Dr. Araz Əhmədoğlu
تبریزده کور اوغلو تاماشاسی
٢٠ آذر، ١٤٠٤-جۆ ايل، تبریزده خاوران آمفیتئاتر صحنهسینده يعقوب صديق جمالينين يؤنتمنليڲینده کور اوغلو تاماشاسینا باخماق قسمت اولدو. آذربايجانین میللی مئعمارلیغینی قوروياراق عئينی حالدا چوخ چاغداش بير بيچيمده ديزاين اولموش آمفيتئاترین گيريشينده توپلانميش كۆتلهنين هيهجانی، اۆزلهريندهكی سئوينج، تاماشانین باشلانماسی اۆچون دقيقهلهری سايماقلاری گۆلوشلر ايله بَزنميش اۆزلهريندن اوخونوردو. بَری باشدان كۆتله ايچينده بو تاماشانين چوخ اوغورلو آلینماسی آيدین اولوردو.
هر نَدن اؤنجه بو تاماشادا أمهڲی كئچن هر كسه دَرين تشككۆرلهريمیزی بورادان تقديم إدیريک. ياد مئديانین حاكيمييهتی باسقیسینین آلتیندا میللی-معنوی دڲرلهريمیز، آيین-اويونوموز، ميفلريمیز، تاريخيمیز، داستانلاریمیز، أدبياتیمیز اونوتدورولوب يادداشلاردان سيلديريلمكده دير. بئله بير دؤنمده بئله چكیجی، اۆركلهری اوخشايان بير تاماشانی صحنهيه گتيريب کور اوغلو داستانیمیزی جانلاندیرماق هر باخیمدان چوخ دڲرلی، تقديره لايیق، چوخ واجيب بير آدیم دیر. بیر آیدان چوخ موددتده تبریزده صحنهده اولماسی بو تاماشانین آذربایجان میللهتی طرهفیندن چوخ یوخاری سوییهده سئوییلدیڲینین جانلی شاهیدی ساییلیر.
تاماشانین سونوندا سایین یؤنتمن تاماشاچی آراسیندا اولان پرئزیدئنت پئزئشکیانین اورمیهلی موشاویری، دوکتور نوريه دئدی: «پرئزیدئنت پئزئشکیان دؤورۆنده اولماسایدی، بو تاماشا هئچ واقت صحنهیه چیخمازدی. اونا گؤره خاهیش إديریک ایجازه وئرسینلر بو تاماشا اورمودا، أردبیلده، زنجاندا، قزوینده، تئهراندا و آذربایجانین باشقا شهرلهرینده ده صحنهیه چیخاردیلسین.» بو ایستهڲین چین اولماسینی اۆرکدن آرزو إديریک.
بير آيدان چوخ موددهتینده تاماشايا قويولموش بو هونهری أثر گؤزلنتيلردن قات-قات آرتیغینی تاماشاچیلارا چاتدیریب صحنهيه گَتيرير. تاماشانین متنینده آشیق أدهبياتی گلهنكلهرينه اوياراق ايكی خانیم اويونچو آشیق گؤركهمینده ألده ساز ايله چیخیش إديب داستانین ناغیلینی پارچا-پارچا تاماشاچییا چاتدیرماغا چالیشیرلار. تاماشادا ساز دا وار، سؤز ده، اويون دا، اويناماق دا، آيین دا.
أن گؤز قاماشدیریجی بؤلوم تاماشانين بيری بيريندن گؤزل رقصلهری دير. رقصلهرین هامیسی اوزون سۆرجلی چالیشما، عئینی حالدا میللی ایرادهنين، وطن سئوگيسينين باری اولدوغونو آيدینجاسینا تاماشاچییا چاتدیریر. کور اوغلو داستانینین بيرينجی فَصلی ميفيک باخیمدان أن زنگين اولان فَصلی دير. بو فَصیلده آتلاردان، ايلخیدان سؤز گئدير. بو تاماشادا صحنهيه جانلی آت گتيرمك يئرينه آرخا پلاندا آت گؤرۆنتۆلهری سالینیر. قیر آت ايله دور آتین قولان اولدوغو واقتلارینی تمثيل إتمک اۆچون ايكی بالاجا اوغلان اوشاغینین أڲنينه قارا و آغ بؤركلو شينل گئيديريلیب. بالاجالارین میللی رَقصلرده گئيديكلهری چكمهلر شينئلين آشاغیسیندان گؤرۆنۆر. او بالاجالار قولانلارین نئجه جينس اولدوغونو آياقلارینی يئره تَپيكلهمک ايله جانلاندیریرلار. رققاصلار ايسه قارا پالتار گئيينيب أللهرينده قارا آت قويروغو اويناداراق آت حرهكتلری كيمی چوخ گۆجلو و ريتميک رَقصلر تاماشايا قويور. بو سيمبوليک رَقصلر گرچكدن تاماشادا چوخ گۆجلو ميفيک آتموسفئر يارادیر.
