای، اوزلیک، فعللر، باغلاییجیلار و دیل ایستروکتورونون باشقا کومپونئنتلرینده تخفیف- سؤز حجمینین دییشمهسی، تطویل – فونئملرین اوزادیلماسی و یاخود باشقا فونئمله اوز اولونماسی، تغییر - مئتاتئزا - یئر دییشمه، فونئتیک حجمی دییشسه ده، معناسی ثابت قالان لئکسئملرین و سایر فونئتیک حادثهلرین اؤیرنیلمهسی نظامیشوناسلیقدا حل اولونمامیش بیر سیرا پروبلئملرین چؤزولمیسینه ایمکانلار آچیر. مثلاً، تکجه اسم و صفتلرین نظامی بیتلرینده فونئتیک دییشیکلییه اوغرایاراق ایشلدیلمهسینی ایزلدیکده، بیر چوخ سؤزلرین پوئزییا قانونلارینا، تلفوظون یومشاقلیغینا، یعنی اروز وزنینین قایدالارینا اویغونلاشدیریلدیغینی گؤروروک: «شاه» سؤزونده، شاه= شه اوزلهنمهسی، «داغ» سؤزونده کوه=کوه، «قارا» سؤزونده سیاه=سیه، «قیسا» سؤزونده کوتاه=کوته اوزلهنمهسی و سایر چوخسایلی فونئتیک دییشیکلیکله وئریلن نمونهلر نظامینین میصراعنین گؤزللیگی، اینجهلیگی نامینه ایکیلی اؤلچولو قرافیکله یازیلان دیل واحدلریندن فایدالاندیغینی و اسمتخانیم مممداوانین سؤزلریله دئسک، «ادبی دیل نورماسیندان» فرقلی بیر اوسلوبدا صنعت یاراتدیغینی گؤروروک. مؤلفین بیر متخصص عالیم اولاراق بو دقیق علمی آراشدیرماسی اصلینده بیر چوخ آکتوال پروبلئملره آیدینلیق گتیریر. بیز ده نظامینین اؤز سئویملی آفاقینا حصر ائتدیی تورکجه بیر غزلیندن بحث ائدرکن، شاعرین وزنه اویغون اولاراق بو آدی - افق فورماسیندا یازدیغینی قئید ائتمیشیک. گؤروندویو کیمی، شرقشوناس دیلچی عالیمیمیزین بو قیمتلی تدقیقاتی پوئزییادا بیر چوخ لینقویستیک مسئلهلرین آیدینلاشدیریلماسیندا عالیملرین ایستیناد ائده بیلجیی مهم علمی وسایطدیر.
کیتابدا حجمی دییشیلن، لاکین معناسی ثابت قالان لئکسئملر حاقیندا آپاریلان آراشدیرمالار بو گونون متنشوناسلیق علمی و ترجمه صنعتینین اینکیشافیندا مهم اهمیتی اولان بیر مسئلهدیر. عالیم نظامینین دیل خزینهسینه منسوب خاراکتئریک جهتلری سئچمکله و بیر سیرا سؤزلرین یازیلیش قایدالارینا دقت ائتمکله متنشوناسلیق ساحهسینه ده یئنی تؤهفه وئرمیشدیر. معلومدور کی، نظامی گنجوی اثرلرینین الیازمالارینا مراجعت ائدرکن،ان قدیم نوسخهلردن باشلایاراق جدی موقایسهلرین آپاریلماسی،مؤلفین فردی یارادیجیلیق، یازی و اوسلوب پرینسیپلری اساسیندا متنلرین توتوشدورولماسی و درست دیل واریانتلارینین معینلشدیریلمهسی واجیب پروبلئملردندیر. دونیا علمینده قبول ائدیلهن سون تئکستولوژی کونسئپسییالار ان دوزگون نوسخهنی مؤلفین یارادیجیلیق ایرادهسینه اویغون اولان کومپرومیس واریانتلار اساسیندا معینلشدیریلمهسینی طلب ائدیر. فیلولوژی ترجمهلر زامانی نظامی اثرلرینین الیازما نوسخهلرینده کاتیبلر طرفیندن تحریف اولونان، یاخود حجمی دییشرک قیسا فورمادا ایفاده ائدیلن سؤزلرین مؤوجودلوغو بعضا بیتین معناسینین دوزگون ترجمه اولونماسینا انگللر یاراتمیشدیر. مثلاً، نظامی گنجوینین «اقبال نامه» اثرینده «بوسه» (اؤپوش) سؤزونون «بوس» فورماسیندا قیسا یازیلیشی اؤنجه کاتیبلری چاش-باش سالمیشدیر. اودور کی، بیتین معناسینی آنلامامیشلار و همین سؤزو گاه، «لوس» ، گاه دا «توس» کیمی یازماق مجبوریتینده قالمیشلار و ماراقلیدیر کی، بو سؤزو اکثر الیازما متنلرینده گوجله سئزیلن فورمادا یازمیشلار. بو دا فیلولوژی ترجمهلرده بیتین سهو آنلاشیلماسینا سبب اولموشدور. همین بیتلر بئلهدیر:
عروس مرا پیش پیکر شناس
کند تازه رویی بسی از قیاس
در این نامه گرهم نرفتی ببوس
سخن گفتن تازه بودی فسوس
من آن توسنم کز ریاضت گری
رسیدم ز تندی به فرمانبری
Ərus-e məra piş-e peykərşenas
Konəd taze ruyi bəsi əz qiyas.
Dər in name gər həm nərəfti bebus,
Soxən qoftən-e taze budi fesus.
Mən an tousənəm kəz rəyazətgeri,
Rəsidəm zetondi be fərmangeri..