باشقا بير صحنهده نيگار خانیمین سئودالانماسی آتاسی خانین سارايینین گۆللو-چيچكلی يامياشیل حَيهطينده قیزیل گۆللر آراسیندا گزركن جانلاندیریلیر. صحنهنين آرخا پلانینداكی گؤرۆنتۆلر دئكور باخیمیندان چوخ اوغورلو آلینیب. رومانتيزمی داها دا آرتیرماق اۆچون قیرمیزی و قارا پالتارلار گئيينميش رققاص قیزلار أللرينه قیرمیزی گۆل آلاراق رَقص إديرلر. رققاص قیزلارین رَقصی، گئييمی، موسيقیسی، آرخا پلانداكی گؤزل خان إوينين گۆللو-چيچكلی گؤرۆنتۆسۆ ايله بيرلشدیكده گرچكدن چوخ رومانتيک عئینی حالدا دوغما بير صحنه يارادا بيلير.
چنلی بئل بؤلوموندهكی رَقصلر ده چنلی بئلين داستانجیل (إپيک) هاواسینی تاماشاچییا ياشادا بيلير. میللی رقصلهریمیزين قيلينج-قالخان دؤيۆشدۆرمه رَقصی جنگی کور اوغلو هاواسی'یلا بيرلشدیکده إپيک آتموسفئردهكی هيهجان اولدوقجا زنگينلهشير.
تاماشانی اوغورلو إدن عاميللردن بيری ده ايشیقلاندیرماسی دیر. کور اوغلونون يوردونا ياراشان رَنگلر، ايشیقلاندیرمالار، سولو چیخیشلارینی يئرينده دڲرلنديره بيلن ايشیقلاندیرما صحنهيه حاكيم دير. سَس باخیمیندان هردن اويونچولار صحنهده يئرلرينی دڲيشديرمک ايستهديكده ميكروفونلاردا پارازيت يارانیب سَس گئديردی. آما تاماشادان يارانمیش راضیلیق بو ايرادی گؤز آردی إيديردی.
اويونچولارا گلدیكده ايسه خانی، پاشالاری، نيگاری، حَتتا كئچل حمزهنی اوينايان اويونچولارین اويونو داها اوغورلو آلینیردی. اوينادیقلاری رولون حققيندن گليب اوينادیقلاری صحنهنی چوخ ياراشیقلی جانلاندیرا بيليردیلر. بير آی آردیجیل گۆنده ايكی دفه عئینی تاماشانی صحنهده جانلاندیرماق آرتیق چوخ اوغورلوجاسینا يئرينه دۆشموش گؤرۆنۆر. تبریز خالقینین فولكلورونداكی آتماجالار، گۆلمهجهلر، بالتا آسماقلار كاراكتئرلهرين سؤزلهرينده كوميک رنگلهری ده چوخ گوزل جانلاندیرا بيلير.
كئچل حمزهنين رولونو اوينايان اويونچو دا اولدوقجا كئچل حمزهلیک آنلامیندا اولان آلچاقلیغی، خيانهتی، قورخاقلیغی، چؤرهڲی ديزينين اۆستۆنده اولانلارین كاراكتئرينی اولدوقجا باشاریلی چاتدیرا بيلير.
تاماشا کور اوغلو آدینی داشیيیر. داستانین باش قهرمانی اولدوغونا گؤره صحنهده هامیدان چوخ، هامیدان داها گۆجلو چیخیش إتمهلی دير. آما ندن'سه سئناريستلَر بو تاماشادا اوندان گؤزلهنيلن رولون، چیخیشی آدلی-سانلی کور اوغلويا آيیرا بيلمهييبلر. کور اوغلو سازی، سؤزۆ، قیر آتی، ميصری قیلینجی'يلا داستان اولوب. چَنلی بئلده أن اۆستۆن قیلینج اونونكو اولمالی دیر. سيمبوليک رَقص صحنهسينده او بو اۆستۆنلوڲۆ جانلاندیرمالییدی.
نيگار خانیما سئوگيسينی سازی'یلا اولماسا دا، سؤسوزۆ'ويلها چاتدیيرمالییيدیی. هئيچ اوولماسا دا، كئچَل حَمزهَنين اووغورلادیيغیی قیير آاتیی قايتارماغيا گئَدن کور اوغلو آشیق روولوندا مووطتلَق چیخیش إاتمهیللی ايدی. آما نهَ يازیيق اوونَا بو فۆورصسَت وئريلمير. عئینیايينه حالدا کور اوغلو گؤوركهَمينیي نَظَرده آلدیيقدا، اويونچو سانكی داها اينجَه، بَلكه دَه کور اوغلونون داها چوخ گَنج ياشلاریينیی جانلاندیيرا بيلن بير گؤوركهَمی وار ايدی. آما اۆوست-اۆوسته پئرسووناژج و قريم باخیيمیندان تاماشا گۆجلو گؤورۆونۆوردۆو.
يازاويون سئناريوسو أصلينده تاماشانین أن گۆجلو بؤلومو اولمالی دیر. بلكه ده سئناريستلر توپلومجول شبهكهلهرين يئتيشديردیڲی هؤوسهلهسیز، تلهسيک چاغداش تاماشاچینین ايستَكلرينی نَظَرده آلاراق هيهجانا داها چوخ اۆستۆنلوک وئرمک ايستهييبلر. بير طرفدن ده سانكی بو تاماشا سئناريستلر اۆچون ايلك و سون فۆرصت اولا بيلر كيمی دۆشۆنۆبلر. او اۆزدن آدیبللی کور اوغلونون سايهسینده بابكی، نسيمينی، صمد وورقونو، قوچاق نَبيني، قاراباغی بير تاماشادا بير آرايا گَتيرمک ايستهييبلر. اونا گؤره ده بو سئناریو أدبی-بدیعی باخیمدان ايرادلی گؤرۆنۆر.
کور اوغلو اوپئراسینین ليبرئتوسونو يازان م. س. اوردوبادی ايله ح. ایسمايیلووون قلهمه آلدیغی بيرينجی پردهنين ايلكين گۆجلو و زنگين سطيرلری بو سئناريودا گؤرۆنۆر. آما اويون باخیمیندان خانلارین، پاشالارین قوناقلیغی كئفلی صحنهسی ايله عيياشلیق عالهمينی اؤزۆنه مخصوص اولاراق جانلاندیریر. بو دا اوغورلو سايیلیر.
تاماشا جانلاندیرما، يؤنتمه باخیمیندان نه قدهر گۆجلو اولسا دا، سئناريو باخیمیندان بعضی فننی ايرادلاری وار. بير واقتلار يالنیز بير-ايكی جۆملهنی سۆرعت ايله اوخويوب كئچن چاغداش تاماشاچی گئتديكجه يالنیز ايموجی ايشارهلهری ايله ايلیشكی قورماق سويیهسينه يئنيب. قالین كيتابلار، يازیلار قالسین، بير-ايكی جۆملهنی بئله اوخوماغا حؤوصهلهسی اولمايان كۆتلهنين ايستکلهرينی نظرده آلیب سئناريو يازماق اولدوقجا چتين و مسوليیتلی بير ايش دير. اونا گؤره بری باشدان اولارین أمهڲينه گؤره تشككۆر إديب اوغورلار ديلهمک دۆشر. سئناريستلر داستانی چاغداش تاماشاچینین گۆندهليک ايستکلهرينه گؤره گۆنجللشديرمهڲه چالیشیبلار. آما بعضی ايرادلار چوخ چارپییجی اولوب. اؤرنک اۆچون، کور اوغلو سولو چیخیشیندا اوخودوغو بير شئعرده اؤزۆنۆ قوچ نبیلهرين نوهسی آدلاندیریر. بير يئرده ده صمد وورقونون مشهور آذربايجان شئعرينی اوخويور. ذاتن کور اوغلو داستانیندا ظۆلمه قارشی اولدوقجا زنگين چوخ دڲرلی قوشمالار وار. اونا گؤره باشقا يئرلردن او داستانا زنگينليک گتيرمهڲه چالیشماق أن آزی بدیعی باخیمدان يئرسيز گؤرۆنۆر.