)منیم گلینیم گؤزلتانییانلار قارشیسیندا، بنزری اولمایان یئنی اوزلو بیر (گؤزلدیر). اگر بو اثرده اؤپوب (نازلا، نوازیشله، اینجه یوللا، مهارتله - ز.آ.) گئتمهسن، تزه سؤز سؤیلهمهیه چتینلیک چکرسن. من او یاخشی یئرییهن (آتام) کی، ریازتله، توندلویومدن (قطعیتیمدن) فرمانی یئرینه یئتیردیم(. آرتیق قئید ائتدییم کیمی، هم بعضی کاتیبلر، هم ده فیلولوژی ترجمهچیلر دقت ائتممیشلر کی، نظامی بورادا اؤز یئنی اثرینی «تزه گلینه» بنزهدیر و او اوزدهن «بوسه» (اؤپوش) سؤزونو ایشلهدیر. سادهسه بو سؤزون «بوس» فورماسیندا ایشلهنمه مئخانیزمینی بیلمهیه احتیاج وار ایدی. اسمتخانیم مممداوا زرگر دقیقلیگی ایله نظامی دیلیندهکی بو قیسالمالاری قئید ائتمیش، او جملهدن «بوسه» سؤزونون ده بعضا «بوس» فورماسی آلماسینی علمی شکیلده ایضاح ائتمیشدیر، نتیجهده تدقیقاتچیلارا نظامی بیتلرینی دوروست آنلاماغا اساسلی بیر یول آچمیشدیر.
معاصر رقمسال رئسورسلار دؤورونده اورتا عصر منبعلرینین، او جملهدن نظامی اثرلرینین علمی-تنقیدی متنلرینین دقیق و درست ترتیب اولونماسیندا شاعرین دیل احتیاطلارینین گئنیش تدقیقینه مهم احتیاج واردیر.
فارسدیلینده نظامی مودئلینین معینلشدیریلمهسی، اونون یارادیجیلیغیندا همچینین تورک دیلینه مخصوص سینتاقماتیک (دیلده سؤز بیرلشمهسی قایدا-قانونو) و پارادیقماتیک (سؤزلرین سئچیلمهسی و قوشما فورمالاری) اؤزللیکلرینین اوزه چیخاریلماسی، نظامی اثرلرینین دیلینین ساده ایضاحلار سیستئمی دئییل، بوتؤو بیر تورک-موسلمان مدنیتینی عکس ائتدیرهن دیل سیستئمی اولدوغونون ثبوت اولونماسی اسمتخانیم مممداوانین تدقیقاتینین اساس مزیتلریندن بیریدیر. عالیم «خمسه»ده شرط بوداق جملهلی و قارشیلیق-گذشت بوداق جملهلی تابعلی مرکب جملهلرین زنگین واریانتلارینی آراشدیریر، تحلیللر آپاریر و نظامی بیتلرینده فارس دیلینده جمله قورولوشوندان فرقلی جهتلری مثال گتیردیی (که مغناتیس اگر عاشق نبودی، بدان شوق آهنی را چون روبودی؟! - کی، ماقنیت اگر عاشیق اولماسایدی، بئله شؤوق ایله دمیری اؤزونه چکردی؟!) بیتینی نومونه اولاراق گؤستریر و حاقلی اولاراق یازیر: «وئریلمیش بیتده شرط بوداق جملهلی تابعلی مرکب جملهنین ایستروکتور جهتدن آذربایجان دیلینین شرط بوداق جملهسینه اوخشار بیر فورماسینی گؤروروک. سانکی جمله بیرباشا دیلیمیزدن فارس دیلینه ترجومه ائدیلمیشدیر» (ص.۱۸۶).
کیتابدا نظامی گنجوی یارادیجیلیغی فارسدیللی ادبیاتدا آذربایجان اوسلوبونون زیروهسی اولاراق اؤیرنیلیر،او جملهدن آذربایجان اوسلوبونو شرطلهندیرهن اساس خصوصیتلر و اونون چوخشاخهلی تظاهر فورمالاری - آتالار سؤزلری و حیکمتلی ایفادهلر، نظامی اثرلرینده گول آدلارینین پوئتیک خصوصیتلری، مثنویلرده ساغلاملیغا، طیببه عایید توصیه و قاداغالار خصوصی اولاراق آراشدیریلیر، هابئله نظامی جاذیبهسینین سحرینه دوشن تدقیقاتچیلار حاقیندا گئنیش معلومات وئریلیر.
نظامی گنجوی صنعتینه بؤیوک محبتله و سریشتهلی بیر متخصص- عالیم مؤوقعییله یازیلمیش بو مونوقرافییا ایندیدک نظامیشوناسلیقدا چؤزولمهسی موشکوله چئوریلن بیر چوخ پروبلئملرین حلینده ایستیناد ائدجییمیز زنگین علمی منبعدیر.
بو قیمتلی اثر شرقشوناسلیق و تورکولوگییا علمینده معتبر سؤز صاحبلری اولان آکادئمیک رافائل حسین اوف، آکادئمیک نظامی جعفروو، گؤرکملی نظامیشوناس عالیم، پروفسور مهدی کاظموو، دوچنت شهلا مجیداوا و دوچنت بیلقئیس قولیئوانین خیر-دعاسی ایله اوخوجولارین ایختیارینا وئریلمیشدیر.
اوجا یارادان بو دونیانی اؤز حیکمتی و علمی ایله بزمیشدیر. اما او بزه یین ناخیشینی یئر اوزونده بسلدیی عالیملرین، اوستادلارین علی ایله زامان-زامان تزهلییر، یئنیدن قورور. نظامیشوناسلیق علمینه یئنی ناخیش ووران اللرینیز وار اولسون، دیرلی اسمتخانیم معلمه!