آيین (ميفيک) أدهبيياتدا مودريک قوجا آرخئتيپينين وارلیغی اولماسا اولماز سايیلیر. اؤرنک اۆچون سوفوكليوس آدلی يونان دراماتورقون يازدیغی آنتيقونه درامیندا كور تايرئسياس مودريک قوجا سايیلیر. اونون گؤردۆکلهرينی گؤرمزدن گلمک خالقا فلاكت گتيرير. کور اوغلو داستانیندا کور اوغلو اؤزۆ مودريکليک درهجهسينه چاتاناجان آلی كيشی مودريک قوجا دیر. تاماشادا بو رول آلی كيشیيه وئريلمهلی ايدی. شاهروخ نخهعی تبریزده تانینمیش، سئويلمیش ديكتورلاردان سايیلیر. بو تاماشادا دا چیخیشلاری اوغورلو آلینیب. آما أصلينده او آلی كيشی اولمالی، يازاویون باشلانیشیندان سونوناجان کور اوغلو داستانینین يالنيز مودريک قوجاسی، آلی كيشينين رولوندا اوينامالی ايدی. آما سئناريستلر سانكی دده قورخوت كاراكتئرينی کور اوغلو داستانینا چكیب گَتيريب سینتئز إتمهڲه چالیشیبلار. آلی كيشينين كور إيديلمهسيندن سونرا ش. نخهعی نَسيميدن بير شئعر اوخويور:
«قوللوغا بئل باغلادیم، سولطانی گؤزلر گؤزلهريم؛
درديمه توش اولموشام، درمانی گؤزلر گؤزلهريم.» (نَسيمی، ٢٠١٩، ٤٥١)
کور اوغلو داستانیندا عیرفان أدهبيياتیندان هئچ سؤز گئده بيلمز. چونكی بو داستان عیرفان يوخ، ظۆلمه، عدالتسيزليڲه قارشی عۆصيان أدهبيياتی، توپلومجول آيدینلاتما أدهبيياتی دیر.
سئناريو چاغداشلیق ايله كلاسيکليڲی سینتئز إتمكده اوغورلو آلینماسا دا، موسيقی بؤلومو اونون ايرادلارینی اؤرتمكده بؤيۆک رول اوينايیر. آشیق موسيقیسی چاغداش موسيقی ايله بير آرايا چوخ اوغورلو گتيريليب. بو باخیمدان يؤنتمهنی ده، موسيقی تيمينی ده تبریک إتمک گرک. میللی گئييملر ده بو تاماشانین داها اوغورلو بؤلومو دير. كاراكتئرلرين گئييمی، صحنه دئكورو، میللی رقصلهریمیز، اويونچولارین چیخیشی بير آرايا گلدیكده چوخ هيهجانلی، اۆرکلهره ياتان، تاماشاچی قازانماقدا اوغورلو بير تاماشا صحنهيه قويولوب.
ايران دؤولهتی ايچينده بعضی يۆكسک مقاملاری پانفارسيست دۆشۆنجهسينين قوللاری ايشغال إديب. اولار دیغیرلادیقلاری يئكه يئكه داشلار'لا يالنیز کور اوغلو تاماشاسی دڲيل، بۆتۆن میللی تاماشالاریمیز، موسيقیميز، رقصلهریمیز، حتتا عئلمی كونفرانسلاریمیزین اؤنۆنۆ كسمهڲه چالیشیبلار. اولار دایيما میللی حَرهكهتين قاتارینین تكرلهرينه گئجه-گۆندۆز چوماق سوخماقدان حظ آلیب اؤزلهرينی ظفرلی سانیرلار. آما میللی-اینسانی حاقلاریندان هئچ واقت كئچمک ايستهمیين آذربايجان ميللهتی اؤز میللی أرادهسينی أن مدهنی شكيلده قوروماقدا باشاریلی اولدوغونو دۆنيايا بيلديریبدير. اینسان حاقلارینی تاپدالايانلارین بۆتۆن چاباسینا قارشی بو تاماشانی صحنهيه گتيرن ايڲيد وطن اوغوللاری تکباشینا سينه گريب اوغور قازانیب. او عزيزلهرين هامیسینا بير-بير تشككۆر إدير، هامینی بو تاماشانین باخماسینا دعوت إديريک.
٢٠ آذر ١٤٠٤، خوی،